Language

ENहिગુ
Scripture Library

Tattva Bodha · Chapter p1

p1.1

tattvabodhaḥ
१//०    sādhanacatuṣṭayam
२//०    tattvavivekaḥ
३//०     śarīratrayam
४//०    jñānendriyāṇi
५//०    karmendriyāṇi
६//०    avasthātrayam
७//०     pañcakośāḥ
८//०     ātman
९//०    caturviṃśatitattvotpattiprakāram
१०//०   jīveśvarabhedabuddhiḥ
११//०    jīveśvaraikyam
१२//०   jīvanmuktiḥ
१३//०    karmāṇi
vāsudevendrayogīndraṃ natvā jñānapradaṃ gurum /
mumukṣūṇāṃ hitārthāya tattvabodho'bhidhīyate //
sādhanacatuṣṭayasampannādhikāriṇāṃ mokṣasādhanabhūtaṃ
tattvavivekaprakāraṃ vakṣyāmaḥ /
१//०    sādhanacatuṣṭayam
sādhanacatuṣṭayaṃ kim ?
१//१    nityānityavastuvivekaḥ /
१//२    ihāmutrārthaphalabhogavirāgaḥ /
१//३    śamādiṣaṭkasampattiḥ /
१//४    mumukṣutvaṃ ceti /
१

p1.1

१     vivekaḥ
nityānityavastuvivekaḥ kaḥ ?
nityavastvekaṃ brahma tadvyatiriktaṃ sarvamanityam /
ayameva nityānityavastuvivekaḥ /
१

p1.1

२    vairāgyam
virāgaḥ kaḥ ?
ihasvargabhogeṣu icchārāhityam /
१

p1.1

३  śamādisādhanasampattiḥ kā ?
śamo dama uparamastitikṣā śraddhā samādhānaṃ ca iti /
१

p1.1

३//१     śamaḥ
śamaḥ kaḥ ?
manonigrahaḥ /
१

p1.1

३//२     damaḥ
damaḥ kaḥ ?
cakṣurādibāhyendriyanigrahaḥ /
१

p1.1

३//३   uparamaḥ
uparamaḥ kaḥ ?
svadharmānuṣṭhānameva /
१

p1.1

३//४   titikṣā
titikṣā kā ?
śītoṣṇasukhaduḥkhādisahiṣṇutvam /
१

p1.1

३//५  śraddhā
śraddhā kīdṛśī ?
guruvedāntavākyādiṣu viśvāsaḥ śraddhā /
१

p1.1

३//६  samādhānam
samādhānaṃ kim ?
cittaikāgratā /
१//४    mumukṣutvam
mumukṣutvaṃ kim ?
mokṣo me bhūyād iti icchā /
etat sādhanacatuṣṭayam /
tatastattvavivekasyādhikāriṇo bhavanti /
२//०    tattvavivekaḥ
२//१    tattvavivekaḥ kaḥ ?
ātmā satyaṃ tadanyat sarvaṃ mithyeti /
२//२    ātmā kaḥ ?
sthūlasūkṣmakāraṇaśarīrādvyatiriktaḥ pañcakośātītaḥ
san avasthātrayasākṣī saccidānandasvarūpaḥ san
yastiṣṭhati sa ātmā /
३//०    śarīratrayam
३//१    sthūlaśarīraṃ kim ?
pañcīkṛtapañcamahābhūtaiḥ kṛtaṃ satkarmajanyaṃ
sukhaduḥkhādibhogāyatanaṃ śarīram
asti jāyate vardhate vipariṇamate apakṣīyate vinaśyatīti
ṣaḍvikāravadetatsthūlaśarīram /
३//२    sūkṣmaśarīraṃ kim ?
apañcīkṛtapañcamahābhūtaiḥ kṛtaṃ  satkarmajanyaṃ
sukhaduḥkhādibhogasādhanaṃ pañcajñānendriyāṇi
pañcakarmendriyāṇi pañcaprāṇādayaḥ manaścaikaṃ
buddhiścaikā evaṃ saptadaśakalābhiḥ saha yattiṣṭhati
tatsūkṣmaśarīram /
३//३     kāraṇaśarīraṃ kim ?
anirvācyānādyavidyārūpaṃ śarīradvayasya  kāraṇamātraṃ
satsvarūpājñānaṃ nirvikalpakarūpaṃ yadasti
tatkāraṇaśarīram /
४//०    jñānendriyāṇi
४//१     śrotraṃ tvak cakṣuḥ rasanā ghrāṇam iti pañca jñānendriyāṇi /
४

p1.1

०   jñānendriyadevatāḥ
४

p1.1

१    śrotrasya digdevatā /
४

p1.1

२    tvaco vāyuḥ /
४

p1.1

३    cakṣuṣaḥ sūryaḥ /
४

p1.1

४    rasanāyā varuṇaḥ /
४

p1.2

५    ghrāṇasya aśvinau /
iti jñānendriyadevatāḥ /
४//२      jñānendriyaviṣayāḥ
४

p1.2

१   śrotrasya viṣayaḥ śabdagrahaṇam /
४

p1.2

२   tvaco viṣayaḥ sparśagrahaṇam /
४

p1.2

३   cakṣuṣo viṣayaḥ rūpagrahaṇam /
४

p1.2

४   rasanāyā viṣayaḥ rasagrahaṇam /
४

p1.1

५   ghrāṇasya viṣayaḥ gandhagrahaṇam iti /
५//०     karmendriyāṇi
५//१     vākpāṇipādapāyūpasthānīti pañcakarmendriyāṇi /
५

p1.1

०    karmendriyadevatāḥ
५

p1.1

१     vāco devatā vahniḥ /
५

p1.1

२    hastayorindraḥ /
५

p1.1

३    pādayorviṣṇuḥ /
५

p1.1

४    pāyormṛtyuḥ /
५

p1.2

५     upasthasya prajāpatiḥ /
iti karmendriyadevatāḥ /
५//२        karmendriyaviṣayāḥ
५

p1.2

१     vāco viṣayaḥ bhāṣaṇam /
५

p1.2

२    pāṇyorviṣayaḥ vastugrahaṇam /
५

p1.2

३    pādayorviṣayaḥ gamanam /
५

p1.2

४    pāyorviṣayaḥ malatyāgaḥ /
५

p1.1

५     upasthasya viṣayaḥ ānanda iti /
६//०        avasthātrayam
avasthātrayaṃ kim ?
६//१        jāgratsvapnasuṣuptyavasthāḥ /
६

p1.1

१   jāgradavasthā kā ?
śrotrādijñānendriyaiḥ śabdādiviṣayaiśca jñāyate
iti yat sā jāgradavasthā /
६

p1.1

१//१    sthūla śarīrābhimānī ātmā viśva ityucyate /
६

p1.1

२  svapnāvasthā keti cet ?
jāgradavasthāyāṃ yaddṛṣṭaṃ yad śrutam
tajjanitavāsanayā nidrāsamaye yaḥ prapañcaḥ pratīyate
sā svapnāvasthā /
६

p1.1

२//१  sūkṣmaśarīrābhimānī ātmā taijasa ityucyate /
६

p1.1

३   ataḥ suṣuptyavasthā kā ?
ahaṃ kimapi na jānāmi sukhena mayā  nidrā'nubhūyata iti
suṣuptyavasthā /
६

p1.1

३//१  kāraṇaśarīrābhimānī ātmā prājña ityucyate /
७//०       pañcakośāḥ
७//१       pañca kośāḥ ke ?
annamayaḥ prāṇamayaḥ manomayaḥ vijñānamayaḥ ānandamayaśceti /
७

p1.1

१     annamayaḥ kaḥ ?
annarasenaiva bhūtvā annarasenaiva vṛddhiṃ  prāpya
annarūpapṛthivyāṃ yadvilīyate tadannamayaḥ kośaḥ
sthūlaśarīram /
७

p1.1

२     prāṇamayaḥ kaḥ ?
prāṇādyāḥ pañcavāyavaḥ vāgādīndriyapañcakaṃ
prāṇamayaḥ kośaḥ /
७

p1.1

३    manomayaḥ kośaḥ kaḥ ?
manaśca jñānendriyapañcakaṃ militvā yo bhavati  sa
manomayaḥ kośaḥ /
७

p1.1

४    vijñānamayaḥ kaḥ ?
buddhijñānendriyapañcakaṃ militvā yo bhavati sa
vijñānamayaḥ kośaḥ /
७

p1.8

५   ānandamayaḥ kaḥ ?
evameva kāraṇaśarīrabhūtāvidyāsthamalinasattvaṃ
priyādivṛttisahitaṃ sat ānandamayaḥ kośaḥ /
etatkośapañcakam /
८//०      ātman
madīyaṃ śarīraṃ madīyāḥ prāṇāḥ madīyaṃ  manaśca
madīyā buddhirmadīyaṃ ajñānamiti svenaiva  jñāyate
tadyathā madīyatvena jñātaṃ kaṭakakuṇḍala  gṛhādikaṃ
tadyathā madīyatvena jñātaṃ  kaṭakakuṇḍalagṛhādikaṃ
svasmadbhinnaṃ tathā pañcakośādikaṃ svasmadbhinnaṃ
madīyatvena jñātamātmā na bhavati

p1.1

१     ātmā tarhi kaḥ ?
saccidānandasvarūpaḥ /
८

p1.1

१   satkim ?
kālatraye'pi tiṣṭhatīti sat /
८

p1.1

२   citkim ?
jñānasvarūpaḥ /
८

p1.1

३   ānandaḥ kaḥ ?
sukhasvarūpaḥ /
८//२       evaṃ saccidānandasvarūpaṃ svātmānaṃ  vijānīyāt /
९//०        atha caturviṃśatitattvotpattiprakāraṃ vakṣyāmaḥ /
९//१       brahmāśrayā sattvarajastamoguṇātmikā māyā asti /
९

p1.1

१    tataḥ ākāśaḥ sambhūtaḥ /
९

p1.1

२    ākāśād vāyuḥ /
९

p1.1

३    vāyostejaḥ /
९

p1.1

४    tejasa āpaḥ /
९

p1.2

५    adbhyaḥ pṛthivī /
९//२       jñānendriyasambūti
eteṣāṃ pañcatattvānāṃ madhye
९

p1.2

१    ākāśasya sātvikāṃśāt śrotrendriyaṃ  sambhūtam /
९

p1.2

२    vāyoḥ sātvikāṃśāt tvagindriyaṃ sambhūtam /
९

p1.2

३    agneḥ sātvikāṃśāt cakṣurindriyaṃ sambhūtam /
९

p1.2

४    jalasya sātvikāṃśāt rasanendriyaṃ sambhūtam /
९

p1.3

५    pṛthivyāḥ sātvikāṃśāt ghrāṇendriyaṃ  sambhūtam /
९//३       eteṣāṃ pañcatattvānāṃ samaṣṭisātvikāṃśāt
manobuddhyahaṅkāra cittāntaḥkaraṇāni sambhūtāni /
९

p1.3

१    saṅkalpavikalpātmakaṃ manaḥ /
९

p1.3

२    niścayātmikā buddhiḥ /
९

p1.3

३     ahaṃkartā ahaṃkāraḥ /
९

p1.4

४    cintanakartṛ cittam /
९//४     antaḥkaraṇadevatāḥ
९

p1.4

१  manaso devatā candramāḥ /
९

p1.4

२ buddherbrahmā /
९

p1.4

३  ahaṃkārasya rudraḥ /
९

p1.5

४  cittasya vāsudevaḥ /
९//५      karmendritasambhūti
eteṣāṃ pañcatattvānāṃ madhye
९

p1.5

१    ākāśasya rājasāṃśāt vāgindriyaṃ sambhūtam /
९

p1.5

२    vāyoḥ rājasāṃśāt pāṇīndriyaṃ sambhūtam /
९

p1.5

३    vanhe rājasāṃśāt pādendriyaṃ sambhūtam /
९

p1.5

४    jalasya rājasāṃśāt upasthendriyaṃ sambhūtam /
९

p1.5

५    pṛthivyā rājasāṃśāt gudendriyaṃ sambhūtam /
९

p1.6

६    eteṣāṃ samaṣṭirājasāṃśāt pañcaprāṇāḥ sambhūtāḥ /
९//६     pañcatattvasambhūti
९

p1.6

१ eteṣāṃ pañcatattvānāṃ tāmasāṃśāt
pañcīkṛtapañcatattvāni bhavanti /
pañcīkaraṇaṃ katham iti cet /
९

p1.6

२  eteṣāṃ pañcamahābhūtānāṃ tāmasāṃśasvarūpam
ekamekaṃ bhūtaṃ dvidhā vibhajya ekamekamardhaṃ pṛthak
tūṣṇīṃ vyavasthāpya aparamaparamardhaṃ caturdhāṃ vibhajya
svārdhamanyeṣu ardheṣu svabhāgacatuṣṭayasaṃyojanaṃ
kāryam /  tadā pañcīkaraṇaṃ bhavati /
९

p1.6

३   etebhyaḥ pañcīkṛtapañcamahābhūtebhyaḥ sthūlaśarīraṃ
bhavati /
९

p1.12

४   evaṃ piṇḍabrahmāṇḍayoraikyaṃ sambhūtam /
१०//०     jīveśvarabhedabuddhiḥ
१०//१    sthūlaśarīrābhimānī jīvanāmakaṃ brahmapratibimbaṃ bhavati /
sa eva jīvaḥ prakṛtyā svasmāt īśvaraṃ bhinnatvena jānāti /
१०//२    avidyopādhiḥ san ātmā jīva ityucyate /
१०//३     māyopādhiḥ san īśvara ityucyate /
१०//४     evaṃ upādhibhedāt jīveśvarabhedadṛṣṭiḥ yāvatparyantaṃ tiṣṭhati
tāvatparyantaṃ janmamaraṇādirūpasaṃsāro na nivartate /
१०//५   tasmātkāraṇānna jīveśvarayorbhedabuddhiḥ svīkāryā /
११//०   jīveśvaraikyam
nanu sāhaṃkārasya kiṃcidajñasya jīvasya nirahaṃkārasya
sarvajñasya īśvarasya tattvamasīti mahāvākyāt
kathamabhedabuddhiḥ syādubhayoḥ
viruddhadharmākrāntatvāt / iti cenna /
११//१   sthūlasūkṣmaśarīrābhimānī tvaṃpadavācyārthaḥ /
upādhivinirmuktaṃ samādhidaśāsaṃpannaṃ śuddhaṃ caitanyaṃ
tvaṃpadalakṣyārthaḥ /
११//२   evaṃ sarvajñatvādiviśiṣṭa īśvaraḥ tatpadavācyārthaḥ /
upādhiśūnyaṃ śuddhacaitanyaṃ tatpadalakṣyārthaḥ /
११//३   evaṃ ca jīveśvarayo caitanyarūpeṇābhede bādhakābhāvaḥ /
/smallskipa/hrule/smallskip
१२//०   jīvanmuktiḥ
evaṃ ca vedāntavākyaiḥ sadgurūpadeśena ca sarveṣvapi bhūteṣu
yeṣāṃ brahmabuddhirutpannā te jīvanmuktāḥ ityarthaḥ /
१२//१    nanu jīvanmuktaḥ kaḥ ?
yathā deho'haṃ puruṣo'haṃ brāhmaṇo'haṃ śūdro'hamasmīti
dṛḍhaniścayastathā nāhaṃ brāhmaṇaḥ na śūdraḥ na puruṣaḥ
kintu asaṃgaḥ saccidānandasvarūpaḥ  prakāśarūpaḥ
sarvāntaryāmī cidākāśarūpo'smīti dṛḍhaniścaya
rūpo'parokṣajñānavān jīvanmuktaḥ

p1.1

२  brahmaivāhamasmītyaparokṣajñānena nikhilakarmabandhavinirmuktaḥ syāt /
१३//०        karmāṇi
karmāṇi katividhāni santīti cet
१३//१      āgāmisañcitaprārabdhabhedena trividhāni santi /
१३

p1.1

१  jñānotpattyanantaraṃ jñānidehakṛtaṃ puṇyapāparūpaṃ karma
yadasti tadāgāmītyabhidhīyate /
१३

p1.1

२  sañcitaṃ karma kim ?
anantakoṭijanmanāṃ bījabhūtaṃ sat yatkarmajātaṃ pūrvārjitaṃ
tiṣṭhati tat sañcitaṃ jñeyam /
१३

३  prārabdhaṃ karma kimiti cet /
idaṃ śarīramutpādya iha loke evaṃ sukhaduḥkhādipradaṃ
yatkarma tatprārabdhaṃ
bhogena naṣṭaṃ bhavati prārabdhakarmaṇāṃ bhogādeva kṣaya iti /
१३//२      sañcitaṃ karma brahmaivāhamiti niścayātmakajñānena naśyati /
१३//३      āgāmi karma api jñānena naśyati kiṃca āgāmi karmaṇāṃ
nalinīdalagatajalavat jñānināṃ sambandho nāsti /
१३//४      kiṃca ye jñāninaṃ stuvanti bhajanti arcayanti tānprati
jñānikṛtaṃ āgāmi puṇyaṃ gacchati /
१३//५     ye jñāninaṃ nindanti dviṣanti duḥkhapradānaṃ kurvanti tānprati
jñānikṛtaṃ sarvamāgāmi kriyamāṇaṃ yadavācyaṃ karma
pāpātmakaṃ tadgacchati /
१३//६     tathā cātmavitsaṃsāraṃ tīrtvā brahmānandamihaiva prāpnoti /
tarati śokamātmavit iti śruteḥ /
१३//७    tanuṃ tyajatu vā kāśyāṃ śvapacasya gṛhe'tha vā /
jñānasaṃprāptisamaye mukto'sau vigatāśayaḥ / iti smṛteśca /
iti tattvabodhaprakaraṇaṃ samāptam /

Original text: tattvabodhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc