Tattva Bodha · Chapter p1
tattvabodhaḥ
१//० sādhanacatuṣṭayam
२//० tattvavivekaḥ
३//० śarīratrayam
४//० jñānendriyāṇi
५//० karmendriyāṇi
६//० avasthātrayam
७//० pañcakośāḥ
८//० ātman
९//० caturviṃśatitattvotpattiprakāram
१०//० jīveśvarabhedabuddhiḥ
११//० jīveśvaraikyam
१२//० jīvanmuktiḥ
१३//० karmāṇi
vāsudevendrayogīndraṃ natvā jñānapradaṃ gurum /
mumukṣūṇāṃ hitārthāya tattvabodho'bhidhīyate //
sādhanacatuṣṭayasampannādhikāriṇāṃ mokṣasādhanabhūtaṃ
tattvavivekaprakāraṃ vakṣyāmaḥ /
१//० sādhanacatuṣṭayam
sādhanacatuṣṭayaṃ kim ?
१//१ nityānityavastuvivekaḥ /
१//२ ihāmutrārthaphalabhogavirāgaḥ /
१//३ śamādiṣaṭkasampattiḥ /
१//४ mumukṣutvaṃ ceti /
१
१ vivekaḥ
nityānityavastuvivekaḥ kaḥ ?
nityavastvekaṃ brahma tadvyatiriktaṃ sarvamanityam /
ayameva nityānityavastuvivekaḥ /
१
२ vairāgyam
virāgaḥ kaḥ ?
ihasvargabhogeṣu icchārāhityam /
१
३ śamādisādhanasampattiḥ kā ?
śamo dama uparamastitikṣā śraddhā samādhānaṃ ca iti /
१
३//१ śamaḥ
śamaḥ kaḥ ?
manonigrahaḥ /
१
३//२ damaḥ
damaḥ kaḥ ?
cakṣurādibāhyendriyanigrahaḥ /
१
३//३ uparamaḥ
uparamaḥ kaḥ ?
svadharmānuṣṭhānameva /
१
३//४ titikṣā
titikṣā kā ?
śītoṣṇasukhaduḥkhādisahiṣṇutvam /
१
३//५ śraddhā
śraddhā kīdṛśī ?
guruvedāntavākyādiṣu viśvāsaḥ śraddhā /
१
३//६ samādhānam
samādhānaṃ kim ?
cittaikāgratā /
१//४ mumukṣutvam
mumukṣutvaṃ kim ?
mokṣo me bhūyād iti icchā /
etat sādhanacatuṣṭayam /
tatastattvavivekasyādhikāriṇo bhavanti /
२//० tattvavivekaḥ
२//१ tattvavivekaḥ kaḥ ?
ātmā satyaṃ tadanyat sarvaṃ mithyeti /
२//२ ātmā kaḥ ?
sthūlasūkṣmakāraṇaśarīrādvyatiriktaḥ pañcakośātītaḥ
san avasthātrayasākṣī saccidānandasvarūpaḥ san
yastiṣṭhati sa ātmā /
३//० śarīratrayam
३//१ sthūlaśarīraṃ kim ?
pañcīkṛtapañcamahābhūtaiḥ kṛtaṃ satkarmajanyaṃ
sukhaduḥkhādibhogāyatanaṃ śarīram
asti jāyate vardhate vipariṇamate apakṣīyate vinaśyatīti
ṣaḍvikāravadetatsthūlaśarīram /
३//२ sūkṣmaśarīraṃ kim ?
apañcīkṛtapañcamahābhūtaiḥ kṛtaṃ satkarmajanyaṃ
sukhaduḥkhādibhogasādhanaṃ pañcajñānendriyāṇi
pañcakarmendriyāṇi pañcaprāṇādayaḥ manaścaikaṃ
buddhiścaikā evaṃ saptadaśakalābhiḥ saha yattiṣṭhati
tatsūkṣmaśarīram /
३//३ kāraṇaśarīraṃ kim ?
anirvācyānādyavidyārūpaṃ śarīradvayasya kāraṇamātraṃ
satsvarūpājñānaṃ nirvikalpakarūpaṃ yadasti
tatkāraṇaśarīram /
४//० jñānendriyāṇi
४//१ śrotraṃ tvak cakṣuḥ rasanā ghrāṇam iti pañca jñānendriyāṇi /
४
० jñānendriyadevatāḥ
४
१ śrotrasya digdevatā /
४
२ tvaco vāyuḥ /
४
३ cakṣuṣaḥ sūryaḥ /
४
४ rasanāyā varuṇaḥ /
४
५ ghrāṇasya aśvinau /
iti jñānendriyadevatāḥ /
४//२ jñānendriyaviṣayāḥ
४
१ śrotrasya viṣayaḥ śabdagrahaṇam /
४
२ tvaco viṣayaḥ sparśagrahaṇam /
४
३ cakṣuṣo viṣayaḥ rūpagrahaṇam /
४
४ rasanāyā viṣayaḥ rasagrahaṇam /
४
५ ghrāṇasya viṣayaḥ gandhagrahaṇam iti /
५//० karmendriyāṇi
५//१ vākpāṇipādapāyūpasthānīti pañcakarmendriyāṇi /
५
० karmendriyadevatāḥ
५
१ vāco devatā vahniḥ /
५
२ hastayorindraḥ /
५
३ pādayorviṣṇuḥ /
५
४ pāyormṛtyuḥ /
५
५ upasthasya prajāpatiḥ /
iti karmendriyadevatāḥ /
५//२ karmendriyaviṣayāḥ
५
१ vāco viṣayaḥ bhāṣaṇam /
५
२ pāṇyorviṣayaḥ vastugrahaṇam /
५
३ pādayorviṣayaḥ gamanam /
५
४ pāyorviṣayaḥ malatyāgaḥ /
५
५ upasthasya viṣayaḥ ānanda iti /
६//० avasthātrayam
avasthātrayaṃ kim ?
६//१ jāgratsvapnasuṣuptyavasthāḥ /
६
१ jāgradavasthā kā ?
śrotrādijñānendriyaiḥ śabdādiviṣayaiśca jñāyate
iti yat sā jāgradavasthā /
६
१//१ sthūla śarīrābhimānī ātmā viśva ityucyate /
६
२ svapnāvasthā keti cet ?
jāgradavasthāyāṃ yaddṛṣṭaṃ yad śrutam
tajjanitavāsanayā nidrāsamaye yaḥ prapañcaḥ pratīyate
sā svapnāvasthā /
६
२//१ sūkṣmaśarīrābhimānī ātmā taijasa ityucyate /
६
३ ataḥ suṣuptyavasthā kā ?
ahaṃ kimapi na jānāmi sukhena mayā nidrā'nubhūyata iti
suṣuptyavasthā /
६
३//१ kāraṇaśarīrābhimānī ātmā prājña ityucyate /
७//० pañcakośāḥ
७//१ pañca kośāḥ ke ?
annamayaḥ prāṇamayaḥ manomayaḥ vijñānamayaḥ ānandamayaśceti /
७
१ annamayaḥ kaḥ ?
annarasenaiva bhūtvā annarasenaiva vṛddhiṃ prāpya
annarūpapṛthivyāṃ yadvilīyate tadannamayaḥ kośaḥ
sthūlaśarīram /
७
२ prāṇamayaḥ kaḥ ?
prāṇādyāḥ pañcavāyavaḥ vāgādīndriyapañcakaṃ
prāṇamayaḥ kośaḥ /
७
३ manomayaḥ kośaḥ kaḥ ?
manaśca jñānendriyapañcakaṃ militvā yo bhavati sa
manomayaḥ kośaḥ /
७
४ vijñānamayaḥ kaḥ ?
buddhijñānendriyapañcakaṃ militvā yo bhavati sa
vijñānamayaḥ kośaḥ /
७
५ ānandamayaḥ kaḥ ?
evameva kāraṇaśarīrabhūtāvidyāsthamalinasattvaṃ
priyādivṛttisahitaṃ sat ānandamayaḥ kośaḥ /
etatkośapañcakam /
८//० ātman
madīyaṃ śarīraṃ madīyāḥ prāṇāḥ madīyaṃ manaśca
madīyā buddhirmadīyaṃ ajñānamiti svenaiva jñāyate
tadyathā madīyatvena jñātaṃ kaṭakakuṇḍala gṛhādikaṃ
tadyathā madīyatvena jñātaṃ kaṭakakuṇḍalagṛhādikaṃ
svasmadbhinnaṃ tathā pañcakośādikaṃ svasmadbhinnaṃ
madīyatvena jñātamātmā na bhavati
१ ātmā tarhi kaḥ ?
saccidānandasvarūpaḥ /
८
१ satkim ?
kālatraye'pi tiṣṭhatīti sat /
८
२ citkim ?
jñānasvarūpaḥ /
८
३ ānandaḥ kaḥ ?
sukhasvarūpaḥ /
८//२ evaṃ saccidānandasvarūpaṃ svātmānaṃ vijānīyāt /
९//० atha caturviṃśatitattvotpattiprakāraṃ vakṣyāmaḥ /
९//१ brahmāśrayā sattvarajastamoguṇātmikā māyā asti /
९
१ tataḥ ākāśaḥ sambhūtaḥ /
९
२ ākāśād vāyuḥ /
९
३ vāyostejaḥ /
९
४ tejasa āpaḥ /
९
५ adbhyaḥ pṛthivī /
९//२ jñānendriyasambūti
eteṣāṃ pañcatattvānāṃ madhye
९
१ ākāśasya sātvikāṃśāt śrotrendriyaṃ sambhūtam /
९
२ vāyoḥ sātvikāṃśāt tvagindriyaṃ sambhūtam /
९
३ agneḥ sātvikāṃśāt cakṣurindriyaṃ sambhūtam /
९
४ jalasya sātvikāṃśāt rasanendriyaṃ sambhūtam /
९
५ pṛthivyāḥ sātvikāṃśāt ghrāṇendriyaṃ sambhūtam /
९//३ eteṣāṃ pañcatattvānāṃ samaṣṭisātvikāṃśāt
manobuddhyahaṅkāra cittāntaḥkaraṇāni sambhūtāni /
९
१ saṅkalpavikalpātmakaṃ manaḥ /
९
२ niścayātmikā buddhiḥ /
९
३ ahaṃkartā ahaṃkāraḥ /
९
४ cintanakartṛ cittam /
९//४ antaḥkaraṇadevatāḥ
९
१ manaso devatā candramāḥ /
९
२ buddherbrahmā /
९
३ ahaṃkārasya rudraḥ /
९
४ cittasya vāsudevaḥ /
९//५ karmendritasambhūti
eteṣāṃ pañcatattvānāṃ madhye
९
१ ākāśasya rājasāṃśāt vāgindriyaṃ sambhūtam /
९
२ vāyoḥ rājasāṃśāt pāṇīndriyaṃ sambhūtam /
९
३ vanhe rājasāṃśāt pādendriyaṃ sambhūtam /
९
४ jalasya rājasāṃśāt upasthendriyaṃ sambhūtam /
९
५ pṛthivyā rājasāṃśāt gudendriyaṃ sambhūtam /
९
६ eteṣāṃ samaṣṭirājasāṃśāt pañcaprāṇāḥ sambhūtāḥ /
९//६ pañcatattvasambhūti
९
१ eteṣāṃ pañcatattvānāṃ tāmasāṃśāt
pañcīkṛtapañcatattvāni bhavanti /
pañcīkaraṇaṃ katham iti cet /
९
२ eteṣāṃ pañcamahābhūtānāṃ tāmasāṃśasvarūpam
ekamekaṃ bhūtaṃ dvidhā vibhajya ekamekamardhaṃ pṛthak
tūṣṇīṃ vyavasthāpya aparamaparamardhaṃ caturdhāṃ vibhajya
svārdhamanyeṣu ardheṣu svabhāgacatuṣṭayasaṃyojanaṃ
kāryam / tadā pañcīkaraṇaṃ bhavati /
९
३ etebhyaḥ pañcīkṛtapañcamahābhūtebhyaḥ sthūlaśarīraṃ
bhavati /
९
४ evaṃ piṇḍabrahmāṇḍayoraikyaṃ sambhūtam /
१०//० jīveśvarabhedabuddhiḥ
१०//१ sthūlaśarīrābhimānī jīvanāmakaṃ brahmapratibimbaṃ bhavati /
sa eva jīvaḥ prakṛtyā svasmāt īśvaraṃ bhinnatvena jānāti /
१०//२ avidyopādhiḥ san ātmā jīva ityucyate /
१०//३ māyopādhiḥ san īśvara ityucyate /
१०//४ evaṃ upādhibhedāt jīveśvarabhedadṛṣṭiḥ yāvatparyantaṃ tiṣṭhati
tāvatparyantaṃ janmamaraṇādirūpasaṃsāro na nivartate /
१०//५ tasmātkāraṇānna jīveśvarayorbhedabuddhiḥ svīkāryā /
११//० jīveśvaraikyam
nanu sāhaṃkārasya kiṃcidajñasya jīvasya nirahaṃkārasya
sarvajñasya īśvarasya tattvamasīti mahāvākyāt
kathamabhedabuddhiḥ syādubhayoḥ
viruddhadharmākrāntatvāt / iti cenna /
११//१ sthūlasūkṣmaśarīrābhimānī tvaṃpadavācyārthaḥ /
upādhivinirmuktaṃ samādhidaśāsaṃpannaṃ śuddhaṃ caitanyaṃ
tvaṃpadalakṣyārthaḥ /
११//२ evaṃ sarvajñatvādiviśiṣṭa īśvaraḥ tatpadavācyārthaḥ /
upādhiśūnyaṃ śuddhacaitanyaṃ tatpadalakṣyārthaḥ /
११//३ evaṃ ca jīveśvarayo caitanyarūpeṇābhede bādhakābhāvaḥ /
/smallskipa/hrule/smallskip
१२//० jīvanmuktiḥ
evaṃ ca vedāntavākyaiḥ sadgurūpadeśena ca sarveṣvapi bhūteṣu
yeṣāṃ brahmabuddhirutpannā te jīvanmuktāḥ ityarthaḥ /
१२//१ nanu jīvanmuktaḥ kaḥ ?
yathā deho'haṃ puruṣo'haṃ brāhmaṇo'haṃ śūdro'hamasmīti
dṛḍhaniścayastathā nāhaṃ brāhmaṇaḥ na śūdraḥ na puruṣaḥ
kintu asaṃgaḥ saccidānandasvarūpaḥ prakāśarūpaḥ
sarvāntaryāmī cidākāśarūpo'smīti dṛḍhaniścaya
rūpo'parokṣajñānavān jīvanmuktaḥ
२ brahmaivāhamasmītyaparokṣajñānena nikhilakarmabandhavinirmuktaḥ syāt /
१३//० karmāṇi
karmāṇi katividhāni santīti cet
१३//१ āgāmisañcitaprārabdhabhedena trividhāni santi /
१३
१ jñānotpattyanantaraṃ jñānidehakṛtaṃ puṇyapāparūpaṃ karma
yadasti tadāgāmītyabhidhīyate /
१३
२ sañcitaṃ karma kim ?
anantakoṭijanmanāṃ bījabhūtaṃ sat yatkarmajātaṃ pūrvārjitaṃ
tiṣṭhati tat sañcitaṃ jñeyam /
१३
३ prārabdhaṃ karma kimiti cet /
idaṃ śarīramutpādya iha loke evaṃ sukhaduḥkhādipradaṃ
yatkarma tatprārabdhaṃ
bhogena naṣṭaṃ bhavati prārabdhakarmaṇāṃ bhogādeva kṣaya iti /
१३//२ sañcitaṃ karma brahmaivāhamiti niścayātmakajñānena naśyati /
१३//३ āgāmi karma api jñānena naśyati kiṃca āgāmi karmaṇāṃ
nalinīdalagatajalavat jñānināṃ sambandho nāsti /
१३//४ kiṃca ye jñāninaṃ stuvanti bhajanti arcayanti tānprati
jñānikṛtaṃ āgāmi puṇyaṃ gacchati /
१३//५ ye jñāninaṃ nindanti dviṣanti duḥkhapradānaṃ kurvanti tānprati
jñānikṛtaṃ sarvamāgāmi kriyamāṇaṃ yadavācyaṃ karma
pāpātmakaṃ tadgacchati /
१३//६ tathā cātmavitsaṃsāraṃ tīrtvā brahmānandamihaiva prāpnoti /
tarati śokamātmavit iti śruteḥ /
१३//७ tanuṃ tyajatu vā kāśyāṃ śvapacasya gṛhe'tha vā /
jñānasaṃprāptisamaye mukto'sau vigatāśayaḥ / iti smṛteśca /
iti tattvabodhaprakaraṇaṃ samāptam /
Original text: tattvabodhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0