subālopaniṣat · Chapter 1

// subālopaniṣat //
ॐ pūrṇamadaḥ pūrṇamidaṃ pūrṇātpūrṇamudacyate /
pūrṇasya pūrṇamādāya pūrṇamevāvaśiṣyate //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
// prathamaḥ khaṇḍaḥ //
ॐ tadāhuḥ kiṃ tadāsīttasmai sa hovāca na sannāsanna sadasaditi

tasmāttamaḥ sañjāyate tamaso bhūtādirbhūtāderākāśamākāśādvāyurvāyoragniragnerāpo'dbhyaḥ pṛthivī

tadaṇḍaṃ samabhavattatsaṃvatsaramātramuṣitvā dvidhākarodadhastādbhūmimupariṣṭādākāśaṃ madhye puruṣo divyaḥ sahasraśīrṣā puruṣaḥ sahasrākṣaḥ sahasrapāt / sahasrabāhuriti

so'gre bhūtānāṃ mṛtyumasṛjantryakṣaraṃ triśiraskaṃ tripādaṃ khaṇḍaparaśum

tasya brahmā bibheti sa brahmāṇameva viveśa sa mānasānsapta putrānasṛjatte ha virājaḥ sapta mānasānasṛjante ha prajāpatayaḥ

brāhmaṇo'sya mukhamāsīdbāhū rājanyaḥ kṛtaḥ / ūrū tadasya yadvaiśyaḥ padbhyāṃ śūdro ajāyata / candramā manaso jātaścakṣoḥ sūryo ajāyata / śrotrādvāyuśca prāṇaśca hṛdayātsarvamidaṃ jāyate

// dvitīyaḥ khaṇḍaḥ //
apānānniṣādā yakṣarākṣasagandharvāścāsthibhyaḥ parvatā lomabhya oṣadhivanaspatayo lalāṭātkrodhajo rudro jāyate

tasyaitasya mahato bhūtasya niḥśvasitamevaitadyadṛgvedo yajurvedaḥ sāmavedo'tharvavedaḥ śikṣā kalpo vyākaraṇaṃ niruktaṃ chando jyotiṣāmayanaṃ nyāyo mīmāṃsā dharmaśāstrāṇi vyākhyānānyupavyākhyānāni ca sarvāṇi ca bhūtāni

hiraṇyajyotiryasminnayamātmādhikṣiyanti bhuvanāni viśvā / ātmānaṃ dvidhākarodardhena strī ardhena puruṣo devo bhūtvā devānasṛjadṛṣirbhūtvā ṛṣīnyakṣarākṣasagandharvāngrāmyānāraṇyāṃśca paśūnasṛjaditarā gauritaro'naḍvānitaro vaḍavetaro'śva itarā gardabhītaro gardabha itarā viśvambharītaro viśvambharaḥ

so'nte vaiśvānaro bhūtvā sandagdhvā sarvāṇi bhūtāni pṛthivyapsu pralīyata āpastejasi pralīyante tejo vāyau vilīyate vāyurākāśe vilīyata ākāśamindriyeṣvindriyāṇi tanmātreṣu tanmātrāṇi bhūtādau vilīyante bhūtādirmahati vilīyate mahānavyakte vilīyate'vyaktamakṣare vilīyate akṣaraṃ tamasi vilīyate tamaḥ pare deva ekībhavati parastānna sannāsanna sadasadityetannirvāṇānuśāsanamiti vedānuśāsanamiti vedānuśāsanam

// tṛtīyaḥ khaṇḍaḥ //
asadvā idamagra āsīdajātamabhūtamapratiṣṭhitamaśabdamasparśamarūpamarasamagandhamavyayamamahāntamabṛhantamajamātmānaṃ matvā dhīro na śocati

apramāṇamamukhamaśrotramavāgamano'tejaskam acakṣuṣkamanāmagotramaśiraskam apāṇipādamasnigdhamalohitamaprameyam ahrasvamadīrghamasthūlamanaṇvanalpamapāram anirdeśyamanapāvṛtamapratarkyam aprakāśyamasaṃvṛtamanantaramabāhyaṃ na tadaśnāti kiñcana na tadaśnāti kaścana

etadvai satyena dānena tapasā'nāśakena brahmacaryeṇa nirvedanenānāśakena ṣaḍaṅgenaiva sādhayedetattrayaṃ vīkṣeta damaṃ dānaṃ dayāmiti na tasya prāṇā utkrāmantyatraiva samavalīyante brahmaiva sanbrahmāpyeti ya evaṃ veda

// caturthaḥ khaṇḍaḥ //
hṛdayasya madhye lohitaṃ māṃsapiṇḍaṃ yasmiṃstaddaharaṃ puṇḍarīkaṃ kumudamivānekadhā vikasitaṃ hṛdayasya daśa chidrāṇi bhavanti yeṣu prāṇāḥ pratiṣṭhitāḥ

sa yadā prāṇena saha saṃyujyate tadā paśyati nadyo nagarāṇi bahūni vividhāni ca yadā vyānena saha saṃyujyate tadā paśyati devāṃśca ṛṣīṃśca yadāpānena saha saṃyujyate tadā paśyati yakṣarākṣasagandharvānyadā udānena saha saṃyujyate tadā paśyati devalokāndevānskandaṃ jayantaṃ ceti yadā samānena saha saṃyujyate tadā paśyati devalokāndhanāni ca yadā vairambheṇa saha saṃyujyate tadā paśyati dṛṣṭaṃ ca śrutaṃ ca bhuktaṃ cābhuktaṃ ca saccāsacca sarvaṃ paśyati

athemā daśa daśa nāḍyo bhavanti / tāsāmekaikasyā dvāsaptatirdvāsaptatiḥ śākhā nāḍīsahasrāṇi bhavanti yasminnayamātmā svapiti śabdānāṃ ca karotyatha yaddvitīye saṅkośe svapiti tademaṃ ca lokaṃ paraṃ ca lokaṃ paśyati sarvāñchabdānvijānāti sa samprasāda ityācakṣate prāṇaḥ śarīraṃ parirakṣati haritasya nīlasya pītasya lohitasya śvetasya nāḍyo rudhirasya pūrṇāḥ

athātraitaddaharaṃ puṇḍarīkaṃ kumudamivānekadhā vikasitaṃ yathā keśaḥ sahasradhā bhinnastathā hitā nāma nāḍyo bhavanti hṛdyākāśe pare kośe divyo'yamātmā svapiti yatra supto na kañcana kāmaṃ kāmayate na kañcana svapnaṃ paśyati na tatra devā na devalokā yajñā na yajñā vā na mātā na pitā na bandhurna bāndhavo na steno na brahmahā tejaskāyamamṛtaṃ salila evedaṃ salilaṃ vanaṃ bhūyastenaiva mārgeṇa jāgrāya dhāvati samrāḍiti hovāca

// pañcamaḥ khaṇḍaḥ //
sthānāni sthānibhyo yacchati nāḍī teṣāṃ nibandhanaṃ cakṣuradhyātmaṃ draṣṭavyamadhibhūtamādityastatrādhidaivataṃ nāḍī teṣāṃ nibandhanaṃ yaścakṣuṣi yo draṣṭavye ya āditye yo nāḍyāṃ yaḥ prāṇe yo vijñāne ya ānande yo hṛdyākāśe ya etasminsarvasminnantare saṃcarati so'yamātmā tamātmānamupāsītājaramamṛtamabhayamaśokamanantam

śrotramadhyātmaṃ śrotavyamadhibhūtaṃ diśastatrādhidaivataṃ nāḍī teṣāṃ nibandhanaṃ yaḥ śrotre yaḥ śrotavye yo dikṣu yo nāḍyāṃ yaḥ prāṇe yo vijñāne ya ānande yo hṛdyākāśe ya etasminsarvasminnantare saṃcarati so'yamātmā tamātmānamupāsītājaramamṛtamabhayamaśokamanantam

nāsādhyātmaṃ ghrātavyamadhibhūtaṃ pṛthivī tatrādhidaivataṃ nāḍī teṣāṃ nibandhanaṃ yo nāsāyāṃ yo ghrātavye yaḥ pṛthivyāṃ yo nāḍyāṃ yaḥ prāṇe yo vijñāne ya ānande yo hṛdyākāśe ya etasminsarvasminnantare saṃcarati so'yamātmā tamātmānamupāsītājaramamṛtamabhayamaśokamanantam

jihvādhyātmaṃ rasayitavyamadhibhūtaṃ varuṇastatrādhidaivataṃ nāḍī teṣāṃ nibandhanaṃ yaॊ jihvāyāṃ rasayitavye yo varuṇe yo nāḍyāṃ yaḥ prāṇe yo vijñāne ya ānande yo hṛdyākāśe ya etasminsarvasminnantare saṃcarati so'yamātmā tamātmānamupāsītājaramamamṛtamabhayamaśokamanantam

tvagadhyātmaṃ sparśayitavyamadhibhūtaṃ vāyustatrādhidaivataṃ nāḍī teṣāṃ nibandhanaṃ yastvaci yaḥ sparśayitavye yo vāyau yo nāḍyāṃ yaḥ prāṇe yo vijñāne ya ānande yo hṛdyākāśe ya etasminsarvasminnantare saṃcarati so'yamātmā tamātmānamupāsītājaramamṛtamabhayamaśokamanantam

mano'dhyātmaṃ mantavyamadhibhūtaṃ candrastatrādhidaivataṃ nāḍī teṣāṃ nibandhanaṃ yo manasi yo mantavye yaścandre yo nāḍyāṃ yaḥ prāṇe yo vijñāne ya ānande yo hṛdyākāśe ya etasminsarvasminnantare saṃcarati so'yamātmā tamātmānamupāsītājaramamṛtamabhayamaśokamanantam

buddhiradhyātmaṃ boddhavyamadhibhūtaṃ brahmā tatrādhidaivataṃ nāḍī teṣāṃ nibandhanaṃ yo buddhau yo boddhavye yo brahmaṇi yo nāḍyāṃ yaḥ prāṇe yo vijñāne ya ānande yo hṛdyākāśe ya etasminsarvasminnantare saṃcarati so'yamātmā tamātmānamupāsītājaramamṛtamabhayamaśokamanantam

ahaṅkāro'dhyātmamahaṅkartavyamadhibhūtaṃ rudrastatrādhidaivataṃ nāḍī teṣāṃ nibandhanaṃ yo'haṅkāre yo'haṅkartavye yo rudre yo nāḍyāṃ yaḥ prāṇe yo vijñāne ya ānande yo hṛdyākāśe ya etasminsarvasminnantare saṃcarati so'yamātmā tamātmānamupāsītājaramamṛtamabhayamaśokamanantam

cittamadhyātmaṃ cetayitavyamadhibhūtaṃ kṣetrajñastatrādhidaivataṃ nāḍī teṣāṃ nibandhanaṃ yaścitte yaścetayitavye yaḥ kṣetrajñe yo nāḍyāṃ yaḥ prāṇe yo vijñāne ya ānande yo hṛdyākāśe ya etasminsarvasminnantare saṃcarati so'yamātmā tamātmānamupāsītājaramamṛtamabhayamaśokamanantam

vāgadhyātmaṃ vaktavyamadhibhūtamagnistatrādhidaivataṃ nāḍī teṣāṃ nibandhanaṃ yo vāci yo vaktavye yo'gnau yo nāḍyāṃ yaḥ prāṇe yo vijñāne ya ānande yo hṛdyākāśe ya etasminsarvasminnantare saṃcarati so'yamātmā tamātmānamupāsītājaramamṛtamabhayamaśokamanantam

hastāvadhyātmamādātavyamadhibhūtamindrastatrādhidaivataṃ nāḍī teṣāṃ nibandhanaṃ yo haste ya ādātavye ya indre yo nāḍyāṃ yaḥ prāṇe yo vijñāne ya ānande yo hṛdyākāśe ya etasminsarvasminnantare saṃcarati so'yamātmā tamātmānamupāsītājaramamṛtamabhayamaśokamanantam

pādāvadhyātmaṃ gantavyamadhibhūtaṃ viṣṇustatrādhidaivataṃ nāḍī teṣāṃ nibandhanaṃ yaḥ pāde yo gantavye yo viṣṇau yo nāḍyāṃ yaḥ prāṇe yo vijñāne ya ānande yo hṛdyākāśe ya etasminsarvasminnantare saṃcarati so'yamātmā tamātmānamupāsītājaramamṛtamabhayamaśokamanantam

pāyuradhyātmaṃ visarjayitavyamadhibhūtaṃ mṛtyustatrādhidaivataṃ nāḍī teṣāṃ nibandhanaṃ yaḥ pāyau yo visarjayitavye yo mṛtyau yo nāḍyāṃ yaḥ prāṇe yo vijñāne ya ānande yo hṛdyākāśe ya etasminsarvasminnantare saṃcarati so'yamātmā tamātmānamupāsītājaramamṛtamabhayamaśokamanantam

upastho'dhyātmamānandayitavyamadhibhūtaṃ prajāpatistatrādhidaivataṃ nāḍī teṣāṃ nibandhanaṃ ya upasthe ya ānandayitavye yaḥ prajāpatau yo nāḍyāṃ yaḥ prāṇe yo vijñāne ya ānande yo hṛdyākāśe ya etasminsarvasminnantare saṃcarati so'yamātmā tamātmānamupasītājaramamṛtamabhayamaśokamanantam

eṣa sarvajña eṣa sarveśvara eṣa sarvādhipatireṣo'ntaryāmyeṣa yoniḥ sarvasya sarvasaukhyerupāsyamāno na ca sarvasaukhyānyupāsyati vedaśāstrairupāsyamāno na ca vedaśāstrāṇyupāsyati yasyānnamidaṃ sarve na ca yo'nnaṃ bhavatyataḥ paraṃ sarvanayanaḥ praśāstānnamayo bhūtātmā prāṇamaya indriyātmā manomayaḥ saṅkalpātmā vijñānamayaḥ kālātmānandamayo layātmaikatvaṃ nāsti dvaitaṃ kuto martyaṃ nāstyamṛtaṃ kuto nāntaḥprajño na bahiḥprajño nobhayataḥprajño na prajñānaghano na prajño nāprajño'pi no viditaṃ vedyaṃ nāstītyetannirvāṇānuśāsanamiti vedānuśāsanamiti vedānuśāsanam

// ṣaṣṭhaḥ khaṇḍaḥ //
naiveha kiñcanāgra āsīdamūlamanādhārā imāḥ prajāḥ prajāyante

cakṣuśca draṣṭavyaṃ ca nārāyaṇaḥ śrotraṃ ca śrotavyaṃ ca nārāyaṇo ghrāṇaṃ ca ghrātavyaṃ ca nārāyaṇo jihvā ca rasayitavyaṃ ca nārāyaṇastvak ca sparśayitavyaṃ ca nārāyaṇo manaśca mantavyaṃ ca narāyaṇo buddhiśca boddhavyaṃ ca nārāyaṇo'haṅkāraścāhaṅkartavyaṃ ca nārāyaṇaścittaṃ ca cetayitavyaṃ ca nārāyaṇo vāk ca vaktavyaṃ ca nārāyaṇo hastau cādātavyaṃ ca nārāyaṇaḥ pādau ca gantavyaṃ ca nārāyaṇaḥ pāyuśca visarjayitavyaṃ ca nārāyaṇa upasthaścānandayitavyaṃ ca nārāyaṇo dhātā vidhātā kartā vikartā divyo deva eko nārāyaṇaḥ

ādityā rudrā maruto vasavo'śvināvṛco yajūṃṣi sāmāni mantro'gnirājyāhutirnārāyaṇa udbhavaḥ sambhavo divyo deva eko nārāyaṇaḥ

mātā pitā bhrātā nivāsaḥ śaraṇaṃ suhṛdgatirnārāyaṇaḥ

virājā sudarśanājitāsomyāmoghākumārāmṛtāsatyāmadhyamānāsīrāśiśutāsūrāsūryābhāsvarāvijñeyāni nāḍīnāmāni divyāni

garjati gāyati vāti varṣati varuṇo'ryamā candramāḥ kālaḥ kalirdhātā brahmā prajāpatirmaghavā divasāścārdhadivasāśca kalāḥ kalpāścordhvaṃ ca diśaśca sarvaṃ nārāyaṇaḥ

puruṣa evedaṃ sarvaṃ yadbhūtaṃ yacca bhavyam / utāmṛtatvasyeśāno yadannenātirohati / tadviṣṇoḥ paramaṃ padaṃ sadā paśyanti sūrayaḥ / divīva cakṣurātatam / tadviprāso vipanyavo jāgṛvāṃsaḥ samindhate / viṣṇoryatparamaṃ padam / tadetannirvāṇānuśāsanamiti vedānuśāsanamiti vedānuśāsanam

// saptamaḥ khaṇḍaḥ //
antaḥśarīre nihito guhāyāmaja eko nityo yasya pṛthivī śarīraṃ yaḥ pṛthivīmantare saṃcaran yaṃ pṛthivī na veda / yasyāpaḥ śarīraṃ yo'pontare saṃcaranyamāpo na viduḥ / yasya tejaḥ śarīraṃ yastejontare saṃcaran yaṃ tejo na veda / yasya vāyuḥ śarīraṃ yo vāyumantare saṃcaran ya vāyurna veda / yasyākāśaḥ śarīraṃ ya ākāśamantare saṃcaran yamākāśo na veda / yasya manaḥ śarīraṃ yo manontare saṃcaran yaṃ mano na veda/ yasya buddhiḥ śarīraṃ yo buddhimantare saṃcaran yaṃ buddhirna veda / yasyāhaṅkāraḥ śarīraṃ yo'haṅkāramantare saṃcaran yamahaṅkāro na veda / yasya cittaṃ śarīraṃ yaścittamantare saṃcaran yaṃ cittaṃ na veda / yasyāvyaktaṃ śarīraṃ yo'vyaktamantare saṃcaran yamavyaktaṃ na veda / yasyākṣaraṃ śarīraṃ yo'kṣaramantare saṃcaran yamakṣaraṃ na veda / yasya mṛtyuḥ śarīraṃ yo mṛtyumantare saṃcaran yaṃ mṛtyurna veda / sa eṣa sarvabhūtāntarātmāpahatapāpmā divyo deva eko nārāyaṇaḥ

etāṃ vidyāmapāntaratamāya dadāvapāntaratamo brahmaṇe dadau brahmā ghorāṅgirase dadau ghorāṅgirā raikvāya dadau raikvo rāmāya dadau rāmaḥ sarvebhyo bhūtebhyo dadāvityevaṃ nirvāṇānuśāsanamiti vedānuśāsanamiti vedānuśāsanam

// aṣṭamaḥ khaṇḍaḥ //
antaḥśarīre nihito guhāyāṃ śuddhaḥ so'yamātmā sarvasya medomāṃsakledāvakīrṇe śarīramadhye'tyantopahate citrabhittipratīkāśe gāndharvanagaropame kadalīgarbhavanniḥsāre jalabudbudavaccañcale niḥsṛtamātmānamacintyarūpaṃ divyaṃ devamasaṅgaṃ śuddhaṃ tejaskāyamarūpaṃ sarveśvaramacintyamaśarīraṃ nihitaṃ guhāyāmamṛtaṃ vibhrājamānamānandaṃ taṃ paśyanti vidvāṃsastena laye na paśyanti

// navamaḥ khaṇḍaḥ //
atha hainaṃ raikvaḥ papraccha bhagavankasminsarve'staṃ gacchantīti / tasmai sa hovāca cakṣurevāpyeti yaccakṣurevāstameti draṣṭavyamevapyeti yo draṣṭavyamevāstametyādityamevāpyeti ya ādityamevāstameti virājamevāpyeti yo virājamevāstameti prāṇamevāpyeti yaḥ prāṇamevāstameti vijñānamevāpyeti yo vijñānamevāstametyānandamevāpyeti ya ānandamevāstameti turīyamevāpyeti yasturīyamevāstameti tadamṛtamabhayamaśokamanantanirbījamevāpyetīti hovāca

śrotramevāpyeti yaḥ śrotramevāstameti śrotavyamevāpyeti yaḥ śrotavyamevāstameti diśamevāpyeti yo diśamevāstameti sudarśanāmevāpyeti yaḥ sudarśanāmevāstametyapānamevāpyeti yo'pānamevāstameti vijñānamevāpyeti yo vijñānamevāstameti tadamṛtamabhayamaśokamanantanirbījamevāpyetīti hovāca

nāsamevāpyeti yo nāsāmevāstameti ghrātavyamevāpyeti yo ghrātavyamevāstameti pṛthivimīvāpyeti yaḥ pṛthivīmevāstameti jitāmevāpyeti yo jitāmevāstameti vyānamevāpyeti yo vyānamevāstameti vijñānamevāpyeti tadamṛtamabhayamaśokamanantanirbījamevāpyetīti hovāca

jihvāmevāpyeti yo jihvāmevāstameti rasayitavyamevāpyeti yo rasayitavyamevāstameti varuṇamevāpyeti yo varuṇamevāstameti saumyāmevāpyeti yaḥ saumyāmevāstametyudānamevāpyeti ya udānamevāstameti vijñānamevāpyeti tadamṛtamabhayamaśokamanantanirbījamevāpyetīti hovāca

tvacamevāpyeti yastvacamevāstameti sparśayitavyamevāpyeti yaḥ sparśaitavyamevāstameti vāyumevāpyeti yo vāyumevāstameti modhāmevāpyeti yo modhāmevāstameti samānamevāpyeti yaḥ samānamevāstameti vijñānamevāpyeti tadamṛtamabhayamaśokamanantanirbījamevāpyetīti hovāca

vācamevāpyeti yo vācamevāstameti vaktavyamevāpyeti yo vaktavyamevāstametyagnimevāpyeti yo'gnimevāstameti kumārāmevāpyeti yaḥ kumārāmevāstameti vairambhamevāpyeti yo vairambhamevāstameti vijñānamevāpyeti tadamṛtamabhayamaśokamanantanirbījamevāpyetīti hovāca

hastamevāpyeti yo hastamevāstametyādātavyamevāpyeti ya ādātavyamevāstametīndramevāpyeti ya indramevāstametyamṛtāmevāpyeti yo'mṛtāmevāstameti mukhyamevāpyeti yo mukhyamevāstameti vijñānamevāpyeti tadamṛtamabhayamaśokamanantanirbījamevāpyetīti hovāca

pādamevāpyeti yaḥ pādamevāstameti gantavyamevāpyeti yo gantavyamevāstameti viṣṇumevāpyeti yo viṣṇumevāstameti satyāmevāpyeti yaḥ satyāmevāstamettyantaryāmamevāpyeti yo'ntaryāmamevāstameti vijñānamevāpyeti tadamṛtamabhayamaśokamanantanirbījamevāpyetīti hovāca

pāyumevāpyeti yaḥ pāyumevāstameti visarjayitavyamevāpyeti yo visarjayitavyamevāstameti mṛtyumevāpyeti yo mṛtyumevāstameti madhyamāmevāpyeti yo madhyamāmevāstameti prabhañjanamevāpyeti yaḥ prabhañjanamevāstameti vijñānamevāpyeti tadamṛtamabhayamaśokamanantanirbījamevāpyetīti hovāca

upasthamevāpyeti ya upasthamevāstametyānandayitavyamevāpyeti ya ānandayitavyamevāstameti prajāpatimevāpyeti yaḥ prajāpatimevāstameti nāsīrāmevāpyeti yo nāsīrāmevāstameti kumāramevāpyeti yaḥ kumāramevāstameti vijñānamevāpyeti tadamṛtamabhayamaśokamanantanirbījamevāpyetīti hovāca

mana evāpyeti yo mana evāstameti mantavyamevāpyeti yo mantavyamevāstameti candramevāpyeti yaścandramevāstameti śiśumevāpyeti yaḥ śiśumevāstameti śyenamevāpyeti yaḥ śyenamevāstameti vijñānamevāpyeti tadamṛtamabhayamaśokamanantanirbījamevāpyetīti hovāca

buddhimevāpyeti yo buddhimevāstameti boddhavyamevāpyeti yo boddhavyamevāstameti brahmāṇamevāpyeti yo brahmāṇamevāstameti sūryāmevāstameti yaḥ sūryāmevāstameti kṛṣṇamevāpyeti yaḥ kṛṣṇamevāstameti vijñānamevāpyeti tadamṛtamabhayamaśokamanantanirbījamevāpyetīti hovāca

ahaṅkāramevāpyeti yo'haṅkāramevāstametyahaṅkartavyamevāpyeti yo'haṅkartavyamevāstameti rudramevāpyeti yo rudramevāstametyasurāmevāpyeti yo'surāmevāstameti śvetamevāpyeti yaḥ śvetamevāstameti vijñānamevāpyeti tadamṛtamabhayamaśokamanantanirbījamevāpyetīti hovāca

cittamevāpyeti yaścittamevāstameti cetayitavyamevāpyeti yaścetayitavyamevāstameti kṣetrajñamevāpyeti yaḥ kṣetrajñamevāstameti bhāsvatīmevāpyeti yo bhāsvatīmevāstameti nāgamevāpyeti yo nāgamevāstameti vijñānamevāpyeti yo vijñānamevāstametyānandamevāpyeti ya ānandamevāstameti turīyamevāpyeti yasturīyamevāstameti tadamṛtamabhayamaśokamanantaṃ nirbījamevāpyeti tadamṛtamabhayamaśokamanantanirbījamevāpyetīti hovāca

ya evaṃ nirbījaṃ veda nirbīja eva sa bhavati na jāyate na mriyate na muhyate na bhidyate na dahyate na chidyate na kampate na kupyate sarvadahano'yamātmetyācakṣate

naivamātmā pravacanaśatenāpi labhyate na bahuśrutena na buddhijñānāśritena na medhayā na vedairna yajñairna tapobhirugrairna sāṃkhyairna yogairnāśramairnānyairātmānamupulabhante pravacanena praśaṃsayā vyutthānena tametaṃ brāhmaṇā śuśruvāṃso'nūcānā upalabhante śānto dānta uparatastitikṣuḥ samāhito bhūtvātmanyevātmānaṃ paśyati sarvasyātmā bhavati ya evaṃ veda

// daśamaḥ khaṇḍaḥ //
atha hainaṃ raikvaḥ papraccha bhagavankasminsarve saṃpratiṣṭhitā bhavantīti rasātalalokeṣviti hovāca kasminrasātalalokā otāśca protāśceti bhūrlokeṣviti hovāca / kasminbhūrlokā otāśca protāśceti bhuvarlokeṣviti hovāca / kasminbhuvarlokā otāśca protāśceti suvarlokeṣviti hovāca / kasminsuvarlokā otāśca protāśceti maharlokeṣviti hovāca / kasminmaharlokā otāśca protāśceti janolokeṣviti hovāca / kasmin janolokā otāśca protāśceti tapolokeṣviti hovāca / kasmiṃstapolokā otāśca protāśceti satyalokeṣviti hovāca / kasminsatyalokā otāśca protāśceti prajāpatilokeṣviti hovāca / kasminprajāpatilokā otāśca protāśceti brahmalokeṣviti hovāca / kasminbrahmalokā otāśca protāśceti sarvalokā ātmani brahmaṇi maṇaya ivautāśca protāśceti sa hovāca

evametān lokānātmani pratiṣṭhitānvedātmaiva sa bhavatītyetannirvāṇānuśāsanamiti vedānuśāsanamiti vedānuśāsanam

// ekādaśaḥ khaṇḍaḥ //
atha hainaṃ raikvaḥ papraccha bhagavanyo'yaṃ vijñānaghana utkrāmansa kena kataradvāva sthānamutsṛjyāpakrāmatīti tasmai sa hovāca / hṛdayastha madhye lohitaṃ māṃsapiṇḍaṃ yasmi'nstaddaharaṃ puṇḍarīkaṃ kumudamivānekadhā vikasitaṃ tasya madhye samudraḥ samudrasya madhye kośastasminnnāḍyaścatasro bhavanti ramāramecchā'punarbhaveti tatra ramā puṇyena puṇyaṃ lokaṃ nayatyaramā pāpena pāpamicchayā yatsmarati tadabhisaṃpadyate apunarbhavayā kośaṃ bhinatti kośaṃ bhittvā śīrṣakapālaṃ bhinatti śīrṣakapālaṃ bhittvā pṛthivīṃ bhinatti pṛthivīṃ bhittvāpo bhinattyāpo bhittvā tejo bhinatti tejo bhittvā vāyuṃ bhinatti vāyuṃ bhittvākāśaṃ bhinattyākāśaṃ bhittvā mano bhinatti mano bhittvā bhūtādiṃ bhinatti bhūtādiṃ bhittvā mahāntaṃ bhinatti mahāntaṃ bhittvāvyaktaṃ bhinattyavyaktaṃ bhittvākṣaraṃ bhinattyakṣaraṃ bhittvā mṛtyuṃ bhinatti mṛtyurvai pare deva ekībhavatīti parastānna sannāsanna sadasadityetannirvāṇānuśāsanamiti vedānuśāsanamiti vedānuśāsanam

// dvādaśaḥ khaṇḍaḥ //
ॐ nārāyaṇādvā annamāgataṃ pakvaṃ brahmaloke mahāsaṃvartake punaḥ pakvamāditye punaḥ pakvaṃ kravyādi punaḥ pakvaṃ jālakilaklinnaṃ paryuṣitaṃ pūtamannamayācitamasaṃklṛptamaśnīyānna kañcana yāceta

// trayodaśaḥ khaṇḍaḥ //
bālyena tiṣṭhāsedbālasvabhāvo'saṅgo niravadyo maunena pāṇḍityena niravadhikāratayopalabhyeta kaivalyamuktaṃ nigamanaṃ prajāpatiruvāca mahatpadaṃ jñātvā vṛkṣamūle vaseta kucelo'sahāya ekākī samādhistha ātmakāma āptakāmo niṣkāmo jīrṇakāmo hastini siṃhe daṃśe maśake nakule sarparākṣasagandharve mṛtyo rūpāṇi viditvā na bibheti kutaścaneti vṛkṣamiva tiṣṭhāsecchidyamāno'pi na kupyeta na kampetotpalamiva tiṣṭhāsecchidyamāno'pi na kupyeta na kampetākāśamiva tiṣṭhāsecchidyamāno'pi na kupyeta na kampeta satyena tiṣṭhāsetsatyo'yamātmā

sarveṣāmeva gandhānāṃ pṛthivī hṛdayaṃ sarveṣāmeva rasānāmāpo hṛdayaṃ sarveṣāmeva rūpāṇāṃ tejo hṛdayaṃ sarveṣāmeva sparśānāṃ vāyurhṛdayaṃ sarveṣāmeva śabdānāmākāśaṃ hṛdayaṃ sarveṣāmeva gatīnāmavyaktaṃ hṛdayaṃ sarveṣāmeva sattvānāṃ mṛtyurhṛdayaṃ mṛtyurvai pare deva ekībhavatīti parastānna sannāsanna sadasadityetannirvāṇānuśāsanamiti vedānuśāsanamiti vedānuśāsanam

// caturdaśaḥ khaṇḍaḥ //
ॐ pṛthivī vānnamāpo'nnādā āpo vānnaṃ jyotirannādaṃ jyotirvānnaṃ vāyurannādo vāyurvānnamākāśo'nnāda ākāśo vānnamindriyāṇyannādānīndriyāṇi vānnaṃ mano'nnādaṃ mano vānnaṃ buddhirannādā buddhirvānnamavyaktamannādamavyaktaṃ vānnamakṣaramannādamakṣaraṃ vānnaṃ mṛtyurannādo mṛtyurvai pare deva ekībhavatīti parastānna sannāsanna sadasadityetannirvāṇānuśāsanamiti vedānuśāsanamiti vedānuśāsanam

// pañcadaśaḥ khaṇḍaḥ //
atha hainaṃ raikvaḥ papraccha bhagavanyo'yaṃ vijñānaghana utkrāmansa kena kataradvāva sthānaṃ dahatīti tasmai sa hovāca yo'yaṃ vijñānaghana utkrāmanprāṇaṃ dahatyapānaṃ vyānamudānaṃ samānaṃ vairambhaṃ mukhyamantaryāmaṃ prabhañjanaṃ kumāraṃ śyenaṃ śvetaṃ kṛṣṇaṃ nāgaṃ dahati pṛthivyāpastejoyvākāśaṃ dahati jāgaritaṃ svapnaṃ suṣuptaṃ turīyaṃ ca mahatāṃ ca lokaṃ paraṃ ca lokaṃ dahati lokālokaṃ dahati dharmādharmaṃ dahatyabhāskaramamaryādaṃ nirālokamataḥ paraṃ dahati mahāntaṃ dahatyavyaktaṃ dahatyakṣaraṃ dahati mṛtyuṃ dahati mṛtyurvai pare deva ekībhavatīti parastānna sannāsanna sadasadityetannirvāṇānuśāsanamiti vedānuśāsanamiti vedānuśāsanam

// ṣoḍaśaḥ khaṇḍaḥ //
saubālabījabrahmopaniṣannāpraśāntāya dātavyā nāputrāya nāśiṣyāya nāsaṃvatsararātroṣitāya nāparijñātakulaśīlāya dātavyā naiva ca pravaktavyā / yasya deve parā bhaktiryathā deve tathā gurau / tasyaite kathitā hyarthāḥ prakāśante mahātmana ityetannirvāṇānuśāsanamiti vedānuśāsanamiti vedānuśāsanam

ॐ pūrṇamadaḥ pūrṇamidaṃ pūrṇātpūrṇamudacyate /
pūrṇasya pūrṇamādāya pūrṇamevāvaśiṣyate //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
// iti subālopaniṣatsamāptā //
adhikādhyayanāya