Śivapurāṇa, Books 1 and 7 · Chapter 7.2.27

oṃ iti śrīśivamahāpurāṇe saptamyāṃ vāyavīyasaṃhitāyāmuttarakhaṇḍe sāṃgopāṃgapūjāvidhānavarṇanaṃ nāma ṣaḍviṃśo 'dhyāyaḥ
Chapter 27
upamanyuruvāca
athāgnikāryaṃ vakṣyāmi kuṇḍe vā sthaṃḍile 'pi vā
vedyāṃ vā hyāyase pātre mṛnmaye vā nave śubhe

ādhāyāgniṃ vidhānena saṃskṛtya ca tataḥ param
tatrārādhya mahādevaṃ homakarma samācaret

kuṇḍaṃ dvihastamānaṃ vā hastamātramathāpi vā
vṛttaṃ vā caturasraṃ vā kuryādvediṃ ca maṇḍalam

kuṇḍaṃ vistāravannimnaṃ tanmadhye 'ṣṭadalāmbujam
caturaṃgulamutsedhaṃ tasya dvyaṃgulameva vā

vitastidviguṇonnatyā nābhimantaḥ pracakṣate
madhyaṃ ca madhyamāṃgulyā madhyamottamaparvaṇoḥ

aṃgulaiḥ kathyate sadbhiścaturviṃśatibhiḥ karaḥ
mekhalānāṃ trayaṃ vāpi dvayamekamathāpi vā

yathāśobhaṃ prakurvīta ślakṣṇamiṣṭaṃ mṛdā sthiram
aśvatthapatravadyoniṃ gajādhāravadeva vā

mekhalāmadhyataḥ kuryātpaścime dakṣiṇe 'pi vā
śobhanāmagnitaḥ kiṃcinnimnāmunmīlikāṃ śanaiḥ

agreṇa kuṇḍābhimukhīṃ kiṃcidutsṛjya mekhalām
notsedhaniyamo vedyāḥ sā mārdī vātha saikatī

maṃḍalaṃ gośakṛttoyairmānaṃ pātrasya noditam
kuṇḍaṃ ca mṛnmayaṃ vedimālipedgomayāṃbunā

prakṣālya tāpayetpātraṃ prokṣayedanyadaṃbhasā
svasūtroktaprakāreṇa kuṇḍādau villikhettataḥ

saṃprokṣya kalpayeddarbhaiḥ puṣpairvā vahniviṣṭaram
arcanārthaṃ ca homārthaṃ sarvadravyāṇi sādhayet

prakṣālyakṣālanīyāni prokṣaṇyā prokṣya śodhayet
maṇijaṃ kāṣṭhajaṃ vātha śrotriyāgārasambhavam

1 adantatvamārṣam
576b
anyaṃ vābhyarhitaṃ vahniṃ tataḥ sādhāramānayet
triḥ pradakṣiṇamāvṛtya kuṇḍāderupari kramāt

vahnibījaṃ samuccārya tvādadhītāgnimāsane
yonimārgeṇa vā tadvadātmanaḥ saṃmukhena vā

niyogaḥ pradeśa sarvaṃ kuṃḍaṃ kuryādvicakṣaṇaḥ
svanābhyaṃtaḥsthitaṃ vahniṃ tadraṃdhrādvisphuliṃgavad

nirgamya pāvake bahye līnaṃ biṃbākṛti smaret
ājyasaṃskāraparyaṃtamanvādhānapurassaram

svasūtroktakramātkuryānmūlamantreṇa mantravit
śivamūrtiṃ samabhyarcya tato dakṣiṇapārśvataḥ

nyasya mantraṃ ghṛte mudrāṃ darśayeddhenusaṃjñitām
sruksruvau taijasau grāhyau na kāṃsyāyasasaisakau

yajñadārumayau vāpi smārtau vā śilpasammatau
parṇe vā brahmavṛkṣāderacchidre madhya utthite

saṃsṛjya darbhaistau vahnau saṃtāpya prokṣayetpunaḥ
pārārṣarcyasvasūtroktakrameṇa śivapūrvakaiḥ

juhuyādaṣṭabhirbījairagnisaṃskārasiddhaye
bhruṃstuṃbruśruṃ krameṇaiva puṃḍraṃdramityataḥ param

bījāni sapta saptānāṃ jihvānāmanupūrvaśaḥ
triśikhā madhyamā jihvā bahurūpasamāhvayā

raktāgneyī nairṛtī ca kṛṣṇānyā suprabhā matā
atiriktā marujjihvā svanāmānuguṇaprabhā

svabijānantaraṃ vācyā svāhāṃtañca yathākramam
jihvāmaṃtraistu tairhutvājyaṃ jihvāstvekaikaśa kramāt

raṃ vahnayeti svāheti madhye hutvāhutitrayam
sarpiṣā vā samidbhirvā pariṣecanamācaret

evaṃ kṛte śivāgniḥ syātsmarettatra śivāsanam
tatrāvāhya yajeddevamardhanārīśvaraṃ śivam
dīpāntaṃ pariṣicyātha samiddhomaṃ samācaret

tāḥ pālāśyaḥ parā vāpi yājñiyā dvādaśāṃgulāḥ
avakrā na svayaṃ śuṣkāssatvaco nirvraṇāḥ samāḥ

daśāṃgulā vā vihitāḥ kaniṣṭhāṃgulisaṃmitāḥ
prādeśamātrā vālābhe hotavyāḥ sakalā api

dūrvāpatrasamākārāṃ caturaṃgulamāyatām
dadyādājyāhutiṃ paścādannamakṣapramāṇataḥ

lājāṃstathā sarṣapāṃśca yavāṃścaiva tilāṃstathā
sarpiṣāktāni bhakṣyāṇi lehyacoṣyāṇi sambhave

daśaivāhutayastatra pañca vā tritayaṃ ca vā
hotavyāḥ śaktito dadyādekamevātha vāhutim

śruveṇājyaṃ samityādyāsrucāśeṣātkareṇa vā
tatra divyena hotavyaṃ tīrthenārṣeṇa vā tathā

dravyeṇaikena vā 'lābhe juhuyācchraddhayā punaḥ
prāyaścittāya juhuyānmaṃtrayitvāhutitrayam

577a
tato homaviśiṣṭena ghṛtenāpūrya vai srucam
nidhāya puṣpaṃ tasyāgre śruveṇādhomukhena tām

sadarbhena samācchādya mūlenāṃjalinotthitaḥ
vauṣaḍaṃtena juhuyāddhārāṃ tu yavasaṃmitām

itthaṃ pūrṇāhutiṃ kṛtvā pariṣiṃcecca pūrvavat
tata udvāsya deveśaṃ gopayettu hutāśanam

tamapyudvāsya vā nābhau yajetsaṃdhāya nityaśaḥ
athavā vahnimānīya śivaśāstroktavartmanā

vāgīśīgarbhasaṃbhūtaṃ saṃskṛtya vidhivadyajet
anvādhānaṃ punaḥ kṛtvā paridhīn paridhāya ca

pātrāṇi dvandvarūpeṇa nikṣipyeṣṭvā śivaṃ tataḥ
saṃśodhya prokṣaṇīpātraṃ prokṣyatāni tadaṃbhasā

praṇītāpātramaiśānyāṃ vinyasyā pūritaṃ jalaiḥ
ājyasaṃskāraparyaṃtaṃ kṛtvā saṃśodhya sraksruvau

garbhādhānaṃ puṃsavanaṃ sīmantonnayanaṃ tataḥ
kṛtvā pṛthakpṛthagghutvā jātamagniṃ vicintayet

tripādaṃ saptahastaṃ ca catuḥśṛṃgaṃ dviśīrṣakam
madhupiṃgaṃ trinayanaṃ sakapardenduśekharam

raktaṃ raktāmbarālepaṃ mālyabhūṣanabhūṣitam
sarvalakṣaṇasaṃpannaṃ sopavītaṃ trimekhalam

śaktimantaṃ sruksruvau ca dadhānaṃ dakṣiṇe kare
tomaraṃ tālavṛṃtaṃ ca ghṛtapātraṃ tathetaraiḥ

jātaṃ dhyātvaivamākāraṃ jātakarma samācaret
nālāpanayanaṃ kṛtvā tataḥ saṃśodhya sūtakam

śivāgnirucināmāsya kṛtvāhutipurassaram
pitrorvisarjanaṃ kṛtvā caulopanayanādikam

aptoryāmāvasānāntaṃ kṛtvā saṃskāramasya tu
ājyadhārādihomaṃ ca kṛtvā sviṣṭakṛtaṃ tataḥ

ramityanena bījena pariṣiṃcettataḥ param
brahmaviṣṇuśiveśānāṃ lokeśānāṃ tathaiva ca

tadastrāṇāṃ ca paritaḥ kṛtvā pūjāṃ yathākramam
dhūpadīpādisiddhyarthaṃ vahnimuddhṛtya kṛtyavit

sādhayitvājyapūrvāṇi dravyāṇi punareva ca
kalpayitvāsanaṃ vahnau tatrāvāhya yathāpurā

saṃpūjya devaṃ devīṃ ca tataḥ pūrṇāṃtamācaret
atha vā svāśramoktaṃ tu vahnikarma śivārpaṇam

buddhvā śivāśramī kuryānna ca tatrāparo vidhiḥ
śivāgnerbhasmasaṃgrāhyamagnihotrodbhavaṃ tu vā

vaivāhognibhavaṃ vāpi pakvaṃ śuci sugaṃdhi ca
kapilāyāḥ śakṛcchastaṃ gṛhītaṃ gagane patat

na klinnaṃ nātikaṭhinaṃ na durgandhaṃ na śoṣitam
uparyadhaḥ parityajya gṛhṇīyātpatitaṃ yadi

piṃḍīkṛtya śivāgnyādau tatkṣipenmūlamaṃtrataḥ
577b
apakvamatipākvaṃ ca saṃtyajya bhasitaṃ sitam

ādāya vā samāloḍya bhasmādhāre vinikṣipet
taijasaṃ dāravaṃ vāpi mṛnmayaṃ śailameva ca

anyadvā śobhanaṃ śuddhaṃ bhasmādhāraṃ prakalpayet
same deśe śubhe śuddhe dhanavadbhasma nikṣipet

na cāyuktakare dadyānnaivāśucitale kṣipet
na saṃspṛśecca nīcāṃgairnopekṣeta na laṃghayet

tasmādbhasitamādāya viniyuṃjīta mantrataḥ
kāleṣūkteṣu nānyatra nāyogyebhyaḥ pradāpayet

bhasmasaṃgrahaṇaṃ kuryāddeve 'nudvāsite sati
udvāsane kṛte yasmāccaṇḍabhasma prajāpate

agnikārye kṛte paścācchivaśāstroktamārgataḥ
svasūtroktaprakārādvā balikarma samācaret

atha vidyāsanaṃ nyasya supralipte tu maṇdale
vidyākośaṃ pratiṣṭhāpya yajetpuṣpādibhiḥ kramāt

vidyāyāḥ purataḥ kṛtvā gurorapi ca maṇḍalam
tatrāsanavaraṃ kṛtvā puṣpādyai gurumarcayet

tatonupūjayetpūjyān bhojayecca bubhukṣitān
tatassvayaṃ ca bhuṃjīta śuddhamannaṃ yathāsukham

niveditaṃ ca vā deve taccheṣaṃ cātmaśuddhaye
śraddadhāno na lobhena na caṇḍāya samarpitam

gandhamālyādi yaccānyattatrāpyeṣa samo vidhiḥ
na tu tatra śivosmīti buddhiṃ kuryādvicakṣaṇaḥ

bhuktvācamya śivaṃ dhyātvā hṛdaye mūlamuccaret
kālaśeṣaṃ nayedyogyaiḥ śivaśāstrakathādibhiḥ

rātrau vyatīte pūrvāṃśe kṛtvā pūjāṃ manoharām
śivayoḥ śayanaṃ tvekaṃ kalpayedatiśobhanam

bhakṣyabhojyāṃbarālepapuṣpamālādikaṃ tathā
manasā karmaṇā vāpi kṛtvā sarvaṃ manoharam

tato devasya devyāśca pādamūle śucissvapet
gṛhastho bhāryayā sārdhaṃ tadanye 'pi tu kevalāḥ

pratyūṣasamayaṃ buddhvā mātrāmādyāmudīrayet
praṇamya manasāṃ devaṃ sāṃbaṃ sagaṇamavyayam

deśakālocitaṃ kṛtvā śaucādyamapi śaktitaḥ
śaṃkhādininadairdivyairdevaṃ devīṃ ca bodhayet

tatastatsamayonnidraiḥ puṣpairatisugaṃdhibhiḥ
nirvartya śivayoḥ pūjāṃ prārabheta puroditam