śāṇḍilyopaniṣat · Chapter 1
śāṇḍilyopaniṣat
śāṇḍilyopaniṣatproktayamādyaṣṭāṅgayoginaḥ /
yadbodhādyānti kaivalyaṃ sa rāmo me parā gatiḥ //
ॐ bhadraṃ karṇebhiḥ śruṇuyāma devā bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ /
sthirairaṅgaistuṣṭuvāsastanūbhirvyaśema devahitaṃ yadāyuḥ //
svasti na indro vṛddhaśravāḥ svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ /
svasti nastārkṣyo ariṣṭanemiḥ svasti no bṛhaspatirdadhātu //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
śāṇḍilyo ha vā atharvāṇaṃ papracchātmalābhopāyabhūtamaṣṭāṅgayogamanubrūhīti / sa hovācātharvā yamaniyamāsana- prāṇāyāmapratyāhāradhāraṇādhyānasamādhayo'ṣṭāṅgāni / tatra daśa yamāḥ / tathā niyamāḥ / āsanānyaṣṭau / trayaḥprāṇāyāmāḥ / pañcapratyāhārāḥ / tathā dhāraṇā / dviprakāraṃ dhyānam / samādhistvekarūpaḥ / tatrāhiṃsāsatyāsteyabrahmacaryadayājapa- kṣamādhṛtimitāhāraśaucāni ceti yamādaśa / tatra hiṃsā nāma manovākkāyakarmabhiḥ sarvabhūteṣu sarvadā kleśajananam / satyaṃ nāma manovākkāyakarmabhirbhūtahitayathārthābhibhāṣaṇam / asteyaṃ nāma manovākkāyakarmabhiḥ paradravyeṣu niḥspṛhā / brahmacaryaṃ nāma sarvāvasthāsu manovākkāyakarmabhiḥ sarvatra maithunatyāgaḥ / dayā nāma sarvabhūteṣu sarvatrānugrahaḥ / ārjavaṃ nāma manovākkāyakarmaṇāṃ vihitāvihiteṣu janeṣu pravṛttau nivṛttau vā ekarūpatvam / kṣamā nāma priyāpriyeṣu sarveṣu tāḍanapūjaneṣu sahanam / dhṛtirnāmārthahānau sveṣṭabandhuviyoge tatprāptau sarvatra cetaḥ sthāpanam / mitāhāro nāma caturthāṃśāvaśeṣakasusnigdhamadhurāhāraḥ / śaucaṃ nāma dvividhaṃ bāhyamāntaraṃ ceti / tatra mṛjjalābhyāṃ bāhyam / manaḥśuddhirāntaram / tadadhyātmavidyayā labhyam
tapaḥsantoṣāstikyadāneśvarapūjanasiddhāntaśravaṇahrīmatijapo vratāni daśa niyamāḥ / tatra tapo nāma vidhyuktakṛcchracāndrāyaṇādibhiḥ śarīraśoṣaṇam / santoṣo nāma yadṛcchālābhasantuṣṭiḥ / āstikyaṃ nāma vedoktadharmādharmeṣu viśvāsaḥ / dānaṃ nāma nyāyārjitasya dhanadhānyādiḥ śraddhayārhtibhyaḥ pradānam / īśvarapūjanaṃ nāma prasannasvabhāvena yathāśakti viṣṇurudrādi pūjanam / siddhāntaśravaṇaṃ nāma vedāntārthavicāraḥ / hrīrnāma vedalaukikamārgakutsitakarmaṇi lajjā / matirnāma vedavihitakarmamārgeṣu śraddhā / japo nāma vidhivadgurūpadiṣṭa- vedāviruddhamantrābhyāsaḥ / taddvividhaṃ vācikaṃ mānasaṃ ceti / mānasaṃ tu manasā dhyānayuktam / vācikaṃ dvividhamuccai- rupāṃśubhedena / uccairuccāraṇaṃ yathoktaphalam / upāṃśu sahasraguṇam / mānasaṃ koṭiguṇam / vrataṃ nāma vedoktavidhiniṣedhānuṣṭhānanaiyatyam
svastikagomukhapadmavīrasiṃhabhadramuktamayūrākhyānyāsanānyaṣṭau / svastikaṃ nāma--jānūrvontare samyakkṛtvā pādatale ubhe / ṛjukāyaḥ samāsīnaḥ svastikaṃ tatpracakṣate
savye dakṣiṇagulphaṃ tu pṛṣṭhapārśve niyojayet / dakṣiṇe'pi tathā savyaṃ gomukhaṃ gomukhaṃ yathā
aṅguṣṭhena nibadhnīyāddhastābhyāṃ vyutkrameṇa ca / ūrvorupari śāṇḍilya kṛtvā pādatale ubhe / padmāsanaṃ bhavedetatsarveṣāmapi pūjitam
ekaṃ pādamathaikasminvinyasyoruṇi saṃsthitaḥ / itarasmiṃstathā corūṃ vīrāsanamudīritam
dakṣiṇaṃ savyagulphena dakṣiṇena tathetaram / hastau ca jānvoḥ saṃsthāpya svāṅgulīśca prasārya ca
vyaktavaktro nirīkṣeta nāsāgraṃ susamāhitaḥ / siṃhāsanaṃ bhavedetatpūjitaṃ yogibhiḥ sadā
yonīṃ vāmena sampīḍya meḍhrādrupari dakṣiṇam / bhrūmadhye ca manolakṣyaṃ siddhāsanamidaṃ bhavet
gulphau tu vṛṣaṇasyādhaḥ sīvanyāḥ pārśvayoḥ kṣipet / pādapārśve tu pāṇibhyāṃ dṛḍhaṃ badhvā suniścalam / bhadrāsanaṃ bhavedetatsarvavyādhiviṣāpaham
sampīḍya sīvinīṃ sūkṣmāṃ gulphenaiva tu savyataḥ / savyaṃ dakṣiṇagulphena muktāsanamudīritam
avaṣṭabhya dharāṃ samyaktalābhyāṃ tu karadvayoḥ / hastayoḥ kūrparau cāpi sthāpayennābhipārśvayoḥ
samunnataśiraḥpādo daṇḍavadvyomni saṃsthitaḥ / mayūrāsanametattu sarvapāpapraṇāśanam
śarīrāntargatāḥ sarve rogā vinaśyanti / viṣāṇi jīryante / yena kenāsanena sukhadhāraṇaṃ bhavatyaśaktastatsamācaret / yenāsanaṃ vijitaṃ jagattrayaṃ tena vijitaṃ bhavati / yamaniyamābhyāṃ saṃyuktaḥ puruṣaḥ prāṇāyāmaṃ caret / tena nāḍyaḥ śuddhā bhavanti
atha hainamatharvāṇaṃ śāṇḍilyaḥ papraccha kenopāyena nāḍyaḥ śuddhāḥ syuḥ / nāḍyaḥ katisaṅkhyākāḥ / tāsāmutpattiḥ kīdṛśī / tāsu kati vāyavastiṣṭhanti / teṣāṃ kāni sthānāni / tatkarmāṇi kāni / dehe yāni yāni vijñātavyāni tatsarvaṃ me brūhīti / sa hovāca atharvāṇa athedaṃ śarīraṃ ṣaṇṇavatyaṅgulātmakaṃ bhavati / śarīrātprāṇo dvādaśāṅgulādhiko bhavati / śarīrasthaṃ prāṇamagninā saha yogābhyāsena samaṃ nyūnaṃ vā yaḥ karoti sa yogipuṅgavo bhavati / dehamadhye śikhisthānaṃ trikoṇaṃ taptajāmbūnadaprabhaṃ manuṣyāṇām / catuṣpadāṃ caturasram / vihaṅgānāṃ vṛttākāram / tanmadhye śubhā tanvī pāvakī śikhā tiṣṭhati / gudādvyaṅgulādūrdhvaṃ meḍhrādvyaṅgulādadho dehamadhyaṃ manuṣyāṇāṃ bhavati / catuṣpadāṃ hṛnmadhyam / vihaṅgānāṃ tuṅgamadhyam / dehamadhyaṃ navāṅgulaṃ caturaṅgulamutsedhāyatamaṇḍākṛti / tanmadhye nābhiḥ / tatra dvādaśārayutaṃ cakram / taccakramadhye puṇyapāpapracodito jīvo bhramati / tantupañjaramadhyasthalūtikā yathā bhramati tathā cāsau tatra prāṇaścarati / dehe'smiñjīvaḥ prāṇārūḍho bhavet / nābhestiryagadhaūrdhvaṃ kuṇḍalinīsthānam / aṣṭaprakṛtirūpāṣṭadhā kuṇḍalīkṛtā kuṇḍalinī śaktirbhavati / yathāvadvāyusañcāraṃ jalānnādīni paritaḥ skandhaḥ pārśveṣu nirudhyainaṃ mukhenaiva samāveṣṭya brahmarandhraṃ yogakāle cāpānenāgninā ca sphurati / hṛdayākāśe mahojjvalā jñānarūpā bhavati / madhyasthakuṇḍalinīmāśritya mukhyā nāḍyaścaturdaśa bhavanti / tatra suṣumnā viśvadhāriṇī mokṣamārgeti cācakṣate / gudasya pṛṣṭhabhāge vīṇādaṇḍāśritā mūrdhaparyantaṃ brahmarandhre vijñeyā vyaktā sūkṣmā vaiṣṇavī bhavati / suṣumnāyāḥ savyabhāge iḍā tiṣṭhati / dakṣiṇabhāge piṅgalā iḍāyāṃ candraścarati / piṅgalāyāṃ raviḥ / tamorūpaścandraḥ / rajorūpo raviḥ / viṣabhāgo raviḥ / amṛtabhāgaścandramāḥ / tāveva sarvakālaṃ dhatte / suṣumnā kālabhoktrī bhavati / suṣumnā pṛṣṭhapārśvayoḥ sarasvatīkuhū bhavataḥ / yaśasvinīkuhūmadhye vāruṇī pratiṣṭhitā bhavati / pūṣāsarasvatīmadhye payasvinī bhavati / gāndhārī- sarasvatimadhye yaśasvinī bhavati / kandamaye'lambusā bhavati/ suṣumnāpūrvabhāge meḍhrāntaṃ kuhūrbhavati / kuṇḍalinyā adhaścordhvaṃ vāruṇī sarvagāminī bhavati / yaśasvinī saumyā ca pādāṅguṣṭhāntamiṣyate / piṅgalā cordhvagā yāmyanāsāntaṃ bhavati / piṅgalāyāḥ pṛṣṭhato yāmyanetrānataṃ pūṣā bhavati / yāmyakarṇāntaṃ yaśasvinī bhavati / jihvāyā ūrdhvānataṃ sarasvatī bhavati / āsavyakarṇāntamūrdhvagā śaṅkhinī bhavati / iḍāpṛṣṭhabhāgā- tsavyanetrāntagā gāndhārī bhavati / pāyumūlādadhordhvagālambusā bhavati / etāśca caturdaśasu nāḍīṣvanyā nāḍyaḥ sambhavanti / tāsvanyāstāsvanyā bhavantīti vijñeyāḥ // yathāśvatthādipatraṃ śirābhirvyāptamevaṃ śarīraṃ nāḍībhirvyāptam / prāṇāpānasamānodānavyānā nāgakūrmakṛkaradevadattadhanañjayā ete daśa vāyavaḥ sarvāsu nāḍīṣu caranti / āsyanāsikākaṇṭhanābhi- pādāṅguṣṭhadvayakuṇḍalyadhaścordhvabhāgeṣu prāṇaḥ sañcarati / śrotrākṣikaṭigulphaghrāṇagalasphigdeśeṣu vyānaḥ sañcarati / gudameḍhrorujānūdaravṛṣaṇakaṭijaṅghānābhigudāgnyagāreṣvapānaḥ sañcarati / sarvasandhistha udānaḥ / pādahastayorapi sarvagātreṣu sarvavyāpī samānaḥ / bhuktānnarasādikaṃ gātregninā saha vyāpayandvisaptatisahasreṣu nāḍīmārgeṣu caransamānavāyuragninā saha sāṅgopāṅgakalevaraṃ vyāpnoti / nāgādivāyavaḥ pañcatvagasthyādisambhavāḥ / tundasthaṃ jalamannaṃ ca rasādiṣu samīritaṃ tundamadhyagataḥ prāgastāni pṛthakkuryāt / agnerupari jalaṃ sthāpya jaloparyannādīni saṃsthāpya svayamapānaṃ samprāpya tenaiva saha mārutaḥ prayāti dehamadhyagataṃ jvalanam / vāyunā pālito vahnirapānena śanairdehamadhye jvalati / jvalano jvālābhiḥ prāṇena koṣṭhamadhyagataṃ jalamatyuṣṇamakarot / jalopari samarpitavyañjanasaṃyuktamannaṃ vahnisaṃyuktavāriṇā pakvamakarot / tena svedamūtrajalaraktavīryarūparasapurīṣādikaṃ prāṇaḥ pṛthakkuryāt / samānavāyunā saha sarvāsu nāḍīṣu rasaṃ vyāpayañchvāsarūpeṇa dehe vāyuścarati / navabhirvyomarandhraiḥ śarīrasya vāyavaḥ kurvanti viṇmūtrādivisarjanam / niśvāsocchvāsakāsaśca prāṇakarmocyate / viṇmūtrādivisarjanamapānavāyukarma / hānopādānaceṣṭādi vyānakarma / dehasyonnayanādikamudānakarma / śarīrapoṣaṇādikaṃ samānakarma / udgārādi nāgakarma / nimīlanādi kūrmakarma / kṣutkaraṇaṃ kṛkarakarma / tandrā devadattakarma / śleṣmādi dhanañjayakarma / evaṃ nāḍīsthānaṃ vāyusthānaṃ tatkarma ca samyagjñātvā nāḍīsaṃśodhanaṃ kuryāt
yamaniyamayutaḥ puruṣaḥ sarvasaṅgavivarjitaḥ kṛtavidyaḥ satyadharmarato jitakrodho guruśuśrūṣānirataḥ pitṛmātṛvidheyaḥ svāśramoktasadācāravidvacchikṣitaḥ phalamūlodakānvitaṃ tapovanaṃ prāpya ramyadeśe brahmaghoṣasamanvite svadharmaniratabrahmavitsamāvṛte phalamūlapuṣpavāribhiḥ susampūrṇe devāyatane nadītīre grāme nagare vāpi suśobhanamaṭhaṃ nātyuccanīcāyatamalpadvāraṃ gomayādiliptaṃ sarvarakṣāsamanvitaṃ kṛtvā tatra vedāntaśravaṇaṃ kurvanyogaṃ samārabhet / ādau vināyakaṃ sampūjya sveṣṭadevatāṃ natvā pūrvoktāsane sthitvā prāṅmukha udaṅmukho vāpi mṛdvāsaneṣu jitāsanagato vidvānsamagrīvaśironāsāgradṛgbhrūmadhye śaśabhṛdbimbaṃ paśyannetrābhyāmamṛtaṃ pibet / dvādaśamātrayā iḍayā vāyumāpūryodare sthitaṃ jvālāvalīyutaṃ rephabinduyuktamagnimaṇḍalayutaṃ dhyāyedrecayetpiṅgalayā / punaḥ piṅgalayāpūrya kumbhitvā recayediḍayā / tricatustricatuḥsaptatricāturmāsaparyantaṃ trisandhiṣu tadantarāleṣu ca ṣaṭkṛtva ācarennāḍīśuddhirbhavati / tataḥ śarīre laghudīptivahnivṛddhinādābhivyaktirbhavati
prāṇāpānasamāyogaḥ prāṇāyāmo bhavati / recakapūrakakumbhakabhedena sa trividhaḥ / te varṇātmakāḥ / tasmātpraṇava eva prāṇāyāmaḥ padmādyāsanasthaḥ pumānnāsāgre śaśabhṛdbimbajyotsnājālavitānitākāramūrtī raktāṅgī haṃsavāhinī daṇḍahastā bālā gāyatrī bhavati / ukāramūrtiḥ śvetāṅgī tārkṣyavāhinī yuvatī cakrahastā sāvitrī bhavati / makāramūrtiḥ kṛṣṇāṅgī vṛṣabhavāhinī vṛddhā triśūladhāriṇī sarasvatī bhavati / akārāditrayāṇāṃ sarvakāraṇamekākṣaraṃ parañjyotiḥ praṇavaṃ bhavatīti dhyāyet / iḍayā bāhyādvāyumāpūrya ṣoḍaśamātrābhirakāraṃ cintayanpūritaṃ vāyuṃ catuḥṣaṣṭimātrābhiḥ kumbhayitvokāraṃ dhyāyanpūritaṃ piṅgalayā dvātriṃśanmātrayā makāramūrtidhyānenaivaṃ krameṇa punaḥ punaḥ kuryāt
athāsanadṛḍho yogī vaśī mitahitāśanaḥ suṣumnānāḍīsthamalaśoṣārthaṃ yogī baddhapadmāsano vāyuṃ candreṇāpūrya yathāśakti kumbhayitvā sūryeṇa recayitvā punaḥ sūryeṇāpūrya kumbhayitvā candreṇa virecya yayā tyajettayā sampūrya dhārayet / tadete ślokā bhavanti /
prāṇaṃ prāgiḍayā pibenniyamitaṃ bhūyo'nyayā recayetpītvā piṅgalayā samīraṇamatho baddhvā tyajedvāmayā / sūryācandramasoranena vidhinā'bhyāsaṃ sadā tanvatāṃ śuddhā nāḍigaṇā bhavanti yamināṃ māsatrayādūrdhvataḥ
prātarmadhyandine sāyamardharātre tu kumbhakān / śanairaśītiparyantaṃ caturvāraṃ samabhyaset
kanīyasi bhavetsvedaḥ kampo bhavati madhyame / uttiṣṭhattyuttame prāṇarodhe padmāsanaṃ mahat
jalena śramajātena gātramardanamācaret / dṛḍhatā laghutā cāpi tasya gātrasya jāyate
abhyāsakāle prathamaṃ śastaṃ kṣīrājyabhojanam / tato'bhyāse sthirībhūte na tāvanniyamagrahaḥ
yathā siṃho gajo vyāghro bhavedvaśyaḥ śanaiḥ śanaiḥ / tathaiva sevito vāyuranyathā hanti sādhakam
yuktaṃ yuktaṃ tyajedvāyuṃ yuktaṃ yuktaṃ ca pūrayet / yuktaṃ yuktaṃ ca badhnīyādevaṃ siddhimavāpnuyāt
yatheṣṭadhāraṇādvāyoranalasya pradīpanam / nādābhivyaktirārogyaṃ jāyate nāḍiśodhanāt
vidhivatprāṇasaṃyāmairnāḍīcakre viśodhite / suṣumnāvadanaṃ bhittvā sukhādviśati mārutaḥ
mārute madhyasañcāre manaḥsthairyaṃ prajāyate / yo manaḥsusthiro bhāvaḥ saivāvasthā manonmanī
pūrakānte tu kartavyo bandho jālandharābhidhaḥ / kumbhakānte recakādau kartavyastūḍḍiyāṇakaḥ
adhastātkuñcanemāśu kaṇṭhasaṅkocane kṛte / madhye paścimatānena syātprāṇo brahmanāḍigaḥ
apānamūrdhvamutthāpya prāṇaṃ kaṇṭhādadho nayan / yogī jarāvinirmuktaḥ ṣoḍaśo vayasā bhavet
sukhāsanastho dakṣanāḍyā bahisthaṃ pavanaṃ samākṛṣyākeśamānakhāgraṃ kumbhayitvā savyanāḍyā recayet / tena kapālaśodhanaṃ vātanāḍīgatasarvaroga- sarvavināśanaṃ bhavati / hṛdayādikaṇṭhaparyantaṃ sasvanaṃ nāsābhyāṃ śanaiḥ pavanamākṛṣya yathāśakti kumbhayitvā iḍayā virecya gacchaṃstiṣṭhankuryāt / tena śleṣmaharaṃ jaṭharāgnivardhanaṃ bhavati / vaktreṇa sītkārapūrvakaṃ vāyuṃ gṛhītvā yathāśakti kumbhayitvā nāsābhyāṃ recayet / tena kṣuttṛṣṇālasyanidrā na jāyate / jihvayā vāyuṃ gṛhītvā yathāśakti kumbhayitvā nāsābhyāṃ recayet / tena gulmaplīhajvarapittakṣudhādīni naśyanti // atha kumbhakaḥ / sa dvividhaḥ sahitaḥ kevalaśceti / recakapūrakayuktaḥ sahitaḥ tadvivarjitaḥ kevalaḥ / kevalasiddhiparyantaṃ sahitamabhyaset / kevalakumbhake siddhe triṣu lokeṣu na tasya durlabhaṃ bhavati / kevalakumbhakātkuṇḍalinībodho jāyate / tataḥ kṛśavapuḥ prasannavadano nirmalalocano'bhivyaktanādo nirmuktarogajālo jitabinduḥ paṭvagnirbhavati / antarlakṣyaṃ bahirdṛṣṭirnimeṣonmeṣavarjitā / eṣā sā vaiṣṇavī mudrā sarvatantreṣu gopitā
antarlakṣyavilīnacittapavano yogī sadā vartate dṛṣṭyā niścalatārayā bahiradhaḥ paśyannapaśyannapi / mudreyaṃ khalu khecarī bhavati sā lakṣyaikatānā śivā śūnyāśūnyavivarjitaṃ sphurati sā tattvaṃ padaṃ vaiṣṇavī
ardhonmīlitalocanaḥ sthiramanā nāsāgradattekṣaṇaścandrārkāvapi līnatāmupanayanniṣpandabhāvottaram / jyotīrūpamaśīṣabāhyarahitaṃ dedīpyamānaṃ paraṃ tattvaṃ tatparamasti vastuviṣayaṃ śāṇḍilya viddhīha tat
tāraṃ jyotiṣi saṃyojya kiñcidunnamayanbhruvau / pūrvābhyāsasya mārgo'yamunmanīkārakaḥ kṣaṇāt
tasmātkhecarīmudrāmabhyaset / tata unmanī bhavati / tato yoganidrā bhavati / labdhayoganidrasya yoginaḥ kālo nāsti / śaktimadhye manaḥ kṛtvā śaktiṃ mānasamadhyagām / manasā mana ālokya śāṇḍilya tvaṃ sukhī bhava
khamadhye kuru cātmānamātmamadhye ca khaṃ kuru / sarvaṃ ca khamayaṃ kṛtvā na kiñcidapi cintaya
bāhyacintā na kartavyā tathaivāntaracintikā / sarvacintāṃ parityajya cinmātraparamo bhava
karpūramanale yadvatsaindhavaṃ salile yathā / tathā ca līyamānaṃ ca manastattve vilīyate
jñeyaṃ sarvapratītaṃ ca tajjñānaṃ mana ucyate / jñānaṃ jñeyaṃ samaṃ naṣṭaṃ nānyaḥ panthā dvitīyakaḥ // १.७.२२/
jñeyavastuparityāgādvilayaṃ yāti mānasam / mānase vilayaṃ yāte kaivalyamavaśiṣyate
dvau kramau cittanāśasya yogo jñānaṃ munīśvara / yogastadvṛttirodho hi jñānaṃ samyagavekṣaṇam
tasminnirodhite nūnamupaśāntaṃ mano bhavet / manaḥspandopaśāntāyaṃ saṃsāraḥ pravilīyate
sūryālokaparispandaśāntau vyavahṛtiryathā / śāstrasajjanasamparkavairāgyābhyāsayogataḥ
anāsthāyāṃ kṛtāsthāyāṃ pūrvaṃ saṃsāravṛttiṣu / yathābhivāñchitadhyānācciramekatayohitāt
ekatattvadṛḍhābhyāsātprāṇaspando nirudhyate / pūrakādyanilāyāmādṛḍhābhyāsadakhedajāt
ekāntadhyānayogācca manaḥspando nirudhyate / oṅkāroccāraṇaprāntaśabdatattvānubhāvanāt / suṣupte saṃvidā jñāte prāṇaspando nirudhyate
tālumūlagatāṃ yatnājjihvayākramya ghaṇṭikām / ūrdhvarandhraṃ gate prāṇe prāṇaspando nirudhyate
prāṇe galitasaṃvittau tālūrdhvaṃ dvādaśāntage / abhyāsādūrdhvarandhreṇa prāṇaspando nirudhyate
dvādaśāṅgulaparyante nāsāgre vimale'mbare / saṃviddṛśi praśāmyantyāṃ prāṇaspando nirudhyate
bhrūmadhye tārakālokaśāntāvantamupāgate / cetanaikatane baddhe prāṇaspando nirudhyate
omityeva yadudbhūtaṃ jñānaṃ jñeyātmakaṃ śivam / asaṃspṛṣṭavikalpāṃśaṃ prāṇaspando nirudhyate
cirakālaṃ hṛdekāntavyomasaṃvedanānmune / avāsanamanodhyānātprāṇaspando nirudhyate
ebhiḥ kramaistathānyaiśca nānāsaṅkalpakalpitaiḥ / nānādeśikavaktrasthaiḥ prāṇaspando nirudhyate
ākuñcanena kuṇḍalinyāḥ kavāṭamudghāṭya mokṣadvāraṃ vibhedayet / yena mārgeṇa gantavyaṃ taddvāraṃ mukhenācchādya prasuptā kuṇḍalinī kuṭilākārā sarpavadveṣṭitā bhavati / sā śaktiryena cālitā syātsa tu mukto bhavati / sā kuṇḍalinī kaṇṭhordhvabhāge suptā cedyogināṃ muktaye bhavati / bandhanāyādho mūḍhānām / iḍādimārgadvayaṃ vihāya suṣumnāmārgeṇāgacchettadviṣṇoḥ paramaṃ padam / marudabhyasanaṃ sarvaṃ manoyuktaṃ samabhyaset itaratra na kartavyā manovṛttirmanīṣiṇā
divā na pūjayedviṣṇuṃ rātrau naiva prapūjayet / satataṃ pūjayedviṣṇuṃ divārātraṃ na pūjayet
suṣiro jñānajanakaḥ pañcasrotaḥsamanvitaḥ / tiṣṭhate khecarī mudrā tasminsthāne na saṃśayaḥ
savyadakṣiṇanāḍīstho madhye carati mārutaḥ / tiṣṭhataḥ khecarī mudrā tasminsthāne na saṃśayaḥ
iḍāpiṅgalayormadhye śūnyaṃ caivānilaṃ graset / tiṣṭhantī khecarī mudrā tatra satyaṃ pratiṣṭhitam
somasūryadvayormadhye nirālambatale punaḥ / saṃsthitā vyomacakre sā mudrā nāmnā ca khecarī
chedanacālanadāhaiḥ phalāṃ parāṃ jihvāṃ kṛtvā dṛṣṭiṃ bhrūmadhye sthāpya kapālakuhare jihvā viparītagā yadā bhavati tadā khecarī mudrā jāyate / jihvā cittaṃ ca khe carati tenordhvajihvaḥ pumānamṛto bhavati / vāmapādamūlena yoniṃ sampīḍya dakṣiṇapādaṃ prasārya taṃ karābhyāṃ dhṛtvā nāsābhyāṃ vāyumāpūrya kaṇṭhabandhaṃ samāropyordhvato vāyuṃ dhārayet / tena sarvakleśahāniḥ / tataḥ pīyūṣamiva viṣaṃ jīryate / kṣayagulmagudāvartajīrṇatvagādidoṣā naśyanti / eṣa prāṇajayopāyaḥ sarvamṛtyūpaghātakaḥ / vāmapādapārṣṇiṃ yonisthāne niyojya dakṣiṇacaraṇaṃ vāmorūpari saṃsthāpya vāyumāpūrya hṛdaye cubukaṃ nidhāya yonimākuñcya manomadhye yathāśakti dhārayitvā svātmānaṃ bhāvayet / tenāparokṣasiddhiḥ / bāhyātprāṇaṃ samākṛṣya pūrayitvodare sthitam / nābhimadhye ca nāsāgre padāṅguṣṭhe ca yatnataḥ
dhārayenmanasā prāṇaṃ sandhyākāleṣu vā sadā / sarvarogavinirmukto bhavedyogī gataklamaḥ
nāsāgre vāyuvijayaṃ bhavati / nābhimadhye sarvarogavināśaḥ / pādāṅguṣṭhadhāraṇāccharīralaghutā bhavati / rasanādvāyumākṛṣya yaḥ pibetsatatataṃ naraḥ / śramadāhau tu na syātāṃ naśyanti vyādhayastathā
sandhyayorbrāhmaṇaḥ kāle vāyumākṛṣya yaḥ pibet / trimāsāttasya kalyāṇī jāyate vāk sarasvatī
evaṃ ṣaṇmāsābhyāsātsarvaroganivṛttiḥ / jihvayā vāyumānīya jihvāmūle nirodhayet / yaḥ pibedamṛtaṃ vidvānsakalaṃ bhadramaśnute
ātmanyātmānamiḍayā dhārayitvā bhruvontare / vibhedya tridaśāhāraṃ vyādhistho'pi vimucyate
nāḍībhyāṃ vāyumāropya nābhau tundasya pārśvayoḥ / ghaṭikaikāṃ vahedyastu vyādhibhiḥ sa vimucyate
māsamekaṃ trisandhyaṃ tu jihvayāropya mārutam / vibhedya tridaśāhāraṃ dhārayettundamadhyame
jvarāḥ sarve'pi naśyanti viṣāṇi vividhāni ca / muhūrtamapi yo nityaṃ nāsāgre manasā saha
sarvaṃ tarati pāpmānaṃ tasya janma śatārjitam / tārasaṃyamātsakalaviṣayajñānaṃ bhavati / nāsāgre cittasaṃyamādindralokajñānam / tadadhaścittasaṃyamādagnilokajñānam / cakṣuṣi cittasaṃyamātsarvalokajñānam / śrotre cittasya saṃyamādyamalokajñānam / tatpārśve saṃyamānnirṛtilokajñānam / pṛṣṭhabhāge saṃyamādvaruṇalokajñānam / vāmakarṇe saṃyamādvāyulokajñānam / kaṇṭhe saṃyamātsomalokajñānam / vāmacakṣuṣi saṃyamācchivalokajñānam / mūrdhni saṃyamādbrahmalokajñānam / pādādobhāge saṃyamādatalalokajñānam / pāde saṃyamādvitalalokajñānam / pādasandhau saṃyamānnitalalokajñānam / jaṅghe saṃyamātsutalalokajñānam / jānau saṃyamānmahātalalokajñānam / ūrau cittasaṃyamādrasātalalokajñānam / kaṭau cittasaṃyamāttalātalalokajñānam / nābhau cittasaṃyamādbhūlokajñānam / kukṣau saṃyamādbhuvarlokajñānam / hṛdi cittasya saṃyamātsvarlokajñānam / hṛdayordhvabhāge cittasaṃyamānmaharlokajñānam / kaṇṭhe cittasaṃyamājjanolokajñānam / bhrūmadhye cittasaṃyamāttapolokajñānam / mūrdhni cittasaṃyamātsatyalokajñānam / dharmādharmasaṃyamādatītānāgatajñānam / tattajjantudhvanau cittasaṃyamātsarvajanturutajñānam / sañcitakarmaṇi cittasaṃyamātpūrvajātijñānam / paracitte cittasaṃyamātparacittajñānam / kāyarūpe cittasaṃyamādanyādṛśyarūpam / bale cittasaṃyamāddhanumadādibalam / sūrye cittasaṃyamādbhuvanajñānam / candre cittasaṃyamāttārāvyūhajñānam / dhruve tadgatidarśanam / svārthasaṃyamātpuruṣajñānam / nābhicakre kāyavyūhajñānam / kaṇṭhakūpe kṣutpipāsā nivṛttiḥ / kūrmanāḍyāṃ sthairyam / tāre siddhadarśanam / kāyākāśasaṃyamādākāśagamanam / tattatsthāne saṃyamāttattatsiddhayo bhavanti
atha pratyāhāraḥ / sa pañcavidhaḥ viṣayeṣu vicaratāmindriyāṇāṃ balādāharaṇaṃ pratyāharaḥ / yadyatpaśyati tatsarvamāmeti pratyāhāraḥ / nityavihitakarmaphalatyāgaḥ pratyāhāraḥ / sarvaviṣayaparāṅmukhatvaṃ pratyāhāraḥ / aṣṭādaśasu marmasthāneṣu kramāddhāraṇaṃ pratyāhāraḥ / pādāṅguṣṭhagulphajaṅghājānūrupāyumeḍhranābhihṛdayakaṇṭhakūpatālunāsākṣibhrūmadhyalalāṭamūrdhni sthānāni / teṣu kramādārohāvarohakrameṇa pratyāharet
atha dhāraṇā / sā trividhā / ātmani manodhāraṇaṃ daharākāśe bāhyākāśadhāraṇaṃ pṛthivyaptejovāyvākāśeṣu pañcamūrtidhāraṇaṃ ceti
atha dhyānam / taddvividhaṃ saguṇaṃ nirguṇaṃ ceti / saguṇaṃ mūrtidhyānam / nirguṇamātmayāthātmyam
atha samādhiḥ / jīvātmaparamātmaikyāvasthātripuṭīrahitā paramānandasvarūpā śuddhacaitanyātmikā bhavati
iti prathamo'dhyāyaḥ
atha ha śāṇḍilyo ha vai brahmaṛṣiścaturṣu vedeṣu brahmavidyāmalabhamānaḥ kiṃ nāmetyatharvāṇaṃ bhagavantamupasannaḥ papracchādhīhi bhagavan brahmavidyāṃ yena śreyo'vāpsyāmīti / sa hovācātharvā śāṇḍilya satyaṃ vijñānamanantaṃ brahma yasminnidamotaṃ ca protaṃ ca / yasminnidaṃ saṃ ca vicaiti sarvaṃ yasminvijñāte sarvamidaṃ vijñātaṃ bhavati / tadapāṇipādamacakṣuḥśrotramajihvamaśarīramagrāhyamanirdeśyam / yato vāco nivartante / aprāpya manasā saha / yatkevalaṃ jñānagamyam / prajñā ca yasmātprasṛtā purāṇī / yadekamadvitīyam / ākāśavatsarvagataṃ susūkṣmaṃ nirañjanaṃ niṣkriyaṃ sanmātraṃ cidānandaikarasaṃ śivaṃ praśāntamamṛtaṃ tatparaṃ ca brahma / tattvamasi / tajjñānena hi vijānīhi ya eko deva ātmaśaktipradhānaḥ sarvajñaḥ sarveśvaraḥ sarvabhūtāntarātmā sarvabhūtādhivāsaḥ sarvabhūtanigūḍho bhūtayoniryogaikagamyaḥ / yaśca viśvaṃ sṛjati viśvaṃ bibharti viśvaṃ bhuṅkte sa ātmā / ātmani taṃ taṃ lokaṃ vijānīhi / mā śocīrātmavijñānī śokasyāntaṃ gamiṣyati //
iti dvitīyo'dhyāyaḥ
athainaṃ śāṇḍilyo'tharvāṇaṃ papraccha yadekamakṣaraṃ niṣkriyaṃ śivaṃ sanmātraṃ parambrahma / tasmātkathamidaṃ viśvaṃ jāyate kathaṃ sthīyate kathamasmiṃllīyate / tanme saṃśayaṃ chettumarhasīti / sa hovācātharvā satyaṃ śāṇḍilya parambrahma niṣkriyamakṣaramiti / athāpyasyārūpasya brahmaṇastrīṇi rūpāṇi bhavanti sakalaṃ niṣkalaṃ sakalaniṣkalaṃ ceti / yatsatyaṃ vijñānamānandaṃ niṣkriyaṃ nirañjanaṃ sarvagataṃ susūkṣmaṃ sarvatomukhamanirdeśyamamṛtamasti tadidaṃ niṣkalaṃ rūpam / athāsya yā sahajāstyavidyā mūlaprakṛtirmāyā lohitaśuklakṛṣṇā / tayā sahāyavān devaḥ kṛṣṇapiṅgalo mameśvara īṣṭe / tadidamasya sakalaniṣkalaṃ rūpam // athaiṣa jñānamayena tapasā cīyamāno'kāmayata bahu syāṃ prajāyeyeti / athaitasmāttapyamānātsatyakāmāttrīṇyakṣarāṇyajāyanta / tisro vyāhṛtayastripadā gāyatrī trayo vedāstrayo devāstrayo varṇāstrayo'gnayaśca jāyante / yo'sau devo bhagavānsarvaiśvaryasampannaḥ sarvavyāpī sarvabhūtānāṃ hṛdaye saṃniviṣṭo māyāvī māyayā krīḍati sa brahmā sa viṣṇuḥ sa rudraḥ sa indraḥ sa sarve devāḥ sarvāṇi bhūtāni sa eva purastātsa eva paścātsa evottarataḥ sa eva dakṣiṇataḥ sa evādhastātsa evopariṣṭātsa eva sarvam / athāsya devasyātmaśakterātmakrīḍasya bhaktānukampino dattātreyarūpā surūpā tanūravāsā indīvaradalaprakhyā caturbāhuraghorāpāpakaśinī / tadidamasya sakalaṃ rūpam
atha hainamatharvāṇaṃ śāṇḍilyaḥ papraccha bhagavansanmātraṃ cidānandaikarasaṃ kasmāducyate paraṃ brahmeti / sa hovācātharvā yasmācca bṛhati bṛṃhayati ca sarvaṃ tasmāducyate parambrahmeti / atha kasmāducyate ātmeti / yasmātsarvamāpnoti sarvamādatte sarvamatti ca tasmāducyate ātmeti / atha kasmāducyate maheśvara iti / yasmānmahata īśaḥ śabdadhvanyā cātmaśaktyā ca mahata īśate tasmāducyate maheśvara iti / atha kasmāducyate dattātreya iti / yasmātsuduścaraṃ tapastapyamānāyātraye putrakāmāyātitarāṃ tuṣṭena bhagavatā jyotirmayenātmaiva datto yasmāccānasūyāyāmatrestanayo'bhavattasmāducyate dattātreya iti / atha yo'sya niruktāni veda sa sarvaṃ veda / atha yo ha vai vidyayainaṃ paramupāste so'hamiti sa brahmavidbhavati // atraite ślokā bhavanti //
dattātreyaṃ śivaṃ śāntamindranīlanibhaṃ prabhum / ātmamāyārataṃ devamavadhūtaṃ digambaram
bhasmoddhūlitasarvāṅgaṃ jaṭājūṭadharaṃ vibhum / caturbāhumudārāṅgaṃ praphullakamalekṣaṇam
jñānayoganidhiṃ viśvaguruṃ yogijanapriyam / bhaktānukampinaṃ sarvasākṣiṇaṃ siddhasevitam
evaṃ yaḥ satataṃ dhyāyeddevadevaṃ sanātanam / sa muktaḥ sarvapāpebhyo niḥśreyasamavāpnuyāt
ityoṃ satyamityupaniṣat //
iti tṛtīyo'dhyāyaḥ
ॐ bhadraṃ karṇebhiḥ śruṇuyāma devā bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ / sthirairaṅgaistuṣṭuvāꣳsastanūbhirvyaśema devahitaṃ yadāyuḥ / svasti na indro vṛddhaśravāḥ / svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ / svasti nastārkṣyo ariṣṭanemiḥ svasti no bṛhaspatirdadhātu // ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ // iti śāṇḍilyopaniṣatsamāptā //
adhikādhyayanāya
Original text: śāṇḍilyopaniṣat · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0