ṣaḍjagītā · Chapter 1

[v]
ityuktavati bhīṣme tu tūṣṇī bhūte yudhiṣṭhiraḥ/
papracchāvasaraṃ gatvā bhrātṝnvidura pañcamān

dharme cārthe ca kāme ca lokavṛttiḥ samāhitā/
teṣāṃ garīyānkatamo madhyamaḥ ko laghuśca kaḥ

kasmiṃścātmā niyantavyastrivargavijayāya vai/
santuṣṭā naiṣṭhikaṃ vākyaṃ yathāvadvaktumarhatha

tato'rthagatitattvajñaḥ prathamaṃ pratibhānavān/
jagāda virudo vākyaṃ dharmaśāstramanusmaran

bāhuśrutyaṃ tapastyāgaḥ śraddhā yajñakriyā kṣamā/
bhāvaśuddhirdayā satyaṃ saṃyamaścātmasampadaḥ

etadevābhipadyasva mā te bhūccalitaṃ manaḥ/
etanmūlau hi dharmārthāvetadekapadaṃ hitam

dharmeṇaivarṣayastīrṇā dharme lokāḥ pratiṣṭhitāḥ/
dharmeṇa devā divigā dharme cārthaḥ samāhitaḥ

dharmo rājanguṇaśreṣṭho madhyamo hyartha ucyate/
kāmo yavīyāniti ca pravadanti manīṣiṇaḥ/
tasmāddharmapradhānena bhavitavyaṃ yatātmanā

samāptavacane tasminnarthaśāstraviśāradaḥ/
pārtho vākyārthatattvajño jagau vākyamatandritaḥ

karmabhūmiriyaṃ rājanniha vārtā praśasyate/
kṛṣivāṇijya gorakṣyaṃ śilpāni vividhāni ca

artha ityeva sarveṣāṃ karmaṇāmavyatikramaḥ/
na ṛte'rthena vartete dharmakāmāviti śrutiḥ

vijayī hyarthavāndharmamārādhayitumuttamam/
kāmaṃ ca carituṃ śakto duṣprāpamakṛtātmabhiḥ

arthasyāvayavāvetau dharmakāmāviti śrutiḥ/
arthasiddhyā hi nirvṛttāvubhāvetau bhaviṣyataḥ

udbhūtārthaṃ hi puruṣaṃ viśiṣṭatara yonayaḥ/
brahmāṇamiva bhūtāni satataṃ paryupāsate

jaṭājinadharā dāntāḥ paṅkadigdhā jitendriyāḥ/
muṇḍā nistantavaścāpi vasantyarthārthinaḥ pṛthak

kāṣāyavasanāścānye śmaśrulā hrīsusaṃvṛtāḥ/
vidvāṃsaścaiva śāntāśca muktāḥ sarvaparigrahaiḥ

arthārthinaḥ santi ke cidapare svargakāṅkṣiṇaḥ/
kulapratyāgamāścaike svaṃ svaṃ mārgamanuṣṭhitāḥ

āstikā nāstikāścaiva niyatāḥ saṃyame pare/
aprajñānaṃ tamo bhūtaṃ prajñānaṃ tu prakāśatā

bhṛtyānbhogairdviṣo daṇḍairyo yojayati so'rthavān/
etanmatimatāṃ śreṣṭha mataṃ mama yathātatham/
anayostu nibodha tvaṃ vacanaṃ vākyakaṇṭhayoḥ

tato dharmārthakuśalau mādrīputrāvanantaram/
nakulaḥ sahadevaśca vākyaṃ jagadatuḥ param

āsīnaśca śayānaśca vicarannapi ca sthitaḥ/
arthayogaṃ dṛḍhaṃ kuryādyogairuccāvacairapi

asmiṃstu vai susaṃvṛtte durlabhe paramapriya/
iha kāmānavāpnoti pratyakṣaṃ nātra saṃśayaḥ

yo'rtho dharmeṇa saṃyukto dharmo yaścārthasaṃyutaḥ/
madhvivāmṛta saṃyuktaṃ tasmādetau matāviha

anarthasya na kāmo'sti tathārtho'dharmiṇaḥ kutaḥ/
tasmādudvijate loko dharmārthādyo bahiṣkṛtaḥ

tasmāddharmapradhānena sādhyo'rthaḥ saṃyatātmanā/
viśvasteṣu ca bhūteṣu kalpate sarva eva hi

dharmaṃ samācaretpūrvaṃ tathārthaṃ dharmasaṃyutam/
tataḥ kāmaṃ caretpaścātsiddhārthasya hi tatphalam

virematustu tadvākyamuktvā tāvaśvinoḥ sutau/
bhīmasenastadā vākyamidaṃ vaktuṃ pracakrame

nākāmaḥ kāmayatyarthaṃ nākāmo dharmamicchati/
nākāmaḥ kāmayāno'sti tasmātkāmo viśiṣyate

kāmena yuktā ṛṣayastapasyeva samāhitāḥ/
palāśaphalamūlāśā vāyubhakṣāḥ susaṃyatāḥ

vedopavādeṣvapare yuktāḥ svādhyāyapāragāḥ/
śrāddhayajñakriyāyāṃ ca tathā dānapratigrahe

vaṇijaḥ karṣakā gopāḥ kāravaḥ śilpinastathā/
daivakarma kṛtaścaiva yuktāḥ kāmena karmasu

samudraṃ cāviśantyanye narāḥ kāmena saṃyutāḥ/
kāmo hi vividhākāraḥ sarvaṃ kāmena santatam

nāsti nāsīnnābhaviṣyadbhūtaṃ kāmātmakātparam/
etatsāraṃ mahārāja dharmārthāvatra saṃśritau

nava nītaṃ yathā dadhnastathā kāmo'rthadharmataḥ/
śreyastailaṃ ca piṇyākāddhṛtaṃ śreya udaśvitaḥ

śreyaḥ puṣpaphalaṃ kāṣṭhātkāmo dharmārthayorvaraḥ/
puṣpito madhviva rasaḥ kāmātsañjāyate sukham

sucāru veṣābhiralaṅkṛtābhir madotkaṭābhiḥ priyavādinībhiḥ/
ramasva yoṣābhirupetya kāmaṃ kāmo hi rājaṃstarasābhipātī

buddhirmamaiṣā pariṣatsthitasya mā bhūdvicārastava dharmaputra/
syātsaṃhitaṃ sadbhiraphalgusāraṃ sametya vākyaṃ paramānṛśaṃsyam

dharmārthakāmāḥ samameva sevyā yastvekasevī sa naro jaghanyaḥ/
dvayostu dakṣaṃ pravadanti madhyaṃ sa uttamo yo niratistrivarge

prājñaḥ suhṛccandanasāralipto vicitramālyābharaṇairupetaḥ/
tato vacaḥ saṅgrahavigraheṇa proktvā yavīyānvirarāma bhīmaḥ

tato muhūrtādatha dharmarājo vākyāni teṣām anucintya samyak/
uvāca vācāvitathaṃ smayanvai bahuśruto dharmabhṛtāṃ variṣṭhaḥ

niḥsaṃśayaṃ niścita dharmaśāstrāḥ sarve bhavanto viditapramāṇāḥ/
vijñātu kāmasya mameha vākyam uktaṃ yadvai naiṣṭhikaṃ tacchrutaṃ me/
iha tvavaśyaṃ gadato mamāpi vākyaṃ nibodhadhvamananyabhāvāḥ

yo vai na pāpe nirato na puṇye nārthe na dharme manujo na kāme/
vimuktadoṣaḥ samaloṣṭa kāñcanaḥ sa mucyate duḥkhasukhārtha siddheḥ

bhūtāni jātī maraṇānvitāni jarā vikāraiśca samanvitāni/
bhūyaśca taistaiḥ pratibodhitāni mokṣaṃ praśaṃsanti na taṃ ca vidmaḥ

snehe na buddhasya na santi tānīty evaṃ svayambhūrbhagavānuvāca/
budhāśca nirvāṇaparā vadanti tasmānna kuryātpriyamapriyaṃ ca

etatpradhānaṃ na tu kāmakāro yathā niyukto'smi tathā carāmi/
bhūtāni sarvāṇi vidhirniyuṅkte vidhirbalīyāniti vittasarve

na karmaṇāpnotyanavāpyamarthaṃ yadbhāvi sarvaṃ bhavatīti vitta/
trivargahīno'pi hi vindate'rthaṃ tasmādidaṃ lokahitāya guhyam

tatastadagryaṃ vacanaṃ mano'nugaṃ samastamājñāya tato'tihetumat/
tadā praṇeduśca jaharṣire ca te kurupravīrāya ca cakrurañjalīn

sucāru varṇākṣara śabdabhūṣitāṃ mano'nugāṃ nirdhuta vākyakaṇṭakām/
niśamya tāṃ pārthiva pārtha bhāṣitāṃ giraṃ narendrāḥ praśaśaṃsureva te/
punaśca papraccha saridvarāsutaṃ tataḥ paraṃ dharmamahīna sattvaḥ