Rama Gita · Chapter p1

śrīmahādeva uvāca//
tato jaganmaṅgalamaṅgalātmanā vidhāya rāmāyaṇakīrtimuttamām/
cacāra pūrvācaritaṃ raghūttamo rājarṣivaryairabhisevitaṃ yathā

saumitriṇā pṛṣṭa udārabuddhinā rāmaḥ kathāḥ prāha purātanīḥ śubhāḥ/
rājñaḥ pramattasya nṛgasya śāpato dvijasya tiryaktvamathāha rāghavaḥ

kadācidekānta upasthitaṃ prabhuṃ rāmaṃ ramālālitapādapaṅkajam/
saumitrirāsāditaśuddhabhāvanaḥ praṇamya bhaktyā vinayānvito'bravīt

tvaṃ śuddhabodho'si hi sarvadehināmātmāsyadhīśo'si nirākṛtiḥ svayam/
pratīyase jñānadṛśāṃ mahāmate pādābjabhṛṅgāhitasaṅgasaṅginām

ahaṃ prapanno'smi padāmbujaṃ prabho bhavāpavargaṃ tava yogibhāvitam/
yathāñjasājñānamapāravāridhiṃ sukhaṃ tariṣyāmi tathānuśādhi mām

śrutvātha saumitravaco'khilaṃ tadā prāha prapannārtiharaḥ prasannadhīḥ/
vijñānamajñānatamaḥpraśāntaye śrutiprapannaṃ kṣitipālabhūṣaṇaḥ

śrīrāmacandra uvāca//
ādau svavarṇāśramavarṇitāḥ kriyāḥ kṛtvā samāsāditaśuddhamānasaḥ/
samāpya tatpūrvamupāttasādhanaḥ samāśrayetsadgurumātmalabdhaye

kriyā śrīrodbhavaheturādṛtā priyāpriyau tau bhavataḥ surāgiṇaḥ/
dharmetarau tatra punaḥ śarīrakam punaḥ kriyā cakravadīryate bhavaḥ

ajñānamevāsya hi mūlakāraṇaṃ taddhānamevātra vidhau vidhīyate/
vidyaiva tannāśavidhau paṭīyasī na karma tajjaṃ savirodhamīritam

nājñānahānirna ca rāgasaṃkṣayo bhavettataḥ karma sadoṣamudbhavet/
tataḥ punaḥ saṃsṛtirapyavāritā tasmādbudho jñānavicāravānbhavet

nanu kriyā vedamukhena coditā tathaiva vidyā puruṣārthasādhanam/
kartavyatā prāṇabhṛtaḥ pracoditā vidyāsahāyatvamupaiti sā punaḥ

karmākṛtau doṣamapi śrutirjagau tasmātsadā kāryamidaṃ mumukṣuṇā/
nanu svatantrā dhruvakāryakāriṇī vidya na kiñcinmanasāpyapekṣate

na satyakāryo'pi hi yadvadadhvaraḥ prakāṅkṣate'nyānapi kārakādikān/
tathaiva vidyā vidhitaḥ prakāśitairviśiṣyate karmabhireva muktaye

kecidvadantīti vitarkavādinastadapyasadṛṣṭavirodhakāraṇāt/
dehābhimānādabhivardhate kriyā vidyā gatāhaṅkṛtitaḥ prasidhdyati

viśuddhavijñānavirocanāñcitā vidyātmavṛttiścarameti bhaṇyate/
udeti karmākhilakārakādibhirnihanti vidyākhilakārakādikam

tasmāttyajetkāryamaśeṣataḥ sudhīrvidyāvirodhānna samuccayo bhavet/
ātmānusandhānaparāyaṇaḥ sadā nivṛttasarvendriyavṛttigocaraḥ

yāvacchārīrādiṣu māyayātmadhīstāvadvidheyo vidhivādakarmaṇām/
netīti vākyairakhilaṃ niṣidhya tat jñātvā parātmānamatha tyajetkriyāḥ

yadā parātmātmavibhedabhedakaṃ vijñānamātmanyavabhāti bhāsvaram/
tadaiva māyā pravilīyate'ñjasā sakārakā kāraṇamātmasaṃsṛteḥ

śrutipramāṇābhivināśitā ca sā kathaṃ bhaviṣatyapi kāryakāriṇī/
vijñānamātrādamalādvitīyatastasmādavidyā na punarbhaviṣyati

yadi sma naṣṭā na punaḥ prasūyate kartāhamasyeti matiḥ kathaṃ bhavet/
tasmātsvatantrā na kimapyapekṣate vidya vimokṣāya vibhāti kevalā

sā taittirīyaśrutirāha sādaraṃ nyāsaṃ praśastākhilakarmaṇāṃ sphuṭam/
etāvadityāha ca vājināṃ śrutirjñānaṃ vimokṣāya na karma sādhanam

vidyāsamatvena tu darśitastvayā kraturna dṛṣṭānta udāhṛtaḥ samaḥ/
phalaiḥ pṛthaktvādbahukārakaiḥ kratuḥ saṃsādhyate jñānamato viparyayam

sapratyavāyo hyahamityanātmadhīrajñaprasiddhā na tu tattvadarśinaḥ/
tasmādbudhaistyājyamavikriyātmabhirvidhānataḥ karma vidhiprakāśitam

śraddhānvitastattvamasīti vākyato guroḥ prasādādapi śuddhamānasaḥ/
vijñāya caikātmyamathātmajīvayoḥ sukhī bhavenmerurivāprakampanaḥ

ādau padārthāvagatirhi kāraṇaṃ vākyārthavijñānavidhau vidhānataḥ/
tattvampadārthau paramātmajīvakāvasīti caikātmyamathānayorbhavet

pratyakparokṣādi virodhamātmanorvihāya saṅgṛhya tayościdātmatām/
saṃśodhitāṃ lakṣaṇayā ca lakṣitāṃ jñātvā svamātmānamathādvayo bhavet

ekātmakatvājjahatī na sambhavettathājahallakṣaṇatā virodhataḥ/
so'yampadārthāviva bhāgalakṣaṇā yujyeta tattvampadayoradoṣataḥ

rasādipañcīkṛtabhūtasambhavaṃ bhogālayaṃ duḥkhasukhādikarmaṇām/
śarīramādyantavadādikarmajaṃ māyāmayaṃ sthūlamupādhimātmanaḥ

sūkṣmaṃ manobuddhidaśendriyairyutaṃ prāṇairapañcīkṛtabhūtasambhavam/
bhoktuḥ sukhāderanusādhanaṃ bhavet śarīramanyadvidurātmano budhāḥ

anādyanirvācyamapīha kāraṇaṃ māyāpradhānaṃ tu paraṃ śarīrakam/
upādhibhedāttu yataḥ pṛthaksthitaṃ svātmānamātmanyavadhārayetkramāt

kośeṣvayaṃ teṣu tu tattadākṛtirvibhāti saṅgātsphatikopalo yathā/
asaṅgarūpo'yamajo yato'dvayo vijñāyate'sminparito vicārite

buddhestridhā vṛttirapīha dṛśyate svapnādibhedena guṇatrayātmanaḥ /
anyonyato'sminvyabhicārito mṛṣā nitye pare brahmaṇi kevale śive

dehendriyaprāṇamanaścidātmanāṃ saṅghādajastraṃ parivartate dhiyaḥ/
vṛttistamomūlatayājñalakṣaṇā yāvadbhavettāvadasau bhavodbhavaḥ

netipramāṇena nirākṛtākhilo hṛdā samāsvāditacidghanāmṛtaḥ/
tyajedaśeṣaṃ jagadāttasadrasaṃ pītvā yathāmbhaḥ prajahāti tatphalam

kadācidātmā na mṛto na jāyate na kṣīyate nāpi vivardhate'navaḥ/
nirastasarvātiśayaḥ sukhātmakaḥ svayaṃprabhaḥ sarvagato'yamadvayaḥ

evaṃvidhe jñānamaye sukhātmake kathaṃ bhavo duḥkhamayaḥ pratīyate/
ajñānato'dhyāsavaśātprakāśate jñāne vilīyeta virodhataḥ kṣaṇāt

yadanyadanyatra vibhāvyate bhramādadhyāsamityāhuramuṃ vipaścitaḥ/
asarpabhūte'hivibhāvanaṃ yathā rajjvādike tadvadapīśvare jagat

vikalpamāyārahite cidātmake ahaṅkāra eṣa prathamaḥ prakalpitaḥ/
adhyāsa evātmani sarvakāraṇe nirāmaye brahmaṇi kevale pare

icchādirāgādi sukhādidharmikāḥ sadā dhiyaḥ saṃsṛtihetavaḥ pare/
yasmātprasuptau tadabhāvataḥ paraḥ sukhasvarūpeṇa vibhāvyate hi naḥ

anādyavidyodbhavabuddhibimbito jīvaprakāśo'yamitīryate citaḥ/
ātmādhiyaḥ sākṣitayā pṛthaksthito budhdyāparicchinnaparaḥ sa eva hi

cidbimbasākṣyātmadhiyāṃ prasaṅgatastvekatra vāsādanalāktalohavat/
anyonyamadhyāsavaśātpratīyate jaḍājaḍatvaṃ ca cidātmacetasoḥ

guroḥ sakāśādapi vedavākyataḥ sañjātavidyānubhavo nirīkṣya tam/
svātmānamātmasthamupādhivarjitaṃ tyajedaśeṣaṃ jaḍamātmagocaram

prakāśarūpo'hamajo'hamadvayo asakṛdvibhāto'hamatīva nirmalaḥ/
viśuddhavijñānaghano nirāmayaḥ sampūrṇa ānandamayo'hamakriyaḥ

sadaiva mukto'hamacintyaśaktimānatīndriyajñānamavikriyātmakaḥ/
anantapāro'hamaharniśaṃ budhairvibhāvito'haṃ hṛdi vedavādibhiḥ

evaṃ sadātmānamakhaṇḍitātmanā vicāramāṇasya viśuddhabhāvanā/
hanyādavidyāmacireṇa kārakai rasāyanaṃ yadvadupāsitaṃ rujaḥ

vivikta āsīna upāratendriyo vinirjitātmā vimalāntarāśayaḥ/
vibhāvayedekamananyasādhano vijñānadṛkkevala ātmasaṃsthitaḥ

viśvaṃ yadetatparamātmadarśanaṃ vilāpayedātmani sarvakāraṇe/
pūrṇaścidānandamayo'vatiṣṭhate na veda bāhyaṃ na ca kiñcidāntaram

pūrvaṃ samādherakhilaṃ vicintayedoṅkāramātraṃ sacarācaraṃ jagat/
tadeva vācyaṃ praṇavo hi vācako vibhāvyate'jñānavaśānna bodhataḥ

akārasaṃjñaḥ puruṣo hi viśvako hyukārakastaijasa īryate kramāt/
prājño makāraḥ paripaṭhyate'khilaiḥ samādhipūrvaṃ na tu tattvato bhavet

viśvaṃ tvakāraṃ puruṣaṃ vilāpayedukāramadhye bahudhā vyavasthitam/
tato makāre pravilāpya taijasaṃ dvitīyavarṇaṃ praṇavasya cāntime

makāramapyātmani cidghane pare vilāpayetprājñamapīha kāraṇam/
so'haṃ paraṃ brahma sadā vimuktimadvijñānadṛṅ mukta upādhito'malaḥ

evaṃ sadā jātaparātmabhāvanaḥ svānandatuṣṭaḥ parivismṛtākhilaḥ/
āste sa nityātmasukhaprakāśakaḥ sākṣādvimukto'calavārisindhuvat

evaṃ sadābhyastasamādhiyogino nivṛttasarvendriyagocarasya hi/
vinirjitāśeṣariporahaṃ sadā dṛśyo bhaveyaṃ jitaṣaḍguṇātmanaḥ

dhyātvaivamātmānamaharniśaṃ munistiṣṭhetsadā muktasamastabandhanaḥ/
prārabdhamaśnannabhimānavarjito mayyeva sākṣātpravilīyate tataḥ

ādau ca madhye ca tathaiva cāntato bhavaṃ viditvā bhayaśokakāraṇam/
hitvā samastaṃ vidhivādacoditaṃ bhajetsvamātmānamathākhilātmanām

ātmanyabhedena vibhāvayannidaṃ bhavatyabhedena mayātmanā tadā/
yathā jalaṃ vārinidhau yathā payaḥ kṣīre viyadvyomnyanile yathānilaḥ

itthaṃ yadīkṣeta hi lokasaṃsthito jaganmṛṣaiveti vibhāvayanmuniḥ/
nirākṛtatvācchrutiyuktimānato yathendubhedo diśi digbhramādayaḥ

yāvanna paśyedakhilaṃ madātmakaṃ tāvanmadārādhanatatparo bhavet/
śraddhāluratyūrjitabhaktilakṣaṇo yastasya dṛśyo'hamaharniśaṃ hṛdi

rahasyametacchrutisārasaṅgrahaṃ mayā viniścitya tavoditaṃ priya/
yastvetadālocayatīha buddhimān sa mucyate pātakarāśibhiḥ kṣaṇāt

bhrātaryadīdaṃ paridṛśyate jaganmāyaiva sarvaṃ parihṛtya cetasā/
madbhāvanābhāvitaśuddhamānasaḥ sukhī bhavānandamayo nirāmayaḥ

yaḥ sevate māmaguṇaṃ guṇātparaṃ hṛdā kadā vā yadi vā guṇātmakam/
so'haṃ svapādāñcitareṇubhiḥ spṛśan punāti lokatritayaṃ yathā raviḥ

vijñānametadakhilaṃ śrutisāramekaṃ vedāntavedacaraṇena mayaiva gītam/
yaḥ śraddhayā paripaṭhedgurubhaktiyukto madrūpameti yadi madvacaneṣu bhaktiḥ

//iti śrīmadadhyātmarāmāyaṇe umāmaheśvarasaṃvāde uttarakāṇḍe pañcamaḥ sargaḥ//
saṃbaṃdhita kaḍiyām̐
gītā
bāharī kaḍiyām̐