Language

ENहिગુ
Scripture Library

praśna upaniṣad · Chapter 1

1

<upaniṣad
//
praśnopaniṣat
//
ॐ bhadraṃ karṇebhiḥ śṛṇuyāma devā
bhadram paṣyemākṣabhiryajatrāḥ /
sthirairaṅgaistuṣtuvām̐sastanūbhirvyaśema devahitaṃ yadāyuḥ //
svasti na indro vṛddhaśravāḥ
svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ /
svasti nastārkṣyo ariṣṭanemiḥ
svasti no bṛhaspatirdadhātu //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
1
ॐ sukeśā ca bhāradvājaḥ śaibyaśca satyakāmaḥ sauryāyaṇī
ca gārgyaḥ kausalyaścāśvalāyano bhārgavo vaidarbhiḥ kabandhī
kātyāyanaste haite brahmaparā brahmaniṣṭhāḥ paraṃ
brahmānveṣamāṇā eṣa ha vai tatsarvaṃ vakṣyatīti te ha
samitpāṇayo bhagavantaṃ pippalādamupasannāḥ

2

tan ha sa ṛṣiruvaca bhūya eva tapasā brahmacaryeṇa śraddhayā
saṃvatsaraṃ saṃvatsyatha
yathākāmaṃ praśnān pṛcchata yadi vijñāsyāmaḥ sarvaṃ ha vo
vakṣyāma iti

3

atha kabandhī katyāyana upetya papraccha /
bhagavan kute ha vā imāḥ prajāḥ prajāyanta iti

4

tasmai sa hovāca prajākāmo vai prajāpatiḥ sa tapo'tapyata
sa tapastaptvā sa mithunamutpādayate /
rayiṃ ca praṇaṃ
cetyetau me bahudhā prajāḥ kariṣyata iti

5

ādityo ha vai prāṇo rayireva candramā rayirvā etat
sarvaṃ yanmūrtaṃ cāmūrtaṃ ca tasmānmūrtireva rayiḥ

6

athāditya udayanyatprācīṃ diśaṃ praviśati tena prācyān
prāṇān raśmiṣu sannidhatte /
yaddakṣiṇāṃ yat pratīcīṃ
yadudīcīṃ
yadadho yadūrdhvaṃ yadantarā diśo yat sarvaṃ prakāśayati
tena sarvān prāṇān raśmiṣu sannidhatte

7

sa eṣa vaiśvānaro viśvarupaḥ prāṇo'gnirudayate /
tadetadṛcā'bhyuktam

8

viśvarūpaṃ hariṇaṃ jātavedasaṃ
parāyaṇaṃ jyotirekaṃ tapantam /
sahasraraśmiḥ śatadhā vartamānaḥ
prāṇaḥ prajānāmudayatyeṣa sūryaḥ

9

saṃvatsaro vai prajāpatistasyāyane dakṣiṇaṃ cottaraṃ ca /
tadye ha vai tadiṣṭāpūrte kṛtamityupāsate te cāndramasameva
lokamabhijayante /
ta eva punarāvartante tasmādeta ṛṣayaḥ
prajākāmā dakṣiṇaṃ pratipadyante /
eṣa ha vai rayiryaḥ
pitṛyāṇaḥ

10

athottareṇa tapasā brahmacaryeṇa śraddhayā
vidyayā''tmānamanviṣyādityamabhijayante /
etadvai
prāṇānāmāyatanametadamṛtamabhayametat parāyaṇametasmānna
punarāvartanta ityeṣa nirodhastadeṣa ślokaḥ

11

pañcapādaṃ pitaraṃ dvādaśākṛtiṃ
diva āhuḥ pare ardhe purīṣiṇam /
atheme anya u pare vicakṣaṇaṃ
saptacakre ṣaḍara āhurarpitamiti

12

māso vai prajāpatistasya kṛṣṇapakṣa eva rayiḥ
śuklaḥ praṇastasmādeta ṛṣayaḥ śukla iṣṭaṃ kurvantītara
itarasmin

13

ahorātro vai prajāpatistasyāhareva prāṇo rātrireva rayiḥ
prāṇaṃ vā ete praskandanti ye divā ratyā saṃyujyante
brahmacaryameva tadyadrātrau ratyā saṃyujyante

14

annaṃ vai prajāpatistato ha vai tadretastasmādimāḥ prajāḥ
prajāyanta iti

15

tadye ha vai tat prajāpativrataṃ caranti te mithunamutpādayante /
teṣāmevaiṣa brahmaloko yeṣāṃ tapo brahmacaryaṃ yeṣu satyaṃ
pratiṣṭitam

16

teṣāmasau virajo brahmaloko na yeṣu jihmamanṛtaṃ na
māyā ceti

1

iti praśnopaniṣadi prathamaḥ praśnaḥ //
atha hainaṃ bhārgavo vaidarbhiḥ papraccha /
bhagavan katyeva
devāḥ pracāṃ didhārayante katara etat prakaśayante kaḥ
punareṣāṃ variṣṭha iti

2

tasmai sa hovācākāśo ha vā eṣa devo vāyuragnirāpaḥ
pṛthivī vāṅmanaścakṣuḥ śrotraṃ ca /
te prakāśyābhivadanti
vayametadbāṇamavaṣṭabhya vidhārayāmaḥ

3

tān variṣṭhaḥ prāṇa uvāca /
mā mohamāpadyatha ahamevaitat
pañcadhā''tmānaṃ pravibhajyaitadbāṇamavaṣṭabhya
vidhārayāmīti
te'śraddadhānā babhūvuḥ

4

so'bhimānādūrdhvamutkrāmata iva tasminnutkrāmatyathetare sarva
evotkrāmante tasmi/śca pratiṣṭhamāne sarva eva pratiṣṭhante /
tadyathā makṣikā madhukararājānamutkrāmantaṃ sarva evotkramante
tasmi/ṣca pratṣṭhamāne sarva eva pratiṣṭanta evam
vāṅmanaṣcakṣuḥ
śrotraṃ ca te prītāḥ prāṇaṃ stunvanti

5

eṣo'gnistapatyeṣa sūrya
eṣa parjanyo maghavāneṣa vāyuḥ
eṣa pṛthivī rayirdevaḥ
sadasaccāmṛtaṃ ca yat

6

arā iva rathanābhau prāṇe sarvaṃ pratiṣṭhitam /
ṛco yajūm̐ṣi sāmāni yajñaḥ kṣatraṃ brahma ca

7

prajāpatiścarasi garbhe tvameva pratijāyase /
tubhyaṃ prāṇa prajāstvimā baliṃ haranti
yaḥ praṇaiḥ pratitiṣṭhasi

8

devānāmasi vahnitamaḥ pitṛṇāṃ prathamā svadhā /
ṛṣīṇāṃ caritaṃ satyamatharvāṅgirasāmasi

9

indrastvaṃ prāṇa tejasā rudro'si parirakṣitā /
tvamantarikṣe carasi sūryastvaṃ jyotiṣāṃ patiḥ

10

yadā tvamabhivarṣasyathemāḥ prāṇa te prajāḥ /
ānandarūpāstiṣṭhanti kāmāyānnaṃ bhaviṣyatīti

11

vrātyastvaṃ prāṇaikarṣarattā viśvasya satpatiḥ /
vayamādyasya dātāraḥ pitā tvaṃ mātariśva naḥ

12

yā te tanūrvāci pratiṣṭhitā yā śrotre yā ca cakṣuṣi /
yā ca manasi santatā śivāṃ tāṃ kurū motkramīḥ

13

prāṇasyedaṃ vaśe sarvaṃ tridive yat pratiṣṭhitam /
māteva putrān rakṣasva śrīśca prajñāṃ ca vidhehi na iti

1

iti praśnopaniṣadi dvitīyaḥ praśnaḥ //
2
atha hainaṃ kauśalyaṣcāśvalāyanaḥ papraccha /
bhagavan kuta
eṣa prāṇo jāyate kathamāyātyasmiñśarīra ātmānaṃ vā
pravibhajya kathaṃ pratiṣṭhate kenotkramate kathaṃ bahyamabhidhate
kathamadhyātmamiti

2

tasmai sa houvācātipraṣcān pṛcchasi brahmiṣṭho'sīti
tasmātte'haṃ bravīmi

3

ātmana eṣa prāṇo jāyate /
yathaiṣā puruṣe
chāyaitasminnetadātataṃ
manokṛtenāyātyasmiñśarīre

5

yathā samrādevādhikṛtān viniyuṅkte /
etan grāmānotān
grāmānadhitiṣṭasvetyevamevaiṣa prāṇa itarān prāṇān pṛthak
pṛthageva sannidhatte
pāyūpasthe'pānaṃ cakṣuḥśrotre mukhanāsikābhyāṃ prāṇaḥ
svayaṃ
prātiṣṭate madhye tu samānaḥ /
eṣa hyetaddhutamannaṃ samaṃ
nayati
tasmādetāḥ saptārciṣo bhavanti

6

hṛdi hyeṣa ātmā /
atraitadekaśataṃ nāḍīnaṃ tāsāṃ śataṃ
śatamekaikasyā dvāsaptatirdvāsaptatiḥ
pratiśākhānāḍīsahasrāṇi
bhavantyāsu vyānaścarati

7

athaikayordhva udānaḥ puṇyena puṇyaṃ lokaṃ nayati pāpena
pāpamubhābhyāmeva manuṣyalokam

8

ādityo ha vai bāhyaḥ prāṇa udayatyeṣa hyenaṃ cākṣuṣaṃ
prāṇamanugṛhṇānaḥ /
pṛthivyāṃ yā devatā saiṣā puruṣasya
apānamavaṣṭabhyāntarā yadākāśaḥ sa samāno vāyurvyānaḥ

9

tejo ha vā udānastasmādupaśāntatejāḥ /
punarbhavamindriyairmanasi sampadhyamānaiḥ

10

yaccittastenaiṣa prāṇamāyāti /
prāṇastejasā yuktaḥ sahātmanā
tathāsaṅkalpitaṃ lokaṃ nayati

11

ya evaṃ vidvān prāṇaṃ veda na hāsya prajā hīyate'mṛto
bhavati tadeṣaḥ ślokaḥ

12

utpattimāyatiṃ sthānaṃ vibhutvaṃ caiva pañcadhā /
adhyātmaṃ caiva prāṇasya vijñāyāmṛtamaśnute
vijñāyāmṛtamaśnuta iti

1

iti praśnopaniṣadi tṛtīyaḥ praśnaḥ //
3
atha hainaṃ sauryāyaṇi gārgyaḥ papraccha /
bhagavannetasmin
puruṣe kāni svapanti kānyasmiñjāgrati katara eṣa devaḥ
svapnān paśyati kasyaitat sukhaṃ bhavati kasminnu sarve
sampratiṣṭitā bhavantīti

2

tasmai sa hovaca /
yatha gārgya marīcayo'rkasyāstaṃ
gacchataḥ sarvā etasmiṃstejomaṇḍala ekībhavanti /
tāḥ punaḥ
punarudayataḥ pracarantyevaṃ ha vai tat sarvaṃ pare deve
manasyekībhavati
tena tarhyeṣa puruṣo na śṛṇoti na paśyati na
jighrati na rasayate na spṛśate nābhivadate nādatte nānandayate
na visṛjate neyāyate svapitītyācakṣate

3

prāṇāgraya evaitasmin pure jāgrati /
gārhapatyo ha
vā eṣo'pāno vyāno'nvāhāryapacano yadgārhapatyāt praṇīyate
praṇayanādāhavanīyaḥ prāṇaḥ

4

yaducchvāsaniḥśvāsāvetāvāhutī samaṃ nayatīti sa samānaḥ /
mano ha vāva yajamānaḥ /
iṣṭaphalamevodānaḥ /
sa
enaṃ yajamānamaharaharbrahma gamayati

5

atraiṣa devaḥ svapne mahimānamanubhavati /
yaddṛṣṭaṃ
dṛṣṭamanupaśyati
śrutaṃ śrutamevārthamanuśṛṇoti deśadigantaraiśca
pratyanubhūtaṃ
punaḥ punaḥ pratyanubhavati dṛṣṭaṃ cādṛṣṭaṃ ca śrutaṃ
cāśrutaṃ
cānubhūtaṃ cānanubhūtaṃ ca sccāsacca sarvaṃ paśyati sarvaḥ
pasyati

6

sa yadā tejasā'bhibhūto bhavati /
atraiṣa devaḥ svapnānna
paśyatyatha yadaitasmiñśarīra etatsukhaṃ bhavati

7

sa yathā sobhya vayāṃsi vasovṛkṣaṃ saṃpratiṣṭhante /
evaṃ
ha vai tat sarvaṃ para ātmani saṃpratiṣṭhate

8

pṛthivī ca pṛthivīmātrā cāpaścāpomātrā ca tejaśca
tejomātrā ca vāyuśca vāyumātrā cākāśaścākāśamātrā
ca cakṣuśca draṣṭavyaṃ ca śrotraṃ ca śrotavyaṃ ca grāṇaṃ ca
ghrātavyaṃ ca rasaśca rasayitavyaṃ ca tvakca sparśayitavyaṃ ca
vākca vaktavyaṃ ca hastau cādātavyaṃ copasthaścānandayitavyaṃ
ca pāyuśca visarjayitavyaṃ ca yādau ca gantavyaṃ ca manaśca
mantavyaṃ ca buddhiśca boddhivyaṃ cāhaṅkāraścāhaṅkartavyaṃ ca
cittaṃ ca cetayitavyaṃ ca tejaśca vidyotayitavyaṃ ca prāṇaśca
vidyārayitavyaṃ ca

9

eṣa hi draṣṭā spraṣṭā śrotā ghrātā rasayitā mantā
boddhā kartā vijñānātmā puruṣaḥ /
sa pare'kṣara ātmani
sampratiṣṭhate

10

paramevākṣaraṃ pratipadyate sa yo ha vai
tadacchāyamaśarīramlohitaṃ
śubhramakṣaraṃ vedayate yastu somya /
sa sarvajñaḥ sarvo bhavati /
tadeṣa ślokaḥ

11

vijñānātmā saha devaiśca sarvaiḥ
prāṇā bhutāni saṃpratiṣṭhanti yatra
tadakṣaraṃ vedayate yastu somya
sa sarvajñaḥ sarvamevāviveśeti

1

iti praśnopaniṣadi caturthaḥ praśnaḥ //
4
atha hainaṃ śaibyaḥ satyakāmaḥ papraccha /
sa yo ha vai tadbhagavanmanuṣyeṣu prāyaṇāntamoṅkāramabhidhyāyīta /
katamaṃ vāva sa tena lokaṃ jayatīti /
tasmai sa hovāca

2

etadvai satyakāma paraṃ cāparaṃ ca brahma yadoṅkāraḥ /
tasmādvidvānetenaivāyatanenaikataramanveti

3

sa yadhyekamātramabhidhyāyīta sa tenaiva saṃveditastūrṇameva jagatyābhisaṃpadhyate /
tamṛco manuṣyalokamupanayante sa tatra tapasā brahmacaryeṇa śraddhayā saṃpanno mahimānamanubhavati

4

atha yadi dvimātreṇa manasi saṃpadyate so'ntarikṣaṃ yajurbhirunnīyate somalokam /
sa somaloke vibhutimanubhūya punarāvartate

5

yaḥ punaretaṃ trimātreṇomityetenaivākṣareṇa paraṃ puruṣamabhidhyāyīta sa tejasi sūrye saṃpannaḥ /
yathā pādodarastvacā vinirmucyata evaṃ ha vai sa pāpmanā vinirmuktaḥ sa sāmabhirunnīyate brahmalokaṃ sa etasmājjīvaghanāt parātparaṃ puruśayaṃ puruṣamīkṣate /
tadetau ślokau bhavataḥ

6

tisro mātrā mṛtyumatyaḥ prayuktā
anyonyasaktāḥ anaviprayuktāḥ /
kriyāsu bāhyābhyantaramadhyamāsu
samyak prayuktāsu na kampate jñaḥ

7

ṛgbhiretaṃ yajurbhirantarikṣaṃ
sāmabhiryat tat kavayo vedayante /
tamoṅkāreṇaivāyatanenānveti vidvān
yattacchāntamajaramamṛtamabhayaṃ paraṃ ceti

1

iti praśnopaniṣadi pañcamaḥ praśnaḥ //
5
atha hainaṃ sukeśā bhāradvājaḥ papraccha /
bhagavan
hiraṇyanābhaḥ
kausalyo rājaputro māmupetyaitaṃ praśnamapṛcchata /
ṣoḍaśakalaṃ
bhāradvāja puruṣaṃ vettha /
tamahaṃ kumārambruvaṃ nāhamimaṃ
veda /
yadhyahamimamavediṣaṃ kathaṃ te nāvakṣyamiti /
samūlo vā
eṣa pariśuṣyati yo'nṛtamabhivadati tasmānnārhamyanṛtaṃ vaktum /
sa tūṣṇīṃ rathamāruhya pravavrāja /
taṃ tvā pṛcchāmi kvāsau
puruṣa iti

2

tasmai sa hovāca /
ihaiivāntaḥśarīre sobhya sa puruṣo
yasminnatāḥ ṣoḍaśakalāḥ prabhavantīti

3

sa īkṣācakre /
kasminnahamutkrānta utkrānto bhaviṣyāmi
kasminvā pratiṣṭite pratiṣṭasyāmīti

4

sa prāṇamasṛjata prāṇācchraddhāṃ khaṃ vāyurjyotirāpaḥ
pṛthivīndriyaṃ manaḥ /
annamannādvīryaṃ tapo mantrāḥ karma
lokā
lokeṣu ca nāma ca

5

sa yathemā nadhyaḥ syandamānāḥ samudrāyaṇāḥ samudraṃ
prāpyāstaṃ
gacchanti bhidhyete tāsāṃ nāmarupe samudra ityevaṃ procyate /
evamevāsya paridraṣṭurimāḥ ṣoḍaśakalāḥ puruṣāyaṇāḥ
puruṣaṃ
prāpyāstaṃ gacchanti bhidhyete cāsāṃ nāmarupe puruṣa ityevaṃ
procyate sa eṣo'kalo'mṛto bhavati tadeṣa ślokaḥ

6

arā iva rathanābhau kalā yasminpratiṣṭitāḥ /
taṃ vedhyaṃ puruṣaṃ veda yatha mā vo mṛtyuḥ parivyathā iti

7

tān hovācaitāvadevāhametat paraṃ brahma veda /
nātaḥ
paramastīti

8

te tamarcayantastvaṃ hi naḥ pitā yo'smākamavidhyāyāḥ
paraṃ paraṃ tārayasīti /
namaḥ paramaṛṣibhyo namaḥ
paramaṛṣibhyaḥ

iti praśnopaniṣadi ṣaṣṭhaḥ praśnaḥ //
ॐ bhadraṃ karṇebhiḥ śṛṇuyāma devā
bhadraṃ paṣyemākṣabhiryajatrāḥ /
sthirairaṅgaistuṣtuvām̐sastanūbhirvyaśema devahitaṃ yadāyuḥ //
svasti na indro vṛddhaśravāḥ
svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ /
svasti nastārkṣyo ariṣṭanemiḥ
svasti no bṛhaspatirdadhātu //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //

Original text: praśna upaniṣad · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc