Language

ENहिગુ
Scripture Library

pāśupatabrahmopaniṣat · Chapter 1

1

pāśupatabrahmopaniṣat
pāśupatabrahmavidyāsaṃvedyaṃ paramākṣaram /
paramānandasaṃpūrṇaṃ rāmacandrapadaṃ bhaje //
ॐ bhadraṃ karṇebhiḥ śṛṇuyāma devāḥ // bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ //
sthirairaṅgaistuṣṭuvāsastanūbhiḥ // vyaśema devahitaṃ yadāyuḥ //
svasti na indro vṛddhaśravāḥ // svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ //
svasti nastārkṣyo ariṣṭanemiḥ // svasti no bṛhaspatirdadhātu //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
hariḥ ॐ // atha ha vai svayaṃbhūrbrahmā prajāḥ sṛjānīti kāmakāmo jāyate
kāmeśvaro vaiśravaṇaḥ / vaiśravaṇo brahmaputro vālakhilyaḥ svayaṃbhuvaṃ
paripṛcchati jagatāṃ kā vidyā kā devatā jāgratturīyayorasya ko devo yāni
tasya vaśāni kālāḥ kiyatpramāṇāḥ kasyājñayā ravicandragrahādayo bhāsante
kasya mahimā gaganasvarūpa etadahaṃ śrotumicchāmi nānyo jānāti
tvaṃ brūhi brahman / svayaṃbhūruvāca kṛtsnajagatāṃ mātṛkā vidyā
dvitrivarṇasahitā dvivarṇamātā trivarṇasahitā / caturmātrātmakoṅkāro mama
prāṇātmikā devatā / ahameva jagattrayasyaikaḥ patiḥ / mama vaśāni sarvāṇi
yugānyapi / ahorātrādayo matsaṃvardhitāḥ kālāḥ / mama rūpā
ravestejaścandranakṣatragrahatejāṃsi ca / gagano mama triśaktimāyāsvarūpaḥ
nānyo madasti / tamomāyātmako rudraḥ sātvikamāyātmako viṣṇū
rājasamāyātmako brahmā /
indrādayastāmasarājasātmikā na sātvikaḥ ko'pi aghoraḥ
sarvasādhāraṇasvarūpaḥ / samastayāgānāṃ rudraḥ paśupatiḥ kartā /
rudro yāgadevo viṣṇuradhvaryurhotendro devatā yajñabhug
mānasaṃ brahma māheśvaraṃ brahma mānasaṃ haṃsaḥ
so'haṃ haṃsa iti / tanmayayajño nādānusaṃdhānam /
tanmayavikāro jīvaḥ / paramātmasvarūpo haṃsaḥ / antarbahiścarati
haṃsaḥ / antargato'nakāśāntargatasuparṇasvarūpo haṃsaḥ /
ṣaṇṇavatitattvatantuvadvyaktaṃ citsūtratrayacinmayalakṣaṇaṃ
navatattvatrirāvṛtaṃ brahmaviṣṇumaheśvarātmakamagnitrayakalopetaṃ
cidgranthibandhanam / advaitagranthiḥ yajñasādhāraṇāṅgaṃ
bahirantarjvalanaṃ yajñāṅgalakṣaṇabrahmasvarūpo haṃsaḥ /
upavītalakṣaṇasūtrabrahmagā yajñāḥ / brahmāṅgalakṣaṇayukto
yajñasūtram / tadbrahmasūtram / yajñasūtrasaṃbaṃdhī brahmayajñaḥ /
tatsvarūpo'ṅgāni mātrāṇi mano yajñasya haṃso yajñasūtram /
praṇavaṃ brahmasūtraṃ brahmayajñamayam / praṇavāntarvartī haṃso
brahmasūtram / tadeva brahmayajñamayaṃ mokṣakramam /
brahmasandhyākriyā manoyāgaḥ / sandhyākriyā manoyāgasya lakṣaṇam /
yajñasūtrapraṇavabrahmayajñakriyāyukto brāhmaṇaḥ / brahmacaryeṇa
haranti devāḥ / haṃsasūtracaryā yajñāḥ / haṃsapraṇavayorabhedaḥ /
haṃsasya prārthanāstrikālāḥ / trikālastrivarṇāḥ / tretāgnyanusandhāno yāgaḥ /
tretāgnyātmākṛtivarṇoṅkārahaṃsānusandhāno'ntaryāgaḥ /
citsvarūpavattanmayaṃ turīyasvarūpam / antarāditye jyotiḥsvarūpo haṃsaḥ /
yajñāṅgaṃ brahmasaṃpattiḥ / brahmapravṛttau tatpraṇavahaṃsasūtreṇaiva
dhyānamācaranti / provāca punaḥ svayaṃbhuvaṃ pratijānīte brahmaputro
ṛṣirvālakhilyaḥ / haṃsasūtrāṇi katisaṃkhyāni kiyadvā pramāṇam /
hṛdyādityamarīcīnāṃ padaṃ ṣaṇṇavatiḥ / citsūtraghrāṇayoḥ svarnirgatā
praṇavadhārā ṣaḍaṅguladaśāśītiḥ / vāmabāhurdakṣiṇakaṭhyorantaścarati
haṃsaḥ paramātmā brahmaguhyaprakāro nānyatra viditaḥ / jānanti te'mṛtaphalakāḥ /
sarvakālaṃ haṃsaṃ prakāśakam / praṇavahaṃsāntardhyānaprakṛtiṃ vinā na muktiḥ /
navasūtrānparicarcitān / te'pi yadbrahma caranti / antarāditye na jñātaṃ
manuṣyāṇām / jagadādityo rocata iti jñātvā te martyā vibudhāstapana
prārthanāyuktā ācaranti /
vājapeyaḥ paśuhartā adhvaryurindro devatā ahiṃsā
dharmayāgaḥ paramahaṃso'dhvaryuḥ paramātmā devatā
paśupatiḥ brahmopaniṣado brahma / svādhyāyayuktā
brāhmaṇāścaranti / aśvamedho mahāyajñakathā /
tadrājñā brahmacaryamācaranti / sarveṣāṃ
pūrvoktabrahmayajñakramaṃ muktikramamiti brahmaputraḥ
provāca / udito haṃsa ṛṣiḥ / svayaṃbhūstirodadhe / rudro
brahmopaniṣado haṃsajyotiḥ paśupatiḥ praṇavastārakaḥ sa evaṃ veda /
haṃsātmamālikāvarṇabrahmakālapracoditā /
paramātmā pumāniti brahmasaṃpattikāriṇī

2

adhyātmabrahmakalpasyākṛtiḥ kīdṛśī kathā /
brahmajñānaprabhāsandhyākālo gacchati dhīmatām /
haṃsākhyo devamātmākhyamātmatattvaprajā katham

3

antaḥpraṇavanādākhyo haṃsaḥ pratyayabodhakaḥ /
antargatapramāgūḍhaṃ jñānanālaṃ virājitam

4

śivaśaktyātmakaṃ rūpaṃ cinmayānandaveditam /
nādabindukalā trīṇi netraṃ viśvaviceṣṭitam

5

triyaṅgāni śikhā trīṇi dvitrāṇāṃ saṃkhyamākṛtiḥ /
antargūḍhapramā haṃsaḥ pramāṇānnirgataṃ bahiḥ

6

brahmasūtrapadaṃ jñeyaṃ brāhmaṃ vidhyuktalakṣaṇam /
haṃsārkapraṇavadhyānamityukto jñānasāgare

7

etadvijñānamatreṇa jñānasāgarapāragaḥ /
svataḥ śivaḥ paśupatiḥ sākṣī sarvasya sarvadā

8

sarveṣāṃ tu manastena preritaṃ niyamena tu /
viṣaye gacchati prāṇaśceṣṭate vāgvadatyapi

9

cakṣuḥ paśyati rūpāṇi śrotraṃ sarvaṃ śṛṇotyapi /
anyāni kāni sarvāṇi tenaiva preritāni tu

10

svaṃ svaṃ viṣayamuddiśya pravartante nirantaram /
pravartakatvaṃ cāpyasya māyayā na svabhāvataḥ

11

śrotramātmani cādhyastaṃ svayaṃ paśupatiḥ pumān /
anupraviśya śrotrasya dadāti śrotratāṃ śivaḥ

12

manaḥ svātmani cādhyastaṃ praviśya parameśvaraḥ /
manastvaṃ tasya sattvastho dadāti niyamena tu

13

sa eva viditādanyastathaivāviditādapi /
anyeṣāmindriyāṇāṃ tu kalpitānāmapīśvaraḥ

14

tattadrūpamanu prāpya dadāti niyamena tu /
tataścakṣuśca vākcaiva manaścānyāni khāni ca

15

na gacchanti svayaṃjyotiḥsvabhāve paramātmani /
akartṛviṣayapratyakprakāśaṃ svātmanaiva tu

16

vinā tarkapramāṇābhyāṃ brahma yo veda veda saḥ /
pratyagātmā paraṃjyotirmāyā sā tu mahattamaḥ

17

tathā sati kathaṃ māyāsaṃbhavaḥ pratyagātmani /
tasmāttarkapramāṇābhyāṃ svānubhūtyā ca cidghane

18

svaprakāśaikasaṃsiddhe nāsti māyā parātmani /
vyāvahārikadṛṣṭyeyaṃ vidyāvidyā na cānyathā

19

tattvadṛṣṭyā tu nāstyeva tattvamevāsti kevalam /
vyāvahārika dṛṣṭistu prakāśāvyabhicāritaḥ

20

prakāśa eva satataṃ tasmādadvaita eva hi /
advaitamiti coktiśca prakāśāvyabhicārataḥ

21

prakāśa eva satataṃ tasmānmaunaṃ hi yujyate /
ayamartho mahānyasya svayameva prakāśitaḥ

22

na sa jīvo na ca brahmā na cānyadapi kiṃcana /
na tasya varṇā vidyante nāśramāśca tathaiva ca

23

na tasya dharmo'dharmaśca na niṣedho vidhirna ca /
yadā brahmātmakaṃ sarvaṃ vibhāti tata eva tu

24

tadā duḥkhādibhedo'yamābhāso'pi na bhāsate /
jagajjīvādirūpeṇa paśyannapi parātmavit

25

na tatpaśyati cidrūpaṃ brahmavastveva paśyati /
dharmadharmitvavārtā ca bhede sati hi bhidyate

26

bhedābhedastathā bhedābhedaḥ sākṣātparātmanaḥ /
nāsti svātmātirekeṇa svayamevāsti sarvadā

27

brahmaiva vidyate sākṣādvastuto'vastuto'pi ca /
tathaiva brahmavijjñānī kiṃ gṛhṇāti jahāti kim

28

adhiṣṭhānamanaupamyamavāṅmanasagocaram /
yattadadreśyamagrāhyamagotraṃ rūpavarjitam

29

acakṣuḥśrotramatyarthaṃ tadapāṇipadaṃ tathā /
nityaṃ vibhuṃ sarvagataṃ susūkhmaṃ ca tadavyayam

30

brahmaivedamamṛtaṃ tatpurastād
brahmānandaṃ paramaṃ caiva paścāt /
brahmānandaṃ paramaṃ dakṣiṇe ca
brahmānandaṃ paramaṃ cottare ca

31

svātmanyeva svayaṃ sarvaṃ sadā paśyati nirbhayaḥ /
tadā mukto na muktaśca baddhasyaiva vimuktatā

32

evaṃrūpā parā vidyā satyena tapasāpi ca /
brahmacaryādibhirdharmairlabhyā vedāntavartmanā

33

svaśarīre svayaṃjyotiḥsvarūpaṃ pāramārthikam /
kṣīṇadoṣaḥ prapaśyanti netare māyayāvṛtāḥ

34

evaṃ svarūpavijñānaṃ yasya kasyāsti yoginaḥ /
kutracidgamanaṃ nāsti tasya saṃpūrṇarūpiṇaḥ

35

ākāśamekaṃ saṃpūrṇaṃ kutracinna hi gacchati /
tadvadbrahmātmavicchreṣṭhaḥ kutracinnaiva gacchati

36

abhakṣyasya nivṛttyā tu viśuddhaṃ hṛdayaṃ bhavet /
āhāraśuddhau cittasya viśuddhirbhavati svataḥ

37

cittaśuddhau kramājjñānaṃ truṭyanti granthayaḥ sphuṭam /
abhakṣyaṃ brahmavijñānavihīnasyaiva dehinaḥ

38

na samyagjñāninastadvatsvarūpaṃ sakalaṃ khalu /
ahamannaṃ sadānnāda iti hi brahmavedanam

39

brahmavidgrasati jñānātsarvaṃ brahmātmanaiva tu /
brahmakṣatrādikaṃ sarvaṃ yasya syādodanaṃ sadā

40

yasyopasecanaṃ mṛtyustaṃ jñānī tādṛśaḥ khalu /
brahmasvarūpavijñānājjagadbhojyaṃ bhavetkhalu

41

jagadātmatayā bhāti yadā bhojyaṃ bhavettadā /
brahmasvātmatayā nityaṃ bhakṣitaṃ sakalaṃ tadā

42

yadābhāsena rūpeṇa jagadbhojyaṃ bhaveta tat /
mānataḥ svātmanā bhātaṃ bhakṣitaṃ bhavati dhruvam

43

svasvarūpaṃ svayaṃ bhuṅkte nāsti bhojyaṃ pṛthak svataḥ /
asti cedastitārūpaṃ brahmaivāstitvalakṣaṇam

44

astitālakṣaṇā sattā sattā brahma na cāparā /
nāsti sattātirekeṇa nāsti māyā ca vastutaḥ

45

yogināmātmaniṣṭhānāṃ māyā svātmani kalpitā /
sākṣirūpatayā bhāti brahmajñānena bādhitā

46

brahmavijñānasaṃpannaḥ pratītamakhilaṃ jagat /
paśyannapi sadā naiva paśyati svātmanaḥ pṛthak

ityupaniṣat //
ॐ bhadraṃ karṇebhiḥ śṛṇuyāma devāḥ // bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ //
sthirairaṅgaistuṣṭuvāsastanūbhiḥ // vyaśema devahitaṃ yadāyuḥ //
svasti na indro vṛddhaśravāḥ // svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ //
svasti nastārkṣyo ariṣṭanemiḥ // svasti no bṛhaspatirdadhātu //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ // hariḥ ॐ tatsat //
iti pāśupatabrahmopaniṣatsamāptā //
adhikādhyayanāya

Original text: pāśupatabrahmopaniṣat · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc