pāśupatabrahmopaniṣat · Chapter 1
pāśupatabrahmopaniṣat
pāśupatabrahmavidyāsaṃvedyaṃ paramākṣaram /
paramānandasaṃpūrṇaṃ rāmacandrapadaṃ bhaje //
ॐ bhadraṃ karṇebhiḥ śṛṇuyāma devāḥ // bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ //
sthirairaṅgaistuṣṭuvāsastanūbhiḥ // vyaśema devahitaṃ yadāyuḥ //
svasti na indro vṛddhaśravāḥ // svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ //
svasti nastārkṣyo ariṣṭanemiḥ // svasti no bṛhaspatirdadhātu //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
hariḥ ॐ // atha ha vai svayaṃbhūrbrahmā prajāḥ sṛjānīti kāmakāmo jāyate
kāmeśvaro vaiśravaṇaḥ / vaiśravaṇo brahmaputro vālakhilyaḥ svayaṃbhuvaṃ
paripṛcchati jagatāṃ kā vidyā kā devatā jāgratturīyayorasya ko devo yāni
tasya vaśāni kālāḥ kiyatpramāṇāḥ kasyājñayā ravicandragrahādayo bhāsante
kasya mahimā gaganasvarūpa etadahaṃ śrotumicchāmi nānyo jānāti
tvaṃ brūhi brahman / svayaṃbhūruvāca kṛtsnajagatāṃ mātṛkā vidyā
dvitrivarṇasahitā dvivarṇamātā trivarṇasahitā / caturmātrātmakoṅkāro mama
prāṇātmikā devatā / ahameva jagattrayasyaikaḥ patiḥ / mama vaśāni sarvāṇi
yugānyapi / ahorātrādayo matsaṃvardhitāḥ kālāḥ / mama rūpā
ravestejaścandranakṣatragrahatejāṃsi ca / gagano mama triśaktimāyāsvarūpaḥ
nānyo madasti / tamomāyātmako rudraḥ sātvikamāyātmako viṣṇū
rājasamāyātmako brahmā /
indrādayastāmasarājasātmikā na sātvikaḥ ko'pi aghoraḥ
sarvasādhāraṇasvarūpaḥ / samastayāgānāṃ rudraḥ paśupatiḥ kartā /
rudro yāgadevo viṣṇuradhvaryurhotendro devatā yajñabhug
mānasaṃ brahma māheśvaraṃ brahma mānasaṃ haṃsaḥ
so'haṃ haṃsa iti / tanmayayajño nādānusaṃdhānam /
tanmayavikāro jīvaḥ / paramātmasvarūpo haṃsaḥ / antarbahiścarati
haṃsaḥ / antargato'nakāśāntargatasuparṇasvarūpo haṃsaḥ /
ṣaṇṇavatitattvatantuvadvyaktaṃ citsūtratrayacinmayalakṣaṇaṃ
navatattvatrirāvṛtaṃ brahmaviṣṇumaheśvarātmakamagnitrayakalopetaṃ
cidgranthibandhanam / advaitagranthiḥ yajñasādhāraṇāṅgaṃ
bahirantarjvalanaṃ yajñāṅgalakṣaṇabrahmasvarūpo haṃsaḥ /
upavītalakṣaṇasūtrabrahmagā yajñāḥ / brahmāṅgalakṣaṇayukto
yajñasūtram / tadbrahmasūtram / yajñasūtrasaṃbaṃdhī brahmayajñaḥ /
tatsvarūpo'ṅgāni mātrāṇi mano yajñasya haṃso yajñasūtram /
praṇavaṃ brahmasūtraṃ brahmayajñamayam / praṇavāntarvartī haṃso
brahmasūtram / tadeva brahmayajñamayaṃ mokṣakramam /
brahmasandhyākriyā manoyāgaḥ / sandhyākriyā manoyāgasya lakṣaṇam /
yajñasūtrapraṇavabrahmayajñakriyāyukto brāhmaṇaḥ / brahmacaryeṇa
haranti devāḥ / haṃsasūtracaryā yajñāḥ / haṃsapraṇavayorabhedaḥ /
haṃsasya prārthanāstrikālāḥ / trikālastrivarṇāḥ / tretāgnyanusandhāno yāgaḥ /
tretāgnyātmākṛtivarṇoṅkārahaṃsānusandhāno'ntaryāgaḥ /
citsvarūpavattanmayaṃ turīyasvarūpam / antarāditye jyotiḥsvarūpo haṃsaḥ /
yajñāṅgaṃ brahmasaṃpattiḥ / brahmapravṛttau tatpraṇavahaṃsasūtreṇaiva
dhyānamācaranti / provāca punaḥ svayaṃbhuvaṃ pratijānīte brahmaputro
ṛṣirvālakhilyaḥ / haṃsasūtrāṇi katisaṃkhyāni kiyadvā pramāṇam /
hṛdyādityamarīcīnāṃ padaṃ ṣaṇṇavatiḥ / citsūtraghrāṇayoḥ svarnirgatā
praṇavadhārā ṣaḍaṅguladaśāśītiḥ / vāmabāhurdakṣiṇakaṭhyorantaścarati
haṃsaḥ paramātmā brahmaguhyaprakāro nānyatra viditaḥ / jānanti te'mṛtaphalakāḥ /
sarvakālaṃ haṃsaṃ prakāśakam / praṇavahaṃsāntardhyānaprakṛtiṃ vinā na muktiḥ /
navasūtrānparicarcitān / te'pi yadbrahma caranti / antarāditye na jñātaṃ
manuṣyāṇām / jagadādityo rocata iti jñātvā te martyā vibudhāstapana
prārthanāyuktā ācaranti /
vājapeyaḥ paśuhartā adhvaryurindro devatā ahiṃsā
dharmayāgaḥ paramahaṃso'dhvaryuḥ paramātmā devatā
paśupatiḥ brahmopaniṣado brahma / svādhyāyayuktā
brāhmaṇāścaranti / aśvamedho mahāyajñakathā /
tadrājñā brahmacaryamācaranti / sarveṣāṃ
pūrvoktabrahmayajñakramaṃ muktikramamiti brahmaputraḥ
provāca / udito haṃsa ṛṣiḥ / svayaṃbhūstirodadhe / rudro
brahmopaniṣado haṃsajyotiḥ paśupatiḥ praṇavastārakaḥ sa evaṃ veda /
haṃsātmamālikāvarṇabrahmakālapracoditā /
paramātmā pumāniti brahmasaṃpattikāriṇī
adhyātmabrahmakalpasyākṛtiḥ kīdṛśī kathā /
brahmajñānaprabhāsandhyākālo gacchati dhīmatām /
haṃsākhyo devamātmākhyamātmatattvaprajā katham
antaḥpraṇavanādākhyo haṃsaḥ pratyayabodhakaḥ /
antargatapramāgūḍhaṃ jñānanālaṃ virājitam
śivaśaktyātmakaṃ rūpaṃ cinmayānandaveditam /
nādabindukalā trīṇi netraṃ viśvaviceṣṭitam
triyaṅgāni śikhā trīṇi dvitrāṇāṃ saṃkhyamākṛtiḥ /
antargūḍhapramā haṃsaḥ pramāṇānnirgataṃ bahiḥ
brahmasūtrapadaṃ jñeyaṃ brāhmaṃ vidhyuktalakṣaṇam /
haṃsārkapraṇavadhyānamityukto jñānasāgare
etadvijñānamatreṇa jñānasāgarapāragaḥ /
svataḥ śivaḥ paśupatiḥ sākṣī sarvasya sarvadā
sarveṣāṃ tu manastena preritaṃ niyamena tu /
viṣaye gacchati prāṇaśceṣṭate vāgvadatyapi
cakṣuḥ paśyati rūpāṇi śrotraṃ sarvaṃ śṛṇotyapi /
anyāni kāni sarvāṇi tenaiva preritāni tu
svaṃ svaṃ viṣayamuddiśya pravartante nirantaram /
pravartakatvaṃ cāpyasya māyayā na svabhāvataḥ
śrotramātmani cādhyastaṃ svayaṃ paśupatiḥ pumān /
anupraviśya śrotrasya dadāti śrotratāṃ śivaḥ
manaḥ svātmani cādhyastaṃ praviśya parameśvaraḥ /
manastvaṃ tasya sattvastho dadāti niyamena tu
sa eva viditādanyastathaivāviditādapi /
anyeṣāmindriyāṇāṃ tu kalpitānāmapīśvaraḥ
tattadrūpamanu prāpya dadāti niyamena tu /
tataścakṣuśca vākcaiva manaścānyāni khāni ca
na gacchanti svayaṃjyotiḥsvabhāve paramātmani /
akartṛviṣayapratyakprakāśaṃ svātmanaiva tu
vinā tarkapramāṇābhyāṃ brahma yo veda veda saḥ /
pratyagātmā paraṃjyotirmāyā sā tu mahattamaḥ
tathā sati kathaṃ māyāsaṃbhavaḥ pratyagātmani /
tasmāttarkapramāṇābhyāṃ svānubhūtyā ca cidghane
svaprakāśaikasaṃsiddhe nāsti māyā parātmani /
vyāvahārikadṛṣṭyeyaṃ vidyāvidyā na cānyathā
tattvadṛṣṭyā tu nāstyeva tattvamevāsti kevalam /
vyāvahārika dṛṣṭistu prakāśāvyabhicāritaḥ
prakāśa eva satataṃ tasmādadvaita eva hi /
advaitamiti coktiśca prakāśāvyabhicārataḥ
prakāśa eva satataṃ tasmānmaunaṃ hi yujyate /
ayamartho mahānyasya svayameva prakāśitaḥ
na sa jīvo na ca brahmā na cānyadapi kiṃcana /
na tasya varṇā vidyante nāśramāśca tathaiva ca
na tasya dharmo'dharmaśca na niṣedho vidhirna ca /
yadā brahmātmakaṃ sarvaṃ vibhāti tata eva tu
tadā duḥkhādibhedo'yamābhāso'pi na bhāsate /
jagajjīvādirūpeṇa paśyannapi parātmavit
na tatpaśyati cidrūpaṃ brahmavastveva paśyati /
dharmadharmitvavārtā ca bhede sati hi bhidyate
bhedābhedastathā bhedābhedaḥ sākṣātparātmanaḥ /
nāsti svātmātirekeṇa svayamevāsti sarvadā
brahmaiva vidyate sākṣādvastuto'vastuto'pi ca /
tathaiva brahmavijjñānī kiṃ gṛhṇāti jahāti kim
adhiṣṭhānamanaupamyamavāṅmanasagocaram /
yattadadreśyamagrāhyamagotraṃ rūpavarjitam
acakṣuḥśrotramatyarthaṃ tadapāṇipadaṃ tathā /
nityaṃ vibhuṃ sarvagataṃ susūkhmaṃ ca tadavyayam
brahmaivedamamṛtaṃ tatpurastād
brahmānandaṃ paramaṃ caiva paścāt /
brahmānandaṃ paramaṃ dakṣiṇe ca
brahmānandaṃ paramaṃ cottare ca
svātmanyeva svayaṃ sarvaṃ sadā paśyati nirbhayaḥ /
tadā mukto na muktaśca baddhasyaiva vimuktatā
evaṃrūpā parā vidyā satyena tapasāpi ca /
brahmacaryādibhirdharmairlabhyā vedāntavartmanā
svaśarīre svayaṃjyotiḥsvarūpaṃ pāramārthikam /
kṣīṇadoṣaḥ prapaśyanti netare māyayāvṛtāḥ
evaṃ svarūpavijñānaṃ yasya kasyāsti yoginaḥ /
kutracidgamanaṃ nāsti tasya saṃpūrṇarūpiṇaḥ
ākāśamekaṃ saṃpūrṇaṃ kutracinna hi gacchati /
tadvadbrahmātmavicchreṣṭhaḥ kutracinnaiva gacchati
abhakṣyasya nivṛttyā tu viśuddhaṃ hṛdayaṃ bhavet /
āhāraśuddhau cittasya viśuddhirbhavati svataḥ
cittaśuddhau kramājjñānaṃ truṭyanti granthayaḥ sphuṭam /
abhakṣyaṃ brahmavijñānavihīnasyaiva dehinaḥ
na samyagjñāninastadvatsvarūpaṃ sakalaṃ khalu /
ahamannaṃ sadānnāda iti hi brahmavedanam
brahmavidgrasati jñānātsarvaṃ brahmātmanaiva tu /
brahmakṣatrādikaṃ sarvaṃ yasya syādodanaṃ sadā
yasyopasecanaṃ mṛtyustaṃ jñānī tādṛśaḥ khalu /
brahmasvarūpavijñānājjagadbhojyaṃ bhavetkhalu
jagadātmatayā bhāti yadā bhojyaṃ bhavettadā /
brahmasvātmatayā nityaṃ bhakṣitaṃ sakalaṃ tadā
yadābhāsena rūpeṇa jagadbhojyaṃ bhaveta tat /
mānataḥ svātmanā bhātaṃ bhakṣitaṃ bhavati dhruvam
svasvarūpaṃ svayaṃ bhuṅkte nāsti bhojyaṃ pṛthak svataḥ /
asti cedastitārūpaṃ brahmaivāstitvalakṣaṇam
astitālakṣaṇā sattā sattā brahma na cāparā /
nāsti sattātirekeṇa nāsti māyā ca vastutaḥ
yogināmātmaniṣṭhānāṃ māyā svātmani kalpitā /
sākṣirūpatayā bhāti brahmajñānena bādhitā
brahmavijñānasaṃpannaḥ pratītamakhilaṃ jagat /
paśyannapi sadā naiva paśyati svātmanaḥ pṛthak
ityupaniṣat //
ॐ bhadraṃ karṇebhiḥ śṛṇuyāma devāḥ // bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ //
sthirairaṅgaistuṣṭuvāsastanūbhiḥ // vyaśema devahitaṃ yadāyuḥ //
svasti na indro vṛddhaśravāḥ // svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ //
svasti nastārkṣyo ariṣṭanemiḥ // svasti no bṛhaspatirdadhātu //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ // hariḥ ॐ tatsat //
iti pāśupatabrahmopaniṣatsamāptā //
adhikādhyayanāya
Original text: pāśupatabrahmopaniṣat · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0