Paramārthasāra · Chapter 1
paraṃ parasthaṃ gahanād anādim ekaṃ niviṣṭaṃ bahudhā guhāsu |
sarvālayaṃ sarvacarācarasthaṃ tvām eva śambhuṃ śaraṇaṃ prapadye
garbhādhivāsapūrvakamaraṇāntakaduḥkhacakravibhrāntaḥ |
ādhāram bhagavantaṃ śiṣyaḥ papraccha paramārtham
ādhārakārikābhiḥ taṃ gurur abhibhāṣati sma tatsāram |
kathayaty abhinavaguptaḥ śivaśāsanadṛṣṭiyogena
nijaśaktivaibhavabharād a.ṅdacatuṣṭayam idaṃ vibhāgena |
śaktir māyā prakṛtiḥ pṛthvī ceti prabhāvitaṃ prabhuṇā
tatrāntar viśvam idaṃ vicitratanukaraṇabhuvanasaṃtānam |
bhoktā ca tatra dehī śiva eva gṛhītapaśubhāvaḥ
nānāvidhavarṇānāṃ rūpaṃ dhatte yathāmalaḥ sphaṭikaḥ |
suramānuṣapaśupādaparūpatvaṃ tadvad īśo 'pi
gacchati gacchati jala iva himakarabimbaṃ sthite sthitiṃ yāti |
tanukaraṇabhuvanavarge tathāyam ātmā maheśānaḥ
rāhur adṛśyo 'pi yathā śaśibimbasthaḥ prakāśate tadvat |
sarvagato 'py ayam ātmā viṣayāśrayaṇena dhīmukure
ādarśe malarahite yadvad vadanaṃ vibhāti tadvad ayam |
śivaśaktipātavimale dhītattve bhāti bhārūpaḥ
bhārūpaṃ paripūrṇaṃ svātmani viśrāntito mahānandam |
icchasaṃvitkaraṇair nirbharitam anantaśaktiparipūrṇam
sarvavikalpavihīnaṃ śuddhaṃ śāntaṃ layodayavihīnam |
yat paratattvaṃ tasmin vibhāti ṣaṭṭriṃśadātma jagat
darpaṇabimbe yadvan nagaragrāmādicitram avibhāgi |
bhāti vibhāgenaiva ca parasparaṃ darpaṇād api ca
vimalatamaparamabhairavabodhāt tadvad vibhāgaśūnyam api |
anyonyaṃ ca tato 'pi ca vibhaktam ābhāti jagad etat
śivaśaktisadāśivatām īśvaravidyāmayīṃ ca tattvadaśām |
śaktīnāṃ pañcānāṃ vibhaktabhāvena bhāsayati
paramaṃ yat svātantryaṃ durghaṭasaṃpādanaṃ maheśasya |
devī māyāśaktiḥ svātmāvaraṇaṃ śivasya itat
māyāparigrahavaśād bodho malinaḥ pumān paśur bhavati |
kālakalāniyatibalād rāgāvidyāvaśena saṃbaddhaḥ
adhunaiva kiṃcid evedam eva sarvātmanaiva jānāmi |
māyāsahitaṃ kañcukaṣaṭkam aṇor antaraṅgam idam uktam
kambukam iva ta.ṅdulakaṇaviniviṣṭaṃ bhinnam apy abhidā |
bhajate tat tu viśuddhiṃ śivamārgaunmukhyayogena
sukhaduḥkhamohamātraṃ niścayasaṃkalpanābhimānāc ca |
prakṛtir athāntaḥkaranaṃ buddhimano'haṃkṛtikramaśaḥ
śrotraṃ tvagakṣirasanā ghrāṇaṃ buddhīndriyāṇi śabdādau |
vākpāṇipādapāyūpasthaṃ karmendriyāṇi punaḥ
eṣāṃ grāhyo viṣayaḥ sūkṣmaḥ pravibhāgavarjito yaḥ syāt |
tanmātrapañcakaṃ tat śabdaḥ sparśo maho raso gandhaḥ
etatsaṃsargavaśāt sthūlo viṣayas tu bhūtapañcakatām |
abhyeti nabhaḥ pavanas tejaḥ salilaṃ ca pṛthvī ca
tuṣa iva ta.ṅdulakaṇikām āvṛṇute prakṛtipūrvakaḥ sargaḥ |
pṛthvīparyanto 'yaṃ caitanyaṃ dehabhāvena
param āvaraṇaṃ mala iha sūkṣmaṃ māyādikañcukaṃ sthūlam |
bāhyaṃ vigraharūpaṃ kośatrayaveṣṭito hy ātmā
ajñānatimirayogād ekam api svaṃ svabhāvam ātmānam |
grāhyagrāhakanānāvaicitryeṇāvabudhyeta
rasaphāṇitaśarkarikāguḍakha.ṅdādyā yathekṣurasa eva |
tadvad avasthā bhedāḥ sarve paramātmanaḥ śambhoḥ
vijñānāntaryāmiprāṇavirāḍdehajātipi.ṅdāntāḥ |
vyavahāramātram etat paramārthena tu na santy eva
rajjvāṃ nāsti bhujaṅgas trāsaṃ kurute ca mṛtyuparyantam |
bhrānter mahatī śaktir na vivektuṃ śakyate nāma
tadvad dharmādharmasvarnirayotpattimaraṇasukhaduḥkham |
varṇāśramādi cātmany asad api vibhramabalād bhavati
etat tad andhakāraṃ yad bhāveṣu prakāśamānatayā |
ātmānatirikteṣv api bhavaty anātmābhimāno 'yam
timirād api timiram idaṃ ga.ṅdasyopari mahān ayaṃ sphoṭaḥ |
yad anātmany api dehaprāṇadāv ātmamānitvam
dehaprāṇavimarśanadhījñānanabhaḥprapañcayogena |
ātmānam veṣṭayate citraṃ jālena jālakāra iva
svajñānavibhavabhāsanayogenodveṣṭayen nijātmānam |
iti bandhamokṣacitrāṃ krīḍāṃ pratanoti paramaśivaḥ
sṛṣṭisthitisaṃhārā jāgratsvapnau suṣuptam iti tasmin |
bhānti turīye dhāmani tathāpi tair nāvṛtaṃ bhāti
jāgrad viśvaṃ bhedāt svapnas tejaḥ prakāśamāhātmyāt |
prājñaḥ suptāvasthā jñānaghanatvāt tataḥ paraṃ turyam
jaladharadhūmarajobhir malinīkriyate yathā na gaganatalam |
tadvan māyāvikṛtibhir aparāmṛṣṭaḥ paraḥ puruṣaḥ
ekasmin ghaṭagagane rajasā vyāpte bhavanti nānyāni |
malināni tadvad ete jīvāḥ sukhaduḥkhabhedajuṣaḥ
śānte śānta ivāyaṃ hṛṣṭe hṛṣṭo vimohavati mūḍhaḥ |
tattvagaṇe sati bhagavān na punaḥ paramārthataḥ sa tathā
yad anātmany api tadrūpāvabhāsanaṃ tat purā nirākṛtya |
ātmany anātmarūpāṃ bhrāntiṃ vidalayati paramātmā
itthaṃ vibhramayugalakasamūlavicchedane kṛtārthasya |
kartavyāntarakalanā na jātu parayogino bhavati
pṛthivī prakṛtir māyā tritayam idaṃ vedyarūpatāpatitam |
advaitabhāvanabalād bhavati hi sanmātrapariśeṣam
raśanāku.ṅdalakaṭakaṃ bhedatyāgena dṛśyate yathā hema |
tadvad bhedatyāge sanmātraṃ sarvam ābhāti
tad brahma paraṃ śuddhaṃ śāntaṃ abhedātmakaṃ samaṃ sakalam |
amṛtaṃ satyaṃ śaktau viśrāmyati bhāsvarūpāyām
iṣyata iti vedyata iti saṃpādyata iti ca bhāsvarūpeṇa |
aparāmṛṣṭaṃ yad api tu nabhaḥprasūnatvam abhyeti
śaktitriśūlaparigamayogena samastam api parameśe |
śivanāmani paramārthe visṛjyate devadevena
punar api ca pañcaśaktiprasaraṇakrameṇa bahir api tat |
a.ṅdatrayaṃ vicitraṃ sṛṣṭaṃ bahirātmalābhena
iti śakticakrayantraṃ krīḍāyogena vāhayan devaḥ |
aham eva śuddharūpaḥ śaktimahācakranāyakapadasthaḥ
mayy eva bhāti viśvaṃ darpaṇa iva nirmale ghatādīni |
mattaḥ prasarati sarvaṃ svapnavicitratvam iva suptāt
aham eva viśvarūpaḥ karacaranādisvabhāva iva dehaḥ |
sarvasmin aham eva sphurāmi bhāveṣu bhāsvarūpam iva
draṣṭā śrotā ghrātā dehendriyavarjito 'py akartāpi |
siddhāntāgamatarkāṃś citrān aham eva racayāmi
itthaṃ dvaitavikalpe galite pravilaṅghya mohinīṃ māyām |
salile salilaṃ kṣīre kṣīram iva brahmaṇi layī syāt
itthaṃ tattvasamūhe bhāvanayā śivamayatvam abhiyāte |
kaḥ śokaḥ ko mohaḥ sarvaṃ brahmāvalokayataḥ
karmaphalaṃ śubham aśubhaṃ mithyājñānena saṃgamād eva |
viṣamo hi saṅgadoṣas taskarayogo 'py ataskarasyeva
lokavyavahārakṛtāṃ ya ihāvidyām upāsate mūḍhāḥ |
te yānti janmamṛtyū dharmādharmārgalābaddhāḥ
ajñānakālanicitaṃ dharmādharmātmakaṃ tu karmāpi |
cirasaṃcitam iva tūlaṃ naśyati vijñānadīptivaśāt
jñānaprāptau kṛtam api na phalāya tato 'sya janma katham |
gatajanmabandhayogo bhāti śivārkaḥ svadīdhitibhiḥ
tuṣakambukakiṃśārukamuktaṃ bījaṃ yathāṅkuraṃ kurute |
naiva tathāṇavamāyākarmavimukto bhavāṅkuraṃ hy ātmā
ātmajño na kutaścana bibheti sarvaṃ hi tasya nijarūpam |
naiva ca śocati yasmāt paramārthe nāśitā nāsti
atigūḍhahṛdayagañjaprarūḍhaparamārtharatnasaṃcayataḥ |
aham eveti maheśvarabhāve kā durgatiḥ kasya
mokṣasya naiva kiṃcid dhāmāsti na cāpi gamanam anyatra |
ajñānagranthibhidā svaśaktyabhivyaktatā mokṣaḥ
bhinnājñānagranthir gatasaṃdehaḥ parākṛtabhrāntiḥ |
prakṣīṇapuṇyapāpo vigrahayoge 'py asau muktaḥ
agnyabhidagdhaṃ bījaṃ yathā prarohāsamarthatām eti |
jñānāgnidagdham evaṃ karma na janmapradaṃ bhavati
parimitabuddhitvena hi karmocitabhāvidehabhāvanayā |
saṅkucitā citir etaddehadhvaṃse tathā bhāti
yadi punar amalaṃ bodhaṃ sarvasamuttīrnaboddhṛkartṛmayam |
vitatam anastamitoditabhārūpam satyasaṃkalpam
dikkālakalanavikalaṃ dhruvam avyayam īśvaraṃ suparipūrṇam |
bahutaraśaktivrātapralayodayaviracanaikakartāram
sṛṣṭyādividhisuvedhasam ātmānaṃ śivamayaṃ vibudhyeta |
katham iva saṃsārī syād vitatasya kutaḥ kva vā saraṇam
iti yuktibhir api siddhaṃ yatkarma jñānino na saphalaṃ tat |
na mamedam api tu tasyeti dārḍhyato na hi phalaṃ loke
itthaṃ sakalavikalpān pratibuddho bhāvanāsamīraṇataḥ |
ātmajyotiṣi dīpte juhvaj jyotirmayo bhavati
aśnan yad vā tad vā saṃvīto yena kenacic chāntaḥ |
yatra kvacana nivāsī vimucyate sarvabhūtātmā
hayamedhaśatasahasrāṇy api kurute brahmaghātalakṣāṇi |
paramārthavin na puṇyair na ca pāpaiḥ spṛśyate vimalaḥ
madaharṣakopamanmathaviṣādabhayalobhamohaparivarjī |
niḥstotravaṣaṭkāro jaḍa iva vicared avādamatiḥ
madaharṣaprabhṛtir ayaṃ vargaḥ prabhavati vibhedasaṃmohāt |
advaitātmavibodhas tena kathaṃ spṛśyatāṃ nāma
stutyaṃ vā hotavyaṃ nāsti vyatiriktam asya kiṃcana ca |
stotrādinā sa tuṣyen muktas tan nirnamaskṛtivaṣaṭkaḥ
ṣaṭtriṃśattattvabhṛtaṃ vigraharacanāgavākṣaparipūrṇam |
nijam anyad atha śarīraṃ ghaṭādi vā tasya devagṛham
tatra ca paramātmamahābhairavaśivadevatāṃ svaśaktiyutām |
ātmāmarśanavimaladravyaiḥ paripūjayann āste
bahirantaraparikalpanabhedamahābījanicayam arpayataḥ |
tasyātidīptasaṃvijjvalane yatnād vinā bhavati homaḥ
dhyānam anastamitaṃ punar eṣa hi bhagavān vicitrarūpāṇi |
sṛjati tad eva dhyānaṃ saṃkalpālikhitasatyarūpatvam
bhuvanāvalīṃ samastāṃ tattvakramakalpanām athākṣagaṇam |
antarbodhe parivartayati ca yat so 'sya japa uditaḥ
sarvaṃ samayā dṛṣṭyā yat paśyati yac ca saṃvidaṃ manute |
viśvaśmaśānaniratāṃ vigrahakhaṭvāṅgakalpanākalitām
viśvarasāsavapūrṇaṃ nijakaragaṃ vedyakha.ṅdakakapālam |
rasayati ca yat tad etad vratam asya sudurlabhaṃ ca sulabhaṃ ca
iti janmanāśahīnaṃ paramārthamaheśvarākhyam upalabhya |
upalabdhṛtāprakāśāt kṛtakṛtyas tiṣṭhati yatheṣṭam
vyāpinam abhihitam itthaṃ sarvātmānaṃ vidhūtanānātvam |
nirupamaparamānandaṃ yo vetti sa tanmayo bhavati
tīrthe śvapacagṛhe vā naṣṭasmṛtir api parityajan deham |
jñānasamakālamuktaḥ kaivalyaṃ yāti hataśokaḥ
puṇyāya tīrthasevā nirayāya śvapacasadananidhanagatiḥ |
puṇyāpuṇyakalaṅkasparśābhāve tu kiṃ tena
tuṣakambukasupṛthakkṛtata.ṅdulakaṇatuṣadalāntarakṣepaḥ |
ta.ṅdulakaṇasya kurute na punas tadrūpatādātmyam
tadvat kañcukapaṭalīpṛthakkṛtā saṃvid atra saṃskārāt |
tiṣṭhanty api muktātmā tatsparśavivarjitā bhavati
kuśalatamaśilpikalpitavimalībhāvaḥ samudgakopādheḥ |
malino 'pi maṇir upādher vicchede svacchaparamārthaḥ
evaṃ sadguruśāsanavimalasthiti vedanaṃ tanūpādheḥ |
muktam apy upādhyantaraśūnyam ivābhāti śivarūpam
śāstrādiprāmāṇyād avicalitaśraddhayāpi tanmayatām |
prāptaḥ sa eva pūrvaṃ svargaṃ narakaṃ manuṣyatvam
antyaḥ kṣaṇas tu tasmin puṇyāṃ pāpāṃ ca vā sthitiṃ puṣyan |
mūḍhānāṃ sahakārībhāvaṃ gacchati gatau tu na sa hetuḥ
ye 'pi tadātmatvena viduḥ paśupakṣisarīsṛpādayaḥ svagatim |
te 'pi purātanasaṃbodhasaṃskṛtās tāṃ gatiṃ yānti
svargamayo nirayamayas tad ayaṃ dehāntarālagaḥ puruṣaḥ |
tadbhaṅge svaucityād dehāntarayogam abhyeti
evaṃ jñānāvasare svātmā sakṛd asya yādṛg avabhātaḥ |
tādṛśa eva tadāsau na dehapāte 'nyathā bhavati
karaṇagaṇasaṃpramoṣaḥ smṛtināśaḥ śvāsakalilatā cchedaḥ |
marmasu rujāviśeṣāḥ śarīrasaṃskārajo bhogaḥ
sa kathaṃ vigrahayoge sati na bhavet tena mohayoge 'pi |
maraṇāvasare jñāni na cyavate svātmaparamārthāt
paramārthamārgam enaṃ jhaṭiti yadā gurumukhāt samabhyeti |
atitīvraśaktipātāt tadaiva nirvighnam eva śivaḥ
sarvottīrṇaṃ rūpaṃ sopānapadakrameṇa saṃśrayataḥ |
paratattvarūḍhilābhe paryante śivamayībhāvaḥ
tasya tu paramārthamayīṃ dhārām agatasya madhyaviśrānteḥ |
tatpadalābhotsukacetaso 'pi maraṇaṃ kadācit syāt
yogabhraṣṭaḥ śāstre kathito 'sau citrabhogabhuvanapatiḥ |
viśrāntisthānavaśād bhūtvā janmāntare śivībhavati
paramārthamārgam enaṃ hy abhyasyāprāpya yogam api nāma |
suralokabhogabhāgī muditamanā modate suciram
viṣayeṣu sārvabhaumaḥ sarvajanaiḥ pūjyate yathā rājā |
bhuvaneṣu sarvadaivair yogabhraṣṭas tathā pūjyaḥ
mahatā kālena punar mānuṣyaṃ prāpya yogam abhyasya |
prāpnoti divyam amṛtam yasmād āvartate na punaḥ
tasmāt sanmārge 'smin nirato yaḥ kaścid eti sa śivatvam |
iti matvā paramārthe yathā tathāpi prayatanīyam
idam abhinavaguptoditasaṃkṣepaṃ dhyāyataḥ paraṃ brahma |
acirād eva śivatvaṃ nijahṛdayāveśam abhyeti
āryāśatena tad idaṃ saṃkṣiptaṃ śāstrasāram atigūḍham |
abhinavaguptena mayā śivacaraṇasmaraṇadīptena
Original text: Paramārthasāra · Data entry Marino Faliero · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0