Language

ENहिગુ
Scripture Library

Paramārthasāra · Chapter 1

1.1

paraṃ parasthaṃ gahanād anādim ekaṃ niviṣṭaṃ bahudhā guhāsu |
sarvālayaṃ sarvacarācarasthaṃ tvām eva śambhuṃ śaraṇaṃ prapadye

1.2

garbhādhivāsapūrvakamaraṇāntakaduḥkhacakravibhrāntaḥ |
ādhāram bhagavantaṃ śiṣyaḥ papraccha paramārtham

1.3

ādhārakārikābhiḥ taṃ gurur abhibhāṣati sma tatsāram |
kathayaty abhinavaguptaḥ śivaśāsanadṛṣṭiyogena

1.4

nijaśaktivaibhavabharād a.ṅdacatuṣṭayam idaṃ vibhāgena |
śaktir māyā prakṛtiḥ pṛthvī ceti prabhāvitaṃ prabhuṇā

1.5

tatrāntar viśvam idaṃ vicitratanukaraṇabhuvanasaṃtānam |
bhoktā ca tatra dehī śiva eva gṛhītapaśubhāvaḥ

1.6

nānāvidhavarṇānāṃ rūpaṃ dhatte yathāmalaḥ sphaṭikaḥ |
suramānuṣapaśupādaparūpatvaṃ tadvad īśo 'pi

1.7

gacchati gacchati jala iva himakarabimbaṃ sthite sthitiṃ yāti |
tanukaraṇabhuvanavarge tathāyam ātmā maheśānaḥ

1.8

rāhur adṛśyo 'pi yathā śaśibimbasthaḥ prakāśate tadvat |
sarvagato 'py ayam ātmā viṣayāśrayaṇena dhīmukure

1.9

ādarśe malarahite yadvad vadanaṃ vibhāti tadvad ayam |
śivaśaktipātavimale dhītattve bhāti bhārūpaḥ

1.10

bhārūpaṃ paripūrṇaṃ svātmani viśrāntito mahānandam |
icchasaṃvitkaraṇair nirbharitam anantaśaktiparipūrṇam

1.11

sarvavikalpavihīnaṃ śuddhaṃ śāntaṃ layodayavihīnam |
yat paratattvaṃ tasmin vibhāti ṣaṭṭriṃśadātma jagat

1.12

darpaṇabimbe yadvan nagaragrāmādicitram avibhāgi |
bhāti vibhāgenaiva ca parasparaṃ darpaṇād api ca

1.13

vimalatamaparamabhairavabodhāt tadvad vibhāgaśūnyam api |
anyonyaṃ ca tato 'pi ca vibhaktam ābhāti jagad etat

1.14

śivaśaktisadāśivatām īśvaravidyāmayīṃ ca tattvadaśām |
śaktīnāṃ pañcānāṃ vibhaktabhāvena bhāsayati

1.15

paramaṃ yat svātantryaṃ durghaṭasaṃpādanaṃ maheśasya |
devī māyāśaktiḥ svātmāvaraṇaṃ śivasya itat

1.16

māyāparigrahavaśād bodho malinaḥ pumān paśur bhavati |
kālakalāniyatibalād rāgāvidyāvaśena saṃbaddhaḥ

1.17

adhunaiva kiṃcid evedam eva sarvātmanaiva jānāmi |
māyāsahitaṃ kañcukaṣaṭkam aṇor antaraṅgam idam uktam

1.18

kambukam iva ta.ṅdulakaṇaviniviṣṭaṃ bhinnam apy abhidā |
bhajate tat tu viśuddhiṃ śivamārgaunmukhyayogena

1.19

sukhaduḥkhamohamātraṃ niścayasaṃkalpanābhimānāc ca |
prakṛtir athāntaḥkaranaṃ buddhimano'haṃkṛtikramaśaḥ

1.20

śrotraṃ tvagakṣirasanā ghrāṇaṃ buddhīndriyāṇi śabdādau |
vākpāṇipādapāyūpasthaṃ karmendriyāṇi punaḥ

1.21

eṣāṃ grāhyo viṣayaḥ sūkṣmaḥ pravibhāgavarjito yaḥ syāt |
tanmātrapañcakaṃ tat śabdaḥ sparśo maho raso gandhaḥ

1.22

etatsaṃsargavaśāt sthūlo viṣayas tu bhūtapañcakatām |
abhyeti nabhaḥ pavanas tejaḥ salilaṃ ca pṛthvī ca

1.23

tuṣa iva ta.ṅdulakaṇikām āvṛṇute prakṛtipūrvakaḥ sargaḥ |
pṛthvīparyanto 'yaṃ caitanyaṃ dehabhāvena

1.24

param āvaraṇaṃ mala iha sūkṣmaṃ māyādikañcukaṃ sthūlam |
bāhyaṃ vigraharūpaṃ kośatrayaveṣṭito hy ātmā

1.25

ajñānatimirayogād ekam api svaṃ svabhāvam ātmānam |
grāhyagrāhakanānāvaicitryeṇāvabudhyeta

1.26

rasaphāṇitaśarkarikāguḍakha.ṅdādyā yathekṣurasa eva |
tadvad avasthā bhedāḥ sarve paramātmanaḥ śambhoḥ

1.27

vijñānāntaryāmiprāṇavirāḍdehajātipi.ṅdāntāḥ |
vyavahāramātram etat paramārthena tu na santy eva

1.28

rajjvāṃ nāsti bhujaṅgas trāsaṃ kurute ca mṛtyuparyantam |
bhrānter mahatī śaktir na vivektuṃ śakyate nāma

1.29

tadvad dharmādharmasvarnirayotpattimaraṇasukhaduḥkham |
varṇāśramādi cātmany asad api vibhramabalād bhavati

1.30

etat tad andhakāraṃ yad bhāveṣu prakāśamānatayā |
ātmānatirikteṣv api bhavaty anātmābhimāno 'yam

1.31

timirād api timiram idaṃ ga.ṅdasyopari mahān ayaṃ sphoṭaḥ |
yad anātmany api dehaprāṇadāv ātmamānitvam

1.32

dehaprāṇavimarśanadhījñānanabhaḥprapañcayogena |
ātmānam veṣṭayate citraṃ jālena jālakāra iva

1.33

svajñānavibhavabhāsanayogenodveṣṭayen nijātmānam |
iti bandhamokṣacitrāṃ krīḍāṃ pratanoti paramaśivaḥ

1.34

sṛṣṭisthitisaṃhārā jāgratsvapnau suṣuptam iti tasmin |
bhānti turīye dhāmani tathāpi tair nāvṛtaṃ bhāti

1.35

jāgrad viśvaṃ bhedāt svapnas tejaḥ prakāśamāhātmyāt |
prājñaḥ suptāvasthā jñānaghanatvāt tataḥ paraṃ turyam

1.36

jaladharadhūmarajobhir malinīkriyate yathā na gaganatalam |
tadvan māyāvikṛtibhir aparāmṛṣṭaḥ paraḥ puruṣaḥ

1.37

ekasmin ghaṭagagane rajasā vyāpte bhavanti nānyāni |
malināni tadvad ete jīvāḥ sukhaduḥkhabhedajuṣaḥ

1.38

śānte śānta ivāyaṃ hṛṣṭe hṛṣṭo vimohavati mūḍhaḥ |
tattvagaṇe sati bhagavān na punaḥ paramārthataḥ sa tathā

1.39

yad anātmany api tadrūpāvabhāsanaṃ tat purā nirākṛtya |
ātmany anātmarūpāṃ bhrāntiṃ vidalayati paramātmā

1.40

itthaṃ vibhramayugalakasamūlavicchedane kṛtārthasya |
kartavyāntarakalanā na jātu parayogino bhavati

1.41

pṛthivī prakṛtir māyā tritayam idaṃ vedyarūpatāpatitam |
advaitabhāvanabalād bhavati hi sanmātrapariśeṣam

1.42

raśanāku.ṅdalakaṭakaṃ bhedatyāgena dṛśyate yathā hema |
tadvad bhedatyāge sanmātraṃ sarvam ābhāti

1.43

tad brahma paraṃ śuddhaṃ śāntaṃ abhedātmakaṃ samaṃ sakalam |
amṛtaṃ satyaṃ śaktau viśrāmyati bhāsvarūpāyām

1.44

iṣyata iti vedyata iti saṃpādyata iti ca bhāsvarūpeṇa |
aparāmṛṣṭaṃ yad api tu nabhaḥprasūnatvam abhyeti

1.45

śaktitriśūlaparigamayogena samastam api parameśe |
śivanāmani paramārthe visṛjyate devadevena

1.46

punar api ca pañcaśaktiprasaraṇakrameṇa bahir api tat |
a.ṅdatrayaṃ vicitraṃ sṛṣṭaṃ bahirātmalābhena

1.47

iti śakticakrayantraṃ krīḍāyogena vāhayan devaḥ |
aham eva śuddharūpaḥ śaktimahācakranāyakapadasthaḥ

1.48

mayy eva bhāti viśvaṃ darpaṇa iva nirmale ghatādīni |
mattaḥ prasarati sarvaṃ svapnavicitratvam iva suptāt

1.49

aham eva viśvarūpaḥ karacaranādisvabhāva iva dehaḥ |
sarvasmin aham eva sphurāmi bhāveṣu bhāsvarūpam iva

1.50

draṣṭā śrotā ghrātā dehendriyavarjito 'py akartāpi |
siddhāntāgamatarkāṃś citrān aham eva racayāmi

1.51

itthaṃ dvaitavikalpe galite pravilaṅghya mohinīṃ māyām |
salile salilaṃ kṣīre kṣīram iva brahmaṇi layī syāt

1.52

itthaṃ tattvasamūhe bhāvanayā śivamayatvam abhiyāte |
kaḥ śokaḥ ko mohaḥ sarvaṃ brahmāvalokayataḥ

1.53

karmaphalaṃ śubham aśubhaṃ mithyājñānena saṃgamād eva |
viṣamo hi saṅgadoṣas taskarayogo 'py ataskarasyeva

1.54

lokavyavahārakṛtāṃ ya ihāvidyām upāsate mūḍhāḥ |
te yānti janmamṛtyū dharmādharmārgalābaddhāḥ

1.55

ajñānakālanicitaṃ dharmādharmātmakaṃ tu karmāpi |
cirasaṃcitam iva tūlaṃ naśyati vijñānadīptivaśāt

1.56

jñānaprāptau kṛtam api na phalāya tato 'sya janma katham |
gatajanmabandhayogo bhāti śivārkaḥ svadīdhitibhiḥ

1.57

tuṣakambukakiṃśārukamuktaṃ bījaṃ yathāṅkuraṃ kurute |
naiva tathāṇavamāyākarmavimukto bhavāṅkuraṃ hy ātmā

1.58

ātmajño na kutaścana bibheti sarvaṃ hi tasya nijarūpam |
naiva ca śocati yasmāt paramārthe nāśitā nāsti

1.59

atigūḍhahṛdayagañjaprarūḍhaparamārtharatnasaṃcayataḥ |
aham eveti maheśvarabhāve kā durgatiḥ kasya

1.60

mokṣasya naiva kiṃcid dhāmāsti na cāpi gamanam anyatra |
ajñānagranthibhidā svaśaktyabhivyaktatā mokṣaḥ

1.61

bhinnājñānagranthir gatasaṃdehaḥ parākṛtabhrāntiḥ |
prakṣīṇapuṇyapāpo vigrahayoge 'py asau muktaḥ

1.62

agnyabhidagdhaṃ bījaṃ yathā prarohāsamarthatām eti |
jñānāgnidagdham evaṃ karma na janmapradaṃ bhavati

1.63

parimitabuddhitvena hi karmocitabhāvidehabhāvanayā |
saṅkucitā citir etaddehadhvaṃse tathā bhāti

1.64

yadi punar amalaṃ bodhaṃ sarvasamuttīrnaboddhṛkartṛmayam |
vitatam anastamitoditabhārūpam satyasaṃkalpam

1.65

dikkālakalanavikalaṃ dhruvam avyayam īśvaraṃ suparipūrṇam |
bahutaraśaktivrātapralayodayaviracanaikakartāram

1.66

sṛṣṭyādividhisuvedhasam ātmānaṃ śivamayaṃ vibudhyeta |
katham iva saṃsārī syād vitatasya kutaḥ kva vā saraṇam

1.67

iti yuktibhir api siddhaṃ yatkarma jñānino na saphalaṃ tat |
na mamedam api tu tasyeti dārḍhyato na hi phalaṃ loke

1.68

itthaṃ sakalavikalpān pratibuddho bhāvanāsamīraṇataḥ |
ātmajyotiṣi dīpte juhvaj jyotirmayo bhavati

1.69

aśnan yad vā tad vā saṃvīto yena kenacic chāntaḥ |
yatra kvacana nivāsī vimucyate sarvabhūtātmā

1.70

hayamedhaśatasahasrāṇy api kurute brahmaghātalakṣāṇi |
paramārthavin na puṇyair na ca pāpaiḥ spṛśyate vimalaḥ

1.71

madaharṣakopamanmathaviṣādabhayalobhamohaparivarjī |
niḥstotravaṣaṭkāro jaḍa iva vicared avādamatiḥ

1.72

madaharṣaprabhṛtir ayaṃ vargaḥ prabhavati vibhedasaṃmohāt |
advaitātmavibodhas tena kathaṃ spṛśyatāṃ nāma

1.73

stutyaṃ vā hotavyaṃ nāsti vyatiriktam asya kiṃcana ca |
stotrādinā sa tuṣyen muktas tan nirnamaskṛtivaṣaṭkaḥ

1.74

ṣaṭtriṃśattattvabhṛtaṃ vigraharacanāgavākṣaparipūrṇam |
nijam anyad atha śarīraṃ ghaṭādi vā tasya devagṛham

1.75

tatra ca paramātmamahābhairavaśivadevatāṃ svaśaktiyutām |
ātmāmarśanavimaladravyaiḥ paripūjayann āste

1.76

bahirantaraparikalpanabhedamahābījanicayam arpayataḥ |
tasyātidīptasaṃvijjvalane yatnād vinā bhavati homaḥ

1.77

dhyānam anastamitaṃ punar eṣa hi bhagavān vicitrarūpāṇi |
sṛjati tad eva dhyānaṃ saṃkalpālikhitasatyarūpatvam

1.78

bhuvanāvalīṃ samastāṃ tattvakramakalpanām athākṣagaṇam |
antarbodhe parivartayati ca yat so 'sya japa uditaḥ

1.79

sarvaṃ samayā dṛṣṭyā yat paśyati yac ca saṃvidaṃ manute |
viśvaśmaśānaniratāṃ vigrahakhaṭvāṅgakalpanākalitām

1.80

viśvarasāsavapūrṇaṃ nijakaragaṃ vedyakha.ṅdakakapālam |
rasayati ca yat tad etad vratam asya sudurlabhaṃ ca sulabhaṃ ca

1.81

iti janmanāśahīnaṃ paramārthamaheśvarākhyam upalabhya |
upalabdhṛtāprakāśāt kṛtakṛtyas tiṣṭhati yatheṣṭam

1.82

vyāpinam abhihitam itthaṃ sarvātmānaṃ vidhūtanānātvam |
nirupamaparamānandaṃ yo vetti sa tanmayo bhavati

1.83

tīrthe śvapacagṛhe vā naṣṭasmṛtir api parityajan deham |
jñānasamakālamuktaḥ kaivalyaṃ yāti hataśokaḥ

1.84

puṇyāya tīrthasevā nirayāya śvapacasadananidhanagatiḥ |
puṇyāpuṇyakalaṅkasparśābhāve tu kiṃ tena

1.85

tuṣakambukasupṛthakkṛtata.ṅdulakaṇatuṣadalāntarakṣepaḥ |
ta.ṅdulakaṇasya kurute na punas tadrūpatādātmyam

1.86

tadvat kañcukapaṭalīpṛthakkṛtā saṃvid atra saṃskārāt |
tiṣṭhanty api muktātmā tatsparśavivarjitā bhavati

1.87

kuśalatamaśilpikalpitavimalībhāvaḥ samudgakopādheḥ |
malino 'pi maṇir upādher vicchede svacchaparamārthaḥ

1.88

evaṃ sadguruśāsanavimalasthiti vedanaṃ tanūpādheḥ |
muktam apy upādhyantaraśūnyam ivābhāti śivarūpam

1.89

śāstrādiprāmāṇyād avicalitaśraddhayāpi tanmayatām |
prāptaḥ sa eva pūrvaṃ svargaṃ narakaṃ manuṣyatvam

1.90

antyaḥ kṣaṇas tu tasmin puṇyāṃ pāpāṃ ca vā sthitiṃ puṣyan |
mūḍhānāṃ sahakārībhāvaṃ gacchati gatau tu na sa hetuḥ

1.91

ye 'pi tadātmatvena viduḥ paśupakṣisarīsṛpādayaḥ svagatim |
te 'pi purātanasaṃbodhasaṃskṛtās tāṃ gatiṃ yānti

1.92

svargamayo nirayamayas tad ayaṃ dehāntarālagaḥ puruṣaḥ |
tadbhaṅge svaucityād dehāntarayogam abhyeti

1.93

evaṃ jñānāvasare svātmā sakṛd asya yādṛg avabhātaḥ |
tādṛśa eva tadāsau na dehapāte 'nyathā bhavati

1.94

karaṇagaṇasaṃpramoṣaḥ smṛtināśaḥ śvāsakalilatā cchedaḥ |
marmasu rujāviśeṣāḥ śarīrasaṃskārajo bhogaḥ

1.95

sa kathaṃ vigrahayoge sati na bhavet tena mohayoge 'pi |
maraṇāvasare jñāni na cyavate svātmaparamārthāt

1.96

paramārthamārgam enaṃ jhaṭiti yadā gurumukhāt samabhyeti |
atitīvraśaktipātāt tadaiva nirvighnam eva śivaḥ

1.97

sarvottīrṇaṃ rūpaṃ sopānapadakrameṇa saṃśrayataḥ |
paratattvarūḍhilābhe paryante śivamayībhāvaḥ

1.98

tasya tu paramārthamayīṃ dhārām agatasya madhyaviśrānteḥ |
tatpadalābhotsukacetaso 'pi maraṇaṃ kadācit syāt

1.99

yogabhraṣṭaḥ śāstre kathito 'sau citrabhogabhuvanapatiḥ |
viśrāntisthānavaśād bhūtvā janmāntare śivībhavati

1.100

paramārthamārgam enaṃ hy abhyasyāprāpya yogam api nāma |
suralokabhogabhāgī muditamanā modate suciram

1.101

viṣayeṣu sārvabhaumaḥ sarvajanaiḥ pūjyate yathā rājā |
bhuvaneṣu sarvadaivair yogabhraṣṭas tathā pūjyaḥ

1.102

mahatā kālena punar mānuṣyaṃ prāpya yogam abhyasya |
prāpnoti divyam amṛtam yasmād āvartate na punaḥ

1.103

tasmāt sanmārge 'smin nirato yaḥ kaścid eti sa śivatvam |
iti matvā paramārthe yathā tathāpi prayatanīyam

1.104

idam abhinavaguptoditasaṃkṣepaṃ dhyāyataḥ paraṃ brahma |
acirād eva śivatvaṃ nijahṛdayāveśam abhyeti

1.105

āryāśatena tad idaṃ saṃkṣiptaṃ śāstrasāram atigūḍham |
abhinavaguptena mayā śivacaraṇasmaraṇadīptena

Original text: Paramārthasāra · Data entry Marino Faliero · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc