Paramahamsa Parivrajaka Upanishad · Chapter p1

paramahaṃsaparivrājaka upaniṣat
pārivrājyadharmavanto yajjñānādbrahmatāṃ yayuḥ /
tadbrahma praṇavaikārthaṃ turyaturyaṃ hariṃ bhaje //
ॐ bhadraṃ karṇebhiḥ śऱṛṇuyāma devāḥ /
bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ/
sthirairaṅgaistuṣṭuvāṃstanūbhiḥ /
vyaśema devahitaṃ yadāyuḥ /
svasti na indro vऱṛddhaśravāḥ /
svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ /
svasti nastārkṣyo'riṣṭanemiḥ /
svasto no bऱṛhaspatirdadhātu //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
hariḥ ॐ atha pitāmahaḥ svapitaramādinārāyaṇamupasametya
praṇamya papraccha bhagavaṃstvanmukhādvarṇāśramadharma
kramaṃ sarvaṃ śrutaṃ viditamavagatam /
idānīṃ paramahaṃsaparivrājakalakṣaṇaṃ veditumicchāmi kaḥ
parivrajanādhikārī kīdऱṛśaṃ parivrājakalakṣaṇaṃ kaḥ
paramahaṃsaḥ parivrājakatvaṃ kathaṃ tatsarvaṃ me brūhīti /
sa hovāca bhagavānādinārāyaṇaḥ /
sadgurusamīpe sakalavidyāpariśramajño bhūtvā vidvānsarva
maihikāmuṣmikasukhaśramaṃ jñātvaiṣaṇātrayavāsanātraya
mamatvāhaṅkārādikaṃ vamanānnamiva heyamadhigamya mokṣa
mārgaikasādhano brahmacaryaṃ samāpya gऱṛhī bhavet /
gऱṛhādvanī bhūtvā pravrajet /
yadi vetarathā brahmacaryādeva pravrajedgऱṛhādvā vanādvā /
atha punaravratī vā vratī vā snātako vā'snātako votsannāgni
ranagniko vā yadahareva virajettadahareva pravrajediti buddhvā
sarvasaṃsāreṣu virakto brahmacārī gऱṛhī vānaprastho vā
pitaraṃ mātaraṃ kalatraputramāptabandhuvargaṃ tadabhāve śiṣyaṃ
sahavāsinaṃ vānumodayitvā taddhaike prājāpatyāmeveṣṭiṃ kurvanti
tadu tathā na kuryāt / āgneyyāmeva kuryāt /
agnirhi prāṇaḥ prāṇamevaitayā karoti traidhātavīyāmeva kuryāt /
etayaiva trayo dhātavo yaduta sattvaṃ rajastama iti /
ayaṃ te yonirऱṛtviyo yato jāto ārocathāḥ /
taṃ jānannagna ārohāthāno vardhayā rayimityanena mantreṇāgni
mājighret /
eṣa vā agneryoniryaḥ prāṇaṃ gaccha svāṃ yoniṃ gacchasvā
hetyevamevaitadāha /
grāmācchrotriyāgārādagnimāhऱṛtya svavidhyuktakrameṇa
pūrvavadagnimājighret /
yadyāturo vāgniṃ na vinedapsu juhuyāt /
āpo vai sarvā devatāḥ sarvābhyo devatābhyo juhomi svāheti
hutvoddhऱṛtya prāśnīyāt sājyaṃ haviranāmayam /
eṣa vidhirvīrādhvāne vā'nāśake vā sampraveśe vāgnipraveśe
vā mahāprasthāne vā /
yadyāturaḥ syānmanasā vācā vā saṃnyasedeṣa panthāḥ /
svasthakrameṇaiva cedātmaśrāddhaṃ virajāhomaṃ kऱṛtvāgni
mātmanyāropya laukikavaidikasāmrthyaṃ svacaturdaśakaraṇa
pravऱṛttiṃ ca putre samāropya tadabhāve śiṣye vā tadabhāve
svātmanyeva vā brahmā tvaṃ yajñastvamityabhimantrya brahma
bhāvanayā dhyātvā sāvitrīpraveśapūrvakamapsu sarvavidyārtha
svarūpāṃ brāhmaṇyādhārāṃ vedamātaraṃ kramādvyāhऱṛtiṣu
triṣu pravilāpya vyāhऱṛtitrayamakārokāramakāreṣu pravilāpya
tatsāvadhānenāpaḥ prāśya praṇavena śikhāmutkऱṛṣya
yajñopavītaṃ chittvā vastramapi bhūmau vāpsu vā visऱṛjya
ॐ bhūḥ svāhā ॐ bhuvaḥ svāhā ॐ suvaḥ svāhetyanena
jātarūpadharo bhūtvā svaṃ rūpaṃ dhyāyanpunaḥ pऱṛthak
praṇavavyāhऱṛtipūrvakaṃ manasā vacasāpi saṃnyastaṃ mayā
saṃnyastaṃ mayā saṃnyastaṃ mayeti mandramadhyamatāradhvani
bhistrivāraṃ triguṇīkऱṛtapreṣoccāraṇaṃ kऱṛtvā praṇavaika
dhyānaparāyaṇaḥ sannabhayaṃ sarvabhūtebhyo mattaḥ svāhetyūrdhva
bāhurbhūtvā brahmāhamasmīti tattvamasyādivākyārthasvarūpā
nusandhānaṃ kurvannudīciṃ diśaṃ gacchet /
jātarūpadharaścaret / eṣa saṃnyāsaḥ /
tadadhikārī na bhavedyadi gऱṛhasthaprārthanāpūrvakamabhayaṃ
sarvabhūtebhyo mattaḥ sarvaṃ pravartate sakhā mā gopāyaujaḥ
sakhā yo'sīndrasya vrajo'si vārgaghnaḥ śarma me bhava yatpāpaṃ
tannivārayetyanena mantreṇa praṇavapūrvakaṃ salakṣaṇaṃ vāiṇavaṃ
daṇḍaṃ kaṭisūtraṃ kaupīnaṃ kamaṇḍaluṃ vivarṇavastramekaṃ
parigऱṛhya sadgurumupagamya natvā gurumukhāttattvamasīti
mahāvākyaṃ praṇavapūrvakamupalabhyātha jīrṇavalkalājinaṃ
dhऱṛtvātha jalāvataraṇamūrdhvagamanamekabhikṣāṃ parityajya
trikālasnānamācaranvedāntaśravaṇapūrvakaṃ praṇavānuṣṭhānaṃ
kurvanbrahmamārge samyak sampannaḥ svābhimatamātmani gopayitvā
nirmamo'dhyātmaniṣṭhaḥ kāmakrodhalobhamohamadamātsarya
dambhadarpāhaṅkārāsūyāgarvecchādveṣaharṣāmarṣa
mamatvādīṃśca hitvā jñānavairāgyayukto vittastrīparāṅmukhaḥ
śuddhamānasaḥ sarvopaniṣadarthamālocya brahmacaryā
parigrahāhiṃsāsatyaṃ yatnena rakṣañjitendriyo bahirantaḥsnehavarjitaḥ
śarīrasaṃdhāraṇārthaṃ vā triṣu varṇeṣvabhiśastapatitavarjiteṣu
paśuradrohī bhaikṣyamāṇo brahmabhūyāya bhavati /
sarveṣu kāleṣu lābhālābhau samau kऱṛtvā parapātramadhūkare
ṇānnamaśnanmedovऱṛddhimakurvankऱṛśībhūtvā brahmāhamasmīti
bhāvayangurvarthaṃ grāmamupetya dhruvaśīlo'ṣṭau māsyekākī
careddvāvevācaret /
yadālaṃbuddhirbhavettadā kuṭīcako vā bahūdako vā haṃso vā
paramahaṃso vā tattanmantrapūrvakaṃ kaṭisūtraṃ kaupīnaṃ daṇḍaṃ
kamaṇḍaluṃ sarvamapsu visऱṛjyātha jātarūpadharaścaret /
grāma ekarātraṃ tīrthe trirātraṃ pattane pañcarātraṃ kṣetre
saptarātramaniketaḥ sthiramatiranagnisevī nirvikāro niyamāniyāma
mutsऱṛjya prāṇasandhāraṇārthamayameva lābhālābhau samau
kऱṛtvā govऱṛttyā bhaikṣamācarannudakasthalakamaṇḍalur
rabādhakarahasyasthalavāso na punarlābhālābharataḥ śubhāśubha
karmanirmūlanaparaḥ sarvatra bhūtalaśayanaḥ kṣaurakarmaparityakto
yuktacāturmāsyavrataniyamaḥ śukladhyānaparāyaṇo'rthastrīpura
parāṅmukho'nunmatto'pyunmattavadācarannavyaktaliṅgo'liṅgo'vya
ktācāro divānaktasamatvenāsvapnaḥ svarūpānusandhānabrahma
praṇavadhyānamārgeṇāvahitaḥ saṃnyāsena dehatyāgaṃ karoti sa
paramahaṃsaparivrājako bhavati /
bhagavan brahmapraṇavaḥ kīdऱṛśa iti brahmā pऱṛcchati /
sa hovāca nārāyaṇaḥ /
brahmapraṇavaḥ ṣoḍaśamātrātmakaḥ so'vasthācatuṣṭaya
catuṣṭayagocaraḥ /
jāgradavasthāyāṃ jāgradādicarasro'vasthāḥ svapne svapnādi
catasrovasthāḥ suṣuptau suṣuptyādicatasro'vasthāturīye
turīyādicatasro'vasthā bhavantīti /
jāgradavasthāyāṃ viśvasya cāturvidhyaṃ viśvaviśvo viśvataijaso
viśvaprājño viśvaturīya iti /
svapnāvasthāyāṃ taijasasya cāturvidhyaṃ
taijasaviśvastaijasataijasastaijasaprājñastaijasaturīya iti /
suṣuptyavasthāyāṃ prājñasya cāturvidhyaṃ prājñaviśvaḥ
prājñataijasaḥ prājñaprājñaḥ prājñaturīya iti/
turīyāvasthāyāṃ turīyasya cāturvidhyaṃ
turīyaviśvasturīyataijasasturīyaprājñastuturīyaturīya iti /
te krameṇa ṣoḍaśamātrā rūḍhāḥ akāre jāgradviśva ukāre
jāgrattaijaso makāre jāgratprājña ardhamātrāyāṃ jāgratturīyo
bindau svapnaviśvonāde svapnataijasaḥ kalāyāṃ svapnaprājñaḥ
kalātīte svapnaturīyaḥ śāntau suṣuptaviśvaḥ śāntyātīte
suṣuptataijasa unmanyāṃ suṣuptaprājño manonmanyāṃ
suṣuptaturīyaḥ puryāṃ turīyaviśvo madhyamāyāṃ turīyataijasaḥ
paśyantāṃ turīyaprājñaḥ parāyāṃ turīyaturīyaḥ /
jāgranmātrācatuṣṭayamakārāṃśaṃ svapnamātrācatuṣṭaya
mukārāṃśaṃ suṣuptimātrācatuṣṭayaṃ makārāṃśaṃ
turīyamātrācatuṣṭayamardhamātrāṃśam /
ayameva brahmapraṇavaḥ / sa paramahaṃsaturīyātītāvadhūtairupāsyaḥ /
tenaiva brahma prakāśate tena videhamuktiḥ /
bhagavan kathamayajñopavīttyaśikhī sarvakarmaparityaktaḥ kathaṃ

brahmaniṣṭhāparaḥ kathaṃ brāhmaṇa iti brahmā pऱṛcchati /
sa hovāca viṣṇurbhobho'rbhaka yasyāstyadvaitamātmajñānaṃ
tadeva yajñopavītam /
tasya dhyānaniṣṭhaiva śikhā / tatkarma sa pavitram /
sa sarvakarmakऱṛt / sa brāhmaṇaḥ / sa brahmaniṣṭhāparaḥ /
sa devaḥ / sa ऱṛṣiḥ / sa tapasvī / sa śreṣṭhaḥ /
sa eva sarvajyeṣṭhaḥ / sa eva jagadguruḥ / sa evāhaṃ viddhi /
loke paramahaṃsaparivrājako durlabhataro yadyeko'sti /
sa eva nityapūtaḥ / sa eva vedapuruṣo mahāpuruṣo yastaccittaṃ
mayyevāvatiṣṭhate / ahaṃ ca tasminnevāvasthitaḥ /
sa eva nityatऱṛptaḥ / sa śītoṣṇasukhaduḥkhamānāvamānavarjitaḥ /
sa nindāmarṣasahiṣṇuḥ / sa ṣaḍūrmivarjitaḥ /
ṣaḍbhāvavikāraśūnyaḥ / sa jyeṣṭhājyeṣṭhavyavadhānarahitaḥ /
sa svavyatirekeṇa nānyadraṣṭā / āśāmbaro nanamaskāro na
svāhākāro na svadhākāraśca navisarjanaparo nindāstuti
vyatirikto namantratantropāsako devāntaradhyānaśūnyo
lakṣyālakṣyanivartakaḥ sarvoparataḥ sasaccidānandādvaya
cidghanaḥ sampūrṇānandaikabodho brahmaivāhamamītyanavarataṃ
brahmapraṇavānusandhānena yaḥ kऱṛtakऱṛtyo bhavati sa ha
paramahaṃsaparivrāḍityupaniṣat //
hariḥ ॐ tatsat /
ॐ bhadraṃ karṇebhiḥ śऱṛṇuyāma devāḥ /
bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ/
sthirairaṅgaistuṣṭuvāṃstanūbhiḥ /
vyaśema devahitaṃ yadāyuḥ /
svasti na indro vऱṛddhaśravāḥ /
svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ /
svasti nastārkṣyo'riṣṭanemiḥ /
svasti no bऱṛhaspatirdadhātu //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
iti paramahaṃsaparivrājakopaniṣatsamāptā //
adhikādhyayanāya