Language

ENहिગુ
Scripture Library

paiṅgalopaniṣat · Chapter 1

1

// paiṅgalopaniṣat //
śukla_yajurvedīya sāmānya upaniṣat //
paiṅgalopaniṣadvedyaṃ paramānandavigraham /
paritaḥ kalaye rāmaṃ paramākṣaravaibhavam //
ॐ pūrṇamadaḥ pūrṇamidaṃ pūrṇātpūrṇamudacyate /
pūrṇasya pūrṇamādāya pūrṇamevāvaśiṣyate //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
atha ha paiṅgalo yājñavalkyamupasametya dvādaśavarśaśuśrūṣāpūrvakaṃ paramarahasyakaivalyamanubrūhīti papraccha / sa hovāca yājñnavalkyaḥ sadeva somyedamagra āsīt / tannityamuktamavikriyaṃ satyajñānānandaṃ paripūrṇaṃ sanātanamekamevādvitīyaṃ brahma / tasminmaruśuktikāsthāṇusphaṭikādau jalaraupyapuruṣarekhādivallohitaśuklakṛṣṇaguṇamayī guṇasāmyānirvācyā mūlaprakṛtirāsīt / tatpratibimbitaṃ yattatsākṣicaitanyamāsīt / sā punarvikṛtiṃ prāpya sattvodriktā'vyaktākhyāvaraṇaśaktirāsīt / tatpratibimbitaṃ yattadīśvaracaitanyamāsīt / sa svādhīnamāyaḥ sarvajñaḥ sṛṣṭisthitilayānāmādikartā jagadaṅkurarūpo bhavati / svasminvilīnaṃ sakalaṃ jagadāvirbhāvayati / prāṇikarmavaśādeṣa paṭo yadvatprasāritaḥ prāṇikarmakṣayātpunastirobhāvayati / tasminnevākhilaṃ viśvaṃ saṅkocitapaṭavadvartate / īśādhiṣṭhitāvaraṇaśaktito rajodriktā mahadākhyā vikṣepaśaktirāsīt / tatpratibimbitaṃ yattaddhiraṇyagarbhacaitanyamāsīt / sa mahattattvābhimānī spaṣṭāspaṣṭavapurbhavati / hiraṇyagarbhādhiṣṭhitavikṣepaśaktitastamodriktāhaṅkārābhidhā sthūlaśaktirāsīt / tatpratibimbitaṃ yattadvirāṭacaitanyamāsīt / sa tadabhimānī spaṣṭavapuḥ sarvasthūlapālako viṣṇuḥ pradhānapuruṣo bhavati / tasmādātmana ākāśaḥ sambhūtaḥ / ākāśādvāyuḥ / vāyoragniḥ / agnerāpaḥ / adbhyaḥ pṛthivī / tāni pañca tanmātrāṇi triguṇāni bhavanti / sraṣṭukāmo jagadyonistamoguṇamadhiṣṭhāya sūkṣmatanmātrāṇi bhūtāni sthūlīkartuṃ so'kāmayata / sṛṣṭeḥ parimitāni bhūtānyekamekaṃ dvidhā vidhāya punaścaturdhā kṛtvā svasvetaradvitīyāṃśaiḥ pañcadhā saṃyojya pañcīkṛtabhūtairanantakoṭibrahmāṇḍāni tattadaṇḍocitagolakasthūlaśarīrāṇyasṛjat / sa pañcabhūtānāṃ rajoṃśāṃścaturdhā kṛtvā bhāgatrayātpañcavṛttyātmakaṃ prāṇamasṛjat / sa teṣāṃ turyabhāgena karmendriyāṇyasṛjat / sa teṣāṃ sattvāṃśaṃ caturdhā kṛtvā bhāgatrayasamaṣṭitaḥ pañcakriyāvṛttyātmakamantaḥkaraṇamasṛjat / sa teṣāṃ sattvaturīyabhāgena jñānendriyāṇyasṛjat / sattvasamaṣṭita indriyapālakānasṛjat / tāni sṛṣṭānyaṇḍe prācikṣipat / tadājñayā samaṣṭyaṇḍaṃ vyāpya tānyatiṣṭhan / tadājñayāhaṅkārasamanvito virāṭ sthūlānyarakṣat / hiraṇyagarbhastadājñayā sūkṣmāṇyapālayat / aṇḍasthāni tāni tena vinā spandituṃ ceṣṭituṃ vā na śekuḥ / tāni cetanīkartuṃ so'kāmayata brahmāṇḍabrahmarandhrāṇi samastavyaṣṭimastakānvidārya tadevānuprāviśat / tadā jaḍānyapi tāni cetanavatsvakarmāṇi cakrire / sarvajñeśo māyāleśasamanvito vyaṣṭidehaṃ praviśya tayā mohito jīvatvamagamat / śarīratrayatādātmyātkartṛtvabhoktṛtvatāmagamat / jāgratsvapnasuṣuptimūrcchāmaraṇadharmayukto ghaṭīyantravadudvigno jāto mṛta iva kulālacakranyāyena paribhramatīti // iti prathamo'dhyāyaḥ

2

atha paiṅgalo yājñavalkyamuvāca sarvalokānāṃ sṛṣṭisthityantakṛdvibhūrīśaḥ kathaṃ jīvatvamagamaditi / sa hovāca yājñavalkyaḥ sthūlasūkṣmakāraṇadehodbhavapūrvakaṃ jīveśvarasvarūpaṃ vivicya kathayāmīti sāvadhānenaikāgratayā śrūyatām / īśaḥ pañcīkṛtamahābhūtaleśānādāya vyaṣṭisamaṣṭyātmakasthūlaśarīrāṇi yathākramamakarot / kapālacarmāntrāsthimāṃsanakhāni pṛthivyaṃśāḥ / raktamūtralālāsvedādikamavaṃśāḥ / kṣuttṛṣṇoṣṇamohamaithunādyā agnyaṃśāḥ / pracāraṇottāraṇaśvāsādikā vāyvaṃśāḥ / kāmakrodhādayo vyomāṃśāḥ / etatsaṅghātaṃ karmaṇi sañcitaṃ tvagādiyuktaṃ bālyādyavasthābhimānāspadaṃ bahudopāśrayaṃ sthūlaśarīraṃ bhavati // athāpañcīkṛtamahābhūtarajoṃśabhāgatrayasamaṣṭitaḥ prāṇamasṛjat / prāṇāpānavyānodānasamānāḥ prāṇavṛttayaḥ / nāgakūrmakṛkaradevadattadhanañjayā upaprāṇāḥ / hṛdāsananābhikaṇṭhasarvāṅgāni sthānāni / ākāśādirajoguṇaturīyabhāgena karmendriyamasṛjat / vākpāṇipādapāyūpāsthāstadvṛttayaḥ / vacanādānagamanavisargānandāstadviṣayāḥ // evaṃ bhūtasattvāṃśabhāgatrayasamaṣṭito'ntaḥkaraṇamasṛjat / antaḥkaraṇamanobuddhicittāhaṅkārāstadvṛttayaḥ / saṅkalpaniścayasmaraṇābhimānānusandhānāstadviṣayāḥ / galavadananābhihṛdayabhrūmadhyaṃ sthānam / bhūtasatvaturīyabhāgena jñānendriyamasṛjat / śrotratvakcakṣurjivhāghrāṇāstadvṛttayaḥ / śabdasparśarūparasagandhāstadviṣayāḥ / digvātārkapraceto'śvivahnīndropendramṛtyukāḥ / candro viṣṇuścaturvaktraḥ śambhuśca kāraṇādhipāḥ // athānnamayaprāṇamayamanomayavijñāmayānandamayāḥ pañca kośāḥ / annarasenaiva bhūtvānnarasenābhivṛddhiṃ prāpyānnarasamayapṛthivyāṃ yadvilīyate so'nnamayakośaḥ / tadeva sthūlaśarīram / karmendriyaiḥ saha prāṇādipañcakaṃ prāṇamayakośaḥ / jñānendriyaiḥ saha buddhirvijñānamayakośaḥ / etatkośatrayaṃ liṅgaśarīram / svarūpājñānamānandamayakośaḥ / tatkāraṇaśarīram // atha jñānendriyapañcakaṃ karmendriyapañcakaṃ prāṇādipañcakaṃ viyadādipañcakamantaḥkaraṇacatuṣṭayaṃ kāmakarmatamāṃsyaṣṭapuram // iśājñayā virājo vyaṣṭidehaṃ praviśya buddhimadhiṣṭhāya viśvatvamagamat / vijñānātmā cidābhāso viśvo vyāvahāriko jāgratsthūladehābhimānī karmabhūriti ca viśvasya nāma bhavati / īśājñayā sūtrātmā vyaṣṭisūkṣmaśarīraṃ praviśya mana adhiṣṭhāya taijasatvamagamat / taijasaḥ prātibhāsikaḥ svapnakalpita iti taijasasya nāma bhavati / īśājñayā māyopādhiravyaktasamanvito vyaṣṭikāraṇaśarīraṃ praviśya prājñatvamagamat / prājñovicchinnaḥ pāramārthikaḥ suṣuptyabhimānīti prājñasya nāma bhavati / avyaktaleśājñānācchāditapāramārthikajīvasya tattvamasyādivākyāni brahmaṇaikatāṃ jaguḥ netarayorvyāvahārikaprātibhāsikayoḥ / antaḥkaraṇapratibimbitacaitanyaṃ yattadevāvasthātrayabhāgbhavati / sa jāgratsvapnasuṣuptyavasthāḥ prāpya ghaṭīyantravadudvigno jāto mṛta iva sthito bhavati / atha jāgratsvapnasuṣuptimūrcchāmaraṇādyavasthāḥ pañca bhavanti // tattaddevatāgrahānvitaiḥ śrotrādijñānendriyaiḥ śabdyādyarthaviṣayagrahaṇajñānaṃ jāgradavasthā bhavati / tatra bhrūmadhyaṃ gato jīva āpādamastakaṃ vyāpya kṛṣiśravaṇādyakhilakriyākartā bhavati / tattatphalabhuk ca bhavati / lokāntaragataḥ karmārjitaphalaṃ sa eva bhuṅkte / sa sārvabhaumavadvyavahārācchrānta antarbhavanaṃ praveṣṭuṃ mārgamāśritya tiṣṭhati / karaṇoparame jāgratsaṃskārotthaprabodhavadgrāhyagrāhakarūpasphuraṇaṃ svapnāvasthā bhavati / tatra viśva eva jāgradvyavahāralopānnāḍīmadhyaṃ caraṃstaijasatvamavāpya vāsanārūpakaṃ jagadvaicitryaṃ svabhāsā bhāsayanyathepsitaṃ svayaṃ bhuṅkte // cittaikakaraṇā suṣuptyavasthā bhavati / bhramaviśrāntaśakuniḥ pakṣau saṃhṛtya nīḍābhimukhaṃ yathā gacchati tathā jīvo'pi jāgratsvapnaprapañce vyavahṛtya śrānto'jñānaṃ praviśya svānandaṃ bhuṅkte // akasmānmudgaradaṇḍādyaistāḍitavadbhayājñānābhyāmindriyasaṅgh ātaiḥ kampanniva mṛtatulyā mūrcchā bhavati / jāgratsvapnasuṣuptimūrcchāvasthānāmanyā brahmādistambaparyantaṃ sarvajīvabhayapradā sthūladehavisarjanī maraṇāvasthā bhavati / karmendriyāṇi jñānendriyāṇi tattadviṣayānprāṇānsaṃhṛtya kāmakarmānvita avidyābhūtaveṣṭito jīvo dehāntaraṃ prāpya lokāntaraṃ gacchati / prākkarmaphalapākenāvartāntarakīṭavadviśrāntiṃ naiva gacchati / satkarmaparipākato bahūnāṃ janmanāmante nṛṇāṃ mokṣecchā jāyate / tadā sadgurumāśritya cirakālasevayā bandhaṃ mokṣaṃ kaścitprayāti / avicārakṛto bandho vicārānmokṣo bhavati / tasmātsadā vicārayet / adhyāropāpavādataḥ svarūpaṃ niścayīkartuṃ śakyate / tasmātsadā vicārayejjagajjīvaparamātmano jīvabhāvajagadbhāvabādhe pratyagabhinnaṃ brahmaivāvaśiṣyata iti // iti dvitīyo'dhyāyaḥ

3.1

atha hainaṃ paiṅgalaḥ prapaccha yājñavalkyaṃ mahāvākyavivaraṇamanubrūhīti / sa hovāca yājñavalkyastattvamasi tvaṃ tadasi tvaṃ brahmāsyahaṃ brahmāsmītyanusandhānaṃ kuryāt / tatra pārokṣyaśabalaḥ sarvajñatvādilakṣaṇo māyopādhiḥ saccidānandalakṣaṇo jagadyonistatpadavācyo bhavati / sa evāntaḥkaraṇasambhinnabodho'smatpratyayāvalambanastvampadavācyo bhavati / parajīvopādhimāyāvidye vihāya tattvampadalakṣyaṃ pratyagabhinnaṃ brahma / tattvamasītyahaṃ brahmāsmīti vākyārthavicāraḥ śravaṇaṃ bhavati / ekāntena śravaṇārthānusandhānaṃ mananaṃ bhavati / śravaṇamanananirvicikitse'rthe vastunyekatānavattayā cetaḥsthāpanaṃ nididhyāsanaṃ bhavati / dhyātṛdhyāne vihāya nivātasthitadīpavaddhyeyaikagocaraṃ cittaṃ samādhirbhavati / tadānīmātmagocarā vṛttayaḥ samutthitā ajñātā bhavanti / tāḥ smaraṇādanumīyante / ihānādisaṃsāre sañcitāḥ karmakoṭayo'nenaiva vilayaṃ yānti / tatobhyāsapāṭavātsahasraśaḥ sadāmṛtadhārā varṣati / tato yogavittamāḥ samādhiṃ dharmameghaṃ prāhuḥ / vāsanājāle niḥśeṣamamunā pravilāpite karmasañcaye puṇyapāpe samūlonmūlite prākparokṣamapi karatalāmalakavadvākyamapratibaddhāparokṣasākṣātkāraṃ prasūyate / tadā jīvanmukto bhavati // īśaḥ pañcīkṛtabhūtānāmapañcīkaraṇaṃ kartuṃ so'kāmayata / brahmāṇḍatadgatalokānkāryarūpāṃśca kāraṇatvaṃ prāpayitvā tataḥ sūkṣmāṅgaṃ karmendriyāṇi prāṇāṃśca jñānendriyāṇyantaḥkaraṇacatuṣṭayaṃ caikīkṛtya sarvāṇi bhautikāni kāraṇe bhūtapañcake saṃyojya bhūmiṃ jale jalaṃ vahnau vahniṃ vāyau vāyumākāśe cākāśamahaṅkāre cāhaṅkāraṃ mahati mahadavyakte'vyaktaṃ puruṣe krameṇa vilīyate / virādḍḍhiraṇyagarbheśvarā upādhivilayātparamātmani līyante / pañcīkṛtamahābhūtasambhavakarmasañcitasthūladehaḥ karmakṣayātsatkarmaparipākato'pañcīkaraṇaṃ prāpya sūkṣmeṇaikībhūtvā kāraṇarūpatvamāsādya tatkāraṇaṃ kūṭasthe pratyagātmani vilīyate / viśvataijasaprājñāḥ svasvopādhilayātpratyagātmani līyante / aṇḍaṃ jñānāgninā dagdhaṃ kāraṇaiḥ saha paramātmani līnaṃ bhavati / tato brāhmaṇaḥ samāhito bhūtvā tattvampadaikyameva sadā kuryāt / tato meghāpāyeṃ'śumānivātmāvirbhavati / dhyātvā madhyasthamātmānaṃ kalaśāntaradīpavat / aṅguṣṭhamātramātmānamadhūmajyotirūpakam

3.2

prakāśayantamantaḥsthaṃ dhyāyetkūṭasthamavyayam / dhyāyannāste muniścaiva cāsupterāmṛtestu yaḥ

3.3

jīvanmuktaḥ sa vijñeyaḥ sa dhanyaḥ kṛtakṛtyavān / jīvanmuktapadaṃ tyaktvā svadehe kālasātkṛte / viśatyadehamuktatvaṃ pavano'spandatāmiva

3.4

aśabdamasparśamarūpamavyayaṃ
tathā rasaṃ nityamagandhavacca yat /
anādyanantaṃ mahataḥ paraṃ dhruvaṃ
tadeva śiṣyatyamalaṃ nirāmayam

3

iti //
iti tṛtīyo'dhyāyaḥ

4.1

atha hainaṃ paiṅgalaḥ prapaccha yājñavalkyaṃ jñāninaḥ kiṃ karma kā ca sthitiriti / sa hovāca yājñavalkyaḥ / amānitvādisampanno mumukṣurekaviṃśatikulaṃ tārayati / brahmavinmātreṇa kulamekottaraśataṃ tārayati / ātmānaṃ rathinaṃ viddhi śarīraṃ rathameva ca / buddhiṃ tu sārathiṃ viddhi manaḥ pragrahameva ca

4.2

indriyāṇi hayānāhurviṣayāṃsteṣu gocarān / jaṅgamāni vimānāni hṛdayāni manīṣiṇaḥ

4.3

ātmendriyamanoyuktaṃ bhoktetyāhurmaharṣayaḥ / tato nārāyaṇaḥ sākṣāddhṛdaye supratiṣṭhitaḥ

4.4

prārabdhakarmaparyantamahinirmokavadvyavaharati / candravaccarate dehī sa muktaścāniketanaḥ

4.5

tīrthe śvapacagṛhe vā tanuṃ vihāya yāti kaivalyam / prāṇānavakīrya yāti kaivalyam // taṃ paścāddigbaliṃ kuryādathavā khananaṃ caret / puṃsaḥ pravrajanaṃ proktaṃ netarāya kadācana

4.6

nāśaucaṃ nāgnikāryaṃ ca na piṇḍaṃ nodakakriyā / na kuryātpārvaṇādīni brahmabhūtāya bhikṣave

4.7

dagdhasya dahanaṃ nāsti pakvasya pacanaṃ yathā / jñānāgnidagdhadehasya na ca śrāddhaṃ na ca kriyā

4.8

yāvaccopādhiparyantaṃ tāvacchuśrūṣayedgurum / guruvadgurubhāryāyāṃ tatputreṣu ca vartanam

4.9

śuddhamānasaḥ śuddhacidrūpaḥ sahiṣṇuḥ so'hamasmi sahiṣṇuḥ so'hamasmīti prāpte jñānena vijñāne jñeye paramātmani hṛdi saṃsthite dehe labdhaśāntipadaṃ gate tadā prabhāmanobuddhiśūnyaṃ bhavati / amṛtena tṛptasya payasā kiṃ prayojanam / evaṃ svātmānaṃ jñātvā vedaiḥ prayojanaṃ kiṃ bhavati / jñānāmṛtatṛptayogino na kiñcitkartavyamasti tadasti cenna sa tattvavidbhavati / dūrastho'pi na dūrasthaḥ piṇḍavarjitaḥ piṇḍastho'pi pratyagātmā sarvavyāpī bhavati / hṛdayaṃ nirmalaṃ kṛtvā cintayitvāpyanāmayam / ahameva paraṃ sarvamiti paśyetparaṃ sukham

4.10

yathā jale jalaṃ kṣiptaṃ kṣīre kṣīraṃ ghṛte ghṛtam / aviśeṣo bhavettdvajjivātmaparamātmanoḥ

4.11

dehe jñānena dīpite buddhirakhaṇḍākārarūpā yadā bhavati tadā vidvānbrahmajñānāgninā karmabandhaṃ nirdahet / tataḥ pavitraṃ parameśvarākhyamadvaitarūpaṃ vimalāmbarābham / yathodake toyamanupraviṣṭaṃ tathātmarūpo nirupādhisaṃsthitaḥ

4.12

ākāśavatsūkṣmaśarīra ātmā na dṛśyate vāyuvadantarātmā / sa bāhyamabhyantaraniścalātmā jñānolkayāpaśyati cāntarātmā

4.13

yatrayatra mṛto jñānī yena vā kena mṛtyunā / yathā sarvagataṃ vyoma tatratatra layaṃ gataḥ

4.14

ghaṭākāśamivātmānaṃ vilayaṃ vetti tattvataḥ / sa gacchati nirālambaṃ jñānālokaṃ samantataḥ

4.15

tapedvarṣasahasrāṇi ekapādasthito naraḥ / etasya dhyānayogasya kalāṃ nārhati ṣoḍaśīm

4.16

idaṃ jñānamidaṃ jñeyaṃ tatsarvaṃ jñātumicchati / / api varṣasahasrāyuḥ śāstrāntaṃ nādhigacchati

4.17

vijñeyo'kṣaratanmātro jīvitaṃ vāpi cañcalam / vihāya śāstrajālāni yatsatyaṃ tadupāsatām

4.18

anantakarmaśaucaṃ ca japo yajñastathaiva ca / tīrthayātrābhigamanaṃ yāvattattvaṃ na vindati

4.19

ahaṃ brahmeti niyataṃ mokṣaheturmahātmanām / dve pade bandhamokṣāya na mameti mameti ca

4.20

mameti badhyate janturnirmameti vimucyate / manaso hyunmanī bhāve dvaitaṃ naivopalabhyate

4.21

yadā yātyunmanībhāvastadā tatparamaṃ padam / yatrayatra mano yāti tatratatra paraṃ padam

4.22

tatratatra paraṃ brahma sarvatra samavasthitam / hanyānmuṣṭibhirākāśaṃ kṣudhārtaḥ khaṇḍayettuṣam

nāhaṃ brahmeti jānāti tasya muktirna jāyate / ya etadupaniṣadaṃ nityamadhīte so'gnipūto bhavati / sa vāyupūto bhavati / sa ādityapūto bhavati / sa brahmapūto bhavati / sa viṣṇupūto bhavati / sa rudrapūto bhavati / sa sarveṣu tīrtheṣu snāto bhavati / sa sarveṣu vedeṣvadhīto bhavati / sa sarvavedavratacaryāsu carito bhavati / tenetihāsapurāṇānāṃ rudrāṇāṃ śatasahasrāṇi japtāni phalāni bhavanti / praṇavānāmayutaṃ japtaṃ bhavati / daśa pūrvāndaśottarānpunāti / sa paṅktipāvano bhavati / sa mahānbhavati / brahmahatyāsurāpānasvarṇasteyagurutalpagamanatatsaṃyogipātakebhya ḥ pūto bhavati / tadviṣṇoḥ paramaṃ padaṃ sadā paśyanti sūrayaḥ / divīva cakṣurātatam // tadviprāso vipanyavo jāgṛvāṃsaḥ samindhate / viṣṇoryatparamaṃ padam // ॐ satyamityupaniṣat
//
ॐ pūrṇāmada iti śāntiḥ //
iti paiṅgalopaniṣtsamāptā //
adhikādhyayanāya

Original text: paiṅgalopaniṣat · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc