Language

ENहिગુ
Scripture Library

nāradaparivrājakopaniṣat · Chapter 1

1

nāradaparivrājakopaniṣat
pārivrājyadharmapūgālaṅkārā yatprabodhataḥ /
daśapraṇavalakṣyārthaṃ yānti taṃ rāmamāśraye //
ॐ bhadraṃ karṇebhiḥ śṛṇuyāma devāḥ //
bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ //
sthirairaṅgaistuṣṭuvāṃsastanūbhiḥ //
vyaśema devahitaṃ yadāyuḥ //
svasti na indro vṛddhaśravāḥ //
svasti naḥ pūṣā viśvadevāḥ //
svasti nastārkṣyo ariṣṭanemiḥ //
svasti no bṛhaspatirdadhātu //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
parivrāṭtriśikhī sītācūḍānirvāṇamaṇḍalam
dakṣiṇā śarabhaṃ skandaṃ mahānārāyaṇādvayam //
atha kadācitparivrājakābharaṇo nāradaḥ sarvalokasaṃcāraṃ
kurvannapūrvapuṇyasthalāni puṇyatīrthāni tīrthīkurvannavalokya
cittaśuddhiṃ prāpya nirvairaḥ śānto dāntaḥ sarvato
nirvedamāsādya svarūpānusandhānamanusandhaya
niyamānandaviśeṣagaṇyaṃ munijanairupasaṃkīrṇaṃ
naimiṣāraṇyaṃ puṇyasthalamavalokya sarigamapadhanisa
saṃjñairvairāgyabodhakaraiḥ svaraviśeṣaiḥ prāpañcika
parāṅmukhairharikathālāpaiḥ sthāvarajaṅgamanāmakai
rbhagavadbhaktiviśeṣairnaramṛgakiṃpuruṣāmarakiṃnara
apsarogaṇānsaṃmohayannāgataṃ brahmātmajaṃ bhagavadbhaktaṃ
nāradamavalokya dvādaśavarṣasatrayāgopasthitāḥ
śrutādhyayanasaṃpannāḥ sarvajñāstaponiṣṭhāparāśca
jñānavairāgyasaṃpannāḥ śaunakādimaharṣayaḥ
pratyutthānaṃ kṛtvā natvā yathocitātithyapūrvakamupaveśayitvā
svayaṃ sarve'pyupaviṣṭā bho bhagavanbrahmaputra kathaṃ
muktyupāyo'smākaṃ vaktavya ityuktastānsa hovāca nāradaḥ
satkulabhavopanītaḥ samyagupanayanapūrvakaṃ catuścatvāriṃśat
saṃskārasaṃpannaḥ svābhimataikagurusamīpe svaśākhādhyayana
pūrvakaṃ sarvavidyābhyāsaṃ kṛtvā dvādaśavarṣaśuśrūṣā
pūrvakaṃ brahmacaryaṃ pañcaviṃśativatsaraṃ gārhasthyaṃ
pañcaviṃśativatsaraṃ vānaprasthāśramaṃ tadvidhivatkramānnirvartya
caturvidhabrahmacaryaṃ ṣaḍvidhaṃ gārhasthyaṃ caturvidhaṃ
vānaprasthadharmaṃ samyagabhyasya taducitaṃ karma sarvaṃ nirvartya
sādhanacatuṣṭayasaṃpannaḥ sarvasaṃsāropari manovākkāya
karmabhiryathāśānivṛttastathā vāsanaiṣaṇoparyapi nirvairaḥ
śānto dāntaḥ saṃnyāsī paramahaṃsāśrameṇāskhalitasvasvarūpa
dhyānena dehatyāgaṃ karoti sa mukto bhavati sa mukto bhavatītyupaniṣat //
iti prathamopadeśaḥ

2

2
atha hainaṃ bhagavantaṃ nāradaṃ sarve śaunakādayaḥ
papracchurbho bhagavansaṃnyāsavidhiṃ no brūhīti
tānavalokya nāradastatsvarūpaṃ sarvaṃ pitāmahamukhenaiva
jñātumucitamityuktvā satrayāgapūrtyanantaraṃ taiḥ saha
satyalokaṃ gatvā vidhivadbrahmaniṣṭhāparaṃ parameṣṭhinaṃ
natvā stutvā yathocitaṃ tadājñayā taiḥ sahopaviśya
nāradaḥ pitāmahamuvāca gurustvaṃ janakastvaṃ sarvavidyā
rahasajñaḥ sarvajñastvamato matto madiṣṭaṃ rahasyamekaṃ
vaktavyaṃ tvadvinā madabhimatarahasyaṃ vaktuṃ kaḥ samarthaḥ /
kimiticetpārivrājyasvarūpakramaṃ no brūhīti nāradena
prārthitaḥ parameṣṭhi sarvataḥ sarvānavalokya muhūrtamātraṃ
samādhiniṣṭho bhūtvā saṃsārātinivṛtyanveṣaṇa iti
niścitya nāradamavalokya tamāha pitāmahaḥ /
purā matputra puruṣasūktopaniṣadrahasyaprakāraṃ
niratiśayākārāvalambinā virāṭpuruṣeṇopadiṣṭaṃ rahasyaṃ
te vivicyocyate tatkramamatirahasyaṃ bāḍhamavahito bhūtvā
śrūyatāṃ bho nārada vidhivadādāvanupanītopanayānantaraṃ
tatsatkulaprasūtaḥ pitṛmātṛvidheyaḥ pitṛsamīpādanyatra
satsaṃpradāyasthaṃ śraddhāvantaṃ satkulabhavaṃ śrotriyaṃ
śāstravātsalyaṃ guṇavantamakuṭilaṃ sadgurumāsādya natvā
yathopayogaśuśrūṣāpūrvakaṃ svābhimataṃ vijñāpya
dvādaśavarṣasevāpuraḥsaraṃ sarvavidyābhyāsaṃ kṛtvā
tadanujñayā svakulānurūpāmabhimatakanyāṃ vivāhya
pañcaviṃśativatsaraṃ gurukulavāsaṃ kṛtvātha gurvanujñayā
gṛhasthocitakarma kurvandaurbrāhmaṇyanivṛttimetya
svavaṃśavṛddhikāmaḥ putramekamāsādya gārhasthyocita
pañcaviṃśativatsaraṃ tīrtvā tataḥ pañcaciṃśativatsaraparyantaṃ
triṣavaṇamudakasparśanapūrvakaṃ caturthakālamekavāramāhāra
māharannayameka eva vanastho bhūtvā puragrāmaprāktanasañcāraṃ
vihāya nikāravirahitatadāśritakarmocitakṛtyaṃ nirvartya
dṛṣṭaśravaṇaviṣayavaitṛṣṇyametya catvāriṃśatsaṃkāra
saṃpannaḥ sarvato viraktaścittaśuddhimetyāśāsūyerṣyāhaṅkāraṃ
dagdhvā sādhanacatuṣṭayasaṃpannaḥ saṃnyastumarhatītyupaniṣat //
iti dvitīyopadeśaḥ

1

3
atha hainaṃ nāradaḥ pitāmahaṃ papraccha bhagavankena
saṃnyāsādhikārī vetyevamādau saṃnyāsādhikāriṇaṃ
nirūpya paścātsaṃnyāsavidhirucyate avahitaḥ śṛṇu /
atha ṣaṇḍaḥ patito'ṅgavikalaḥ straiṇo badhiro'rbhako
mūkaḥ pāṣaṇḍaścakrī liṅgī vaikhānasaharadvijau
bhṛtakādhyāpakaḥ śipiviṣṭo'nagniko vairāgyavanto'pyete
na saṃnyāsārhāḥ saṃnyastā yadyapi mahāvākyopadeśena
adhikāriṇaḥ pūrvasaṃnyāsī paramahaṃsādhikārī //
pareṇaivātmanaścāpi parasyaivātmanā tathā /
abhayaṃ samavāpnoti sa parivrāḍiti smṛtiḥ

2

ṣaṇḍo'tha vikalo'pyandho bālakaścāpi pātakī /
patitaśca paradvārī vaikhānasaharadvijau

3

cakrī liṅgī ca pāṣaṇḍī śipiviṣṭo'pyanagnikaḥ /
dvitrivāreṇa saṃnyasto bhṛtakādhyāpako'pi ca /
ete nārhanti saṃnyāsamātureṇa vinā kramam

4

āturakālaḥ kathamāryasaṃmataḥ //
prāṇasyotkramaṇāsannakālastvāturasaṃjñakaḥ /
netarastvāturaḥ kālo muktimārgapravartakaḥ

5

āture'pi ca saṃnyāse tattanmantrapuraḥsaram /
mantrāvṛttiṃ ca kṛtvaiva saṃnyasedvidhivadbudhaḥ

6

āture'pi krame vāpi praiṣabhedo na kutracit /
na mantraṃ karmarahitaṃ karma mantramapekṣate

7

akarma mantrarahitaṃ nāto mantraṃ parityajet /
mantraṃ vinā karma kuryādbhasmanyāhutivadbhavet

8

vidhyuktakarmasaṃkṣepātsaṃnyāsastvāturaḥ smṛtaḥ /
tasmādāturasaṃnyāse mantrāvṛttividhirmune

9

āhitāgnirviraktaśceddeśāntaragato yadi /
prājāpatyeṣṭimapsveva nirvṛtyaivātha saṃnyaset

3.10

manasā vātha vidhyuktamantrāvṛttyāthavā jale /
śrutyanuṣṭhānamārgeṇa karmānuṣṭhānameva vā

11

samāpya saṃnyasedvidvānno cetpātityamāpnuyāt

12

yadā manasi sañjātaṃ vaitṛṣṇyaṃ sarvavastuṣu /
tadā saṃnyāsamiccheta patitaḥ syādviparyaye

13

viraktaḥ pravrajeddhīmānsaraktastu gṛhe vaset /
sarāgo narakaṃ yāti pravrajanhi dvijādhamaḥ

14

yasyaitāni suguptāni jihvopasthodaraṃ karaḥ /
saṃnyasedakṛtodvāho brāhmaṇo brahmacaryavān

15

saṃsārameva niḥsāraṃ dṛṣṭvā sāradidṛkṣayā /
pravrajantyakṛtodvāhāḥ paraṃ vairāgyamāśritāḥ

16

pravṛttilakṣaṇaṃ karma jñānaṃ saṃnyāsalakṣaṇam /
tasmājjñānaṃ puraskṛtya saṃnyasediha buddhivān

17

yadā tu viditaṃ tattvaṃ paraṃ brahma sanātanam /
tadaikadaṇḍaṃ saṃgṛhya sopavītāṃ śikhāṃ tyajet

18

paramātmani yo rakto virakto'paramātmani /
sarvaiṣaṇāvinirmuktaḥ sa bhaikṣaṃ bhoktumarhati

19

pūjito vanditaścaiva suprasanno yathā bhavet /
tathā cettāḍyamānastu tadā bhavati bhaikṣabhuk

3.20

ahamevākṣaraṃ brahma vāsudevākhyamadvayam /
iti bhāvo dhruvo yasya tadā bhavati bhaikṣabhuk

21

yasmiñśāntiḥ śamaḥ śaucaṃ satyaṃ santoṣa ārjavam /
akiñcanamadambhaśca sa kaivalyāśrame vaset

22

yadā na kurute bhāvaṃ sarvabhūteṣu pāpakam /
karmaṇā manasā vācā tadā bhavati bhaikṣabhuk

23

daśalakṣaṇakaṃ dharmamanutiṣṭhansamāhitaḥ /
vedāntānvidhivacchrutvā saṃnyastedanṛṇo dvijaḥ

24

dhṛtiḥ kṣamā damo'steyaṃ śaucamindriyanigrahaḥ /
dhīrvidyā satyamakrodho daśakaṃ dharmalakṣaṇam

25

atītānna smaredbhogānna tathānāgatānapi /
prāptāṃśca nāminandedyaḥ sa kaivalyāśrame vaset

26

antasthānīndriyāṇyantarbahiṣṭhānviṣayānbahiḥ /
śaknoti yaḥ sadā kartuṃ sa kaivalyāśrame vaset

27

prāṇe gate yathā dehaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ na vindati /
tathā cetprāṇayukto'pi sa kaivalyāśrame vaset

28

kaupīnayugalaṃ kanthā daṇḍa ekaḥ parigrahaḥ /
yateḥ paramahaṃsasya nādhikaṃ tu vidhīyate

29

yadi vā kurute rāgādadhikasya parigraham /
rauravaṃ narakaṃ gatvā tiryagyoniṣu jāyate

3.30

viśīrṇānyamalānyeva celāni grathitāni tu /
kṛtvā kanthāṃ bahirvāso dhārayeddhāturañjitam

31

ekavāsā avāsā vā ekadṛṣṭiralolupaḥ /
eka eva carennityaṃ varṣāsvekatra saṃvaset

32

kuṭumbaṃ putradārāṃśca vedāṅgāni ca sarvaśaḥ /
yajñaṃ yajñopavītaṃ ca tyaktvā gūḍhaścarīdyatiḥ

33

kāmaḥ krodhastathā darpo lobhamohādayaśca ye /
tāṃstu doṣānparityajya parivrāṇnirmamo bhavet

34

rāgadveṣaviyuktātmā samaloṣṭāśmakāñcanaḥ /
prāṇihiṃsānivṛttaśca muniḥ syātsarvaniḥspṛhaḥ

35

dambhāhaṅkāranirmukto hiṃsāpaiśūnyavarjitaḥ /
ātmajñānaguṇopeto yatirmokṣamavāpnuyāt

36

indriyāṇāṃ prasaṅgena doṣamṛcchatyasaṃśayaḥ /
saṃniyamya tu tānyeva tataḥ siddhiṃ nigacchati

37

na jātu kāmaḥ kāmānāmupabhogena śāmyati /
haviṣā kṛṣṇavartmeva bhūya evābhivardhate

38

śrutvā spṛṣṭvā ca bhuktvā ca dṛṣṭvā ghrātvā ca yo naraḥ /
na hṛṣyati glāyati vā sa vijñeyo jitendriyaḥ

39

yasya vāṅmanasī śuddhe samyaggupte ca sarvadā /
sa vai sarvamavāpnoti vedāntopagataṃ phalam

3.40

saṃmānādbrāhmaṇo nityamudvijeta viṣādiva /
amṛtasyeva cākāṅkṣedavamānasya sarvadā

41

sukhaṃ hyavamataḥ śete sukhaṃ ca pratibudhyate /
sukhaṃ carati loke'sminnavamantā vinaśyati

42

ativādāṃstitikṣeta nāvamanyeta kañcana /
na cemaṃ dehamāśritya vairaṃ kurvīta kenacit

43

krudhyantaṃ na pratikrudhyedākruṣṭaḥ kuśalaṃ vadet /
saptadvārāvakīrṇāṃ ca na vācamanṛtāṃ vadet

44

adhyātmaratirāsīno nirapekṣo nirāśiṣaḥ /
ātmanaiva sahāyena sukhārthī vicarediha

45

indriyāṇāṃ nirodhena rāgadveṣakṣayeṇa ca /
ahiṃsayā ca bhūtānāmamṛtatvāya kalpate

46

asthisthūṇaṃ snāyubaddhaṃ māṃsaśoṇitalepitam /
carmāvabaddhaṃ durgandhi pūrṇaṃ mūtrapurīṣayoḥ

47

jarāśokasamāviṣṭaṃ rogāyatanamāturam /
rajasvalamanityaṃ ca bhūtāvāsaimaṃ tyajet

48

māṃsāsṛkpūyaviṇmūtrasnāyumajjāsthisaṃhatau /
dehe cetprītimānmūḍho bhavitā narake'pi saḥ

49

sā kālaputrapadavī sā māhāvīcivāgurā /
sāsipatravanaśreṇī yā dehe'hamiti sthitiḥ

3.50

sā tyājyā sarvayatnena sarvanāśe'pyupasthite /
spraṣṭavyā sā na bhavyena saśvamāṃseva pulkasī

51

priyeṣu sveṣu sukṛtamapriyeṣu ca duṣkṛtam /
visṛjya dhyānayogena brahmāpyeti sanātanam

52

anena vidhinā sarvāṃstyaktvā saṅgāñśanaiḥ śanaiḥ /
sarvadvandvairvinirmukto brahmaṇyevāvatiṣṭhate

53

eka eva carennityaṃ siddhyarthamasahāyakaḥ /
siddhimekasya paśyanhi na jahāti na hīyate

54

kapālaṃ vṛkṣamūlāni kucelānyasahāyatā /
samatā caiva sarvasminnaitanmuktasya lakṣaṇam

55

sarvabhūtahitaḥ śāntastridaṇḍī sakamaṇḍaluḥ /
ekārāmaḥ parivrajya bhikṣārthaṃ grāmamāviśet

56

eko bhikṣuryathoktaḥ syādvāveva mithunaṃ smṛtam /
trayo grāmaḥ samākhyāta ūrdhvaṃ tu nagarāyate

57

nagaraṃ na hi kartavyaṃ grāmo vā mithunaṃ tathā /
etattrayaṃ prakurvāṇaḥ svadharmāccyavate yatiḥ

58

rājavārtāditeṣāṃ syādbhikṣāvārtā parasparam /
snehapaiśūnyamātsaryaṃ saṃnikarṣānna saṃśayaḥ

59

ekākī niḥspṛhastiṣṭhena hi kena sahālapet /
dadyānnārāyaṇetyeva prativākyaṃ sadā yatiḥ

3.60

ekākī cintayedbrahma manovākkāyakarmabhiḥ /
mṛtyuṃ ca nābhinandeta jīvitaṃ vā kathaṃcana

61

kālameva pratīkṣeta yāvadāyuḥ samāpyate /
nābhinandeta maraṇaṃ nābhinandeta jīvitam

62

ajihvaḥ ṣaṇḍakaḥ paṅgurandho badhira eva ca /
mugdhaśca mucyate bhikṣuḥ ṣaḍbhiretairna saṃśayaḥ

63

idamiṣṭamidaṃ neti yo'śnannapi na sajjati /
hitaṃ satyaṃ mitaṃ vakti tamajihvaṃ pracakṣate

64

adyajātāṃ yathā nārīṃ tathā ṣoḍaśavārṣikīm /
śatavarṣaṃ ca yo dṛṣṭvā nirvikāraḥ sa ṣaṇḍakaḥ

65

bhikṣārthamaṭanaṃ yasya viṇmūtrakaraṇāya ca /
yojanānna paraṃ yāti sarvathā paṅgureva saḥ

66

tiṣṭhato vrajato vāpi yasya cakṣurna dūragam /
caturyugāṃ bhuvaṃ muktvā parivrāṭ so'ndha ucyate

67

hitāhitaṃ manorāmaṃ vacaḥ śokāvahaṃ tu yat /
śrutvāpi na śṛṇotīva badhiraḥ sa prakīrtitaḥ

68

sānnidhye viṣayāṇāṃ yaḥ samartho vikalendriyaḥ /
suptavadvartate nityaṃ sa bhikṣurmugdha ucyate

69

naṭādiprekṣaṇaṃ dyūtaṃ pramadāsuhṛdaṃ tathā /
bhakṣyaṃ bhojyamudakyāṃ ca ṣaṇna paśyetkadācana

3.70

rāgaṃ dveṣaṃ madaṃ māyāṃ drohaṃ mohaṃ parātmasu /
ṣaḍetāni yatirnityaṃ manasāpi na cintayet

71

mañcakaṃ śuklavastraṃ ca strīkathālaulyameva ca /
divā svāpaṃ ca yānaṃ ca yatīnāṃ pātakāni ṣaṭ

72

dūrayātrāṃ prayatnena varjayedātmacintakaḥ /
sadopaniṣadaṃ vidyāmabhyasenmuktihaitukīm

73

na tīrthasevī nityaṃ syānnopavāsaparo yatiḥ /
na cādhyayanaśīlaḥ syānna vyākhyānaparo bhavet

74

apāpamaśaṭhaṃ vṛttamajihmaṃ nityamācaret /
indriyāṇi samāhṛtya kūrmo'ṅgānīva sarvaśaḥ

75

kṣīṇendriyamanovṛttirnirāśīrniṣparigrahaḥ /
nirdvandvo nirnamaskāro niḥsvadhākāra eva ca

76

nirmamo nirahaṅkāro nirapekṣo nirāśiṣaḥ /
viviktadeśasaṃsakto mucyate nātra saṃśaya iti

77

apramattaḥ karmabhaktijñānasaṃpannaḥ svatantro
vairāgyametya brahmacārī gṛhī vānaprastho vā
mukhyavṛttikā cedbrahmacaryaṃ samāpya gṛhī
bhavedgṛhādvanī bhūtvā pravrajedyadivetaratathā
brahmacaryādeva pravrajedgṛhādvā vanādvātha
punaravratī vā vratī vā snātako vā'snātako
votsannāgniranagniko vā yadahareva virajettadahareva
pravrajettaddhaike prājāpatyāmeveṣṭiṃ kurvanyathavā
na kuryādagneyyameva kuryādagnirhiprāṇaḥ prāṇamevaitayā
karoti tasmāttraidhātavīyāmeva kuryādetaiva trayo dhātavo
yaduta sattvaṃ rajastama iti //
ayaṃ te yonirṛtviyo yato jāto arocathāḥ /
taṃ jānannagna ārohāthāno vardhayā rayimityanena
mantreṇāgnimājighredeśa vā agneryoniryaḥ prāṇaḥ
prāṇaṃ gaccha svāṃ yoniṃ gaccha
svāhetyevamevaitadāhavanīyādagnimāhṛtya
pūrvavadagnimājighredyadagniṃ na vindedapsu juhuyādāpo
vai sarvā devatāḥ sarvābhyo devatābhyo juhomi svāheti
hutvodhṛtya tadudakaṃ prāśnīyātsājyaṃ haviranāmayaṃ
modamiti śikhāṃ yajñopavītaṃ pitaraṃ putraṃ kalatraṃ karma
cādhyayanaṃ mantrāntaraṃ visṛjyaiva
parivrajatyātmavinmokṣamantraistraidhātavīyairvidhestadbrahma
tadupāsitavyamevaitaditi //
pitāmahaṃ punaḥ papraccha nāradaḥ kathamayajñopavītī
brāhmaṇa iti // tamāha pitāmahaḥ //
saśikhaṃ vapanaṃ kṛtvā bahiḥsūtraṃ tyajedbudhaḥ /
yadakṣaraṃ paraṃ brahma tatsūtramiti dhārayet

78

sūcanātsūtramityāhuḥ sūtraṃ nāma paraṃ padam /
tatsūtraṃ viditaṃ yena sa vipro vedapāragaḥ

79

yena sarvamidaṃ protaṃ sūtre maṇigaṇā iva /
tatsūtraṃ dhārayedyogī yogavittattvadarśanaḥ

3.80

bahiḥsūtraṃ tyajedvidvānyogamuttamamāsthitaḥ /
brahmabhāvamidaṃ sūtraṃ dhārayedyaḥ sacetanaḥ /
dhāraṇāttasya sūtrasya nocchiṣṭo nāśucirbhavet

81

sūtramantargataṃ yeṣāṃ jñānayajñopavītinām /
te vai sūtravido loke te ca yajñopavītinaḥ

82

jñānaśikhino jñānaniṣṭhā jñānayajñopavītinaḥ /
jñānameva paraṃ teṣāṃ pavitraṃ jñānamucyate

83

agneriva śikhā nānyā yasya jñānamayī śikhā /
sa śikhītyucyate vidvānnetare keśadhāriṇaḥ

84

karmaṇyadhikṛtā ye tu vaidike brāhmaṇādayaḥ /
tebhirdhāryamidaṃ sūtraṃ kriyāṅgaṃ taddhi vai smṛtam

85

śikhā jñānamayī yasya upavītaṃ ca tanmayam /
brāhmaṇyaṃ sakalaṃ tasya iti brahmavido viduriti

3

tadetadvijñāya brāhmaṇaḥ parivrajya parivrāḍekaśāṭī
muṇḍo'parigrahaḥ śarīrakleśāsahiṣṇuścedathavā
yathāvidhiścejjātarūpadharo bhūtvā saputramitrakalatrāpta
bandhādvīni svādhyāyaṃ sarvakarmāṇi saṃnyasyāyaṃ
brahmāṇḍaṃ ca sarvaṃ kaupīnaṃ daṇḍamācchādanaṃ
ca tyaktvā dvandvasahiṣṇurna śītaṃ na coṣṇaṃ na sukhaṃ
na duḥkhaṃ na nidrā na mānāvamāne ca ṣaḍūrmivarjito nindāhaṅkāramatsaragarvadambherṣyāsūyecchādveṣa
sukhaduḥkhakāmakrodhalobhamohādīnvisṛjya svavapuḥ
śavākāramiva smṛtvā svavyatiriktaṃ sarvamantarbahiramanyamānaḥ
kasyāpi vandanamakṛtvā na namaskāro na svāhākāro
na svadhākāro na nindāstutiryādṛcchiko bhavedyadṛcchā
lābhasantuṣṭaḥ suvarṇādīnna parigrahennāvāhanaṃ na visarjanaṃ
na mantraṃ nāmantraṃ na dhyānaṃ nopāsanaṃ na lakṣyaṃ nālakṣyaṃ
na pṛthak nāpṛthak na tvanyatra sarvatrāniketaḥ sthiramatiḥ śūnyāgāravṛkṣamūladevagṛhatṛṇakūṭakulālaśālāgnihotra
śālāgnidigantaranadītaṭapulinabhūgṛhakandaranirjharasthaṇḍileṣu vane vā śvetaketuṛbhunidāghaṛṣabhadurvāsaḥsaṃvartakadattātreyaraivataka
vadavyaktaliṅgo'vyaktācāro bālonmattapiśācavadanunmattonmatta
vadācaraṃstridaṇḍaṃ śikyaṃ pātraṃ kamaṇḍaluṃ kaṭisūtraṃ ca tatsarvaṃ
bhūḥsvāhetyapsu parityajya kaṭisūtraṃ ca kauopīnaṃ daṇḍaṃ vastraṃ
kamaṇḍaluṃ sarvamapsu visṛjyātha jātarūpadharaścaredātmānamanvicchedyathā
jātarūpadharo nirdvandvo niṣparigrahastattvabrahmamārge samyak saṃpannaḥ
śuddhamānasaḥ prāṇasandhāraṇārthaṃ yathoktakāle karapātreṇānyena vā
yācitāhāramāharan lābhalābhe samo bhūtvā nirmamaḥ
śukladhyānaparāyaṇo'dhyātmaniṣṭhaḥ śubhāśubhakarmanirmūlanaparaḥ
saṃnyasya pūrṇānandaikabodhastadbrahmāhamasmīti
brahmapraṇavamanusmaranbhramarakīṭanyāyena śarīratrayamutsṛjya
saṃnyāsenaiva dehatyāgaṃ karoti sa kṛtakṛtyo bhavatītyupaniṣat //
iti tṛtīyopadeśaḥ

1

4
tyaktvā lokāṃśca vedāṃśca viṣayānindriyāṇi ca /
ātmanyeva sthito yastu sa yāti paramāṃ gatim

2

nāmagotrādivaraṇaṃ deśaṃ kālaṃ śrutaṃ kulam /
yayo vṛttaṃ vrataṃ śīlaṃ khyāpayennaiva sadyatiḥ

3

na sambhāṣetstriyaṃ kāñcitpūrvadṛṣṭāṃ ca na smaret /
kathāṃ ca varjayettāsāṃ na paśyellikhitāmapi

4

etaccatuṣṭayaṃ mohātstrīṇāmācarato yateḥ /
cittaṃ vikriyate'vaśyaṃ tadvikārātpraṇaśyati

5

tṛṣṇā krodho'nṛtaṃ māyā lobhamohau priyāpriye /
śilpaṃ vyākhyānayogaśca kāmo rāgaparigrahaḥ

6

ahaṅkāro mamatvaṃ ca cikitsā dharmasāhasam /
prāyaścittaṃ pravāsaśca mantrauṣadhagarāśiṣaḥ

7

pratiṣiddhāni caitāni sevamāno vrajedadhaḥ /
āgaccha gaccha tiṣṭheti svāgataṃ suhṛdo'pi vā

8

sanmānanaṃ ca na brūyānmunirmokṣaparāyaṇaḥ /
pratigrahaṃ na gṛhṇīyānnaiva cānyaṃ pradāpayet

9

prerayedvā tayā bhikṣuḥ svapne'pi na kadācana /
jāyābhrātṛsutādīnāṃ bandhūnāṃ ca śubhāśubham

4.10

śrutvā dṛṣṭvā na kampeta śokaharṣau tyajedyatiḥ /
ahiṃsāsatyamasteyabrahmacaryāparigrahaḥ

11

anauddhattyamadīnatvaṃ prasādaḥ sthairyamārjavam /
asneho guruśuśrūṣā śraddhā kṣāntirdamaḥ śamaḥ

12

upekṣā dhairyamādhurye titikṣā karuṇā tathā /
hrīstathā jñānavijñāne yogo laghvaśanaṃ dhṛtiḥ

13

eṣa svadharmo vikhyāto yatīnāṃ niyatātmanām /
nirdvandvo nityasattvasthaḥ sarvatra samadarśanaḥ

14

turīyaḥ paramo haṃsaḥ sākṣānnārāyaṇo yatiḥ /
ekarātraṃ vasedgrāme nagare pañcarātrakam

15

varṣābhyo'nyatra varṣāsu māsāṃśca caturo vaset /
dvirātraṃ vā vasedgrāme bhikṣuryadi vasettadā

16

rāgādayaḥ prasajyeraṃstenāsau nārakī bhavet /
grāmānte nirjane deśe niyatātmā'niketanaḥ

17

paryaṭetkīṭavadbhūmau varṣāsvekatra saṃvaset /
ekavāsā avāsā vā ekadṛṣṭiralolupaḥ

18

adūṣayansatāṃ mārgaṃ dhyānayukto mahīṃ caret /
śucau deśe sadā bhikṣuḥ svadharmamanupālayan

19

paryaṭeta sadā yogī vīkṣayanvasudhātalam /
na rātrau na ca madhyāhne sandhyayornaiva paryaṭan

4.20

na śūnye na ca durge vā prāṇibādhākare na ca /
ekarātraṃ vasedgrāme pattane tu dinatrayam

21

pure dinadvayaṃ bhikṣurnagare pañcarātrakam /
varṣāsvekatra tiṣṭheta sthāne puṇyajalāvṛte

22

ātmavatsarvabhūtāni paśyanbhikṣuścarenmahīm /
andhavatkuñjavaccaiva badhironmattamūkavat

23

snānaṃ triṣavaṇaṃ proktaṃ bahūdakavanasthayoḥ /
haṃse tu sakṛdeva syātparahaṃse na vidyate

24

maunaṃ yogāsanaṃ yogastitikṣaikāntaśīlatā /
niḥspṛhatvaṃ samatvaṃ ca saptaitānyaikadaṇḍinām

25

parahaṃsāśramastho hi snānāderavidhānataḥ /
aśeṣacittavṛttīnāṃ tyāgaṃ kevalamācaret

26

tvaṅmāṃsarudhirasnāyumajjāmedosthisaṃhatau /
viṇmūtrapūye ramatāṃ krimīṇāṃ kiyadantaram

27

kva śarīramaśeṣāṇāṃ śleṣmādīnāṃ mahācayaḥ /
kva cāṅgaśobhāsaubhāgyakamanīyādayo guṇāḥ

28

māṃsāsṛkpūyaviṇmūtrasnāyumajjāsthisaṃhatau /
dehe cetprītimānmūḍho bhavitā narake'pi saḥ

29

strīṇāmavācyadeśasya klinnanāḍīvraṇasya ca /
abhede'pi manomedājjanaḥ prāyeṇa vañcyate

4.30

carmakhaṇḍaṃ dvidhā bhinnamapānodgāradhūpitam /
ye ramanti namastebhyaḥ sāhasaṃ kimataḥ param

31

na tasya vidyate kāryaṃ na liṅgaṃ vā vipaścitaḥ /
nirmamo nirbhayaḥ śānto nirdvandvo'varṇabhojanaḥ

32

muniḥ kaupīnavāsāḥ syānnagno vā dhyānatatparaḥ /
evaṃ jñānaparo yogī brahmabhūyāya kalpate

33

liṅge satyapi khalvasmiñjñānameva hi kāraṇam /
nirmokṣāyeha bhūtānāṃ liṅgagrāmo nirarthakaḥ

34

yanna santaṃ na cāsantaṃ nāśrutaṃ na bahuśrutam /
na suvṛttaṃ na durvṛttaṃ veda kaścitsa brāhmaṇaḥ

35

tasmādaliṅgo dharmajño brahmavṛttamanuvratam /
gūḍhadharmāśrito vidvānajñānacaritaṃ caret

36

sandigdhaḥ sarvabhūtānāṃ varṇāśramavivarjitaḥ /
andhavajjaḍavaccāpi mūkavacca mahīṃ caret

37

taṃ dṛṣṭvā śāntamanasaṃ spṛhayanti divaukasaḥ /
liṅgābhāvāttu kaivalyamiti brahmānuśāsanamiti

4

atha nāradaḥ pitāmahaṃ saṃnyāsavidhiṃ no brūhīti papraccha /
pitāmahastathetyaṅgīkṛtyāture vā krame vāpi
turīyāśramasvīkārārārthaṃ kṛcchraprāyaścitta
pūrvakamaṣṭaśrāddhaṃ kuryāddevarṣidivyamanuṣya
bhūtapitṛmātrātmetyaṣṭaśrāddhāni kuryāt /
prathamaṃ satyavasusaṃjñakānviśvāndevāndevaśrāddhe
brahmaviṣṇumaheśvarānṛṣiśrāddhe devarṣikṣatriyarṣi
manuṣyarṣīn divyaśrāddhe vasurudrādutyarūpānmanuṣyaśrāddhe sanakasanandanasanatkumārasanatsujātānbhūtaśrāddhe
mātṛpitāmahīprapitāmahīrātmaśrāddhe
ātmapitṛpitāmahāñjīvatpitṛkaścetpitaraṃ tyaktvā
ātmapitāmahaprapitāmahāniti sarvatra yugmaklṛptyā
brāhmaṇānarcayedekādhvarapakṣe'ṣṭādhvarapakṣe vā svaśākhānugatamantrairaṣṭaśrāddhānyaṣṭadineṣu vā
ekadine vā pitṛyāgoktavidhānena brāhmaṇānabhyarcya
muktyantaṃ yathāvidhi nirvartya piṇḍapradānāni nirvartya
dakṣiṇātāṃbūlaistoṣayitvā brāhmaṇanpreṣayitvā
śeṣakarmasiddhyarthaṃ saptakeśānvisṛjya
śeṣakarmaprasiddhyarthaṃ keśānsaptāṣṭa vā dvijaḥ /
saṃkṣipya vāpayetpūrvaṃ keśaśmaśrunakhāni ceti
saptakeśānsaṃrakṣya kakṣopasthavarjaṃ kṣaurapūrvakaṃ
snātvā sāyaṃsandhyāvandanaṃ nirvartya sahasragāyatrīṃ
japtvā brahmayajñaṃ nirvartya svādhīnāgnimupasthāpya
svaśākhopasaṃharaṇaṃ kṛtvā taduktaprakāreṇājyāhuti
mājyabhāgāntaṃ hutvāhutividhi,n samāpyātmādibhistrivāraṃ
saktuprāśanaṃ kṛtvācamanapūrvakamagniṃ saṃrakṣya
svayamagneruttarataḥ kṛṣṇajinopari sthitvā purāṇaśravaṇapūrvakaṃ
jāgaraṇaṃ kṛtvā caturthayāmānte snātvā tadagnau caruṃ
śrapayitvā puruṣasūktenānnasya ṣoḍaśāhutirhutvā
virajāhomaṃ kṛtvā athācamya sadakṣiṇaṃ vastraṃ suvarṇapātraṃ
dhenuṃ datvā samāpya brahmodvāsanaṃ kṛtvā /
saṃmāsiñcantu marutaḥ samindraḥ saṃbṛhaspatiḥ /
saṃmāyamagniḥ siñcatvāyuṣā ca dhanena ca
balena cāyuṣmantaḥ karotu meti /
yā te agne yajñiyā tanūstayehyārohātmātmānam /
acchā vasūni kṛṇvannasme naryā purūṇi /
yajño bhūtvā yajñamāsīda svāṃ yoniṃ jātavedo bhuva
ājāyamānaḥ sa kṣaya edhītyanenāgnimātmanyāropya
dhyātvāgniṃ pradakṣiṇanamaskārapūrvakamudvāsya
prātaḥsandhyāmupāsya sahasragāyatrīpūrvakaṃ
sūryopasthānaṃ kṛtvā nābhidaghnodakamupaviśya
aṣṭadikpālakārghyapūrvakaṃ gāyatryudvāsanaṃ
kṛtvā sāvitrīṃ vyāhṛtiṣu praveśayitvā /
ahaṃ vṛkṣasya reriva / kīrtiḥ pṛṣṭhaṃ gireriva /
ūrdhvapavitro vājinīvasvamṛtamasmi /
draviṇaṃ me savarcasaṃ sumedhā amṛtokṣitaḥ /
iti triśaṅkorvedānuvacanam /
yaśchandasāmṛṣabho viśvarūpaḥ / chandobhyodhyamṛtātsaṃbabhūva /
sa mendro medhayā spṛṇotu / amṛtasya devadhāraṇo bhūyāsam /
śarīraṃ me vicarṣaṇam / jihvā me madhumattamā /
karṇābhyāṃ bhūri viśravam / brahmaṇaḥ kośo'si medhayāpihitaḥ /
śrutaṃ me gopāya / dāreṣaṇāyāśca vitteṣaṇāyāśca
lokeṣaṇāyāśca vyutthito'haṃ ॐ bhūḥ saṃnyastaṃ mayā
ॐ bhuvaḥ saṃnyastaṃ mayā ॐ suvaḥ saṃnyastaṃ mayā
ॐ bhūrbhuvaḥsuvaḥ saṃnyastaṃ mayeti mandramadhyamatālaja
dhvanibhirmanasā vācoccāryābhayaṃ sarvabhūtebhyo
mattaḥ sarvaṃ pravartate svahetyanena jalaṃ prāśya prācyāṃ diśi
pūrṇāñjaliṃ prakṣipyoṃsvāheti śikhāmutpāṭhya /
yajñopavītaṃ paramaṃ pavitraṃ prajāpateryatsahajaṃ purastāt /
āyuṣyamagryaṃ pratimuñcya śubhraṃ yajñopavītaṃ balamastu tejaḥ /
yajñopavīta bahirna nivasettvamantaḥ praviśya madhye hyajasraṃ
paramaṃ pavitraṃ yaśo balaṃ jñānavairāgyaṃ medhāṃ prayaccheti
yajñopavītaṃ chittvā udakāñjalinā saha ॐ bhūḥ samudraṃ gaccha
svāhetyapsu juhuyādoṃ bhūḥ saṃnyastaṃ mayā ॐ bhuvaḥ saṃnyastaṃ mayā
ॐ suvaḥ saṃnyastaṃ mayeti triruktvā trivāramabhimantrya tajjalaṃ
prāśyācamya ॐ bhūḥ svāhetyapsu vastraṃ kaṭisūtramapi visṛjya
sarvakarmanirvartako'hamiti smṛtvā jātarūpadharo bhūtvā
svarūpānusandhānapūrvakamūrdhvabāhurudīcīṃ
gacchetpūrvavadvidvatsaṃnyāsī cedguroḥ sakāśātpraṇava
mahāvākyopadeśaṃ prāpya yathāsukhaṃ viharanmattaḥ kaścinnānyo
vyatirikta iti phalapatrodakāhāraḥ parvatavanadevālayeṣu
saṃcaretsaṃnyasyātha digaṃbaraḥ sakalasaṃcārakaḥ
sarvadānandasvānubhavaikapūrṇahṛdayaḥ karmātidūralābhaḥ
prāṇāyāmaparāyaṇaḥ phalarasatvakpatramūlodakairmokṣārthī
girikandareṣu visṛjeddehaṃ smaraṃstārakam /
vividiṣāsaṃnyāsī cecchatapathaṃ gatvācāryādibhirvipraistiṣṭha tiṣṭha mahābhāga daṇḍaṃ vastraṃ kamaṇḍaluṃ gṛhāṇa praṇava mahāvākyagrahaṇārthaṃ
gurunikaṭamāgacchetyācāryairdaṇḍakaṭisūtrakaupīnaṃ
śāṭīmekāṃ kamaṇḍaluṃ pādādimastakapramāṇamavraṇaṃ
samaṃ saumyamakākapṛṣṭhaṃ salakṣaṇaṃ vaiṇavaṃ
daṇḍamekamācamanapūrvakaṃ sakhā mā gopāyaujaḥ
sakhāyo'sīndrasya vajro'si vārtragnaḥ śarma me bhava
yatpāpaṃ tannivārayeti daṇḍaṃ parigrahejjagajjīvanaṃ
jīvanādhārabhūtaṃ mā te mā mantrayasva sarvadā
sarvasaumyeti praṇavapūrvakaṃ kamaṇḍaluṃ parigrahya
kaupīnādhāraṃ kaṭisūtramomiti guhyācchādakaṃ
kaupīnamomiti śītavātoṣṇatrāṇakaraṃ dehaikarakṣaṇamomiti
kaṭisūtrakaupīnavastramācamanapūrvakaṃ yogapaṭṭābhiṣikto
bhūtvā kṛtārtho'hamiti matvā svāśramācāraparo bhavedityupaniṣat //
iti caturthopadeśaḥ

1

5
atha hainaṃ pitāmahaṃ nāradaḥ papraccha
bhagavansarvakarmanivartakaḥ saṃnyāsa iti tvayaivoktaḥ
punaḥ svāśramācāraparo bhavedityucyate /
tataḥ pitāmaha uvāca /
śarīrasya dehino jāgratsvapnasuṣuptiturīyāvasthāḥ
santi tadadhīnāḥ karmajñānavairāgyapravartakāḥ
puruṣā jantavastadanukūlācārāḥ santi tathaiva
cedbhagavansaṃnyāsāḥ katibhedāstadanuṣṭhānabhedāḥ
kīdṛśāstattvato'smākaṃ vaktumarhasīti /
tathetyaṅgīkṛtya tu pitāmahena saṃnyāsabhedairācārabhedaJ
kathamiti cettattvatastveka eva saṃnyāsaḥ ajñānenāśaktivaśā
tkarmalopaśca traividhyametya vairāgyasaṃnyāso
jñānavairāgyasaṃnyāsaḥ karmasaṃnyāsaśceti
cāturvidhyamupāgatastadyatheti duṣṭamadanābhācceti
viṣayavaitṛṣṇyametya prākpuṇyakarmavaśātsaṃnyastaḥ
sa vairāgyasaṃnyāsī śāstrajñānātpāpapuṇyalokānubhava
śravaṇātprapañcoparataḥ krodherṣyāsūyāhaṅkārā
bhimānātmakasarvasaṃsāraṃ nirvṛtya dāreṣaṇādhaneṣaṇā
lokeṣaṇātmakadehavāsanāṃ śāstravāsanāṃ lokavāsanāṃ
tyaktvā vamanānnamiva prakṛtīyaṃ sarvamidaṃ heyaṃ matvā
sādhanacatuṣṭayasaṃpanno yaḥ saṃnyasati sa eva jñānasaṃnyāsī /
krameṇa sarvamabhyasya sarvamanubhūya jñānavairāgyābhyāṃ
svarūpānusandhānena dehamātrāvaśiṣṭaḥ saṃnyasya
jātarūpadharo bhavati sa jñānavairāgyasaṃnyāsī /
brahmacaryaṃ samāpya gṛhī bhūtvā vānaprasthāśramametya
vairāgyabhāve'pyāśramakramānusāreṇa yaḥ
saṃnyasyati sa karmasaṃnyāsī /
brahmacaryeṇa saṃnyasya saṃnyāsājjātarūpadharo
vairāgyasaṃnyāsī /
vidvatsaṃnyāsī jñānasaṃnyāsī vividiṣāsaṃnyāsī
karmasaṃnyāsī /
karmasaṃnyāso'pi dvividhaḥ nimittasaṃnyāso'nimittasaṃnyāsaśceti /
nimittastvāturaḥ / animittaḥ kramasaṃnyāsaḥ /
āturaḥ sarvakarmalopaḥ prāṇasyotkramaṇakālasaṃnyāsaḥ
sa nimittasaṃnyāsaḥ /
dṛḍhāṅgo bhūtvā sarvaṃ kṛtakaṃ naśvaramiti dehādikaṃ
sarvaṃ heyaṃ prāpya /
haṃsaḥ śuciṣadvasurantarikṣasaddhotā vediṣadatidhirduroṇasat /
nṛṣadvarasadṛtasadvyomasadabjā gojā ṛtajā adrijā ṛtaṃ bṛhat /
brahmavyatiriktaṃ sarvaṃ naśvaramiti niścityātho krameṇa yaḥ saṃnyasyati
sa saṃnyāso'nimittasaṃnyāsaḥ /
saṃnyāsaḥ ṣaḍvidho bhavati /
kuṭīcako bahūdako haṃsaḥ paramahaṃsaḥ turīyātīto'vadhūtaśceti /
kuṭīcakaḥ śikhāyajñopavītī daṇḍakamaṇḍaludharaḥ kaupīnakanthādharaḥ
pitṛmātṛgurvārādhanaparaḥ piṭharakhanitraśikyādimantrasādhanapara
ekatrānnādanaparaḥ śvetordhvapuṇḍradhārī tridaṇḍaḥ /
bahūdakaḥ śikhādikanthādharastripuṇḍradhārī kuṭīcakavatsarvasamo
madhukaravṛttyāṣṭakavalāśī haṃso jaṭādhārī tripuṇḍrordhvapuṇḍradhārī
asaṃklṛptamādhukarānnāśī kaupīnakhaṇḍatuṇḍadhārī /
paramahaṃsaḥ śikhāyajñopavītarahitaḥ pañcagṛheśvekarātrānnādanaparaḥ
karapātrī ekakaupīnadhārī śāṭīmekāmekaṃ vaiṇavaṃ daṇḍamekaśāṭīdharo
vā bhasmoddhūlanaparaḥ sarvatyāgī /
turīyātīto gomukhaḥ phalāhārī / annāhārī cedgṛhatraye dehamātrāvaśiṣṭo
digaṃbaraḥ kuṇapavaccharīravṛttikaḥ /
avadhūtastvaniyamo'bhiśastapatitavarjanapūrvakaṃ sarvavarṇeṣvajagara
vṛttyāhāraparaḥ svarūpānusandhānaparaḥ /
āturo jīvati cetkramasaṃnyāsaḥ kartavyaḥ
kuṭīcakabahūdakahaṃsānāṃ brahmaca
ryāśramāditurīyāśramavat kuṭīcakādīnāṃ
saṃnyāsavidhiḥ /
paramahaṃsāditrayāṇāṃ na kaṭīsūtraṃ na kaupīnaṃ
na vastraṃ na kamaṇḍalurna daṇḍaḥ sārvavarṇaika
bhaikṣāṭanaparatvaṃ jātarūpadharatvaṃ vidhiḥ /
saṃnyāsakāle'pyalaṃbuddhiparyantamadhītya
tadanantaraṃ kaṭīsūtraṃ kaupīnaṃ daṇḍaṃ vastraṃ
kamaṇḍaluṃ sarvamapsu visṛjyātha jātarūpadharaścarenna
kanthāveśo nādhyetavyo na śrotavyamanyatkiñcitpraṇavādanyaṃ
na tarkaṃ paṭhenna śabdamapi bṛhacchabdānnādhyāpayenna
mahadvācoviglāpanaṃ girā pāṇyādinā saṃbhāṣaṇaṃ
nānyasmādvā viśeṣeṇa na śūdrastrīpatitodakyāsaṃbhāṣaṇaṃ
na yaterdevapūjā notsavadarśanaṃ tīrthayātrāvṛttiḥ /
punaryativiśeṣaḥ /
kuṭīcasyaikatra bhikṣā bahūdakasyāsaṃklṛptaṃ
mādhukaraṃ haṃsasyāṣṭagṛheṣvaṣṭakavalaṃ
paramahaṃsasya pañcagṛheṣu karapātraṃ
phalāhāro gomukhaṃ turīyātītasyāvadhūtasyājagaravṛttiḥ
sārvavarṇikeṣu yatirnaikarātraṃ vasenna kasyāpi
nametturīyātītāvadhūtayorna jyeṣṭho yo na svarūpajñaḥ
sa jyeṣṭho'pi kaniṣṭho hastābhyāṃ nadyuttaraṇaṃ
na kuryānna vṛkṣamārohenna yānādirūḍho na
krayavikrayaparo na kiñcidvinimayaparo na dāmbhiko
nānṛtavādī na yateḥ kiṃcitkartavyamastyasticetsāṃkaryam /
tasmānmananādau saṃnyāsināmadhikāraḥ /
āturakuṭīcakayorbhūrloko bahūdakasya
svargaloko haṃsasya tapolokaḥ paramahaṃsasya
satyalokasturīyātītāvadhūtayoḥ svātmanyeva
kaivalyaṃ svarūpānusandhānena bhramarakīṭanyāyavat /
yaṃ yaṃ vāpi smaranbhāvaṃ tyajatyante kalevaram /
taṃ tameva samāpnoti nānyathā śrutiśāsanam /
tadevaṃ jñātvā svarūpānusandhānaṃ vinānyathācāraparo
na bhavettadācāravaśāttattallokaprāptirjñāna
vairāgyasaṃpannasya svasminneva muktiriti na sarvatrācāraprasakti
stadācāraḥ / jāgratsvapnasuṣupteṣvekaśarīrasya jāgratkāle
viśvaḥ svapnakāle taijasaḥ suṣuptikāle prājñaḥ
avasthābhedādavastheśvarabhedaḥ kāryabhedātkāraṇabhedastāsu
caturdaśakāraṇānāṃ bāhyavṛttayo'tarvṛtayasteṣā
mupādānakāraṇam /
vṛttayaścatvāraḥ manobuddhirahaṅkāraścittaṃ ceti /
tattadvṛttivyāpārabhedena pṛthagācārabhedaḥ /
netrasthaṃ jāgaritaṃ vidyātkaṇṭhe svapnaṃ samāviśat /
suṣuptaṃ hṛdayasthaṃ tu turīyaṃ mūrdhni saṃsthitam /
turīyamakṣaramiti jñātvā jāgarite suṣuptyavasthāpanna
iva yadyacchṛtaṃ yadyadṛṣṭaṃ tatsatsarvamavijñātamiva
yo vasettasya svapnāvasthāyāmapi tādṛgavasthā bhavati /
sa jīvanmukta iti vadanti / sarvaśrutyarthapratipādanamapi tasyaiva
muktiriti / bhikṣurnaihikāmuṣmikāpekṣaḥ / yadyapekṣāsti
tadanurūpo bhavati / svarūpānusandhānavyatiriktānyaśāstrā
bhyāsairuṣṭrakuṅkumabhāravadvyartho na yogaśāstra
pravṛttirna sāṅkhyaśāstrābhyāso na mantratantravyāpāraḥ /
itaraśāstrapravṛttiryaterasti cecchavālaṅkāravaccarmakārava
datividūrakarmācāravidyādūro na praṇavakīrtanaparo yadyatkarma
karoti tattatphalamanubhavati eraṇḍatailaphenavadataḥ sarvaṃ parityajya
tatprasaktaṃ manodaṇḍaṃ karapātraṃ digambaraṃ dṛṣṭvā
parivrajedbhikṣuḥ / bālonmattapiśācavanmaraṇaṃ jīvitaṃ vā na
kāṅkṣeta kālameva pratīkṣeta nirdeśabhṛtakanyāyena parivrāḍiti /
titikṣājñānavairāgyaśamādiguṇavarjitaḥ /
bhikṣāmātreṇa jīvi syātsa yatiryativṛttihā

2

na daṇḍadhāraṇena na muṇḍanena na veṣeṇa na dambhācāreṇa
muktiḥ / jñānadaṇḍo dhṛto yena ekadaṇḍī sa ucyate /
kāṣṭhadaṇḍo dhṛto yena sarvāśī jñānavarjitaḥ /
sa yāti narakānghorānmahārauravasaṃjñitān

3

pratiṣṭhā sūkarīviṣṭhāsamā gītā maharṣibhiḥ /
tasmādenāṃ parityajya kīṭavatparyaṭedyatiḥ

4

ayācitaṃ yathālābhaṃ bhojanācchādanaṃ bhavet /
parecchayā ca digvāsāḥ snānaṃ kuryātparecchayā

5

svapne'pi yo yuktaḥ syājjāgratīva viśeṣataḥ /
īdṛkceṣṭaḥ smṛtaḥ śreṣṭho variṣṭho brahmavādinām

6

alābhe na viṣādī syāllābhe caiva na harṣayet /
prāṇayātrikamātraḥ syānmātrāsaṅgādvinirgataḥ

7

abhipūjitalābhāṃśca jugupsetaiva sarvaśaḥ /
abhipūjitalābhaistu yatirmukto'pi badhyate

8

prāṇayātrānimittaṃ ca vyaṅgāre bhuktavajjane /
kāle praśaste varṇānāṃ bhikṣārthaṃ paryaṭedgṛhān

9

pāṇipātraścaranyogī nāsakṛdbhaikṣamācaret /
tiṣṭhanbhuñjyāccaranbhuñjyānmadhyenācamanaṃ tathā

5.10

abdhivaddhṛtamaryādā bhavanti viśādāśayāḥ /
niyatiṃ na vimuñcanti mahānto bhāskarā eva

11

āsyena tu yadāhāraṃ govanmṛgayate muniḥ /
tadā samaḥ syātsarveṣu so'mṛtatvāya kalpate

12

anindyaṃ vai vrajangehaṃ nindyaṃ gehaṃ tu varjayet /
anāvṛte viśeddvāri gehe naivāvṛte vrajet

13

pāṃsunā ca praticchannaśūnyāgārapratiśrayaḥ /
vṛkṣamūlaniketo vā tyaktasarvapriyāpriyaḥ

14

yatrāstamitaśāyī syānniragniraniketanaḥ /
yathālabdhopajīvī syānmunirdānto jitendriyaḥ

15

niṣkramya vanamāsthāya jñānayajño jitendriyaḥ /
kālakāṅkṣī caranneva brahmabhūyāya kalpate

16

abhayaṃ sarvabhūtebhyo dattvā carati yo muniḥ /
na tasya sarvabhūtebhyo bhayamutpadyate kvacit

17

nirmānaścānahaṅkāro nirdvandvaśchinnasaṃśayaḥ /
naiva krudhyati na dveṣṭi nānṛtaṃ bhāṣate girā

18

puṇyāyatanacārī ca bhūtānāmavihiṃsakaḥ /
kāle prāpte bhavadbhaikṣaṃ kalpyate brahmabhūyase

19

vānaprasthagṛhasthābhyāṃ na saṃsṛjyeta karhicit /
ajñātacaryāṃ lipseta na cainaṃ harṣa āviśet

5.20

adhvā sūryeṇa nirdiṣṭaḥ kīṭavadvicarenmahīm /
āśīryuktāni karmāṇi hiṃsāyuktāni yāni ca

21

lokasaṃgrahayuktāni naiva kuryānna kārayet /
nāsacchātreṣu sajjeta nopajīveta jīvikām /
ativādāṃstyajettarkānpakṣaṃ kañcana nāśrayet

22

na śiṣyānanubadhnīta granthānnaivābhyasedbahūn /
na vyākhyāmupayuñjīta nārambhānārabhetkvacit

23

avyaktaliṅgo'vyaktārtho munirunmattabālavat /
kavirmūkavadātmānaṃ taddṛṣṭyā darśayennṛṇām

24

na kuryānna vadetkiñcinna dhyāyetsādhvasādhu vā /
ātmārāmo'nayā vṛttyā vicarejjaḍavanmuniḥ

25

ekaścarenmahīmetāṃ niḥsaṅgaḥ saṃyatendriyaḥ /
ātmakrīḍa ātmaratirātmavānsamadarśanaḥ

26

budho bālakavatkrīḍetkuśalo jaḍavaccaret /
vadedunmattavadvidvān gocaryāṃ naigamaścaret

27

kṣipro'vamānito'sadbhiḥ pralabdho'sūyito'pi vā /
tāḍitaḥ saṃniruddho vā vṛttyā vā parihāpitaḥ

28

viṣṭhito mūtrito vājñairbahudhaivaṃ prakampitaḥ /
śreyaskāmaḥ kṛcchragata ātmanātmānamuddharet

29

saṃmānanaṃ parāṃ hāniṃ yogarddheḥ kurute yataḥ /
janenāvamato yogī yogasiddhiṃ ca vindati

5.30

tathā careta vai yogī satāṃ dharmamadūṣayan /
janā yathāvamanyerangaccheyurnaiva saṅgatim

31

jarāyujāṇḍajādīnāṃ vāṅmanaḥkāyakarmabhiḥ /
yuktaḥ kurvīta na drohaṃ sarvasaṅgāṃśca varjayet

32

kāmakrodhau tathā darpalobhamohādayaśca ye /
tāṃstu doṣānparityajya parivrāḍ bhayavarjitaḥ

33

bhaikṣāśanaṃ ca maunitvaṃ tapo dhyānaṃ viśeṣataḥ /
samyagjñānaṃ ca vairāgyaṃ dharmo'yaṃ bhikṣuke mataḥ

34

kāṣāyavāsāḥ satataṃ dhyānayogaparāyaṇaḥ /
grāmānte vṛkṣamūle vā vaseddevālaye'pi vā

35

bhaikṣeṇa vartayennityaṃ naikānnāśī bhavetkvacit /
cittaśuddhirbhavedyāvattāvannityaṃ caretsudhīḥ

36

tataḥ pravrajya śuddhātmā saṃcaredyatra kutracit /
bahirantaśca sarvatra saṃpaśyanhi janārdanam

37

sarvatra vicarenmaunī vāyuvadvītakalmaṣaḥ /
samaduḥkhasukhaḥ kṣānto hastaprāptaṃ ca bhakṣayet

38

nirvaireṇa samaṃ paśyandvijagośvamṛgādiṣu /
bhāvayanmanasā viṣṇuṃ paramātmānamīśvaram

5

cinmayaṃ paramānandaṃ brahmaivāhamiti smaran /
jñātvaivaṃ manodaṇḍaṃ dhṛtvā āśānivṛtto bhūtvā
āśāmbaradharo bhūtvā sarvadā manovākkāyakarmabhiḥ
sarvasaṃsāramutsṛjya prapañcāvāṅmukhaḥ
svarūpānusandhānena bhramarakīṭanyāyena mukto
bhavatītyupaniṣat //
iti pañcamopadeśaḥ

1

6
atha nāradaḥ pitāmahamuvāca /
bhagavan tadabhyāsavaśāt bhramakīṭanyāyavattadabhyāsaḥ kathamiti /
tamāha pitāmahaḥ /
satyavāgjñānavairāgyābhyāṃ viśiṣṭadehāvaśiṣṭo
vaset / jñānaṃ śarīraṃ vairāgyaṃ jīvanaṃ viddhi
śāntidāntī netre manomukhaṃ buddhiḥ kalā
pañcaviṃśatitattvānyavayava avasthā
pañcamahābhūtāni karma bhaktijñānavairāgyaṃ śākhā
jāgratsvapnasuṣuptiturīyāścaturdaśakaraṇāni
paṅkastambhākārāṇīti / evamapi nāvamatipaṅkaṃ karṇadhāra
iva yanteva gajaṃ svabuddhyā vaśīkṛtya svavyatiriktaṃ sarvaṃ
kṛtakaṃ naśvaramiti matvā viraktaḥ puruṣaḥ sarvadā
brahmāhamiti vyavaharennānyatkiñcidveditavyaṃ svavyatirekeṇa /
jīvanmukto vasetkṛtakṛtyo bhavati / na nāhaṃ brahmeti
vyavaharetkintu brahmāhamasmītyajasraṃ jāgratsvapnasuṣuptiṣu /
turīyāvasthāṃ prāpya turīyātītatvaṃ vrajeddivā jāgrannaktaṃ
svapnaṃ suṣuptamardharātraṃ gatamityekāvasthāyāṃ
catasro'vasthāstvekaikakaraṇādhīnānāṃ caturdaśakaraṇānāṃ vyāpāraścakṣurādīnām /
cakṣuṣo rūpagrahaṇaṃ śrotrayoḥ śabdagrahaṇaṃ
jihvāyā rasāsvādanaṃ ghrāṇasya gandhagrahaṇaṃ
vacaso vāgvyāpāraḥ pāṇerādānaṃ pādayoḥ saṃcāraḥ
pāyorutsarga upasthasyānandagrahaṇaṃ tvacaḥ sparśagrahaṇam /
tadadhīnā ca viṣayagrahaṇabuddhiḥ buddhyā buddhyati
cittena cetayatyahaṅkāreṇāhaṅkaroti / visṛjya jīva
etāndehābhimānena jīvo bhavati / gṛhābhimānena gṛhastha
iva śarīre jīvaḥ saṃcarati / prāgdale puṇyāvṛttirāgneyāṃ
nidrālasyau dakṣiṇāyāṃ krauryabuddhirnairṛtyāṃ pāpabuddhiḥ
paścime krīḍāratirvāyavyāṃ gamane buddhiruttare śāntirīśānye
jñānaṃ karṇikāyāṃ vairāgyaṃ kesareṣvātmacintā ityevaṃ
vaktraṃ jñātvā jīvadavasthāṃ prathamaṃ jāgraddvitīyaṃ
svapnaṃ tṛtīyaṃ suṣuptaṃ caturthaṃ turīyaṃ caturbhirvirahitaṃ
turīyātītam / viśvataijasaprājñataṭasthabhedaireka eva eko devaḥ
sākṣī nirguṇaśca tadbrahmāhamiti vyāharet /
no cejjāgradavasthāyāṃ jāgradādicatasro'vasthāḥ svapne
svapnādicatasro'vasthāḥ suṣupte suṣuptyādicatasro'vasthāḥ
turīye turīyādicatasro'vasthāḥ natvevaṃ turīyātītasya nirguṇasya /
sthūlasūkṣmakāraṇarūpairviśvataijasaprājñeśvaraiḥ
sarvāvasthāsu sākṣī tveka evāvatiṣṭhate / uta taṭastho draṣṭā
taṭastho na draṣṭā draṣṭṛtvānna draṣṭaiva kartṛtvabhoktṛtva
ahaṅkārādibhiḥ spṛṣṭo jīvaḥ jīvetaro na spṛṣṭaḥ / jīvo'pi
na spṛṣṭa iti cenna / jīvābhimānena kṣetrābhimānaḥ /
śarīrābhimānena jīvatvam / jīvatvaṃ ghaṭākāśamahākāśava
dvyavadhāne'sti / vyavadhānavaśādeva haṃsaḥ so'hamiti
mantreṇocchvāsaniḥśvāsavyapadeśenānusandhānaṃ karoti /
evaṃ vijñāya śarīrābhimānaṃ tyajenna śarīrābhimānī bhavati /
sa eva brahmetyucyate/
tyaktasaṅgo jitakrodho laghvāhāro jitendriyaḥ /
pidhāya buddhyā dvārāṇi mano dhyāne niveśayet

2

śūnyeṣvevāvakāśeṣu guhāsu ca vaneṣu ca /
nityayuktaḥ sadā yogī dhyānaṃ samyagupakramet

3

ātithyaśrāddhayajñeṣu devayātrotsaveṣu ca /
mahājaneṣu siddhyarthī na gacchedyogavitkvacit

4

yathainamavamanyante janāḥ paribhavanti ca /
tathā yuktaścedyogī satāṃ vartma na dūṣayet

5

vāgdaṇḍaḥ karmadaṇḍaśca manodaṇḍaśca te trayaḥ /
yasyaite niyatā daṇḍāḥ sa tridaṇḍī mahāyatiḥ

6

vidhūme ca praśāntāgnau yastu mādhukarīṃ caret /
gṛhe ca viprmukhyānāṃ yatiḥ sarvottamaḥ smṛtaḥ

7

daṇḍabhikṣāṃ ca yaḥ kuryātsvadharme vyasanaṃ vinā /
yastiṣṭhati na vairāgyaṃ yāti nīcayatirhi saḥ

8

yasmingṛhe viśeṣeṇa labhedbhikṣāṃ ca vāsanāt /
tatra no yāti yo bhūyaḥ sa yatirnetaraḥ smṛtaḥ

9

yaḥ śarīrendriyādibhyo vihīnaṃ sarvasākṣiṇam /
pāramārthika vijñānaṃ sukhātmānaṃ svayaṃprabham

6.10

paratattvaṃ vijānāti so'tivarṇāśramī bhavet /
varṇāśramādayo dehe māyayā parikalpitāḥ

11

nātmano bodharūpasya mama te santi sarvadā /
iti yo veda vedāntaiḥ so'tivarṇāśramī bhavet

12

yasya varṇāśramācāro galitaḥ svātmadarśanāt /
sa varṇānāśramānsarvānatītya svātmani sthitaḥ

13

yo'tītya svāśramānvarṇānātmanyeva sthitaḥ pumān /
so'tivarṇāśramī proktaḥ sarvavedārthavedibhiḥ

14

tasmādanyagatā varṇā āśramā api nārada /
ātmanyāropitāḥ sarve bhrāntyā tenātmavedinā

15

na vidhirna niṣedhaśca varjyāvarjya kalpanā /
brahmavijñānināmasti tathā nānyacca nārada

16

virajya sarvabhūtebhya āviriñcipadādapi /
ghṛṇāṃ vipāṭhya sarvasminputramitrādikeṣvapi

17

śraddhālurmuktimārgeṣu vedāntajñānalipsayā /
upāyanakaro bhūtvā guruṃ brahmavidaṃ vrajet

18

sevābhiḥ paritoṣyainaṃ cirakālaṃ samāhitaḥ /
sadā vedāntavākyārthaṃ śruṇuyātsusamāhitaḥ

19

nirmamo nirahaṅkāraḥ sarvasaṅgavivarjitaḥ /
sadā śāntyādiyuktaḥ sannātmanvātmānamīkṣate

6.20

saṃsāradoṣadṛṣṭyaiva viraktirjāyate sadā /
viraktasya tu saṃsārātsaṃnyāsaḥ syānna saṃśayaḥ

21

mumukṣuḥ parahaṃsākhyaḥ sākṣānmokṣaikasādhanam /
abhyasedbrahmavijñānaṃ vedāntaśravaṇādinā

22

brahmavijñānalābhāya parahaṃsa samāhvayaḥ /
śāntidāntyādibhiḥ sarvaiḥ sādhanaiḥ sahito bhavet

23

vedāntābhyāsanirataḥ śānto dānto jitendriyaḥ /
nirbhayo nirmamo nityo nirdvandvo niṣparigrahaḥ

24

jīrṇakaupīnavāsāḥ syānmuṇḍī nagno'thavā bhavet /
prājño vedāntavidyogī nirmamo nirahaṅkṛtiḥ

25

mitrādiṣu samo maitraḥ samasteṣveva jantuṣu /
eko jñānī praśāntātmā sa santarati netaraḥ

26

gurūṇāṃ ca hite yuktastatra saṃvatsaraṃ vaset /
niyameṣvapramāttastu yameṣu ca sadābhavet

27

prāpya cānte tataścaiva jñānayogamanuttamam /
avirodhena dharmasya saṃcaretpṛthivīmimām

28

tataḥ saṃvatsarasyānte jñānayogamanuttamam /
āśramatrayamutsṛjya prāptaśca paramāśramam

29

anujñāpya gurūṃścaiva careddhi pṛthivīmimām /
tyaktasaṅgo jitakrodho laghvāhāro jitendriyaḥ

6.30

dvāvimau na virajyete viparītena karmaṇā /
nirārambho gṛhasthaśca kāryavāṃścaiva bhikṣukaḥ

31

mādyati pramadāṃ dṛṣṭvā surāṃ pītvā ca mādyati /
tasmāddṛṣṭiviṣaṃ nārīṃ dūrataḥ parivarjayet

32

saṃbhāṣaṇaṃ saha strībhirālāpaḥ prekṣaṇaṃ tathā /
nṛttaṃ gānaṃ sahāsaṃ ca parivādāṃśca varjayet

33

na snānaṃ na japaḥ pūjā na homo naiva sādhanam /
nāgnikāryādikāryaṃ ca naitasyāstīha nārada

34

nārcanaṃ pitṛkāryaṃ ca tīrthayātrā vratāni ca /
dharmādharmādikaṃ nāsti na vidhirlaukikī kriyā

35

santyajetsarvakarmāṇi lokācāraṃ ca sarvaśaḥ /
kṛmīkīṭapataṅgāśca tathā yogī vanaspatīn

36

na nāśayedbudho jīvanparamārthamatiryatiḥ /
nityamantarmukhaḥ svacchaḥ praśāntātmā svapūrṇadhīḥ

37

antaḥsaṅgaparityāgī loke vihara nārada /
nārājake janapade caratyekacaro muniḥ

6

niḥstutirnirnamaskāro niḥsvadhākāra eva ca /
calācalaniketaśca yatiryādṛcchiko bhavedityupaniṣat //
iti ṣaṣṭhopadeśaḥ

7

7
atha yaterniyamaḥ kathamiti pṛṣṭaṃ nāradaṃ pitāmahaḥ
puraskṛtya viraktaḥ sanyo varṣāsu dhruvaśīlo'ṣṭau
māsyekākī carannekatra nivasedbhikṣurbhayātsāraṅgavadekatra
na tiṣṭhesvagamananirodhagrahaṇaṃ na kuryāddhastābhyāṃ
nadyuttaraṇaṃ na kuryānna vṛkṣārohaṇamapi na
devotsavadarśanaṃ kuryānnaikatrāśī na bāhyadevārcanaṃ
kuryātsvavyatiriktaṃ sarvaṃ tyaktvā madhukaravṛttyāhāramahārankṛśo
bhūtvā medovṛddhimakurvannājyaṃ rudhiramiva tyajedekatrānnaṃ
palalamiva gandhalepanamaśuddhilepanamaiva kṣāramantyajamiva
vastramucchiṣṭapātramivābhyaṅgaṃ strīsaṅgamiva
mitrāhlādakaṃ mūtramiva spṛhāṃ gomāṃsamiva jñātacaradeśaṃ
caṇḍālavāṭikāmiva striyamahimiva suvarṇaṃ kālakūṭamiva
sabhāsthalaṃ smaśānasthalamiva rājadhānīṃ kumbhīpākamiva
śavapiṇḍavadekatrānnaṃ na dehāntaradarśanaṃ prapañcavṛttiṃ
parityajya svadeśamutsṛjya jñātacaradeśaṃ vihāya
vismṛtapadārthaṃ punaḥ prāptaharṣa iva svamānandamanusmara
nsvaśarīrābhimānadeśavismaraṇaṃ matvā śavamiva heyamupagamya
kārāgṛhavinirmuktacoravatputrāptabandhubhavasthalaṃ
vihāya dūrato vaset /
ayatnena prāptamāharanbrahmapraṇavadhyānānusandhānaparo
bhūtvā sarvakarmanirmuktaḥ kāmakrodhalobhamohamada
mātsaryādikaṃ dagdhvā triguṇātītaḥ ṣaḍūrmirahitaḥ
ṣaḍbhāvavikāraśūnyaḥ / satyavākchuciradrohī grāma
ekarātraṃ pattane pañcarātraṃ kṣetre pañcarātraṃ tīrthe
pañcarātramaniketaḥ sthiramatirnānṛtavādī girikandareṣu
vasedeka eva dvau vā caret grāmaṃ tribhirnagaraṃ caturbhi
rgrāmamityekaścaret / bhikṣuścaturdaśakaraṇānāṃ
na tatrāvakāśaṃ dadyādavicchinnajñānādvairāgyasaṃpatti
manubhūya matto na kaścinnānyo vyatirikta ityātmanyālocya
sarvataḥ svarūpameva paśyañjīvanmuktimavāpya prārabdha
pratibhāsanāśaparyantaṃ caturvidhaṃ svarūpaṃ jñātvā
dehapatanaparyantaṃ svarūpānusandhānena vaset /
triṣavaṇasnānaṃ kuṭīcakasya bahūdakasya dvivāraṃ
haṃsasyaikavāraṃ paramahaṃsasya mānasasnānaṃ
turīyātītasya bhasmasnānamavadhūtasya vāyavyasnānaṃ
ūrdhvapuṇḍraṃ kuṭīcakasya tripuṇḍraṃ bahūdakasya
ūrdhvapuṇḍraṃ tripuṇḍraṃ haṃsasya bhasmoddhūlanaṃ
paramahaṃsasya turīyātītasya tilakapuṇḍramavadhūtasya na
kiñcit / turīyātītāvadhūtayoḥ ṛtukṣauraṃ kuṭīcakasya
ṛtudvayakṣauraṃ bahūdakasya na kṣauraṃ haṃsasya
paramahaṃsasya ca na kṣauram / asticedayanakṣauram /
turīyātītāvadhūtayoḥ na kṣauram / kuṭīcakasyaikānnaṃ
mādhukaraṃ bahūdakasya haṃsaparamahaṃsayoḥ karapātraṃ
turīyātītasya gomukhaṃ avadhūtasyājagaravṛttiḥ / śāṭidvayaṃ
kuṭīcakasya bahūdakasyaikaśāṭī haṃsasya khaṇḍaṃ
digaṃbaraṃ paramahaṃsasya ekakaupīnaṃ vā turīyātītāvadhūtayo
rjātarūpadharatvaṃ haṃsaparamahaṃsayorajinaṃ na tvanyeṣām /
kuṭīcakabahūdakayordevārcanaṃ haṃsaparamahaṃsayo
rmānasārcanaṃ turīyātītāvadhūtayoḥ sohaṃbhāvanā /
kuṭīcakabahūdakayormantrajapādhikāro haṃsaparamahaṃsayo
rdhyānādhikārasturīyātītāvadhūtayorna tvanyādhikāra
sturīyātītāvadhūtayormahāvākyopadeśādhikāraḥ
paramahaṃsasyāpi / kuṭīcakabahūdakahaṃsānāṃ
nānyasyopadeśādhikāraḥ/ kuṭīcakabahūdakayormānuṣapraṇavaḥ
haṃsaparamahaṃsayorāntarapraṇavaḥ turīyātītāvadhūtayorbrahmapraṇavaḥ /
kuṭīcakabahūdakayoḥ śravaṇaṃ haṃsaparamahaṃsayormananaṃ
turīyātītāvadhūtayornididhyāsaḥ / sarveṣāmātmanusandhānaṃ
vidhirityeva mumukṣuḥ sarvadā saṃsāratārakaṃ tārakamanusmara
ñjīvanmukto vasedadhikāraviśeṣeṇa kaivalyaprāptyupāya
manviṣyedyatirityupaniṣat //
iti saptamopadeśaḥ

1

8
atha hainaṃ bhagavantaṃ parameṣṭhinaṃ nāradaḥ
papraccha saṃsāratārakaṃ prasanno brūhīti /
tatheti parameṣṭhī vaktumucakrame omiti brahmeti
vyaṣṭisamaṣṭiprakāreṇa / kā vyaṣṭiḥ kā
samaṣṭiḥ saṃhārapraṇavaḥ sṛṣṭipraṇava
ścāntarbahiścobhayātmakatvāttrividho
brahmapraṇavaḥ / antaḥpraṇavo vyāvahārikapraṇavaḥ /
bāhyapraṇava ārṣapraṇavaḥ / ubhayātmako
virāṭpraṇavaḥ / saṃhārapraṇavo brahmapraṇava
ardhamātrāpraṇavaḥ / omitibrahma / omityekākṣara
mantaḥpraṇavaṃ viddhi / sacāṣṭadhā bhidyate /
akārokāramakārārdhamātrānādabindukalāśaktiśceti /
tatra catvāra akāraścāyutāvayavānvita ukāraḥ
sahasrāvayavānvito makāraḥ śatāvayavopeto'rdhamātrā
praṇavo'nantāvayavākāraḥ / saguṇo virāṭpraṇavaḥ saṃhāro
nirguṇapraṇava ubhayātmakotpattipraṇavo yathāpluto
virāṭplutaḥ plutasaṃhāro virāṭpraṇavaḥ ṣoḍaśamātrātmakaḥ
ṣaṭtriṃśattattvātītaḥ / ṣoḍaśamātrātmakatvaṃ
kathamityucyate / akāraḥ prathamokāro dvitīyā makāra
stṛtīyārdhamātrā caturthī nādaḥ pañcamī binduḥ
ṣaṣṭhī kalā saptamī kalātītāṣṭamī śāntirnavamī
śāntyatītā daśamī unmanyekādaśī manonmanī dvādaśī
purī trayodaśī madhyamā caturdaśī paśyantī pañcadaśī
parā / ṣoḍaśī punaścatuḥṣaṣṭimātrā prakṛti
puruṣadvaividhyamāsādyāṣṭāviṃśatyuttarabhedamātrā
svarūpamāsādya saguṇanirguṇatvamupetyaiko'pi brahmapraṇavaḥ
sarvādhāraḥ paraṃjyotireṣa sarveśvaro vibhuḥ / sarvadevamayaḥ
sarvaprapañcādhāragarbhitaḥ

2

sarvākṣaramayaḥ kālaḥ sarvāgamamayaḥ śivaḥ /
sarvaśrutyuttamo mṛgyaḥ sakalopaniṣanmayaḥ

3

bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyadyattrikāloditamavyayam /
tadapyoṅkāramevāyaṃ viddhi mokṣapradāyakam

4

tamevātmānamityetadbrahmaśabdena varṇitam /
tadekamamṛtamajaramanubhūya tathomiti

5

saśarīraṃ samāropya tanmayatvaṃ tathomiti /
triśarīraṃ tamātmānaṃ paraṃbrahma viniścinu

6

paraṃbrahmānusandadhyādviśvādīnāṃ kramaḥ kramāt /
sthūlatvātsthūlabhuktvācca sūkṣmatvātsūkṣmabhuk param

7

aikatvānandabhogācca so'yamātmā caturvidhaḥ /
catuṣpājjāgaritaḥ sthūlaḥ sthūlaprajño hi viśvabhuk

8

ekonaviṃśatimukhaḥ sāṣṭāṅgaḥ sarvagaḥ prabhu /
sthūlabhuk caturātmātha viśvo vaiśvānaraḥ pumān

9

viśvajitprathamaḥ pādaḥ svapnasthānagataḥ prabhuḥ /
sūkṣmaprajñaḥ svato'ṣṭāṅga eko nānyaḥ paraṃtapa

8.10

sūkṣmabhuk caturātmātha taijaso bhūtarāḍayam /
hiraṇyagarbhaḥ sthūlo'ntardvitīyaḥ pāda ucyate

11

kāmaṃ kāmayate yāvadyatra supto na kañcana /
svapnaṃ paśyati naivātra tatsuṣuptamapi sphuṭam

12

ekībhūtaḥ suṣuptasthaḥ prajñānaghanavānsukhī /
nityānandamayo'pyātmā sarvajīvāntarasthitaḥ

13

tathāpyānandabhuk cetomukhaḥ sarvagato'vyayaḥ /
caturātmeśvaraḥ prājñastṛtīyaḥ pādasaṃjñitaḥ

14

eṣa sarveśvaraścaiṣa sarvajñaḥ sūkṣmabhāvanaḥ /
eṣo'ntaryāmyeṣa yoniḥ sarvasya prabhavāpyayau

15

bhūtānāṃ trayamapyetatsarvoparamabādhakam /
tatsuṣuptaṃ hi yatsvapnaṃ māyāmātraṃ prakīrtitam

16

caturthaścaturātmāpi saccidekaraso hyayam /
turīyāvasitattvācca ekaikatvanusārataḥ

17

jñātānujñātrananujñātṛvikalpajñānasādhanam /
vikalpatrayamatrāpi suṣuptaṃ svapnamāntaram

18

māyāmātraṃ viditvaivaṃ saccidekaraso hyayam /
vibhakto hyayamādeśo na sthūlaprajñamanvaham

19

na sūkṣmaprajñamatyantaṃ na prajñaṃ na kvacinmune /
naivāprajñaṃ nobhayataḥprajñaṃ na prajñamāntaram

8

nāprajñamapi na prajñāghanaṃ cādṛṣṭameva ca /
tadalakṣaṇamagrāhyaṃ yadvyavahāryamacintya
mavyapadeśyamekātmapratyayasāraṃ prapañcopaśamaṃ
śivaṃ śāntamadvaitaṃ caturthaṃ manyante sa brahma
praṇavaḥ sa vijñeyo nāparasturīyaḥ sarvatra
bhānuvanmumukṣūṇāmādhāraḥ svayaṃjyotirbrahmākāśaḥ
sarvadā virājate paraṃbrahmatvādityupaniṣat //
iti aṣṭamopadeśaḥ

1

9
atha brahmasvarūpaṃ kathamiti nāradaḥ papraccha/
taṃ hovāca pitāmahaḥ kiṃ brahmasvarūpamiti /
anyosāvanyohamasmīti ye viduste paśavo na svabhāva
paśavastamevaṃ jñātvā vidvānmṛtyumukhātpramucyate
nānyaḥ panthā vidyate'yanāya /
kālaḥ svabhāvo niyatiryadṛcchā
bhūtāni yoniḥ puruṣa iti cintyam /
saṃyoga eṣāṃ natvātmabhāvā
dātmā hyanīśaḥ sukhaduḥkhahetoḥ

2

te dhyānayogānugatā apaśyan
devātmaśaktiṃ svaguṇairnigūḍhām /
yaḥ kāraṇāni nikhilāni tāni
kālātmayuktānyadhitiṣṭhatyekaḥ

3

tamekasmiṃstrivṛtaṃ ṣoḍaśāntaṃ
śatārdhāraṃ viṃśapratityarābhiḥ /
aṣṭakaiḥ ṣaḍbhirviśvarūpaikapāśaṃ
trimārgabhedaṃ dvinimittaikamoham

4

pañcasrotombuṃ pañcayonyugravaktrāṃ
pañcaprāṇormiṃ pañcabuddhyādimūlām /
pañcāvartāṃ pañcaduḥkhaughavegāṃ
pañcaśadbhedāṃ pañcaparvāmadhīmaḥ

5

sarvājīve sarvasaṃsthe bṛhante
tasminhaṃso bhrāmyate brahmacakre /
pṛthagātmānaṃ preritāraṃ ca matvā
juṣṭastatastenāmṛtatvameti

6

udgīthametatparamaṃ tu brahma
tasmiṃstrayaṃ svapratiṣṭhākṣaraṃ ca /
atrāntaraṃ vedavido viditvā
līnāḥ pare brahmaṇi tatparāyaṇāḥ

7

saṃyuktametatkṣaramakṣaraṃ ca
vyaktāvyaktaṃ bharate viśvamīśaḥ /
anīśaścātmā badhyate bhoktṛbhāvā
jjñātvā devaṃ mucyate sarvapāśaiḥ

8

jñājñau dvāvajāvīśanīśāvajā
hyekā bhoktṛbhogārthayuktā /
anantaścātmā viśvarūpo hyakartā
trayaṃ yadā vindate brahmametat

9

kṣaraṃ pradhānamamṛtākṣaraṃ haraḥ
kṣarātmānāvīśate deva ekaḥ /
tasyābhidhyānādyojanāttattvabhāvā
dbhūyaścānte viśvamāyānivṛttiḥ

9.10

jñātvā devaṃ mucyate sarvapāśaiḥ
kṣīṇaiḥ kleśairjanmamṛtyuprahāṇiḥ /
tasyābhidhyānāttṛtayaṃ dehabhede
viśvaiśvaryaṃ kevala ātmakāmaḥ

11

etajjñeyaṃ nityamevātmasaṃsthaṃ
nātaḥ paraṃ veditavyaṃ hi kiñcit /
bhoktā bhogyaṃ preritāraṃ ca matvā
sarvaṃ proktaṃ trividhaṃ brahmametat

12

ātmavidyā tapomūlaṃ tadbrahmopaniṣatparam /
ya evaṃ viditvā svarūpamevānucintayaṃ
statra ko mohaḥ kaḥ śoka ekatvamanupaśyataḥ

13

tasmāvirāḍbhūtaṃ bhavyaṃ
bhaviṣyadbhavatyanaśvarasvarūpam /
aṇoraṇīyānmahato mahīyā
nātmāsya jantornihito guhāyām /
tamakratuṃ paśyati vītaśoko
dhātuḥprasādānmahimānamīśam

14

apāṇipādo javano grahītā
paśyatyacakṣuḥ sa śruṇotyakarṇaḥ /
sa vetti vedyaṃ na ca tasyāsti vettā
tamāhuragryaṃ puruṣaṃ mahāntam

15

aśarīraṃ śarīreṣvanavastheśvavasthitam /
mahāntaṃ vibhumātmānaṃ matvā dhīro na śocati

16

sarvasya dhātāramacintyaśaktiṃ
sarvāgamāntārthaviśeṣavedyam /
parātparaṃ paramaṃ veditavyaṃ
sarvāvasāne sakṛdveditavyam

17

kaviṃ purāṇaṃ puruṣottamottamaṃ
sarveśvaraṃ sarvadevairupāsyam /
anādi madhyāntamanantamavyayaṃ
śivācyutāmbhoruhagarbhabhūdharam

17

svenāvṛtaṃ sarvamidaṃ prapañcaṃ
pañcātmakaṃ pañcasu vartamānam /
pañcīkṛtānantabhavaprapañcaṃ
pañcīkṛtasvāvayavairasaṃvṛtam /
parātparaṃ yanmahato mahāntaṃ
svarūpatejomayaśāśvataṃ śivam

18

nāvirato duścaritānnāśānto nāsamāhitaḥ /
nāśāntamanaso vāpi prajñānenainamāpnuyāt

9

nāntaḥprajñaṃ na bahiḥprajñaṃ na sthūlaṃ nāsthūlaṃ
na jñānaṃ nājñānaṃ nobhayataḥprajñamagrāhya
mavyavahāryaṃ svāntaḥsthitaḥ svayameveti ya evaṃ veda
sa mukto bhavati sa mukto bhavatītyāha bhagavānpitāmahaḥ /
svasvarūpajñaḥ parivrāṭ parivrāḍekākī carati
bhayatrastasāraṅgavattiṣṭhati / gamanavirodhaṃ na karoti /
svaśarīravyatiriktaṃ sarvaṃ tyaktvā ṣṭpadavṛttyā sthitvā
svarūpānusandhānaṃ kurvansarvamananyabuddhyā
svasminneva mukto bhavati / sa parivrāṭ sarvakriyākārakanivartako
guruśiṣyaśāstrādivinirmuktaḥ sarvasaṃsāraṃ visṛjya
cāmohitaḥ parivrāṭ kathaṃ nirdhanikaḥ sukhī dhanavā
ñjñānājñānobhayātītaḥ sukhaduḥkhātītaḥ
svayaṃjyotiprakāśaḥ sarvavedyaḥ sarvajñaḥ sarvasiddhidaḥ
sarveśvaraḥ so'hamiti / tadviṣṇoḥ paramaṃ padaṃ yatra
gatvā na nivartante yoginaḥ / sūryo na tatra bhāti
na śaśāṅko'pi na sa punarāvartate na sa punarāvartate
tatkaivalyamityupaniṣat //
iti navamopadeśaḥ

ॐ bhadraṃ karṇebhiḥ śruṇuyāma devā /
bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ /
sthirairaṅgaistuṣṭuvāṃsastanūbhiḥ /
vyaśema devahitaṃ yadāyuḥ /
svasti na indro vṛddhaśravāḥ /
svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ /
svasti nastārkṣyo ariṣṭanemiḥ /
svasti no bṛhaspatirdadhātu //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
// iti nāradaparivrājakopaniṣatsamāptā //

Original text: nāradaparivrājakopaniṣat · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc