Language

ENहिગુ
Scripture Library

mudgalopaniṣat · Chapter 1

1

mudgalopaniṣat
ॐ vāṅ me manasi pratiṣṭhitā mano me vāci pratiṣṭhitamāvirāvīrma edhi //
vedasya ma āṇīsthaḥ / śrutaṃ me mā prahāsīranenādhīte nāhorātrānsandadhāmyṛtaṃ vadiṣyāmi satyaṃ vadiṣyāmi //
tanmāmavatu tadvaktāramavatu avatu māmavatu vaktāramavatu vaktāram //
//prathama: khaṇḍa://
ॐ puruṣasūktārthanirṇayaṃ vyākhyāsyāmaḥ
puruṣasaṃhitāyāṃ puruṣasūktārthaḥ saṃgraheṇa procyate /
sahasraśīrṣetyatra saśabdo'nantavācakaḥ /
anantayojanaṃ prāha daśāṅgulavacastathā

2

tasya prathamayā viṣṇordeśato vyāptirīritā /
dvitīyayā cāsya viṣṇoḥ kālato vyāptirucyate

3

viṣṇormokṣapradatvaṃ ca kathitaṃ tu tṛtīyayā /
etāvāniti mantreṇa vaibhavaṃ kathitaṃ hareḥ

4

etenaiva ca mantreṇa caturvyūho vibhāṣitaḥ /
tripādityanayā proktamaniruddhasya vaibhavam

5

tasmādvirāḍityanayā pādanārāyaṇāddhareḥ /
prakṛteḥ puruṣasyāpi samutpattiḥ pradarśitā

6

yatpuruṣeṇetyanayā sṛṣṭiyajñaḥ samīritaḥ /
saptāsyāsanparidhayaḥ samidhaśca samīritāḥ

7

taṃ yajñamiti mantreṇa sṛṣṭiyajñaḥ samīritaḥ /
anenaiva ca mantreṇa mokṣaśca samudīritaḥ

8

tasmāditi ca mantreṇa jagatsṛṣṭiḥ samīritā /
vedāhamiti mantrābhyāṃ vaibhavaṃ kathitaṃ hareḥ

9

yajñenetyupasaṃhāraḥ sṛṣṭermokṣasya ceritaḥ /
ya evametajjānāti sa hi mukto bhavediti

1

//dvitiya: khaṇḍa://
atha tathā mudgalopaniṣadi puruṣasūktasya vaibhavaṃ vistareṇa pratipāditam /
vāsudeva indrāya bhagavajjñānamupadiśya punarapi sūkṣmaśravaṇāya praṇatāyendrāya paramarahasyabhūtaṃ puruṣasūktābhyāṃ khaṇḍadvayābhyāmupādiśat

2

dvau khaṇḍāvucyete /
yo'ya muktaḥ sa puruṣo nāmarūpajñānāgocaraṃ saṃsāriṇāmatidurjñeyaṃ viṣayaṃ vihāya kleśādibhiḥ saṃkliṣṭadevādijihīrṣayā sahasrakalāvayavakalyāṇaṃ dṛṣṭamātreṇa mokṣadaṃ veṣamādade /
tena veṣeṇa bhūmyādilokaṃ vyāpyānantayojanamatyatiṣṭhat

3

puruṣo nārāyaṇo bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyaccāsīt /
sa eṣa sarveṣā mokṣadascāsīt /
sa ca sarvasmānmahimno jyāyān /
tasmānna ko'pi jyāyān

4

mahāpuruṣa ātmānaṃ caturdhā kṛtvā tripādena parame vyomni cāsīt /
itareṇa caturthenāniruddhanārāyaṇena viśvānyāsan

5

sa ca pādanārāyaṇo jagatsraṣṭuṃ prakṛtimajanayat /
sa samṛddhakāyaḥ sansṛṣṭikarma na jajñivān /
so'niruddhanārāyaṇastasmai sṛṣṭimupādiśat /
brahmaṃstavendriyāṇi yājakāni dhyātvā kośabhūtaṃ dṛḍhaṃ granthikalevaraṃ havirdhyātvā māṃ havirbhujaṃ dhyātvā vasantakālamājyaṃ dhyātvā grīṣmamidhmaṃ dhyātvā śaradṛtuṃ rasaṃ dhyātvaivamagnau hutvāṅgasparśātkalevaro vajraṃ hīṣyate /
tataḥ svakāryānsarvaprāṇijīvānsṛṣṭvā paśvādyāḥ prādurbhaviṣyanti /
tataḥ sthāvarajaṅgamātmakaṃ jagadbhaviṣyati

6

etena jīvātmanoryogena mokṣaprakāraśca kathita ityanusandheyam

7

ya imaṃ sṛṣṭiyajñaṃ jānāti mokṣaprakāraṃ ca sarvamāyureti

1

//tṛtīya: khaṇḍa://
eko devo bahudhā niviṣṭa ajāyamāno bahudhā vijāyate

2

tametamagnirityadhvaryava upāsate /
yajurityeṣa hīdaṃ sarvaṃ yunakti /
sāmeti chndogāḥ /
etasminhīdaṃ sarvaṃ pratiṣṭhitam /
viṣamiti sarpāḥ /
sarpa iti sarpavidaḥ /
ūrgiti devāḥ /
rayiriti manuṣyāḥ /
māyetyasurāḥ /
svadheti pitaraḥ /
devajana iti devajanavidaḥ /
rūpamiti gandharvāḥ /
gandharva ityapsarasaḥ

3

taṃ yathāyathopāsate tathaiva bhavati /
tasmādbrāhmaṇaḥ puruṣarūpaṃ paraṃbrahmaivāhamiti bhāvayet /
tadrūpo bhavati /
ya evaṃ veda

1

//caturtha: khaṇḍa://
tadbrahma tāpatrayātītaṃ ṣaṭkośavinirmuktaṃ ṣaḍūrmivarjitaṃ pañcakośātītaṃ ṣaḍbhāvavikāraśūnyamevamādi sarvavilakṣaṇaṃ bhavati

2

tāpatrayaṃ tvādhyātmikādhibhautikādhidaivikaṃ kartṛkarmakāryajñātṛjñānajñeya bhoktṛbhogabhogyamiti trividham

3

tvaṅmāṃsaśoṇitāsthi snāyumajjāḥ ṣaṭkośāḥ

4

kāmakrodhalobhamohamadamātsaryamityariṣaḍvargaḥ

5

annamayaprāṇamayamanomayavijñānamayānandamayā iti pañcakośāḥ

6

priyātmajananavardhanapariṇāmakṣayanāśāḥ ṣaḍbhāvāḥ

7

aśanāyāpipāsāśokamohajarāmaraṇānīti ṣaḍūrmayaḥ

8

kulagotrajātivarṇāśramarūpāṇi ṣaḍbhramāḥ

9

etadyogena paramapuruṣo jīvo bhavati nānyaḥ

10

ya etadupaniṣadaṃ nityamadhīte so'gnipūto bhavati /
sa vāyupūto bhavati /
sa ādityapūto bhavati /
arogī bhavati /
śrīmāṃśca bhavati /
putrapautrādibhiḥ samṛddho bhavati /
vidvāṃśca bhavati /
mahāpātakātpūto bhavati /
surāpānātpūto bhavati /
agamyāgamanātpūto bhavati /
mātṛgamanātpūto bhavati /
duhitṛsnuṣābhigamanātpūto bhavati /
svarṇasteyātpūto bhavati /
vedijanmahānātpūto bhavati /
guroraśuśrūṣaṇātpūto bhavati /
ayājyayājanātpūto bhavati /
abhakṣyabhakṣaṇātpūto bhavati /
ugrapratigrahātpūto bhavati /
paradāragamanātpūto bhavati /
kāmakrodhalobhamoherṣyādibhirabādhito bhavati /
sarvebhyaḥ pāpebhyo mukto bhavati /
iha janmani puruṣo bhavati

11

tasmādeta tpuruṣasūktārthamatirahasyaṃ rājaguhyaṃ devaguhyaṃ guhyādapi guhyataraṃ nādīkṣitāyopadiśet /
nānūcānāya /
nāyajñaśīlāya /
nāvaiṣṇavāya /
nāyogine /
na bahubhāṣiṇe /
nāpriyavādine /
nāsaṃvatsaravedine /
nātuṣṭāya /
nānadhītavedāyopadiśet

12

gururapyevaṃvicchucau deśe puṇyanakṣatre prāṇānāyamya puruṣaṃ dhyāyannupasannāya śiṣyāya dakṣiṇakarṇe puruṣasūktārthamupadiśedvidvān /
na bahuśo vadet /
yātayāmo bhavati /
asakṛtkarṇamupadiśet /
etatkurvāṇo'dhyetādhyāpakaśca iha janmani puruṣo bhavatītyupaniṣat

ॐ vāṅme manasi pratiṣṭhitā mano me vāci pratiṣṭhita māvirāvīrma edhi //
vedasya ma āṇīsthaḥ śrutaṃ me mā prahāsīranenādhītenāhorātrānsandadhāmyṛtaṃ vadiṣyāmi satyaṃ vadiṣyāmi //
tanmāmavatu tadvaktāramavatu avatu māmavatu vaktāramavatu vaktāram //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
//iti mudgalopaniṣatsamāptā//
adhikādhyayanāya

Original text: mudgalopaniṣat · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc