mudgalopaniṣat · Chapter 1
mudgalopaniṣat
ॐ vāṅ me manasi pratiṣṭhitā mano me vāci pratiṣṭhitamāvirāvīrma edhi //
vedasya ma āṇīsthaḥ / śrutaṃ me mā prahāsīranenādhīte nāhorātrānsandadhāmyṛtaṃ vadiṣyāmi satyaṃ vadiṣyāmi //
tanmāmavatu tadvaktāramavatu avatu māmavatu vaktāramavatu vaktāram //
//prathama: khaṇḍa://
ॐ puruṣasūktārthanirṇayaṃ vyākhyāsyāmaḥ
puruṣasaṃhitāyāṃ puruṣasūktārthaḥ saṃgraheṇa procyate /
sahasraśīrṣetyatra saśabdo'nantavācakaḥ /
anantayojanaṃ prāha daśāṅgulavacastathā
tasya prathamayā viṣṇordeśato vyāptirīritā /
dvitīyayā cāsya viṣṇoḥ kālato vyāptirucyate
viṣṇormokṣapradatvaṃ ca kathitaṃ tu tṛtīyayā /
etāvāniti mantreṇa vaibhavaṃ kathitaṃ hareḥ
etenaiva ca mantreṇa caturvyūho vibhāṣitaḥ /
tripādityanayā proktamaniruddhasya vaibhavam
tasmādvirāḍityanayā pādanārāyaṇāddhareḥ /
prakṛteḥ puruṣasyāpi samutpattiḥ pradarśitā
yatpuruṣeṇetyanayā sṛṣṭiyajñaḥ samīritaḥ /
saptāsyāsanparidhayaḥ samidhaśca samīritāḥ
taṃ yajñamiti mantreṇa sṛṣṭiyajñaḥ samīritaḥ /
anenaiva ca mantreṇa mokṣaśca samudīritaḥ
tasmāditi ca mantreṇa jagatsṛṣṭiḥ samīritā /
vedāhamiti mantrābhyāṃ vaibhavaṃ kathitaṃ hareḥ
yajñenetyupasaṃhāraḥ sṛṣṭermokṣasya ceritaḥ /
ya evametajjānāti sa hi mukto bhavediti
//dvitiya: khaṇḍa://
atha tathā mudgalopaniṣadi puruṣasūktasya vaibhavaṃ vistareṇa pratipāditam /
vāsudeva indrāya bhagavajjñānamupadiśya punarapi sūkṣmaśravaṇāya praṇatāyendrāya paramarahasyabhūtaṃ puruṣasūktābhyāṃ khaṇḍadvayābhyāmupādiśat
dvau khaṇḍāvucyete /
yo'ya muktaḥ sa puruṣo nāmarūpajñānāgocaraṃ saṃsāriṇāmatidurjñeyaṃ viṣayaṃ vihāya kleśādibhiḥ saṃkliṣṭadevādijihīrṣayā sahasrakalāvayavakalyāṇaṃ dṛṣṭamātreṇa mokṣadaṃ veṣamādade /
tena veṣeṇa bhūmyādilokaṃ vyāpyānantayojanamatyatiṣṭhat
puruṣo nārāyaṇo bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyaccāsīt /
sa eṣa sarveṣā mokṣadascāsīt /
sa ca sarvasmānmahimno jyāyān /
tasmānna ko'pi jyāyān
mahāpuruṣa ātmānaṃ caturdhā kṛtvā tripādena parame vyomni cāsīt /
itareṇa caturthenāniruddhanārāyaṇena viśvānyāsan
sa ca pādanārāyaṇo jagatsraṣṭuṃ prakṛtimajanayat /
sa samṛddhakāyaḥ sansṛṣṭikarma na jajñivān /
so'niruddhanārāyaṇastasmai sṛṣṭimupādiśat /
brahmaṃstavendriyāṇi yājakāni dhyātvā kośabhūtaṃ dṛḍhaṃ granthikalevaraṃ havirdhyātvā māṃ havirbhujaṃ dhyātvā vasantakālamājyaṃ dhyātvā grīṣmamidhmaṃ dhyātvā śaradṛtuṃ rasaṃ dhyātvaivamagnau hutvāṅgasparśātkalevaro vajraṃ hīṣyate /
tataḥ svakāryānsarvaprāṇijīvānsṛṣṭvā paśvādyāḥ prādurbhaviṣyanti /
tataḥ sthāvarajaṅgamātmakaṃ jagadbhaviṣyati
etena jīvātmanoryogena mokṣaprakāraśca kathita ityanusandheyam
ya imaṃ sṛṣṭiyajñaṃ jānāti mokṣaprakāraṃ ca sarvamāyureti
//tṛtīya: khaṇḍa://
eko devo bahudhā niviṣṭa ajāyamāno bahudhā vijāyate
tametamagnirityadhvaryava upāsate /
yajurityeṣa hīdaṃ sarvaṃ yunakti /
sāmeti chndogāḥ /
etasminhīdaṃ sarvaṃ pratiṣṭhitam /
viṣamiti sarpāḥ /
sarpa iti sarpavidaḥ /
ūrgiti devāḥ /
rayiriti manuṣyāḥ /
māyetyasurāḥ /
svadheti pitaraḥ /
devajana iti devajanavidaḥ /
rūpamiti gandharvāḥ /
gandharva ityapsarasaḥ
taṃ yathāyathopāsate tathaiva bhavati /
tasmādbrāhmaṇaḥ puruṣarūpaṃ paraṃbrahmaivāhamiti bhāvayet /
tadrūpo bhavati /
ya evaṃ veda
//caturtha: khaṇḍa://
tadbrahma tāpatrayātītaṃ ṣaṭkośavinirmuktaṃ ṣaḍūrmivarjitaṃ pañcakośātītaṃ ṣaḍbhāvavikāraśūnyamevamādi sarvavilakṣaṇaṃ bhavati
tāpatrayaṃ tvādhyātmikādhibhautikādhidaivikaṃ kartṛkarmakāryajñātṛjñānajñeya bhoktṛbhogabhogyamiti trividham
tvaṅmāṃsaśoṇitāsthi snāyumajjāḥ ṣaṭkośāḥ
kāmakrodhalobhamohamadamātsaryamityariṣaḍvargaḥ
annamayaprāṇamayamanomayavijñānamayānandamayā iti pañcakośāḥ
priyātmajananavardhanapariṇāmakṣayanāśāḥ ṣaḍbhāvāḥ
aśanāyāpipāsāśokamohajarāmaraṇānīti ṣaḍūrmayaḥ
kulagotrajātivarṇāśramarūpāṇi ṣaḍbhramāḥ
etadyogena paramapuruṣo jīvo bhavati nānyaḥ
ya etadupaniṣadaṃ nityamadhīte so'gnipūto bhavati /
sa vāyupūto bhavati /
sa ādityapūto bhavati /
arogī bhavati /
śrīmāṃśca bhavati /
putrapautrādibhiḥ samṛddho bhavati /
vidvāṃśca bhavati /
mahāpātakātpūto bhavati /
surāpānātpūto bhavati /
agamyāgamanātpūto bhavati /
mātṛgamanātpūto bhavati /
duhitṛsnuṣābhigamanātpūto bhavati /
svarṇasteyātpūto bhavati /
vedijanmahānātpūto bhavati /
guroraśuśrūṣaṇātpūto bhavati /
ayājyayājanātpūto bhavati /
abhakṣyabhakṣaṇātpūto bhavati /
ugrapratigrahātpūto bhavati /
paradāragamanātpūto bhavati /
kāmakrodhalobhamoherṣyādibhirabādhito bhavati /
sarvebhyaḥ pāpebhyo mukto bhavati /
iha janmani puruṣo bhavati
tasmādeta tpuruṣasūktārthamatirahasyaṃ rājaguhyaṃ devaguhyaṃ guhyādapi guhyataraṃ nādīkṣitāyopadiśet /
nānūcānāya /
nāyajñaśīlāya /
nāvaiṣṇavāya /
nāyogine /
na bahubhāṣiṇe /
nāpriyavādine /
nāsaṃvatsaravedine /
nātuṣṭāya /
nānadhītavedāyopadiśet
gururapyevaṃvicchucau deśe puṇyanakṣatre prāṇānāyamya puruṣaṃ dhyāyannupasannāya śiṣyāya dakṣiṇakarṇe puruṣasūktārthamupadiśedvidvān /
na bahuśo vadet /
yātayāmo bhavati /
asakṛtkarṇamupadiśet /
etatkurvāṇo'dhyetādhyāpakaśca iha janmani puruṣo bhavatītyupaniṣat
ॐ vāṅme manasi pratiṣṭhitā mano me vāci pratiṣṭhita māvirāvīrma edhi //
vedasya ma āṇīsthaḥ śrutaṃ me mā prahāsīranenādhītenāhorātrānsandadhāmyṛtaṃ vadiṣyāmi satyaṃ vadiṣyāmi //
tanmāmavatu tadvaktāramavatu avatu māmavatu vaktāramavatu vaktāram //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
//iti mudgalopaniṣatsamāptā//
adhikādhyayanāya
Original text: mudgalopaniṣat · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0