mānasollāsaḥ · Chapter 1

// śrīdakṣiṇāmūrtistotram //
prathamollāsasaṃgrahaḥ
viśvaṃ darpaṇadṛśyamānanagarītulyaṃ nijāntargataṃ
paśyannātmani māyayā bahirivodbhūtaṃ yathā nidrayā /
yaḥ sākṣātkurute prabodhasamaye svātmānamevādvayaṃ
tasmai śrī gurumūrtaye nama idaṃ śrīdakṣiṇāmūrtaye

bījasyāntarivāṅkuro jagadidaṃ prāṅnirvikalpaṃ punaḥ
māyākalpitadeśakālakalanāvaicitryacitrīkṛtam /
māyāvīva vijṛmbhayatyapi mahāyogīva yaḥsvecchayā
tasmai śrī gurumūrtaye nama idaṃ śrīdakṣiṇāmūrtaye

yasyaiva sphuraṇaṃ sadātmakamasatkalpārthagaṃ bhāsate
sākṣāttattvamasīti vedavacasā yo bodhayatyāśritān /
yatsākṣātkaraṇādbhavennapunarāvṛttirbhavāmbhonidhau
tasmai śrī gurumūrtaye nama idaṃ śrīdakṣiṇāmūrtaye

nānācchidraghaṭodarasthitamahādīpaprabhābhāsvaraṃ
jñānaṃ yasya tu cakṣurādikaraṇadvārā bahiḥspandate /
jānāmīti tameva bhāntamanubhātyetatsamastaṃ jagat
tasmai śrī gurumūrtaye nama idaṃ śrīdakṣiṇāmūrtaye

dehaṃ prāṇamapīndriyāṇyapi calāṃ buddhiṃ ca śūnyaṃ viduḥ
strībālāndhajaḍopamāstvahamiti bhrāntā bhṛśaṃ vādinaḥ /
māyāśaktivilāsakalpitamahāvyāmohasaṃhāriṇe
tasmai śrī gurumūrtaye nama idaṃ śrīdakṣiṇāmūrtaye

rāhugrastadivākarendusadṛśo māyāsamācchādanāt
sanmātraḥ karaṇopasaṃharaṇato yo'bhūtsuṣuptaḥ pumān /
prāgasvāpsamiti prabodhasamaye yaḥ pratyabhijñāyate
tasmai śrī gurumūrtaye nama idaṃ śrīdakṣiṇāmūrtaye

bālyādiṣvapi jāgradādiṣu tathā sarvāsvavasthāsvapi
vyāvṛttāsvanuvartamānamahamityantaḥ sphurantaṃ sadā /
svātmānaṃ prakaṭīkaroti bhajatāṃ yo mudrayā bhadrayā
tasmai śrī gurumūrtaye nama idaṃ śrīdakṣiṇāmūrtaye

viśvaṃ paśyati kāryakāraṇatayā svasvāmisaṃbandhataḥ
śiṣyācāryatayā tathaiva pitṛputrādyātmanā bhedataḥ /
svapne jāgrati vā eṣa puruṣo māyāparibhrāmitaḥ
tasmai śrī gurumūrtaye nama idaṃ śrīdakṣiṇāmūrtaye

bhūrambhāṃsyanalo'nilo'mbaramaharnātho himāṃśuḥ pumān
ityābhāti carācarātmakamidaṃ yasyaiva mūrtyaṣṭakam /
nānyatkiñcana vidyate vimṛśatāṃ yasmātparasmādvibhoḥ
tasmai śrī gurumūrtaye nama idaṃ śrīdakṣiṇāmūrtaye

sarvātmatvamiti sphuṭīkṛtamidaṃ yasmādamuṣmiṃstave
tenāsya śravaṇāttadarthamananāddhyānācca saṃkīrtanāt /
sarvātmatvamahāvibhūtisahitaṃ syādīśvaratvaṃ svataḥ
siddhyettatpunaraṣṭadhā pariṇataṃ caiśvaryamavyāhatam

// mānasollāsa //
viśvaṃ darpaṇadṛśyamānanagarītulyaṃ nijāntargataṃ
paśyannātmani māyayā bahirivodbhūtaṃ yathā nidrayā /
yaḥ sākṣātkurute prabodhasamaye svātmānamevādvayaṃ
tasmai śrī gurumūrtaye nama idaṃ śrīdakṣiṇāmūrtaye

maṅgaḻaṃ diśatu me vināyako
maṅgaḻaṃ diśatu me sarasvatī /
maṅgaḻaṃ diśatu me maheśvaro
maṅgaḻaṃ diśatu me sadāśivaḥ

ātmalābhātparo lābho nāstīti munayo viduḥ /
tallābhārthaṃ kaviḥ stauti svātmānaṃ parameśvaram

svecchayā sṛṣṭamāviśya viśvaṃ yo manasi sthitaḥ /
stotreṇa stūyate'nena sa eva parameśvaraḥ

asti prakāśata iti vyavahāraḥ pravartate /
taccāstitvaṃ prakāśatvaṃ kasminnarthe pratiṣṭhitam

kiṃ teṣu teṣu vā'rtheṣu kiṃ vā sarvātmanīśvare /
īśvaratvaṃ ca jīvatvaṃ sarvātmatvaṃ ca kīdṛśam

jānīyātkathaṃ jīvaḥ kiṃ tajjñānasya sādhanam /
jñānāttasya phalaṃ kiṃ syādekatvaṃ ca kathaṃ bhavet

sarvajñaḥ sarvakartā ca kathamātmā bhaviṣyati /
śiṣyaṃ pratītthaṃ pṛcchantaṃ vaktumārabhate guruḥ

antarasminnime lokā antarviśvamidaṃ jagat /
bahirvanmāyayā''bhāti darpaṇe svaśarīravat

svapne svāntargataṃ viśvaṃ yathā pṛthagivekṣyate /
tathaiva jāgratkāle'pi prapañco'yaṃ vivicyatām

svapne svasattaivārthānāṃ sattā nānyeti niścitā /
ko jāgrati viśeṣo'sti jaḍānāmāśu nāśinām

svapne prakāśo bhāvānāṃ svaprakāśānna hītaraḥ /
jāgratyapi tathaiveti niścinvanti vipaścitaḥ

nidrayā darśitānarthānna paśyati yathotthitaḥ /
samyagjñānodayādūrdhvaṃ tathā viśvaṃ na paśyati

anādimāyayā supto yadā jīvaḥ prabudhyate /
ajanmanidramasvapnamadvaitaṃ budhyate tadā

śrutyā''cāryaprasādena yogābhyāsavaśena ca /
īśvarānugraheṇāpi svātmabodho yadā bhavet

bhuktaṃ yathā'nnaṃ kukṣisthaṃ svātmatvenaiva paśyati /
pūrṇāhantākabaḻitaṃ viśvaṃ yogīśvarastathā

yathā svapne nṛpo bhūtvā bhuktvā bhogānyathepsitān /
caturaṅgabalopetaḥ śatruṃ jitvā raṇāṅgaṇe

parātparājito bhūtvā vanaṃ prāpya tapaścaran /
muhūrtamātramātmānaṃ manyate kalpajīvinam

tathaiva jāgratkāle'pi manorājyaṃ karotyasau /
kālanadyoghayogena kṣīṇamāyurna paśyati

meghacchannoṃ'śumālīva māyayā mohito'dhikam /
kiñcitkartā ca kiñcijjño lakṣyate parameśvaraḥ

yadyatkaroti jānāti tasmintasminpareśvaraḥ /
rājā vidvān svasāmarthyādīśvaro'yamitīryate

jñānakriye śivenaikyātsaṅkrānte sarvajanuṣu /
īśvaratvaṃ ca jīvānāṃ siddhaṃ tacchaktisaṅgamāt

ayaṃ ghaṭo'yaṃ paṭa ityevaṃ nānāpratītiṣu /
arkaprabheva svajñānaṃ svayameva prakāśate

jñānaṃ na cetsvayaṃ siddhaṃ jagadandhaṃ tamo bhavet /
na cedasya kriyā kācit vyavahāraḥ kathaṃ bhavet

kriyā nāma parispandapariṇāmasvarūpiṇī /
spandamāne bahirjñāne tadaṅkuravadudbhavet

utpādyaprāpyasaṃskāryavikāryopāśrayā kriyā /
karoti gacchatyunmārṣṭi chinattīti pratīyate

śivo brahmādideheṣu sarvajña iti bhāsate /
devatiryaṅmanuṣyeṣu kiñcijjñastāratamyataḥ

jarāyujo'ṇḍajaścaiva svedajaḥ punarudbhidaḥ /
ete caturvidhāḥ dehāḥ kramaśo nyūnavṛttayaḥ

brahmādistambaparyantā svapnakalpaiva kalpanā /
sākṣātkṛte'navacchinnaprakāśe paramātmani

aṇoraṇīyānmahato mahīyāniti vedavāk /
rudropaniṣadapyetaṃ stauti sarvātmakaṃ śivam

īśvaro gururātmeti mūrtibhedavibhāgine /
vyomavadvyāptadehāya dakṣiṇāmūrtaye namaḥ

iti śrīdakṣiṇāmūrtistotrārthapratipādake /
prabandhe mānasollāse prathamollāsasaṃgrahaḥ

dvitīyollāsasaṃgrahaḥ
bījasyāntarivāṅkuro jagadidaṃ prāṅnirvikalpaṃ punaḥ
māyākalpitadeśakālakalanāvaicitryacitrīkṛtam /
māyāvīva vijṛmbhayatyapi mahāyogīva yaḥsvecchayā
tasmai śrī gurumūrtaye nama idaṃ śrīdakṣiṇāmūrtaye

upādānaṃ prapañcasya saṃyuktāḥ paramāṇavaḥ /
mṛdanvito ghaṭastasmādbhāsate neśvarānvitaḥ

paramāṇugatā eva guṇā rūparasādayaḥ /
kārye samānajātīyamārabhante guṇāntaram

kāryaṃ yatra samanveti kāraṇaṃ samavāyi tat /
cakrādyaṃ sādhanaṃ yattu ghaṭasyāsamavāyi tat

samavāyini tiṣṭhedyat samavāyyāśraye tathā /
kārye'vadhṛtasāmarthyaṃ kalpyate'samavāyi tat

nimittaṃ kāraṇaṃ teṣāmīśvaraśca kulālavat /
yatkāryaṃ jāyate yasmāttasmin tatpratitiṣṭhati

mṛttikāyāṃ ghaṭastantau paṭaḥ svarṇe'ṅgulīyakam /
iti vaiśeṣikāḥ prāhustathā naiyāyikā api

rajaḥ sattvaṃ tamaśceti pradhānasya guṇāstrayaḥ /
rajo raktaṃ calaṃ teṣu sattvaṃ śuklaṃ prakāśakam

tamaḥ kṛṣṇaṃ cāvarakaṃ sṛṣṭisthityantahetavaḥ /
iti sāṃkhyāśca bhāṣante teṣāṃ dūṣaṇa ucyate

aṅkurādiphalānteṣu kāryeṣvastitvamiṣyate /
kuta āgatya sambaddhā vaṭabījeṣu te kaṇāḥ

kāraṇānugataṃ kāryamiti sarvaiśca sammatam /
tasmātsattā sphurattā ca sarvatrāpyanuvartate

puṣpe phalatvamāpanne kṣīre ca dadhitāṃ gate /
vijātīyāḥ pratīyante guṇā rūparasādayaḥ

kāraṇaṃ kāryamaṃśoṃ'śī jātivyaktī guṇī guṇaḥ /
kriyā kriyāvānityādyāḥ prakāśasyaiva kalpanāḥ

caitanyaṃ paramāṇūnāṃ pradhānasyāpi neṣyate /
jñānakriye jagatklṛptau dṛśyete cetanāśraye

kālarūpakriyāśaktyā kṣīrātpariṇameddadhi /
jñātṛjñānajñeyarūpaṃ jñānaśaktyā bhavejjagat

jñānaṃ dvidhā vastumātradyotakaṃ nirvikalpakam /
savikalpantu saṃjñādidyotakatvādanekadhā

saṅkalpasaṃśayabhrāntismṛtisādṛśyaniścayāḥ /
ūho'nadhyavasāyaśca tathā'nyenubhavā api

pratyakṣamekaṃ cārvākāḥ kaṇādasugatau punaḥ /
anumānañ ca taccāpi sāṃkhyāḥ śabdaṃ ca te api

nyāyaikadarśinopyavemupamānaṃ ca ke cana /
arthāpattyā sahaitāni catvāryāha prabhākaraḥ

abhāvaṣaṣṭhānyetāni bhāṭṭā vedāntinastathā /
sambhavaitihyayuktāni tāni paurāṇikā jaguḥ

dravyaṃ guṇastathā karma sāmanyaṃ ca viśeṣakam /
samavāyaṃ ca kāṇādāḥ padārthānṣaṭpracakṣate

nava dravyāṇi bhūtāni dikkālātmamanāṃsi ca /
caturviṃśatireva syurguṇāḥ śabdādipañcakam

parimāṇaṃ ca saṅkhyā ca dvau saṃyogavibhāgakau /
svabhāvataḥ pṛthaktvaṃ ca gurutvaṃ dravatā punaḥ

paratvaṃ cāparatvaṃ ca snehaḥ saṃskāra ityapi /
dhīrdveṣasukhaduḥkhecchādharmādharmaprayatnakāḥ

saṃskārastrividho vega iṣvādergatikāraṇam /
dṛṣṭaśrutānubhūtārthasmṛtihetuśca bhāvanā

sthitasthāpakatā nāma pūrvavatsthitikāraṇam /
ākṛṣṭaśākhābhūrjādau spaṣṭamevopalakṣyate

utkṣepaṇamavakṣepo gamanaṃ ca prasāraṇam /
ākuñcanamiti prāhuḥ karma pañcavidhaṃ budhāḥ

sāmānyaṃ dvividhaṃ proktaṃ paraṃ cāparameva ca /
paraṃ sattaiva sarvatra tadanusyūtavartanam

dravyatvaṃ ca guṇatvādyaṃ sāmānyamaparaṃ tathā /
viśeṣāḥ syuranantāste vyāvṛttijñānahetavaḥ

rūpasyeva ghaṭe nityaḥ sambandhaḥ samavāyakaḥ /
kālākāśadigātmāno nityāśca vibhavaśca te

caturvidhāḥ paricchinnā nityāśca paramāṇavaḥ /
iti vaiśeṣikamate padārthāḥ ṣaṭ prakīrtitāḥ

māyā pradhānamavyaktamavidyā'jñānamakṣaram /
avyākṛtaṃ ca prakṛtiḥ tama ityabhidhīyate

māyāyāṃ brahmacaitanyapratibimbānuṣaṅgataḥ /
mahatkālapumāṃsaḥ syuḥ mahattattvādahaṃkṛtiḥ

tāmasātsyurahaṅkārātkhānilāgnyambubhūmayaḥ /
śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhopyanukramāt

indriyāṇāṃ ca viṣayā bhūtānāmapi te guṇāḥ /
devāḥ sadāśivaśceśo rudro viṣṇuścaturmukhaḥ

sāttvikātsyādahaṅkārādantaḥkaraṇadhīndriyam /
mano buddhirahaṅkāraścittaṃ karaṇamāntaram

saṃśayo niścayo garvaḥ smaraṇaṃ viṣayā amī /
candraḥ prajāpatī rudraḥ kṣetrajña iti devatāḥ

śrotraṃ tvakcakṣu jihvā ghrāṇaṃ jñānendriyaṃ viduḥ /
digvātasūryavaruṇā nāsatyau devatāḥ smṛtāḥ

rājasātsyurahaṅkārātkarmendriyasamīraṇāḥ /
karmendriyāṇi vākpāṇiḥ pādaḥ pāyurupasthakam

vacanādānagamanavisargānandasaṃjñakāḥ /
viṣayā devatāsteṣāṃ vahnīndropendramṛtyukāḥ

prāṇopānaḥ samānaścodānavyānau ca vāyavaḥ /
bhūtaistu pañcabhiḥ prāṇaiḥ caturdaśabhirindriyaiḥ

caturviṃśatitattvāni sāṅkhyaśāstravido viduḥ /
mahānkālaḥ pradhānaṃ ca māyāvidye ca pūruṣaḥ

iti paurāṇikāḥ prāhustriṃśattattvāni taiḥ saha /
bindunādau śaktiśivau śāntātītau tataḥ param

ṣaṭtriṃśattatvamityuktaṃ śaivāgamaviśāradaiḥ /
sarve vikalpāḥ prāgāsan bīje'ṅkura ivātmani

icchājñānakriyārūpamāyayā te vijṛmbhitāḥ /
icchājñānakriyāpūrvā yasmātsarvāḥ pravṛttayaḥ

sarve'pi jantavastasmādīśvarā iti niścitāḥ /
bījādvṛkṣastarobījaṃ pāramparyeṇa jāyate

itiśaṅkānivṛttyarthaṃ yogidṛṣṭāntakīrtanam /
viśvāmitrādayaḥ pūrve paripakvasamādhayaḥ

upādānopakaraṇaprayojanavivārjitāḥ /
svecchayā sasṛjuḥ sargaṃ sarvabhogopabṛṃhitam

īśvaro'nantaśaktitvātsvatantro'nyānapekṣakaḥ /
svecchāmātreṇa sakalaṃ sṛjatyavati hanti ca

na kārakāṇāṃ vyāpārātkartā syānnitya īśvaraḥ /
nāpi pramāṇavyāparāt jñātā'sau svaprakāśakaḥ

jñātṛtvamapi kartṛtvaṃ svātantryāttasya kevalam /
yā cecchāśaktivaicitrī sā'sya svacchandakāritā

yayā kartuṃ na vā kartumanyathā kartumarhati /
svatantrāmīśvarecchāṃ ke paricchetumiheśate

śrutiśca so'kāmayatetīcchayā sṛṣṭimīśituḥ /
tasmādātmana ākāśaḥ sambhūta iti cābravīt

nimittamātraṃ cedasya jagataḥ parameśvaraḥ /
vikāritvaṃ vināśitvaṃ bhavedasya kulālavat

buddhyādayo nava guṇāḥ nityā eveśvarasya cet /
nityecchāvānaṃ jagatsṛṣṭau pravatetaiva sarvadā

pravṛttyuparamābhāvātsaṃsāro naiva naśyati /
mokṣopadeśo vyarthaḥ syādāgamo'pi nirarthakaḥ

tasmānmāyāvilāso'yaṃ jagatkartṛtvamīśituḥ /
bandhamokṣopadeśādivyavahāro'pi māyayā

iti śrīdakṣiṇāmūrtistotrārthapratipādake /
prabandhe mānasollāse dvitīyollāsasaṃgrahaḥ

tṛtīyollāsasaṃgrahaḥ
yasyaiva sphuraṇaṃ sadātmakamasatkalpārthagaṃ bhāsate
sākṣāttattvamasīti vedavacasā yo bodhayatyāśritān /
yatsākṣātkaraṇādbhavennapunarāvṛttirbhavāmbhonidhau
tasmai śrī gurumūrtaye nama idaṃ śrīdakṣiṇāmūrtaye

sattāsphuratte bhāveṣu kuta āgatya saṅgate /
bimbādidarpaṇanyāyāditthaṃ pṛcchan prabodhyate

asatkalpeṣu bhāveṣu jaḍeṣu kṣaṇanāśiṣu /
astitvaṃ ca prakāśatvaṃ nityātsaṃkrāmatīśvarāt

ātmasattaiva sattaiṣāṃ bhāvānāṃ na tato'dhikā /
tathaiva sphuraṇaṃ caiṣāṃ nātmasphuraṇato'dhikam

jñānāni bahurūpāṇi teṣaṃ ca viṣayā api /
ahaṅkāre'nuṣajyante sūtre maṇigaṇā iva

prakāśābhinnamevaitadviśvaṃ sarvasya bhāsate /
laharībudbudādīnāṃ salilānna pṛthaksthitiḥ

jānāmityeva yajjñānaṃ bhāvānāviśya vartate /
jñātaṃ mayeti tatpaścādviśrāmyatyantarātmani

ghaṭādikāni kāryāṇi viśrāmyanti mṛdādiṣu /
viśvaṃ prakāśābhinnatvādviśrāmyetparameśvare

svagatenaiva kāḻimnā darpaṇaṃ malinaṃ yathā //
ajñānenāvṛtaṃ jñānaṃ tena muhyanti jantavaḥ

ghaṭākāśo mahākāśo ghaṭopādhikṛto yathā /
dehopādhikṛto bhedo jīvātparamātmanoḥ

tattvamasyādivākyaistu tayoraikyaṃ pradarśyate /
soyaṃ puruṣa ityukte pumāneko hi dṛśyate

yajjagatkāraṇaṃ tattvaṃ tatpadārthaḥ sa ucyate /
dehādibhiḥ paricchinno jīvastu tvaṃpadābhidhaḥ

taddeśakālāvasthādau dṛṣṭaḥ sa iti kathyate /
tathaitaddeśakālādau dṛṣṭo'yamiti kīrtyate

mukhyaṃ tadetadvaiśiṣṭyaṃ visṛjya padayordvayoḥ /
pummātraṃ lakṣayatyekaṃ yathā soyaṃ pumānvacaḥ

pratyaktvaṃ ca parāktvaṃ ca tyaktvā tattvamasīti vāk /
tathaiva lakṣayatyaikaṃ jīvātmaparamātmanoḥ

sāmānādhikaraṇākhyaḥ sambandhaḥ padayoriha /
viśeṣaṇaviśeṣyatvaṃ sambandhaḥ syātpadārthayoḥ

lakṣyalakṣaṇasaṃyogādvākyamaikyaṃ ca bodhayet /
gaṅgāyāṃ ghoṣa itivanna jahallakṣaṇā bhavet

nājahallakṣaṇā'pi syācchvetodhāvativākyavat /
tattvamasyādivākyānāṃ lakṣaṇā bhāgalakṣaṇā

so'yaṃ puruṣa ityādivākyānāmiva kīrtitā /
bhinnavṛttinimittānāṃ śabdānāmekavastuni

pravṛttistu samānādhikaraṇatvamihocyate /
parasyāṃśo vikāro vā jīvo vākyena nocyate

jīvātmanā praviṣṭhatvātsvamāyāsṛṣṭamūrtiṣu /
niraṃśo nirvikāro'sau śrutyā yuktyā ca gamyate

ghaṭākāśo vikaro vā nāṃśo vā viyato yathā /
tvamindrosītivadvākyaṃ na khalu stutitatparam

na sādṛśyaparaṃ vākyamagnirmāṇavakādivat /
na kāryakāraṇatvasya sādhanaṃ mṛdghaṭādivat

na jāti vyaktigamakaṃ gauḥ khaṇḍa itivadvacaḥ /
guṇaguṇyātmakaṃ vākyaṃ naitannīlotpalādivat

nopāsanāparaṃ vākyaṃ pratimāsvīśabuddhivat /
na vaupacārikaṃ vākyaṃ rājavadrājapūruṣe

jīvātmanā praviṣṭo'sāvīśvaraḥ śrūyate yataḥ /
dehendriyamanobuddhiprāṇāhaṅkārasaṃhatau

ātmasaṅkalanādajñairātmatvaṃ pratipādyate /
vahnidhīḥ kāṣṭhalohādau vahnisaṅkalanādiva

dehamannamayaṃ kośamāviśyātmā prakāśate /
sthūlo bālaḥ kṛśaḥ kṛṣṇo varṇāśramavikalpavān

prāṇakośe'pi jīvāmi kṣudhito'smi pipāsitaḥ /
saṃśito niścito manye iti kośe manomaye

vijñānamayakośastho vijānāmīti tiṣṭhati /
ānandamayakośākhye tvahaṅkāre purākṛtaiḥ

puṇyairupāsanābhiśca sukhito'smīti modate /
evaṃ kaṃcukitaḥ kośaiḥ kaṃcukairiva pañcabhiḥ

paricchinna ivābhāti vyāpto'pi parameśvaraḥ /
yathā salilamāviśya bahudhā bhāti bhaskaraḥ

tathā śarīrāṇyāviśya bahudhā sphuratīśvaraḥ /
kāraṇatvaṃ ca kāryatvaṃ taṭasthaṃ lakṣaṇaṃ tayoḥ

śākhāyāṃ candra itivannaiva mukhyamidaṃ matam /
mahāprakāśa ityuktaṃ svarūpaṃ candralakṣaṇam

saccidānandarūpatvaṃ svarūpaṃ lakṣaṇaṃ tayoḥ /
ekalakṣaṇayoraikyaṃ vākyena pratipādyate

tasmādekaprakāśatvaṃ sarvātmatvamiti sthitam /
devatiryaṅmanuṣyāṇāṃ prakāśānna pṛthaksthitiḥ

jīvaḥ prakāśābhinnatvātsarvātmetyabhidhīyate /
evaṃ prakāśarūpatvaparijñāne dṛḍhīkṛte

punarāvṛttirahitaṃ kaivalyaṃ padamaśnute /
sakṛtprasaktamātro'pi sarvātmatva yadṛcchayā

sarvapāpavinirmuktaḥ śivaloke mahīyate /
sarvātmabhāvanā yasya paripakvā mahātmanaḥ /
saṃsāratārakaḥ sākṣātsa eva parameśvaraḥ

iti śrīdakṣiṇāmūrtistotrārthapratipādake /
prabandhe mānasollāse tṛtīyollāsasaṃgrahaḥ

caturthollāsasaṃgrahaḥ
nānācchidraghaṭodarasthitamahādīpaprabhābhāsvaraṃ
jñānaṃ yasya tu cakṣurādikaraṇadvārā bahiḥspandate /
jānāmīti tameva bhāntamanubhātyetatsamastaṃ jagat
tasmai śrī gurumūrtaye nama idaṃ śrīdakṣiṇāmūrtaye

svataḥ santaḥ prakāśante bhāvā ghaṭapaṭādayaḥ /
neśvarasya samāveśādityasyottaramucyate

ahamityanusandhātā jānāmīti na cetsphuret /
kasya ko vā prakāśeta jagacca syātsuṣuptavat

prāgūrdhvaṃ cāsatāṃ sattvaṃ vartamāne'pi na svataḥ /
tasmādīśe sthitaṃ sattvaṃ prāgūrdhvatvavivarjite

svayameva prakāśeran jaḍā yadi vineśvaram /
sarvaṃ sarvasya bhāseta na vā bhāseta kiñcana

tasmātsarvajñamajñaṃ vā jagatsyādekarūpakam /
tulye svayaṃprakāśatve jaḍacetanayormithaḥ

tulyameva prasajyeran grāhyagrāhakatādayaḥ /
indriyāṇāmaniyamāccākṣuṣā syū rasādayaḥ

malināmalinādarśapaścātprāgbhāgatulyayoḥ /
kriyāśaktijñānaśaktyerantaḥkaraṇabhāgayoḥ

pratibimbe sphurannīśaḥ kartā jñāteti kathyate /
buddhiḥ sattvaguṇotkarṣānnirmalo darpaṇo yathā

gṛhṇāti viṣayacchāyāmātmacchāyānubhāvataḥ /
antaḥkaraṇasambandhānnikhilānīndriyāṇyapi

rathāṅganemivalaye kīlitā iva kīlakāḥ /
nāḍyo'ntaḥkaraṇe syūtā jalasaṃsyūtasūtravat

tābhistu goḻakāntābhiḥ prasarpanti sphuliṅgavat /
karaṇāni samastāni yathāsvaṃ viṣayaṃ prati

dehasya madhyamaṃ sthānaṃ mūlādhāra itīryate /
gudāttu dvyaṅgulādūrdhvaṃ meḍhrāttu dvyaṅgulādadhaḥ

trikoṇo'dhomukhāgraśca kanyakāyonisannibhaḥ /
yatra kuṇḍalinī nāma parāśaktiḥ pratiṣṭhitā

prāṇāgnibindunādānāṃ savitrī sā sarasvatī /
mūlādhārāgrakoṇasthā suṣumnā brahmarandhragā

mūle'rdhacchinnavaṃśābhā ṣaḍādhārasamanvitā /
tatpārśvakoṇayorjāte dve iḍāpiṅgale sthite

nāḍīcakramiti prāhuḥ tasmānnāḍyaḥ samudgatāḥ /
gāndhārī hastijihvā ca nayanāntaṃ pradhāvataḥ

nāḍīcakreṇa saṃsyūte nāsikāntamubhe gate /
nābhimaṇḍalamāśritya kukkuṭāṇḍamiva sthitam

nāḍīcakramiti prāhustasmānnāḍyaḥ samudgatāḥ /
pūṣā cālāmbuṣā nāḍī karṇadvayamupāśrite /
nāḍī śuklāhvayā tasmād bhrūmadhyamupasarpati

sarasvatyāhvayā nāḍī jihvāntā vākprasāriṇī /
nāḍī viśvodarī nāma bhuṅkte'nnaṃ sā caturvidham

pītvā payasvinī toyaṃ kaṇṭhasthā kurute kṣutam /
nāḍīcakrātsamudbhūtā nāḍyastisrastvadhomukhāḥ

rākā śuklaṃ sinīvālī mūtraṃ muñcetkuhurmalam /
bhuktānnarasamādāya śaṅkhinī dhamanī punaḥ

kapālakuharaṃ gatvā mūrdhni sañcinute sudhām /
śataṃ caikā ca nāḍyaḥ syustāsāmekā śirogatā

tayordhvamāyanmuktaḥ syāditi vedāntaśāsanam /
yadā buddhigataiḥ puṇyaiḥ preritendriyamārgataḥ

śabdādīn viṣayān bhuṅkte tadā jāgaritaṃ bhavet /
saṃhṛteṣvindriyeṣveṣu jāgratsaṃskārajānpumān

mānasānviṣayānbhuṅkte svapnāvasthā tadā bhavet /
manasopyupasaṃhāraḥ suṣuptiriti kathyate

tatra māyāsamācchannaḥ sanmātro vartate pumān /
mūḍho jaḍo'jña ityevaṃ māyāveśātprakāśate

sukhamasvāpsamityevaṃ prabodhasamaye pumān /
saccidānandarūpaḥ san samyageva prakāśate

itthaṃ jagatsamāviśya bhāsamāne maheśvare /
sūryādayo'pi bhāsante kimutānye ghaṭādayaḥ

tasmātsattā sphurattā ca bhāvānāmīśvarāśrayāt /
satyaṃ jñānamanantaṃ ca śrutyā brahmopadiśyate

jāgratsvapnodbhavaṃ sarvamasatyaṃ jaḍamandhavat /
īśvaraścāhamityevaṃ bhāsate sarvajantuṣu

nirvikalpaśca śuddhaśca malinaścetyahaṃ tridhā /
nirvikalpaṃ paraṃ brahma nirdhūtākhilakalpanam

dhūlyandhakāradhūmābhranirmuktagaganopamam /
vivekasamaye śuddhaṃ dehādīnāṃ vyapohanāt

yathā'ntarikṣaṃ saṃkṣiptaṃ nakṣatraiḥ kiñcidīkṣyate /
dehendriyādisaṃsargānmalinaṃ kaluṣīkṛtam

yathā''kāśaṃ tamorūḍhaṃ sphuratyanavakāśavat /
ahamityaiśvaraṃ bhāvaṃ yadā jīvaḥ prabudhyate

sarvajñaḥ sarvakartā ca tadā jīvo bhaviṣyati /
māyayādhikasammūḍho vidyayeśaḥ prakāśate

nirvikalpānusandhāne samyagātmā prakāśate /
avidyākhyatirodhānavyapāye parameśvaraḥ /
dakṣiṇāmūrtirūposau svayameva prakāśate

iti śrīdakṣiṇāmūrtistotrārthapratipādake /
prabandhe mānasollāse caturthollāsasaṃgrahaḥ

paṃcamollāsasaṃgrahaḥ
dehaṃ prāṇamapīndriyāṇyapi calāṃ buddhiṃ ca śūnyaṃ viduḥ
strībālāndhajaḍopamāstvahamiti bhrāntā bhṛśaṃ vādinaḥ /
māyāśaktivilāsakalpitamahāvyāmohasaṃhāriṇe
tasmai śrī gurumūrtaye nama idaṃ śrīdakṣiṇāmūrtaye

pramāṇamekaṃ pratyakṣaṃ tattvaṃ bhūtacatuṣṭayam /
mokṣaśca maraṇānnānyaḥ kāmārthau puruṣārthakau

na hi khalvīśvaraḥ kartā paralokakathā vṛthā /
dehaṃ vinā'sti cedātmā kumbhavaddṛśyatāṃ puraḥ

hrasvo dīrgho yuvā bāla iti deho hi dṛśyate /
asti jātaḥ pariṇato vṛddhaḥ kṣīṇo jaranmṛtaḥ

ityevamuktāḥ ṣaḍbhāvavikārā dehasaṃśrayāḥ /
varṇāśramavibhāgaśca deheṣveva pratiṣṭhitaḥ

jātakarmādisaṃskāro dehasyaiva vidhīyate /
śataṃ jīveti dehasya prayuñjantyāśiṣaṃ śubhām

iti prapañcaṃ cārvāko vaṃcayatyalpacetanaḥ /
kecicchvasimi jīvāmi kṣudhitosmi pipāsitaḥ

ityādipratyayabalātptāṇamātmeti manvate /
kecicchṛṇomi paśyāmi jighrāmyā svādayāmyaham

itīndriyāṇāmātmatvaṃ pratiyanti tatodhikam /
jānāmipratyayabalādbuddhirityapare jaguḥ

māyāvyāmūḍhacittānāṃ teṣāṃ dūṣaṇamucyate /
dehādīnāṃ jaḍārthānāṃ pāṣāṇavadanātmanām

kathaṃ bhavedahambhāvaḥ samāveśaṃ vineśituḥ /
dehastāvadayaṃ nātmā dṛśyatvācca jaḍatvataḥ

rūpādimattvātsāṃśatvādbhautikatvācca kumbhavat //
mūrcchāsuṣuptimaraṇeśvapi dehaḥ pratīyate

dehādivyatiriktatvāttadā''tmā na prakāśate /
yathā jagatpravṛttīnāmādikāraṇamaṃśumān

pumāṃstathaiva dehādipravṛttau kāraṇaṃ param /
mama dehoyamityevaṃ strībālāndhāśca manvate

dehohamiti nāvaiti kadācidapi kaścana /
indriyāṇyapi nātmānaḥ karaṇatvātpradīpavat

vīṇādivādyavacchrotraṃ śabdagrahaṇasādhanam /
cakṣustejastritayavadrūpagrahaṇasādhanam

gandhasya grāhakaṃ ghrāṇaṃ puṣpasampuṭakādivat /
rasasya grāhikā jihvā dadhikṣaudraghṛtādivat

indriyāṇi na me santi mūkondho badhirosmyaham /
ityāhurindriyairhīnā janāḥ kiṃ te nirātmakāḥ

prāṇopyātmā na bhavati jñānābhāvātsuṣuptiṣu /
jāgratsvapnopabhogotthaśramavicchittihetave

suṣuptiṃ puruṣe prāpte śarīramabhirakṣitum /
śeṣakarmobhogārthaṃ prāṇaścarati kevalam

prāṇasya tatrācaitanyaṃ karaṇoparame yadi /
prāṇe vyāpriyamāṇe tu karaṇoparamaḥ katham

samrāji hi raṇodyukte viramanti na sainikāḥ /
tasmānna karaṇasvāmī prāṇo bhavitumarhati

manasaḥ prerake puṃsi virate viramantyataḥ /
karaṇāni samastāni teṣāṃ svāmī tataḥ pumān

buddhistu kṣaṇikā vedyā gamāgamasamanvitā /
ātmanaḥ pratibimbena bhāsitā bhāsayejjagat

ātmanyutpadyate buddhirātmanyeva pralīyate /
prāgūrdhvaṃ cāsatī buddhiḥ svayameva na sidhyati

jñānāccetpūrvapūrvasmāduttarottarasambhavaḥ /
yugapadbahubuddhitvaṃ prasajyeta kṣaṇe kṣaṇe

buddhyantaraṃ na janayennāśottramasattvataḥ /
eṣāṃ saṅghāta ātmā cedekadeśe pṛthakkṛte

na caitanyaṃ prasajyeta saṅghātābhāvatastadā /
bhinnadṛggatyabhiprāye bahucetanapuñjitam

sadyo bhinnaṃ bhavedetanniṣkriyaṃ vā bhaviṣyati /
dehasyāntargatopyātmā vyāpta eveti budhyate

aṇupramāṇaścedeṣa vyāpnuyānnākhilaṃ vapuḥ /
dehapramāṇaścenna syādbālasya sthavirāditā

dehavatpariṇāmī cettadvadeva vinaṅkṣyati /
karmaṇāaṃ pariṇāmena krimihastyādimūrtiṣu

vyāptatvātpraviśatyātmā ghaṭādiṣvantarikṣavat /
paramāṇupramāṇe'pi manasi pratibhāsate

svapne carācaraṃ viśvamātmanyeva pratiṣṭhitam /
dehādiṣvahamityevaṃ bhramaḥ saṃsārahetukaḥ

antaḥ praviṣṭaḥ śāsteti mokṣāyopādiśacchrutiḥ /
evameṣā mahāmāyā vādināmapi mohinī

yasmātsākṣātkṛte sadyo līyate ca sadāśive /
dehendriyāsuhīnāya mānadūrasvarūpiṇe /
jñānānandasvarūpāya dakṣiṇāmūrtaye namaḥ

iti śrīdakṣiṇāmūrtistotrārtha pratipādake /
prabandhe mānasollāse pañcamollāsasaṅgrahaḥ

ṣaṣṭollāsasaṃgrahaḥ
rāhugrastadivākarendusadṛśo māyāsamācchādanāt
sanmātraḥ karaṇopasaṃharaṇato yo'bhūtsuṣuptaḥ pumān /
prāgasvāpsamiti prabodhasamaye yaḥ pratyabhijñāyate
tasmai śrī gurumūrtaye nama idaṃ śrīdakṣiṇāmūrtaye

svapne viśvaṃ yathā'ntasthaṃ jāgratyapi tatheti cet /
suṣuptau kasya kiṃ bhāti kaḥ sthāyī tatra cetanaḥ

sarvaṃ ca kṣaṇikaṃ śūnyaṃ sarvameva svalakṣaṇam /
saṅghātaḥ paramāṇūnāṃ mahyambvagnisamīraṇāḥ

manuṣyādiśarīrāṇi skandhapaṃcakasaṃhatiḥ /
skandhāśca rūpavijñānasaṃjñāsaṃkāravedanāḥ

rūpyanta iti rūpāṇi viṣayāścendriyāṇyapi /
viṣayendriyayorjñānaṃ vijñānaskandha ucyate

saṃjñāguṇakriyājātiviśiṣṭapratyayātmikā /
pañcadhā kalpanā proktā saṃjñāskandhasya saugataiḥ

gavāṃ gauriti saṃjñoktā jātirgotvaṃ tu gogatam /
guṇāḥ śuklādayastasya gacchatyādyāstathā

śṛṅgī catuṣpāllāṅgūlī viśiṣṭapratyayo hyasau /
evaṃ pañcavidhā klṛptaḥ saṃjñāskandha itīryate

rāgādyāḥ puṇyapāpe ca saṃskāraskandha ucyate /
sukhaṃ duḥkhaṃ ca mokṣaśca skandhaḥ syādvedanāhvayaḥ

pañcabhya eva skandhebhyo nānya ātmāsti kaścana /
na kaścadīśvaraḥ kartā svagatātiśayaṃ jagat

skandhebhyaḥ paramāṇubhyaḥ kṣaṇikebhyo'bhijāyate /
pūrvapūrvakṣaṇādeva kṣaṇaḥ syāduttarottaraḥ

pūrvasmādeva hi jñānājjāyate jñānamuttaram /
sa evāyamiti jñānaṃ seyaṃ jvāleva vibhramaḥ

asti bhātītidhībhrāntairātmānātmasu kalpyate /
hānopādānarāhityādākāśaḥ kiṃ prakāśate

ityevaṃ bauddhasiddhāntī bhāṣamāṇo niṣiddhyate /
śūnyaṃ cejjagato hetuḥ jagadeva na siddhyati

ghaṭaḥ śūnyaḥ paṭaḥ śūnyaḥ iti kaiḥ pratipādyate /
naiva bhāseta śūnyaṃ cejjagannaraviṣāṇavat

vastvarthī kimupādadyādbhārārthaḥ kiṃ parityajet /
ko vidadhyānniṣiddhyedvā śūnyatvātsvasya cātmanaḥ

avasīdennīrākūtaṃ tasmātsarvamidaṃ jagat /
skandhānāṃ paramāṇūnāṃ na saṅghātayitāsti cet

saṅghāto na vinā hetuṃ jaḍā ghaṭapaṭādayaḥ /
mahānubhāvo bhūyāsamiti bhrāntaśca manyate

ātmāpalāpako bauddhaḥ kimarthaṃ carati vratam /
pratyabhijñā yadi bhrāntiḥ bhojanādi kathaṃ bhavet

iṣṭasādhanamevaitadannaṃ gatadinānnavat /
iti niścitya bālo'pi bhojanādau pravartate

avakāśapradātṛtvamākāśārthakriyā yathā /
tathaivārthakriyā puṃsaḥ kartṛtvajñātṛtādikā

suṣuptisamayepyātmā satyajñānasukhātmakaḥ /
sukhamasvāpsamityevaṃ pratyabhijñāyate yataḥ

pratyabhijñāyata iti prayogaḥ karmakartari /
ātmā svayaṃprakāśātvājjānātyātmānamātmanā

suṣuptau māyayā mūḍhaḥ jaḍondha iti lakṣyate /
aprakāśatayā bhāti svaprakāśatayāpi ca

jaḍātmani ca dehādau sākṣādīśo vivicyate /
eṣaiva mohinī nāma māyāśaktirmaheśituḥ

mohāpohaḥ pramātṝṇāṃ mokṣa ityabhidhīyate /
avasthātrayanirmukto doṣadibhiranāvilaḥ

iṣīka iva sanmātro nyagrodhakaṇikopamaḥ /
bāhyābāhyadaḻonmuktakadaḻīkandasannibhaḥ

niraṃśo nirvikāraśca nirābhāso nirañjanaḥ /
puruṣaḥ kevalaḥ pūrṇaḥ procyate parameśvaraḥ

vāco yatra nivartante mano yatra vilīyate /
ekībhavanti yatraiva bhūtāni bhuvanāni ca

samastāni ca tattvāni samudre sindhavo yathā /
kaḥ śokastatra ko moha ekatvamanupaśyataḥ

vācyavācakarūpatvātsavikalpopi sannayam /
dehādīnāṃ vyapohena sambhavennirvikalpakam

asanneva bhavedvidvānasadbrahmeti veda cet /
asti brahmeti cedveda santemenaṃ tato viduḥ

iti śrīdakṣiṇāmūrtistotrārthapratipādake /
prabandhe mānasollāse ṣaṣṭhollāsasya saṅgrahaḥ

saptamollāsasaṃgrahaḥ
bālyādiṣvapi jāgradādiṣu tathā sarvāsvavasthāsvapi
vyāvṛttāsvanuvartamānamahamityantaḥ sphurantaṃ sadā /
svātmānaṃ prakaṭīkaroti bhajatāṃ yo mudrayā bhadrayā
tasmai śrī gurumūrtaye nama idaṃ śrīdakṣiṇāmūrtaye

pratyabhijñābalādātmā sthāyī nirdhāryate yadi /
kā nāma pratyabhijñaiṣā kiṃ vā tasyāḥ prayojanam

pratyakṣādipramāṇeṣu pratyabhijñā na paṭhyate /
kathaṃ tasyāḥ pramāṇatvamiti pṛcchan prabodhyate

bhātasya kasya citpūrvaṃ bhāsamānasya sāmpratam /
so'yamityanusandhānaṃ pratyabhijñānamucyate

taddeśakālākārādīnavadhūyānuṣṅgikān /
yathaikaṃ vastvanusyūtaṃ so'yamityabhidhīyate

māyānuṣṅgasañjātakiñcijjñatvādyapohanāt /
sarvajñatvādivijñānaṃ pratyabhijñānamātmanaḥ

pūrvajanmānubhūtārthasmaraṇānmṛgaśābakaḥ /
jananīstanyapānāya svayameva pravartate

tasmānniścīyate sthāyītyātmā dehāntareṣvapi /
smṛtiṃ vinā na ghaṭate stanyapānaṃ śiśoryataḥ

pūrvatrānubhave kāle smṛtikāle paratra san /
ātmā saṃskārarūpeṇa smaratyarthaṃ svaniṣṭhitam

pratyabhijñeti bhāvānāṃ smṛtiścedabhidhīyate /
ātmasthairye pramāṇatvaṃ smṛtiśca prāpnuyātkatham

smṛtau prakāśo nārthasya na cāpyarthasya niścayaḥ /
na cāpyarthānubhavayoraṅgulyoriva sambhavet

nānubhūtiviśiṣṭasya padārthasya ca daṇḍivat /
sarvatrāpyevamityevaṃ prasaṅgāditi cecchṛṇu

prāktanānubhave naṣṭe tadavaṣṭambhasambhavāt /
saṃskārasaṃjñātsāmagryāt pauruṣājjāyate smṛtiḥ

āvedyānubhave naṣṭe tadīyaṃ viṣayaṃ prati /
anubhāvakamātmānaṃ bodhayatyanapāyinam

viṣaye ca pramuṣite naṣṭe vā'nubhave sati /
svaviśrāntaṃ smaratyarthaṃ devo'pramuṣitaḥ sadā

pramoṣaṇaṃ pramātṝṇāṃ māyayā tamasā kṛtam /
māyāvidye prabhoḥ śaktī bhānośchāyāprabhopame

arthānācchadayenmāyā vidyā vyākṣipya darśayet /
pratyabhijñaiva sarveṣāṃ pramāṇānāṃ ca sādhanam

īśvaronyohamapyanya iti vicchedakāriṇīm /
vyākṣipya vidyayā māyāmīśvarohamiti smṛtiḥ

īṣatprakāśobhūdīśo māyāyavanikāvṛtaḥ /
samyagāvaraṇāpāye sahasrāṃśuriva sphuret

na kāraṇānāṃ vyāpāraḥ pramāṇānāṃ na vā punaḥ /
pratyabhijñāpanaṃ nāma mohāpasaraṇaṃ param

yāvanti santi mānāni vyavahārapravṛttaye /
teṣāṃ mohāpasaraṇādvyapāronyo na vidyate

jaḍānṛtaparicchinnadehadharmāścidātmani /
satyajñānasukhātmatvaṃ mohāddehe'pi kalpyate

śuktau rajatamityevaṃ yathā vyāmuhyate'nyathā /
saeva rrūpyaṃ cedbhāti vilayaste na sidhyati // २२
nātyantāsatprakāśeta naraśṛṅgādivatkvacit /
kāntākarādau rajatamiti syātsmaraṇaṃ bhrame

tenedaṃ tulyamityevaṃ syātsādṛśyādyadi bhramaḥ /
pītaḥ śaṅkho guḍastikta ityādau nāsti tulyatā

tādātmyena sphurati cedrajatatvena śuktikā /
vibhramo niradhiṣṭhāno bādho niravadhirbhavet

buddhisthitaṃ cedrajataṃ bāhyatvena pratīyate /
guñjādau jvalanārope dehadāhaḥ prasajyate

yuktihīnaprakāśatvād bhrānterna hyasti lakṣaṇam /
yadi syāllakṣaṇaṃ kiṃcid bhrāntireva na sidhyati

jalacandravadekasminnirbhaye rajjusarpavat /
pratīyate yathā svarṇe kāraṇe kaṭakādivat

upātte rūpyavacchuktau vyāpte yakṣapurīva khe /
raśmyambuvatsphuradrūpe sthāṇau coravadakriye

asatkalpamidaṃ viśvamātmanyāropyate bhramāt /
svayaṃprakāśaṃ sadrūpaṃ bhrāntibādhavivarjitam

pratyabhijñāyate vastu prāgvanmohe vyapohite /
dehādyupādhau nirdhūte syādātmaiva maheśvaraḥ

smṛtiḥ pratyakṣamaitihyamityādīnyaparāṇyapi /
pramāṇānyāptavāgāha pratyabhijñāprasiddhaye

iti śrīdakṣiṇāmūrtistotrārthapratipādake /
prabandhe mānasollāse saptamollāsasaṅgrahaḥ

aṣṭamollāsasaṃgrahaḥ
viśvaṃ paśyati kāryakāraṇatayā svasvāmisaṃbandhataḥ
śiṣyācāryatayā tathaiva pitṛputrādyātmanā bhedataḥ /
svapne jāgrati vā eṣa puruṣo māyāparibhrāmitaḥ
tasmai śrī gurumūrtaye nama idaṃ śrīdakṣiṇāmūrtaye

prakāśavyatirekeṇa padārthaḥ ko'pi nāsti cet /
paramārthopadeśānto vyavahāraḥ kathaṃ bhavet

kasya bandhaśca mokṣaśca badhyate kena hetunā /
māyayā lakṣaṇaṃ kiṃ syādityevaṃ paripṛcchataḥ

praśanaḥ syāduttaraṃ vaktuṃ pratipattuṃ sukhena ca /
uktorthaḥ saptabhiḥ ślokaiḥ punaḥ saṃkṣipya kathyate

paunaruktyaṃ na doṣo'tra śabdenārthena vā bhavet /
abhyāsena garīyastvamarthasya pratipādyate

svayaṃprakāśe sadrūpe'pyekasminparameśvare /
kāryakāraṇasambandhādyanekavidhakalpanā

rāhoḥ śiraḥ suṣiḥ khasya mamātmā pratimāvapuḥ /
ityādikalpanā tulyā na pṛthagvastugocarā

upāsyopāsakatvena guruśiṣyakrameṇa ca /
svāmibhṛtādirūpeṇa krīḍati svecchayeśvaraḥ

pitaraṃ prati putro yaḥ putraṃ prati pitaiva saḥ /
eka eva hi nāneva kalpyate śabdamātrataḥ

tasmātprakāśa evāsti paramārthanirūpaṇe /
bhedapratītirmithyaiva māyayā''tmani kalpitā

mithyātvaṃ nāma bādhyatvaṃ samyagjñānodaye sati /
śiṣyācāryopadeśādi svapnavatpratibhāsate

mithyābhūto'pi vedāntaḥ satyamarthaṃ prabodhayet /
devatāpratimāvacca citravatpratibimbavat

sarvo'pi vyavahāro'yaṃ māyayā parijṛmbhaṇam /
suṣuptisadṛśī māyā svaprabodhena bādhyate

yuktihīnaprakāśasya saṃjñā māyeti kathyate /
nāsatī dṛśyamānā sā bādhyamānā na vā satī

na prakāśādiyaṃ bhinnā chāyevārkasya tāmasī /
na cābhinnā jaḍatvena virodhānnobhayātmikā

svahetvavayavābhāvānneyaṃ sāvayavocyate /
na cāvayavahīnā sā kāryeṣvavayavānvitā

avicāritasiddheyaṃ māyāveśyāvilāsinī /
puruṣaṃ vañcayatyeva mithyābhūtaiḥ svavibhramaiḥ

na tasyā mūlavicchedamabhivāñchati kecana /
teṣāṃ pakṣe kathaṃ mokṣo manasaḥ sambhaviṣyati

tisropyavasthā manaso jāgratsvapnasuṣuptayaḥ /
cakravatparivartante bhedabhrāntyekahetavaḥ

tābhiḥ karoti karmāṇi punastairbadhyate manaḥ /
manasaḥ kevalaḥ sākṣī bhānuvatpuruṣaḥ paraḥ

yathā prāṇikṛtairarkaḥ karmabhirnaiva badhyate /
tathā manaḥkṛtairātmā sākṣitvānnaiva badhyate

ātmā karoti karmāṇi badhyate mucyate ca taiḥ /
ityaupacārikī klṛptirbhramamātraiva kevalam

dhūmābhradhūlīnīhārairaspṛṣṭo'pi divākaraḥ /
yathā channa ivābhāti tathaivātmā'pi māyayā

yathā līlāvaśātkaścidbhrāmyamāṇaḥ kumārakaḥ /
bhramattatpaśyati jagat śatacandraṃ nabhaḥsthalam

tathaiva māyayā jīvo bhrāmito vāsanāvaśāt /
nānākāramidaṃ viśvaṃ bhramamāṇaṃ ca paśyati

saṃsṛjya manasā devaḥ saṃsaranniva lakṣyate /
yathā'rko jalasaṃsargāccalannāneva lakṣyate

yogābhyāsavaśādyena mano nirviṣayaṃ kṛtam /
nivṛttaḥ sa pumāṃsadyo jīvanmukto bhaviṣyati

dvā suparṇau ca sayujābhavanmāyayā śivaḥ /
ajāmekāṃ juṣanneko nānevāsīditi śrutiḥ

iti śrīdakṣiṇāmūrtistotrārthapratipādake /
prabandhe mānasollāse aṣṭamollāsasaṅgrahaḥ

navamollāsasaṅgrahaḥ
bhūrambhāṃsyanalo'nilo'mbaramaharnātho himāṃśuḥ pumān
ityābhāti carācarātmakamidaṃ yasyaiva mūrtyaṣṭakam /
nānyatkiñcana vidyate vimṛśatāṃ yasmātparasmādvibhoḥ
tasmai śrī gurumūrtaye nama idaṃ śrīdakṣiṇāmūrtaye

kathamevaṃvidhā māyā nivarteteti pṛcchataḥ /
īśvaropāsanārūpastadupāyaḥ prakīrtyate

ṣaṭtriṃśattattvarūpāsu parameśvaramūrtiṣu /
pratyakṣeṇopalabhyante sarvairapyaṣṭamūrtayaḥ

ameyāsu manaḥ kṣipramāroḍhuṃ nārhatītyataḥ /
mūrtyaṣṭakamayīṃ brūta guruḥ sarvātmabhāvanām

virāṭcharīre brahmāṇḍe prāṇināmapi vigrahe /
ṣaṭtriṃśattattvasaṅghātaḥ sarvatrāpyanuvartate

vyāptirvyaṣṭiśarīre'sminmanaso vyaṣṭirūpiṇaḥ /
tasmātsarvātmakamidaṃ svaśarīraṃ vicintayet

vyaṣṭyupāsanayā puṃsaḥ samaṣṭivyāptimāpnuyāt /
upasaṃkrāmatītyevaṃ daśakṛtva upādiśat

brahmāṇḍasyodare lokāḥ saptabhūrādayaḥ smṛtāḥ /
mūlādibrahmarandhrānteṣvādhāreṣu vasanti te

vīṇādaṇḍo mahāmerusthīni kulaparvatāḥ /
gaṅgā tu piṅgaḻā nāḍī yamuneḍā prakīrtitā

sarasvatī suṣumnoktā nāḍyonyāḥ puṇyanimnagāḥ /
dvīpāḥ syurdhātavaḥ sapta svedabāṣpādayobdhayaḥ

mūle tiṣṭhati kālāgnirasthimadhye ca bāḍabaḥ /
vaidyutogniḥ suṣumnāyāṃ pārthivo nābhimaṇḍale

hṛdi tiṣṭhati sūryāgniḥ kapāle candramaṇḍalam /
nakṣatrāṇyaparāṇyāhurnetrādīnīndriyāṇyapi

dhāryante vāyubhirlokāḥ yathā pravahaṇādibhiḥ /
prāṇādibhirdaśavidhairdhāryate vāyubhirvapuḥ

prāpyeḍāpiṅgaḻe prāṇo mūlātsūryasvarūpataḥ /
nāsikābhyāṃ bahirgatvā līyate dviṣaḍaṅgule

aṣṭāṅguḻena somātmā nāḍībhyāmantarāviśat /
malamūtramarucchukrāṇyapāno visṛjedbahiḥ

agnīṣomamayo bhūtvā suṣumnārandhramāśritaḥ /
ābrahmarandhramudgacchannudāno vardhate svayam

vyāpayedvapuṣi vyāno bhuktānnarasamanvaham /
sandhukṣaṇaṃ samānastu kāyāgneḥ kurute sadā

nāgo hikkākaraḥ kūrmo nimeṣonmeṣakārakaḥ /
kṣutaṃ karoti kṛkaro devadatto vijṛmbhaṇam

sthaulyaṃ dhanañjayaḥ kuryānmṛtaṃ cāpi na muñcati /
ākāśo bahirapyantaravakāśaṃ prayacchati

candrārkau kālanetārau prāṇāpānau śarīriṇām /
sākṣī puruṣa ityevaṃ mūrtyaṣṭakamidaṃ vapuḥ

samanaskamidaṃ yogī sevamāna upāsanam /
aṣṭāṅgayogayuktaḥ sannamanaskaṃ sa gacchati / २०//
manaḥ prasādaḥ santoṣo maunamindriyanigrahaḥ /
dayā dākṣiṇyamāstikyamārjavaṃ mārdavaṃ kṣamā

bhāvaśuddhirahiṃsā ca brahmacaryaṃ smṛtirdhṛtiḥ /
ityevamādayonye ca manaḥ sādhyā yamāḥ smṛtāḥ

snānaṃ śaucaṃ kratuḥ satyaṃ japo homaśca tarpaṇam /
tapo dānaṃ titikṣā ca namaskāraḥ pradakṣiṇam

vratopavāsādyāścānye kāyikā niyamāḥ smṛtāḥ /
svastikaṃ gomukhaṃ padyaṃ haṃsākhyaṃ brāhmamāsanam

nṛsiṃhaṃ garuḍaṃ kūrmaṃ nāgākhyaṃ vaiṣṇavāsanam /
vīraṃ mayūraṃ vajrākhyaṃ siddhākhyaṃ raudramāsanam

yonyāsanaṃ viduḥ śāktaṃ śaivaṃ paścimatānakam /
nirālambanayogasya nirālambanamāsanam

nirālambatayā dhyānaṃ nirālambaḥ sadāśivaḥ /
recakaḥ pūrakaścaiva kumbhakaḥ prāṇasaṃyamaḥ

indriyāṇāṃ samastānāṃ viṣayebhyo nivāraṇam /
pratyāhāra iti proktaṃ pratyāhārārthavedibhiḥ

ādhāre kvāpi manasaḥ sthāpanaṃ dhāraṇocyate /
brahmaviṣṇuśivādīnāṃ cintā dhyānaṃ pracakṣate

dhyānādaspandanaṃ buddheḥ samādhirabhidhīyate /
amanaskasamādhistu sarvacintāvivarjitam

citte niścalatāṃ yāte prāṇo bhavati niścalaḥ /
cittasya niścalatvāya yogaṃ sadhyānamabhyaset

ākuñcanamapānasya prāṇasya ca nirodhanam /
lambikopari jihvāyāḥ sthāpanaṃ yogasādhanam

citte niścalatāṃ yāte prāṇe madhyapathaṃ gate /
cihnānyetāni jāyante pañcabhūtajayātpṛthak

malamūtrakaphālpatvamārogyaṃ laghutā tanoḥ /
sugandhaḥ svarṇa[svara] varṇatvaṃ prathamaṃ yogalakṣaṇam

kaṇṭakāgreṣvasaṅgatvaṃ jalapaṅkeṣvamajjanam /
kṣuttṛḍādisahiṣṇutvaṃ dvitīyaṃ yogalakṣaṇam

bahvannapānabhoktṛtvamātapāgnisahiṣṇutā /
darśanaṃ śravaṇaṃ dūrāttṛtīyaṃ yogalakṣaṇam

maṇḍūkaplavanaṃ bhūmau markaṭaplavanaṃ drume /
ākāśagamanaṃ ceti caturthaṃ yogalakṣaṇam

jñānaṃ trikālaviṣayamaiśvaryamaṇimādikam /
anantaśaktimatvaṃ ca pañcamaṃ yogalakṣaṇam

prāṇe suṣumnāṃ saṃprāpte nādontaḥ śrūyateṣṭadhā /
ghaṇṭādundubhiśaṅkhābdhivīṇāveṇvāditālavat

tanūnapāttaṭittārātāreśatapanopamam /
brahmanāḍīṃ gate prāṇe bimbarūpaṃ prakāśate

śvāsāścaranti yāvanto manuṣyasya dinaṃ prati /
tāvanti yojanānyarkaḥ śvāseśvāse pradhāvati

ekaviṃśatisāhasraṃ ṣaṭchataṃ śvāsasaṅkhyayā /
so'hamityuccaratyātmā mantraṃ pratyahamāyuṣe

sakāraṃ ca hakāraṃ ca lopayitvā prayojayet /
sandhiṃ vai pūrvarūpākhyaṃ tato'sau praṇavo bhavet

akāraścāpyukāraśca makāro bindunādakau /
pañcākṣarāṇyamūnyāhuḥ praṇavasthāni paṇḍitāḥ //
brahmā viṣṇuśca rudraścāpīśvaraśca sadāśivaḥ /
teṣvakṣareṣu tiṣṭhanti ṣaṭtriṃśattattvasaṃyutāḥ

guruprasādāllabhate yogamaṣṭāṅgalakṣaṇam /
śivaprasādāllabhate yogasiddhiṃ ca śāśvatīm

saccidānandarūpāya bindunādāntarātmane /
ādimadhyāntaśūnyāya gurūṇāṃ gurave namaḥ

iti śrīdakṣiṇāmūrtistotrārthapratipādake /
prabandhe mānasollāse navamollāsasaṅgrahaḥ

daśamollāsasaṅgrahaḥ
sarvātmatvamiti sphuṭīkṛtamidaṃ yasmādamuṣmiṃstave
tenāsya śravaṇāttadarthamananāddhyānācca saṃkīrtanāt /
sarvātmatvamahāvibhūtisahitaṃ syādīśvaratvaṃ svataḥ
siddhyettatpunaraṣṭadhā pariṇataṃ caiśvaryamavyāhatam

paricchinnamahambhāvaṃ parityajyānuṣaṅgikam /
pūrṇāhambhāvalābhosya stotrasya phalamucyate

putrapautragṛhakṣetradhanadhānyasamṛddhayaḥ /
arvācīnāśca sidhyanti svargapātāḻabhūmiṣu

pāke pravartamānasya śītādiparihāravat /
prāsaṅgikāśca sidhyanti stotreṇānena sarvadā

aiśvaryamīśvaratvaṃ hi tasya nāsti pṛthaksthitiḥ /
puruṣe dhāvamāne'pi chāyā tamanudhāvati

anantaśaktiraiśvaryaṃ niṣyandāścāṇimādayaḥ /
svasyeśvaratve saṃsiddhe sidhyanti svayameva hi

yadīyaiśvaryavipruḍbhirbrahmaviṣṇuśivādayaḥ /
aiśvaryavanto śāsante sa evātmā sadāśivaḥ

puṣpamānayatā gandho vinecchāmanubhūyate /
pūrṇāhambhāvayuktena paricchinnā vibhūtayaḥ

aṇimā mahimā caiva garimā laghimā tathā /
prāptiḥ prākāmyamīśitvaṃ vaśitvaṃ cāṣṭasiddhayaḥ

atyantamaṇuṣu prāṇiṣvātmatvena praveśanam /
aṇimāsaṃjñamaiśvaryaṃ vyāptasya paramātmanaḥ

brahmāṇḍādiśivāntāyāḥ ṣaṭtriṃśattattvasaṃhateḥ /
bahiśca vyāpyavṛttitvamaiśvaryaṃ mahimāhvayam

mahāmerusamāṅgasya samuddharaṇakarmaṇi /
lāghave tūlatulyatvaṃ laghimānaṃ vidurbudhāḥ

paramāṇusamāṅgasya samuddharaṇakarmaṇi /
gurave merutulyatvaṃ garimāṇaṃ vidurbudhāḥ

pātālavāsinaḥ puṃso brahmalokāvalokanam /
prāptirnāma mahaiśvaryaṃ suduṣprāpamayoginām

ākāśagamanādīnāmanyāsaṃ siddhisampadām /
svecchāmātreṇa saṃsiddhiḥ prākāmyamabhidhīyate

svaśarīraprakāśena sarvārthānāṃ prakāśanam /
prākāśyamidamaiśvaryamiti kecitpracakṣate

svecchāmātreṇa lokānāṃ sṛṣṭisthityantakartṛtā /
sūryādināṃ niyoktṛtvamīśitvamabhidhīyate

salokapālāḥ sarve'pi lokāḥ svavaśavartinaḥ /
tadaiśvaryaṃ vaśitvākhyaṃ sulabhaṃ śivayoginām

yastvevaṃ brāhmaṇo vetti tasya devā vaśe sthitāḥ /
kiṃ punaḥ kṣmāpativyāghravyāḻastrīpuruṣādayaḥ

sarvātmabhāvasāmrājyanirantaritacetasām /
paripakvasamādhīnāṃ kiṃ kiṃ nāma na sidhyati

stotrametatpaṭheddhīmānsarvātmatvaṃ ca bhāvayet /
arvācīne spṛhāṃ muktvā phale svargādisambhave

svargādirājyaṃ sāmrājyaṃ manute na hi paṇḍitaḥ /
tadeva tasya sāmrājyaṃ yattu svārājyamātmani

sarvātmabhāvanāvantaṃ sevante sarvasiddhayaḥ /
tasmādātmani sāmrājyaṃ kuryānniyatamānasaḥ

yasya deve parā bhaktiryathā deve tathā gurau /
tasyaite kathitā hyarthāḥ prakāśante mahātmanaḥ

prakāśātmikayā śaktyā prakāśānāṃ prabhākaraḥ /
prakāśayati yo viśvaṃ prakāśo'yaṃ prakāśatām

iti śrīdakṣiṇāmūrtistotrārthapratipādake /
prabandhe mānasollāse daśammollāsasaṅgrahaḥ

iti śrīmacchaṅkarabhagavatpādācāryakṛta dakṣiṇāmūrtistotrabhāvārthavārtikaṃ sureśvarācāryakṛtaṃ samāptam //
ॐ tat sat //