maitreyyupaniṣat · Chapter 1

maitreyyupaniṣat
śrutyācāryopadeśena munayo yatpadaṃ yayuḥ /
tatsvānubhūtisaṃsiddhaṃ svamātraṃ brahma bhāvaye //
ॐ āpyāyantu mamāṅgāni vākprāṇaścakṣuḥ śrotramatho balamindriyāṇi ca sarvāṇi sarvaṃ brahmopaniṣadaṃ māhaṃ brahma nirākuryāṃ mā mā brahma nirākarodanirākaraṇamastvanirākaraṇaṃ me'stu tadātmani nirate ya upaniṣatsu dharmāste mayi santu te mayi santu //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
ॐ bṛhadratho vai nāma rājā rājye jyeṣṭhaṃ putraṃ nidhāpayitvedamaśāśvataṃ manyamānaḥ śarīraṃ vairāgyamupeto'raṇyaṃ nirjagāma / sa tatra paramaṃ tapa āsthāyādityamīkṣamāṇa ūrdhvabāhuḥ tiṣṭhatyante sahasrasya munerantikamājagāmāgnirivādhūmakastejasā nirdahannivātmavidbhagavāñchākāyanya uttiṣṭhottiṣṭha varaṃ vṛṇīṣveti rājānamabravītsa tasmai namaskṛtyovāca bhagavannāhamātmavittvaṃ tattvavicchṛṇumo vayaṃ sa tvaṃ no brūhītyetadvṛttaṃ purastādaśakyaṃ mā pṛccha praśnamaikṣvākānyānkāmānvṛṇīṣveti śākāyanyasya caraṇāvabhimṛśyamāno rājemāṃ gāthāṃ jagāda

atha kimetairvānyānāṃ śoṣaṇaṃ mahārṇavānāṃ śikhariṇāṃ prapatanaṃ dhruvasya pracalanaṃ sthānaṃ vā tarūṇāṃ nimajjanaṃ pṛthivyāḥ sthānādapasaraṇaṃ surāṇāṃ so'hamityetadvidhe'sminsaṃsāre kiṃ kāmopabhogairyairevāśritasyāsakṛdupāvartanaṃ dṛśyata ityuddhartumarhasītyandhodapānastho bheka ivāhamasminsaṃsāre bhagavaṃstvaṃ no gatiriti

bhagavañcharīramidaṃ maithunādevodbhūtaṃ saṃvidapetaṃ niraya eva mūtradvāreṇa niṣkrāntamasthibhiścitaṃ māṃsenānuliptaṃ carmaṇāvabaddhaṃ viṇmūtravātapittakaphamajjāmedovasābhiranyaiśca malairbahubhiḥ paripūrṇametādṛśe śarīre vartamānasya bhagavaṃstvaṃ no gatiriti

atha bhagavāñchākāyanyaḥ suprīto'bravīdrājānaṃ mahārāja bṛhadrathekṣvākurvaṃśadhvajaśīrṣātmajñaḥ kṛtakṛtyastvaṃ marunnāmno viśruto'sītyayaṃ khalvātmā te katamo bhagavānvarṇya iti taṃ hovāca

śabdasparśādayo ye'rthā anarthā iva te sthitāḥ /
yeṣāṃ saktastu bhūtātmā na smarecca paraṃ padam

tapasā prāpyate sattvaṃ sattvātsaṃprāpyate manaḥ /
manasā prāpyate hyātmā hyātmāpattyā nivartate

yathā nirindhano vahniḥ svayonāvupaśāmyati /
tathā vṛttikṣayāccittaṃ svayonāvupaśāmyati

svayonāvupaśāntasya manasaḥ satyagāminaḥ /
indriyārthavimūḍhasyānṛtāḥ karmavaśānugāḥ

cittameva hi saṃsārastatprayatnena śodhayet /
yaccittastanmayo bhavati guhyametatsanātanam

cittasya hi prasādena hanti karma śubhāśubham /
prasannātmātmani sthitvā sukhamakṣayamaśnute

samāsaktaṃ yadā cittaṃ jantorviṣayagocaram /
yadyevaṃ brahmaṇi syāttatko na mucyeta bandhanāt

hṛtpuṇḍarīkamadhye tu bhāvayetparameśvaram /
sākṣiṇaṃ buddhivṛttasya paramapremagocaram

agocaraṃ manovācāmavadhūtādhisaṃplavam /
sattāmātraprakāśaikaprakāśaṃ bhāvanātigam

aheyamanupādeyamasāmānyaviśeṣaṇam / dhruvaṃ stimitagambhīraṃ na tejo na tamastatam /
nirvikalpaṃ nirābhāsaṃ nirvāṇamayasaṃvidam

nityaḥ śuddho buddhamuktasvabhāvaḥ satyaḥ sūkṣmaḥ saṃvibhuścādvitīyaḥ /
ānandābdhiryaḥ paraḥ so'hamasmi pratyagdhāturnātra saṃśītirasti

ānandamantarnijamāśrayaṃ tamāśāpiśācīmavamānayantam /
ālokayantaṃ jagadindrajālamāpatkathaṃ māṃ praviśedasaṅgam

varṇāśramācārayutā vimūḍhāḥ karmānusāreṇa phalaṃ labhante /
varṇādidharmaṃ hi parityajantaḥ svānandatṛptāḥ puruṣā bhavanti

varṇāśramaṃ sāvayavaṃ svarūpamādyantayuktaṃ hyatikṛcchrmātram /
putrādideheṣvabhimānaśūnyaṃ bhūtvā vasetsaukhyatame hyananta iti

// iti prathamo'dhyāyaḥ //
atha bhagavānmaitreyaḥ kailāsaṃ jagāma taṃ gatvovāca bho bhagavanparamatattvarahasyamanubrūhīti //
sa hovāca mahādevaḥ //
deho devālayaḥ proktaḥ sa jīvaḥ kevalaḥ śivaḥ /
tyajedajñānanirmālyaṃ so'haṃbhāvena pūjayet

abhedadarśanaṃ jñānaṃ dhyānaṃ nirviṣayaṃ manaḥ/
snānaṃ manomalatyāgaḥ śaucamindriyanigrahaḥ

brahmāmṛtaṃ pibedbhaikṣamācareddeharakṣaṇe / vasedekāntiko bhūtvā caikānte dvaitavarjite /
ityevamācareddhīmānsa evaṃ muktimāpnuyāt

jātaṃ mṛtamidaṃ dehaṃ mātāpitṛmalātmakam /
sukhaduḥkhālayāmedhyaṃ spṛṣṭvā snānaṃ vidhīyate

dhātubaddhaṃ mahārogaṃ pāpamandiramadhruvam /
vikārākāravistīrṇaṃ spṛṣṭvā snānaṃ vidhīyate

navadvāramalasrāvaṃ sadā kāle svabhāvajam /
durgandhaṃ durmalopetaṃ spṛṣṭvā snānaṃ vidhīyate

mātṛsūtakasambandhaṃ sūtake saha jāyate /
mṛtasūtakajaṃ dehaṃ spṛṣṭvā snānaṃ vidhīyate

ahaṃmameti viṇmūtralepagandhādimocanam /
śuddhaśaucamiti proktaṃ mṛjjalābhyāṃ tu laukikam

cittaśuddhikaraṃ śaucaṃ vāsanātrayanāśanam /
jñānavairāgyamṛttoyaiḥ kṣālanācchaucamucyate

advaitabhāvanā bhaikṣamabhakṣyaṃ dvaitabhāvanam /
guruśāstroktabhāvena bhikṣorbhaikṣaṃ vidhīyate

vidvānsvadeśamutsṛjya saṃnyāsānantaraṃ svataḥ /
kārāgāravinirmuktacoravaddūrato vaset

ahaṅkārasutaṃ vittabhrātaraṃ mohamandiram /
āśāpatnīṃ tyajedyāvattāvanmukto na saṃśayaḥ

mṛtā mohamayī mātā jāto bodhamayaḥ sutaḥ /
sūtakadvayasamprāptau kathaṃ sandhyāmupāsmahe

hṛdākāśe cidādityaḥ sadā bhāsati bhāsati /
nāstameti na codeti kathaṃ sandhyāmupāsmahe

ekamevādvitīyaṃ yadgurorvākyena niścitam /
etadekāntamityuktaṃ na maṭho na vanāntaram

asaṃśayavatāṃ muktiḥ saṃśayāviṣṭacetasām /
na muktirjanmajanmānte tasmādviśvāsamāpnuyāt

karmatyāgānna saṃnyāso na praiṣoccāraṇena tu /
sandhau jīvātmanoraikyaṃ saṃnyāsaḥ parikīrtitaḥ

vamanāhāravadyasya bhāti sarveṣaṇādiṣu /
tasyādhikāraḥ saṃnyāse tyaktadehābhimāninaḥ

yadā manasi vairāgyaṃ jātaṃ sarveṣu vastuṣu /
tadaiva saṃnyasedvidvānanyathā patito bhavet

dravyārthamannavastrārthaṃ yaḥ pratiṣṭhārthameva vā /
saṃnyasedubhayabhraṣṭaḥ sa muktiṃ nāptumarhati

uttamā tattvacintaiva madhyamaṃ śāstracintanam /
adhamā mantracintā ca tīrthabhrāntyadhamādhamā

anubhutiṃ vinā mūḍho vṛthā brahmaṇi modate /
pratibimbitaśākhāgraphalāsvādanamodavat

na tyajeccedyatirmukto yo mādhukaramāntaram /
vairāgyajanakaṃ śraddhākalatraṃ jñānanandanam

dhanavṛddhā vayovṛddhā vidyāvṛddhāstathaiva ca /
te sarve jñānavṛddhasya kiṅkarāḥ śiṣyakiṅkarāḥ

yanmāyayā mohitacetaso māmātmānamāpūrṇamalabdhavantaḥ /
paraṃ vidagdhodarapūraṇāya bhramanti kākā iva sūrayo'pi

pāṣāṇalohamaṇimṛṇmayavigraheṣu pūjā punarjananabhogakarī mumukṣoḥ /
tasmādyatiḥ svahṛdayārcanameva kuryādbāhyārcanaṃ pariharedapunarbhavāya

antaḥpūrṇo bahiḥpūrṇaḥ pūrṇakumbha ivārṇave /
antaḥśūnyo bahiḥśūnyaḥ śūnyakumbha ivāmbare

mā bhava grāhyabhāvātmā grāhakātmā ca mā bhava /
bhāvanāmakhilāṃ tyaktvā yacchiṣṭaṃ tanmayo bhava

draṣṭṛdarśanadṛśyāni tyaktvā vāsanayā saha /
darśanaprathamābhāsamātmānaṃ kevalaṃ bhaja

saṃśāntasarvasaṅkalpā yā śilāvadavasthitiḥ /
jāgrannidrāvinirmuktā sā svarūpasthitiḥ parā

// iti dvitīyo'dhyāyaḥ //
ahamasmi paraścāsmi brahmāsmi prabhavo'smyaham /
sarvalokaguruścāsmi sarvaloke'smi so'smyaham

ahamevāsmi siddho'smi śuddho'smi paramo'smyaham /
ahamasmi sadāsaॊ'smi nityo'smi vimalo'smyaham

vijñāno'smi viśeṣo'smi somo'smi sakalo'smyaham /
śubho'smi śokahīno'smi caitanyo'smi samo'smyaham

mānāvamānahīno'smi nirguṇo'smi śivo'smyaham /
dvaitādvaitavihīno'smi dvandvahīno'smi so'smyaham

bhāvābhāvavihīno'smi bhāsāhīno'smi bhāsmyaham /
śūnyāśūnyaprabhāvo'smi śobhanāśobhano'smyaham

tulyātulyavihīno'smi nityaḥ śuddhaḥ sadāśivaḥ /
sarvāsarvavihīno'smi sāttviko'smi sadāsmyaham

ekasaṅkhyāvihīno'smi dvisaṅkhyāvānahaṃ na ca /
sadasadbhedahīno'smi saṅkalparahitosmyaham

nānātmabhedahīno'smi hyakhaṇḍānandavigrahaḥ /
nāhamasmi na cānyo'smi dehādirahito'smyaham

āśrayāśrayahīno'smi ādhārarahito'smyaham /
bandhamokṣādihīno'smi śuddhabrahmāsmi so'smyaham

cittādisarvahīno'smi paramo'smi parātparaḥ /
sadā vicārarūpo'smi nirvicāro'smi so'smyaham

akārokārarūpo'smi makaro'smi sanātanaḥ /
dhyātṛdhyānavihīno'smi dhyeyahīno'smi so'smyaham

sarvatrapūrṇasvarūpo'smi saccidānandalakṣaṇaḥ /
sarvatīrthasvarūpo'smi paramātmāsmyahaṃ śivaḥ

lakṣyālakṣyavihīno'smi layahīnaraso'smyaham /
mātṛmānavihīno'smi meyahīnaḥ śivo'smyaham

na jagatsarvadraṣṭāsmi netrādirahitosmyaham /
pravṛddho'smi prabuddho'smi prasanno'smi haro'smyaham

sarvendriyavihīno'smi sarvakarmakṛdapyaham /
sarvavedāntatṛpto'smi sarvadā sulabho'smyaham

muditāmuditākhyo'smi sarvamaunaphalo'smyaham /
nityacinmātrarūpo'smi sadā saccinmayo'smyaham

yatkiñcidapi hīno'smi svalpamapyati nāsmyaham /
hṛdayagranthihīno'smi hṛdayāmbujamadhyagaḥ

ṣaḍvikāravihīno'smi ṣaṭkoṣarahito'smyaham /
ariṣaḍvargamukto'smi antarādantaro'smyaham

deśakālavimukto'smi digambarasukho'smyaham /
nāsti nāsti vimukto'smi nakārahito'smyaham

akhaṇḍākāśarūpo'smi hyakhaṇḍākāramasmyaham /
prapañcamuktacitto'smi prapañcarahito'smyaham

sarvaprakāśarūpo'smi cinmātrajyotirasmyaham /
kālatrayavimukto'smi kāmādirahito'smyaham

kāyikādivimukto'smi nirguṇaḥ kevalo'smyaham /
muktihīno'smi mukto'smi mokṣahīno'smyahaṃ sadā

satyāsatyādihīno'smi sanmātrānnāsmyahaṃ sadā /
gantavyadeśahīno'smi gamanādivivarjitaḥ

sarvadā samarūpo'smi śānto'smi puruṣottamaḥ /
evaṃ svānubhavo yasya so'hamasmi na saṃśayaḥ

yaḥ śṛṇoti sakṛdvāpi brahmaiva bhavati svayamityupaniṣat //
// iti tṛtīyo'dhyāyaḥ //
ॐ āpyāyantu mamāṅgāni vākprāṇaścakṣuḥ śrotramatho balamindriyāṇi ca sarvāṇi sarvaṃ brahmopaniṣadaṃ māhaṃ brahma nirākuryāṃ mā mā brahma nirākarodanirākaraṇamastvanirākaraṇaṃ me'stu tadātmani nirate ya upaniṣatsu dharmāste mayi santu te mayi santu //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
// iti maitreyyupaniṣatsamāptā //
adhikādhyayanāya