Language

ENहिગુ
Scripture Library

maitrāyaṇyupaniṣat · Chapter 1

1

maitrāyaṇyupaniṣat
// atha maitrāyaṇyupaniṣat //
sāmavedīya sāmānya upaniṣat // vairāgyotthabhaktiyuktabrahmamātraprabodhataḥ / yatpadaṃ munayo yānti tattraipadamahaṃ mahaḥ // ॐ āpyāyantu mamāṅgāni vākprāṇaścakṣuḥ śrotamatho balamindriyāṇi ca / sarvāṇi sarvaṃ brahmopaniṣadaṃ māhaṃ brahma nirākuryāṃ mā mā brahma nirākarodanirākaraṇamastvanirākaraṇaṃ mestu tadātmani nirate ya upaniṣatsu dharmāste mayi santu te mayi santu // ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ // maitrāyaṇī kauṣitakī bṛhajjābālatāpanī / kālāgnirudramaitreyī subālakṣuramantrikā / ॐ bṛhadratho ha vai nāma rājā rājye jyeṣṭhaṃ putraṃ nidhāpayitvedamaśāśvataṃ manyamānaḥ śārīraṃ vairāgyamupeto'raṇyaṃ nirjagāma sa tatra paramaṃ tapa āsthāyādityamīkṣamāṇa ūrdhvabāhustiṣṭhatyante sahasrasya munirantikamājagāmāgnirivādhūmakastejasā nirdahannivātmavidbhagavāñchākāyanya uttiṣṭhottiṣṭha varaṃ vṛṇīśveti rājānamabravītsa tasmai namaskṛtyovāca bhagavannāhamātmavittvaṃ tattvavicchṛṇumo vayaṃ sa tvaṃ no brūhītyetadvṛtaṃ purastādaśakyaṃ mā pṛccha praśnamaikṣvākānyānkāmānvṛṇīśveti śākāyanyasya caraṇavabhimṛśyamāno rājemāṃ gāthāṃ jagāda

2

bhagavannasthicarmasnāyumajjāmāṃsaśukraśoṇitaśleṣmāśrudū ṣite viṇmūtravātapittakaphasaṅghāte durgandhe niḥsāre'smiñcharīre kiṃ kāmopabhogaiḥ

3

kāmakrodhalobhabhayaviṣāderṣyeṣṭaviyogāniṣṭasamprayogakṣu tpipāsājarāmṛtyurogaśokādyairabhihate'smiñcharīre kiṃ kāmopabhogaiḥ

4

sarvaṃ cedaṃ kṣayiṣṇu paśyāmo yatheme daṃśamaśakādayastṛṇavannaśyatayodbhūtapradhvaṃsinaḥ

5

atha kimetairvā pare'nye mahādhanurdharāścakravartinaḥ kecitsudyumnabhūridyumnendradyumnakuvalayāśvayauvanāśvavaddhiyā śvāśvapatiḥ śaśabindurhāriścandro'mbarīṣo nanūktasvayātiryayātinaraṇyokṣasenotthamaruttabharataprabhṛtayo rājāno miṣato bandhuvargasya mahatīṃ śriyaṃ tyaktvāsmāllokādamuṃ lokaṃ prayānti

6

atha kimetairvā pare'nye gandharvāsurayakṣarākṣasabhūtagaṇapiśācoragagrahādīnāṃ nirodhanaṃ paśyāmaḥ

7

atha kimetairvānyānāṃ śoṣaṇaṃ mahārṇavānāṃ śikhariṇāṃ prapatanaṃ dhruvasya pracalanaṃ sthānaṃ vā tarūṇāṃ nimajjanaṃ pṛthivyāḥ sthānādapasaraṇaṃ surāṇaṃ so'hamityetadvidhe'sminsaṃsāre kiṃ kāmopabhogairyairevāśritasyāsakṛdihāvartanaṃ dṛśyata ityuddhartumarhasītyandhodapānastho bheka ivāhamasminsaṃsāre bhagavaṃstvaṃ no gatistvaṃ no gatiḥ

1

iti prathamaḥ prapāṭhakaḥ //
atha bhagavāñchākāyanyaḥ suprīto'bravīdrājānaṃ mahārāja bṛhadrathekṣvākuvaṃśadhvajaśīrṣātmajaḥ kṛtakṛtyastvaṃ marunnāmno viśruto'sītyayaṃ vā va khalvātmā te katamo bhagavānvarṇya iti taṃ hovāca iti

2

ya eṣo bāhyāvaṣṭambhanenordhvamutkrānto vyathamāno'vyathamānastamaḥ praṇudatyeṣa ātmetyāha bhagavānatha ya eṣa samprasādo'smāñcharīrātsamutthāya paraṃ jyotirupasampadya svena rūpeṇābhiniṣpadyata eṣa ātmeti hovācaitadamṛtamabhayametadbrahmeti

3

atha khalviyaṃ brahmavidyā sarvopaniṣadvidyā vā rājannasmākaṃ bhagavatā maitreyeṇa vyākhyātāhaṃ te kathayiṣyāmītyathāpahatapāpmānastigmatejasa ūrdhvaretaso vālakhilyā iti śruyante'thaite prajāpatimabruvanbhagavañśakaṭamivācetanamidaṃ śarīraṃ kasyaiṣa khalvīdṛśo mahimātīndriyabhūtasya yenaitadvidhamidaṃ cetanavatpratiṣṭhāpitaṃ pracodayitāsya ko bhagavannetadasmākaṃ brūhīti tānhovāca

4

yo ha khalu vācoparisthaḥ śrūyate sa eva vā eṣa śuddhaḥ pūtaḥ śūnyaḥ śānto prāṇo'nīśatmā'nanto'kṣayyaḥ sthiraḥ śāśvato'jaḥ svatantraḥ sve mahimni tiṣṭhatyanenedaṃ śarīraṃ cetanavatpratiṣṭhāpitaṃ pracodayitā caiṣo'syeti te hocurbhagavankathamanenedṛśenānicchenaitadvidhamidaṃ cetanavatpratiṣṭhāpitaṃ pracodayitā caiṣo'syeti kathamiti tānhovāca

5

sa vā eṣa sūkṣmo'grāhyo'dṛśyaḥ puruṣasañjñako buddhipūrvamihaivāvartateṃ'śena suṣuptasyaiva buddhipūrvaṃ nibodhayatyatha yoha khalu vāvāitasyāṃśo'yaṃ yaścetanamātraḥ pratipūruṣaṃ kṣetrajñaḥ saṅkalpādhyavasāyābhimānaliṅgaḥ prajāpatirviśvakṣastena cetanenedaṃ śarīraṃ cetanavatpratiṣṭhāpitaṃ pracodayitā caiṣo'syeti te hocurbhagavannīdṛśasya kathamaṃśena vartanamiti tānhovāca

6

prajāpatirvā eṣo'gre'tiṣṭhatsa nāramataikaḥ sa ātmanamabhidhyāyadbavhīḥ prajā asṛjatta asyaivātmaprabuddhā aprāṇā sthāṇuriva tiṣṭhamānā apaśyatsa nāramata so'manyataitāsaṃ pratibodhanāyābhyantaraṃ prāviśānītyatha sa vāyumivātmānaṃ kṛtvābhyantaraṃ prāviśatsa eko nāviśatsa pañcadhātmānaṃ pravibhajyocyate yaḥ prāṇo'pānaḥ samāna udāno vyāna iti

7

atha yo'yamūrdhvamutkrāmatītyeṣa vāva sa prāṇo'tha yoyamāvañcaṃ saṅkrāmatveṣa vāva so'pāno'tha yoyaṃ sthaviṣṭhamannadhātumapāne sthāpayatyaṇiṣṭhaṃ cāṅge'ṅge samaṃ nayatyeṣa vāva sa samāno'tha yo'yaṃ pītāśitamudgirati nigiratīti caiṣa vāva sa udāno'tha yenaitāḥ śirā anuvyāptā eṣa vāva sa vyānaḥ

8

athopāṃśurantaryāmyamibhavatyantaryāmamupāṃśumetayorantarāle cauṣṇyaṃ māsavadauṣṇyaṃ sa puruṣo'tha yaḥ puruṣaḥ so'gnirvaiśvānaro'pyanyatrāpyuktamayamagnirvaiśvānaro yo'yamanantaḥ puruṣo yenedamannaṃ pacyate yadidamadyate tasyaiṣa ghoṣo bhavati yadetatkarṇāvapidhāya śṛṇoti sa yadotkramiṣyanbhavati nainaṃ ghoṣaṃ śṛṇoti

9

sa vā eṣa pañcadhātmānaṃ pravibhajya nihito guhāyāṃ manomayaḥ prāṇaśarīro bahurūpaḥ satyasaṃ kalpa ātmeti sa vā eṣo'sya hṛdantare tiṣṭhannakṛtārtho'manyatārthānasāni tatsvānīmāni bhittvoditaḥ pañcabhī raśmibhirviṣayānattīti buddhīndriyāṇi yānīmānyetānyasya raśmayaḥ karmendriyāṇyasya hayā rathaḥ śarīraṃ mano niyantā prakṛtimayosya pratodanena khalvīritaṃ paribhramatīdaṃ śarīraṃ cakramiva mṛte ca nedaṃ śarīraṃ cetanavatpratiṣṭhāpitaṃ pracodayitā caiṣo'syeti

10

sa vā eṣa ātmetyado vaśaṃ nīta iva sitāsitaiḥ karmaphalairabhibhūyamāna iva pratiśarīreṣu caratyavyaktatvātsūkṣmatvādadṛśyatvādagrāhyatvānnirmamatvā ccānavastho'kartā kartevāvasthitaḥ

11

sa vā eṣa śuddhaḥ sthiro'calaścālepo'vyagro niḥspṛhaḥ prekṣakavadavasthitaḥ svasya caritabhugguṇamayena paṭenātmānamantardhīyāvasthita ityavasthita iti

1

iti dvitīyaḥ prapāṭhakaḥ //
tṛtīyaḥ prapāṭhakaḥ
// te hocurbhagavanyadyevamasyātmano mahimānaṃ sūcayasītyanyo vā paraḥ ko'yamātmā sitāsitaiḥ karmaphalairabhibhūyamānaḥ sadasadyonimāpadyata ityavācīṃ vordhvāṃ vā gataṃ dvandvairabhibhūyamānaḥ paribhramatīti katama eṣa iti tānhovāca

2

asti khalvanyo'paro bhūtātmā yo'yaṃ sitāsitaiḥ karmaphalairabhibhūyamānaḥ sadasadayonimāpadyata ityavācīṃ vordhvāṃ gatiṃ dvandvairabhibhūyamānaḥ paribhramatītyasyopavyākhyānaṃ pañca tanmātrāṇi bhūtaśabdenocyante pañca mahābhūtāni bhūtaśabdenocyante'tha teṣāṃ yaḥ samudāyaḥ śarīramityuktamatha yo ha khalu vāva śarīramityuktaṃ sa bhūtātmetyuktamathāsti tasyātmā binduriva puṣkara iti sa vā eṣo'bhibhūtaḥ prākṛtyairguṇairityato'bhibhūtatvātsammūḍhatvaṃ prayātyasammūḍhastvādātmasthaṃ prabhuṃ bhagavantaṃ kārayitāraṃ nāpaśyadguṇaughaistṛpyamānaḥ kaluṣīkṛtāsthiraścañcalo lolupyamānaḥ saspṛho vyagraścābhimānatvaṃ prayāta ityahaṃ so mamedamityevaṃ manyamāno nibadhnātyātmanātmānaṃ jālenaiva khacaraḥ kṛtasyānuphalairabhibhūyamānaḥ paribhramatīti

3

athānyatrāpyuktaṃ yaḥ kartā so'yaṃ vai bhūtātmā karaṇaiḥ kārayitāntaḥpuruṣo'tha yathāgnināyaḥpiṇḍo vābhibhūtaḥ kartṛbhirhanyamāno nānātvamupaityevaṃ vāva khalvasau bhūtātmāntaḥpuruṣeṇābhibhūto guṇairhanyamāno nānātvamupaityatha yattriguṇaṃ caturaśītilakṣayonipariṇataṃ bhūtatriguṇametadvai nānātvasya rūpaṃ tāni ha vā imāni guṇāni puruṣeṇeritāni cakramiva cakriṇetyatha yathāyaḥpiṇḍe hanyamāne nāgnirabhibhūyatyevaṃ nābhibhūyatyasau puruṣo'bhibhūyatyayaṃ bhūtātmopasaṃśliṣṭatvāditi

4

athānyatrāpyuktaṃ śarīramidaṃ maithunādevodbhūtaṃ saṃvidapetaṃ niraya eva mūtradvāreṇa niṣkrāmantamasthibhiścitaṃ māṃsenānuliptaṃ carmaṇāvabaddhaṃ viṇmūtrapittakaphamajjāmedovasābhiranyaiśca malairbahubhiḥ paripūrṇaṃ kośa ivāvasanneti

5

athānyatrāpyuktaṃ sammoho bhayaṃ viṣādo nidrā tandrī vraṇo jarā śokaḥ kṣutpipāsā kārpaṇyaṃ krodho nāstikyamajñānaṃ mātsaryaṃ vaikāruṇyaṃ mūḍhatvaṃ nirvrīḍatvaṃ nikṛtatvamuddhātatvamasamatvamiti tāmasānvitastṛṣṇā sneho rāgo lobho hiṃsā ratirdṛṣṭivyāpṛtatvamīrṣyā kāmamavasthitatvaṃ cañcalatvaṃ jihīrṣārthopārjanaṃ mitrānugrahaṇaṃ parigrahāvalambo'niṣṭeṣvindriyārtheṣu dviṣṭiriṣṭeśvabhiṣaṅga iti rājasānvitaiḥ paripūrṇa etairabhibhūta ityayaṃ bhūtātmā tasmānnānārūpāṇyāpnotītyāpnotīti

1

caturthaḥ prapāṭhakaḥ
// te ha khalvathordhvaretaso'tivismitā atisametyocurbhagavannamaste tvaṃ naḥ śādhi tvamasmākaṃ gatiranyā na vidyata ityasya ko'tithirbhūtātmano yenedaṃ hitvāmanyeva sāyujyamupaiti tānhovāca

2

athānyatrāpyuktaṃ mahānadīṣūrmaya iva nivartakamasya yatpurākṛtaṃ samudraveleva durnivāryamasya mṛtyorāgamanaṃ sadasatphalamayairhi pāśaiḥ paśuriva baddhaṃ bandhanasthasyevāsvātantryaṃ yamaviṣayasthasyaiva bahubhayāvasthaṃ madironmatta ivāmodamamadironmattaṃ pāpmanā gṛhīta iva bhrāmyamāṇaṃ mahoragadaṣṭa iva vipadṛṣṭaṃ mahāndhakāra iva rāgāndhamindrajālamiva māyāmayaṃ svapnamiva mithyādarśanaṃ kadalīgarbha ivāsāraṃ naṭa iva kṣaṇaveṣaṃ citrabhittiriva mithyāmanoramamityathoktam // śabdasparśādayo ye'rthā anarthā iva te sthitāḥ / yeṣvāsaktastu bhūtātmā na smarecca paraṃ padam

3

ayaṃ vā va khalvasya pratividhirbhūtātmano yadyeva vidyādhigamasya dharmasyānucaraṇaṃ svāśrameṣvānukramaṇaṃ svadharma eva sarvaṃ dhatte stambhaśākhevetarāṇyanenordhvabhāgbhavatyanyathadhaḥ patatyeṣa svadharmābhibhūto yo vedeṣu na svadharmātikrameṇāśramī bhavatyāśrameṣvevāvasthitastapasvī cetyucyata etadapyuktaṃ nātapaskasyātmadhyāne'dhigamaḥ karmaśuddhirvetyevaṃ hyāha // tapasā prāpyate sattvaṃ sattvātsamprāpyate manaḥ / manasā prāpyate tvātmā hyātmāpattyā nivartata iti

1

atraite ślokā bhavanti // yathā nirindhano vahniḥ svayonāvupaśāmyati / tathā vṛttikṣayāccittaṃ svayonāvupaśāmyati

2

svayonāvupaśāntasya manasaḥ satyagāminaḥ / indriyārthāvimūḍhasyānṛtāḥ karmavaśānugāḥ

3

cittameva hi saṃsārastatprayatnena śodhayet / yaccittastanmayo bhavati guhyametatsanātanam

4

cittasya hi prasādena hanti karma śubhāśubham / prasannātmātmani sthitvā sukhamavyayamaśnute

5

samāsaktaṃ yadā cittaṃ jantorviṣayagocare / yadyevaṃ brahmaṇi syāttatko na mucyeta bandhanāt

6

mano hi dvividhaṃ proktaṃ śuddhaṃ cāśuddhameva ca / aśuddhaṃ kāmasaṅkalpaṃ śuddhaṃ kāmavivarjitam

7

layavikṣeparahitaṃ manaḥ kṛtvā suniścalam / yadā yātyamanībhāvaṃ tadā tatparamaṃ padam

8

tāvadeva niroddhavyaṃ hṛdi yāvatkṣayaṃ gatam / etajjñānaṃ ca mokṣaṃ ca śeṣāstu granthavistarāḥ

9

samādhinirdhūtamalasya cetaso niveśitasyātmani yatsukhaṃ labhet / na śakyate varṇayituṃ girā tadā svayaṃ tadantaḥkaraṇena gṛhyate

10

apāmapo'gniragnau vā vyomni vyoma na lakṣayet / evamantargataṃ cittaṃ puruṣaḥ pratimucyate

11

mana eva manuṣyāṇāṃ kāraṇaṃ bandhamokṣayoḥ / bandhāya viṣayāsaktaṃ muktyai nirviṣayaṃ smṛtamiti

12

pañcamaḥ prapāṭhakaḥ
// atha yatheyaṃ kautsāyanistutiḥ // tvaṃ brahmā tvaṃ ca vai viṣṇustvaṃ rudrastvaṃ prajāpatiḥ / tvamagnirvaruṇo vāyustvamindrastvaṃ niśākaraḥ

13

tvaṃ manustvaṃ yamaśca tvaṃ pṛthivī tvamathācyutaḥ / svārthe svābhāvike'rthe ca bahudhā tiṣṭhase divi

14

viśveśvara namastubhyaṃ viśvātmā viśvakarmakṛt / viśvabhugviśvamāyastvaṃ viśvakrīḍāratiḥ prabhuḥ

15

namaḥ śāntātmane tubhyaṃ namo guhyatamāya ca / acintyāyāprameyāya anādinidhanāya ceti

5

tamo vā idamekamāsa tatpaścātpareṇeritaṃ viṣayatvaṃ prayātyetadvai rajaso rūpaṃ tadrajaḥ khalvīritaṃ viṣamatvaṃ prayātyetadvai tamaso rūpaṃ tattamaḥ khalvīritaṃ tamasaḥ samprāsravatyetadvai sattvasya rūpaṃ tatsattvameveritaṃ tatsattvātsamprāsravatsoṃ'śo'yaṃ yaścetanamātraḥ pratipuruṣaṃ kṣetrajñaḥ saṅkalpādhyavasāyābhimānaliṅgaḥ prajāpatistasya proktā agryāstanavo brahmā rudro viṣṇurityatha yo ha khalu vāvāsya rājasoṃ'śo'sau sa yo'yaṃ brahmātha yo ha khalu vāvāsya tāmasoṃ'śo'sau sa yo'yaṃ rudro'tha yo ha khalu vāvāsya sātvikoṃ'śo'sau sa evaṃ viṣṇuḥ sa vā eṣa ekastridhābhūto'ṣṭadhaikādaśadhā dvādaśadhāparimitadhā codbhūta udbhūtatvādbhūteṣu carati pratiṣṭhā sarvabhūtānāmadhipatirbabhūvetyasāvātmāntarbahiścāntarbahiśca

1

ṣaṣṭhaḥ prapāṭhakaḥ
// dvidhā vā eṣa ātmānaṃ bibhartyayaṃ yaḥ prāṇo yaścāsā ādityo'tha dvau vā etā asya panthānā antarbahiścāhorātreṇaitau vyāvartete asau vā ādityo bahirātmāntarātmā prāṇo'to bahirātmakyā gatyāntarātmano'numīyate gatirityevaṃ hi āhātha yaḥ kaścidvidvānapahatapāpmā'kṣādhyakṣo'vadātamanāstanniṣṭha āvṛttacakṣuḥ so antarātmakyā gatyā bahirātmano'numīyate gatirityevaṃ ha āha atha ya eṣo'ntarāditye hiraṇmayaḥ puruṣo yaḥ paśyatīmāṃ hiraṇyavasthāt sa eṣo'ntare hṛtpuṣkara evāśrito'nnamatti

2

atha ya eṣo'ntare hṛtpuṣkara evāśrito'nnamatti sa eṣo'gnirdivi śritaḥ sauraḥ kālākhyo'dṛśyaḥ sarvabhūtānyannamattīti kaḥ puṣkaraḥ kimmayo veti iadaṃ vā va tatpuṣkaraṃ yo'yamākāśo'syemāḥ catasro diśaścatasra upadiśo dalasaṃsthā āsamarvāgvicarata etau prāṇādityā etā upāsitomityetadakṣareṇa vyāhṛtibhiḥ sāvitryā ceti

3

dve vāva brahmaṇo rūpe mūrtaṃ cāmūrtaṃ ca / atha yanmūrtaṃ tadasatyam yadamūrtaṃ tatsatyam tadbrahma tajjyotiḥ yajjyotiḥ sa ādityaḥ sa vā eṣa omityetadātmābhavat sa tredhātmānaṃ vyākuruta omiti tisro mātrā etābhiḥ sarvamidamotaṃ protaṃ caivāsmīti evaṃ hyāhaitadvā āditya omityevaṃ dhyāyata ātmānaṃ yuñjīteti

4

athānyatrāpi uktamatha khalu ya udgīthaḥ sa praṇavo yaḥ praṇavaḥ sa udgītha iti asau vā āditya udgītha eṣa praṇavā iti / evaṃ hyāhodgīthaṃ praṇavākhyaṃ praṇetāraṃ bhārūpaṃ vigatanidraṃ vijaraṃ vimṛtyuṃ tripadaṃ tryakṣaraṃ punaḥ pañcadhā jñeyaṃ nihitaṃ guhāyāmityevaṃ hyāhordhvamūlaṃ tripādbrahma śākhā ākāśa vāyvagnyudakabhūmyādaya eko'śvatthanāmaitadbrahmaitasyaitattejo yadasā ādityaḥ omityetadakṣarasya caitattasmādomityanenaitadupāsītājasramityeko'sya sambodhayitetyevaṃ hyāha : etadevākṣaraṃ puṇyametadevākṣaraṃ param / etadevākṣaraṃ jñātvā yo yadicchati tasya tat //

5

athānyatrāpyuktaṃ svanavatyeṣāsyastanuryā omiti strīpuṃnapuṃsaketi liṅgavatī eṣā'thāgnirvāyurāditya iti bhāsvati eṣā atha brahma rudro viṣṇurityadhipativatī eṣā'tha gārhapatyo dakṣiṇāgnirāhavanīyā iti mukhavatī eṣā'tha ṛgyajuḥsāmeti vijñānavatī eṣā bhūrbhuvaḥsvariti lokavatī eṣā'tha bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyaditi kālavatī eṣā'tha prāṇo'gniḥ sūrya iti pratāpavatī eṣā'thānnamāpaścandramā ityāpyāyanavatī eṣā'tha buddhirmano'haṅkārā iti cetanavatī eṣā'tha prāṇo'pāno vyāna iti prāṇavatī eṣeti ata omityuktenaitāḥ prastutā arcitā arpitā bhavantīti evaṃ hyāhaitadvai satyakāma parāṃ cāparāṃ ca brahma yadomityetadakṣaramiti

6

athāvyāhṛtaṃ vā idamāsīt sa satyaṃ prajāpatistapastaptvā'nuvyāharadbhūrbhuvaḥsvariti / eṣaivāsya prajāpateḥ sthaviṣṭhā tanuryā lokavatīti svarityasyāḥ śiro nābhirbhuvo bhūḥ pādā ādityaścakṣuḥ cakṣurāyatā hi puruṣasya mahatī mātrā cakṣuṣā hyayaṃ mātrāścarati satyaṃ vai cakṣuḥ akṣiṇyavasthito hi puruṣaḥ sarvārtheṣu carati etasmādbhūrbhuvaḥsvarityupāsītānena hi prajāpatirviśvātmā viśvacakṣurivopāsito bhavatīti evaṃ hyāhaiṣā vai prajāpaterviśvabhṛttanuretasyāmidaṃ sarvamantarhitamasmin ca sarvasminneṣā antarhiteti tasmādeṣopāsītā

7

tatsaviturvareṇyamityasau vā ādityaḥ savitā sa vā evaṃ pravaraṇīya ātmakāmenetyāhurbrahmavādino'tha bhargo devasya dhīmahīti savitā vai devastato yo'sya bhargākhyastaṃ cintayāmītyāhurbrahmavādino'tha dhiyo yo naḥ pracodayāditi buddhayo vai dhiyastāyo'smākaṃ pracodayādityāhurbrahmavādinaḥ atha bhargā iti yo ha vā amuṣminnāditye nihitastārako'kṣiṇi vaiṣa bhargākhyaḥ bhābhirgatirasya hīti bhargaḥ bharjayatīti vaiṣa bharga iti rudro brahmavādino'tha bha iti bhāsayatīmān lokān ra iti rañjayatīmāni bhūtāni ga iti gacchantyasminnāgacchantyasmādimāḥ prajāstasmādbha-raga-tvādbhargaḥ śāśvat sūyamānāt sūryaḥ savanāt savitā'dānāt ādityaḥ pavanātpāvano'thāpopyāyanādityevaṃ hyāha khalvātmano'tmā netāmṛtākhyaścetā mantā gantotsṛṣṭānandayitā kartā vaktā rasayitā ghrātā draṣṭā śrotā spṛśati ca vibhurvigrahe sanniviṣṭā ityevaṃ hyāha atha yatra dvaitībhūtaṃ vijñānaṃ tatra hi śṛṇoti paśyati jighrati rasayati caiva sparśayati sarvamātmā jānīteti yatrādvaitībhūtaṃ vijñānaṃ kāryakāraṇakarmanirmuktaṃ nirvacanamanaupamyaṃ nirupākhyāṃ kiṃ tadavācyam

8

eṣa hi khalvātmeśānaḥ śambhurbhavo rudraḥ prajāpatirviśvasṛk hiraṇyagarbhaḥ satyaṃ prāṇo haṃsaḥ śāstā viṣṇurnārāyaṇo'rkaḥ savitā dhātā vidhātā samrāḍindra induriti ya eṣa tapatyagnirivāgninā pihitaḥ sahasrākṣeṇa hiraṇmayenāṇḍena eṣa vā jijñāsitavyo'nveṣṭavyaḥ sarvabhūtebhyo'bhayaṃ datvāraṇyaṃ gatvātha bahiḥkṛtvīndriyārthānsvāccharīrādupalabheta enamiti / viśvarūpaṃ hariṇaṃ jātavedasaṃ parāyaṇaṃ jyotirekaṃ tapantam / sahasraraśmiḥ śatadhā vartamānaḥ prāṇaḥ prajānāmudayatyeṣa sūryaḥ //

9

tasmādvā eṣa ubhayātmaivaṃ vidātmanyevābhidhyāyatyātmanyeva yajatīti dhyānaṃ prayogasthaṃ mano vidvadbhiṣṭutaṃ manaḥpūtimucchiṣṭopahatamityanena tatpāvayet mantraṃ paṭhati ucchiṣṭocchiṣṭopahitaṃ yacca pāpena dattaṃ mṛtasūtakādvā vasoḥ pavitramagniḥ savituśca raśmayaḥ punantvannaṃ mama duṣkṛtaṃ ca yadanyat adbhiḥ purastātparidadhāti prāṇāya svāhāpānāya svāhā vyānāya svāhā samānāya svāhodānāya svāheti pañcabhirabhijuhoti athāvāśiṣṭaṃ yatavāgaśnātyato'dbhirbhūya evopariṣṭātparidadhātyācānto bhūtvātmejyānaḥ prāṇo'gnirviśvo'sīti ca dvābhyāmātmānamabhidhyāyet prāṇo'gniḥ paramātmā vai pañcavāyuḥ samāśritaḥ sa prītaḥ prīṇātu viśvaṃ viśvabhuk viśvo'si vaiśvānaro'si viśvaṃ tvayā dhāryate jāyamānam viśan tu tvāmāhutayaśca sarvāḥ prajāstatra yatra viśvāmṛto'sīti evaṃ na vidhinā khalvanenāttānatvaṃ punarupaiti

10

athāparaṃ veditavyamuttaro vikāro'syātmayajñasya yathānnamannādaśceti asyopavyākhyānaṃ puruṣaścetā pradhānāntaḥsthaḥ sa eva bhoktā prākṛtamannaṃ bhuṅkta iti tasyāyaṃ bhūtātmā hyannamasyakartā pradhānaḥ tasmāttriguṇaṃ bhojyaṃ bhoktā puruṣo'ntasthaḥ atra dṛṣṭaṃ nāma pratyayam yasmādbījasambhavā hi paśavastasmādbījaṃ bhojyamanenaiva pradhānasya bhojyatvaṃ vyākhyātaṃ tasmādbhoktā puruṣo bhojyā prakṛtistatstho bhuṅkta iti prākṛtamannaṃ triguṇabhedapariṇamatvānmahadādyaṃ viśeṣāntaṃ liṅgamanenaiva caturdaśavidhasya mārgasya vyākhyā kṛtā bhavati sukhaduḥkhamohasañjñaṃ hyannabhūtamidaṃ jagat na hi bījasya svāduparigraho'stīti yāvannaprasūtiḥ tasyāpyevaṃ tisṛṣvavasthāsvannatvaṃ bhavati kaumāraṃ yauvanaṃ jarā pariṇamatvātatdannatvamevaṃ pradhānasya vyaktatāṃ gatasyopalabdhirbhavati tatra buddhyādīni svāduni bhavantyadhyavasāyasaṅkalpābhimānā iti athendriyārthān pañcasvāduni bhavanti evaṃ sarvāṇīndriyakarmāṇi prāṇakarmāṇi evaṃ vyaktamannamavyaktamannam asya nirguṇo bhoktā bhoktṛtvāccaitanyaṃ prasiddhaṃ tasya yathāgnirvai devānāmannadaḥ somo'nnamagninaivānnamityevaṃvit somasañjño'yambhūtatmā'gnisañjño'pyavyaktamukhā iti vacanātpuruṣo hyavyaktamukhena triguṇaṃ bhuṅkta iti yo haivaṃ veda saṃnyāsī yogī cātmayājī ceti atha yadvanna kaścicchūnyāgāre kāminyaḥ praviṣṭāḥ spṛśatīndriyārthān tadvad yo na spṛśati praviṣṭān saṃnyāsī yogī cātmayājī ceti

11

paraṃ vā etadātmano rūpaṃ yadannamannamayo hyayaṃ prāṇo'tha na yadyaśnātyamantā'śrotā'spraṣṭā'draṣṭā'vaktā'ghrātārasayitā bhavati prāṇāṃścotsṛjatīti evaṃ hyāhātha yadi khalvaśnāti prāṇasamṛddho bhūtvā mantā bhavati śrotā bhavati spraṣṭā bhavati vaktā bhavati rasayitā bhavati ghrātā bhavati draṣṭā bhavatīti evaṃ hyāha annādvai prajāḥ prajāyante yāḥ kaścitpṛthivīśṛtāḥ / ato'nnenaiva jīvanti athaitadapi yanti antataḥ

12

athānyatrāpi uktam sarvāṇi ha vā imāni bhūtānyaharahaḥ prapatantyannamabhijighṛkṣamāṇāni sūryo raśmibhirādadātyannaṃ tenāsau tapatyannenābhiṣiktāḥ pacantīme prāṇā agnirvā annenojjvalatyannakāmenedaṃ prakalpitaṃ brahmaṇā ato'nnamātmetyupāsītetveyaṃ hyāha / anādbhūtāni jāyante jātānyannena vardhante adyate'tti ca bhūtāni tasmādannaṃ taducyate

13

athānyatrāpi uktam : viśvabhṛdvai nāmaiṣā tanurbhagavato viṣṇoryadidamannaṃ prāṇo vā annasya raso manaḥ prāṇasya vijñānaṃ manasa ānandaṃ vijñānasyeti annavān prāṇavān manaśvān vijñānavān ānandavān ca bhavati yo haivaṃ veda yāvāntīha vai bhūtānyannamadanti tāvatsvantastho'nnamatti yo haivaṃveda / annameva vijarannamannaṃ saṃvananaṃ smṛtam / annaṃ paśūnāṃ prāṇo'nnaṃ jyeṣṭhamannaṃ bhiṣak smṛtam

14

athānyātrapyuktam : annaṃ vā asya sarvasya yoniḥ kālaścānnasya sūryo yoniḥ kālasya tasyaitadrūpaṃ yan nimeṣādikālātsambhṛtaṃ dvādaśātmakaṃ vatsarametasyāgneyamardhamardhaṃ vāruṇaṃ maghādyaṃ śraviṣṭhārdhamāgneyaṃ krameṇotkrameṇa sārpādyaṃ śraviṣṭhārdhāntaṃ saumyam tatraikaikamātmano navāṃśakaṃ sacārakavidham saukṣmyatvādetatpramāṇamanenaiva pramīyate hi kālaḥ na vinā pramāṇena prameyasyopalabdhiḥ prameyo'pi pramāṇatāṃ pṛthaktvādupaityātmasambodhanārthamityevaṃ hyāha / yāvatyo vai kālasya kalāstāvatīṣu caratyasau yaḥ kālaṃ brahmetyupāsīta kālastasyātidūramapasaratīti evaṃ hyāha : kālātsravanti bhūtāni kālādvṛddhiṃ prayānti ca / kāle cāstaṃ niyacchanti kālo mūrtiramūrtimān //

15

dve vāva brahmaṇo rupe kālaścākālaścātha yaḥ prāgādityātso'kālo'kālo'tha ya ādityadyaḥ sa kālaḥ sakalaḥ sakalasya vā etadrūpaṃ yatsaṃvatsaraḥ saṃvatsarātkhalvevemāḥ prajāḥ prajāyante saṃvatsareṇeha vai jātā vivardhante saṃvatsare pratyastaṃ yanti tasmātsaṃvatsaro vai prajāpatiḥ kālo'nnaṃ brahmanīḍamātmā cetyevaṃ hyāha kālaḥ pacati bhūtāni sarvāṇyeva mahātmani / yasmin tu pacyate kālo yastaṃ veda sa vedavit //

16

vigrahavāneṣa kālaḥ sindhurājaḥ prajānām eṣa tatsthaḥ savitākhyo yasmādeveme candrarkṣagraha saṃvatsarādayaḥ sūyante athaibhyaḥ sarvamidamatra vā yatkiñcitśubhāśubhaṃ dṛśyanteha loke tadetebhyastasmādādityātmā brahmātha kālasañjñamādityamupāsītādityo brahmetyeke'tha evaṃ hyāha / hotā bhoktā havirmantro yajño viṣṇuḥ prajāpatiḥ / sarvaḥ kaścitprabhuḥ sākṣī yo'muṣminbhāti maṇḍale //

17

brahma ha vā idamagra āsīt eko'nantaḥ prāgananto dakṣiṇo'nantaḥ pratīcyananta udīcyananta ūrdhvān cā'vān ca sarvato'nantaḥ na hyāsya prācyādi diśaḥ kalpante'tha tiryagvān cordhvaṃ vā anūhya eṣa paramātmā'parimito'tarkyo'cintya eṣa ākāśātmā evaiṣa kṛtsnakṣaya eko jāgartīti etasmādākāśādeṣa khalvidaṃ cetāmātraṃ bodhayati anenaiva cedam dhyāyate asmin ca pratyastaṃ yāti asyaitadbhāsvaraṃ rūpaṃ yadamuṣminnāditye tapati agnau cādhumake yajjyotiścitrataramudarasto'tha vā yaḥ pacatyannam ityevaṃ hyāha yaścaiṣo'gnau yaścāyaṃ hṛdaye yaścāsāvāditye sa eṣa ekā ityekasya haikatvameti ya evaṃ veda

18

tathā tatprayogakalpaḥ prāṇāyāmaḥ pratyāhāro dhyānaṃ dhāraṇā tarkaḥ samādhiḥ ṣaḍaṅgā ityucyate yogaḥ anena yadā paśyanpaśyati rukmavarṇaṃ kartāramīśaṃ puruṣaṃ brahmayonim tadā vidvānpuṇyapāpe vihāya pare'vyaye sarvamekīkaroti evaṃ hyāha : yathā parvatamādīptaṃ nāśrayanti mṛgadvijāḥ / tadvadbrahmavido doṣā nāśrayanti kadācana //

19

athānyatrāpyuktam : yadā vai bahirvidvānmano niyamyendriyārthān ca prāṇo niveśayitvā niḥsaṅkalpastatastiṣṭhet aprāṇādiha yasmātsambhūtaḥ prāṇasañjñako jīvastasmātprāṇo vai turyākhye dhārayetprāṇam ityevaṃ hyāha : acittaṃ cittamadhyastamacintyaṃ guhyamuttamam / tatra cittaṃ nidhāyeta tacca liṅgaṃ nirāśrayam //

20

athānyatrāpyuktam : ataḥ parāsya dhāraṇā tālurasanāgranipīḍanā- dvāṅmanaḥprāṇanirodhanādbrahma tarkeṇa paśyati yadātmanā''tmāna- maṇoraṇīyāṃsaṃ dyotamānaṃ manaḥkṣayātpaśyati tadātmanātmānaṃ dṛṣṭvā nirātmā bhavati nirātmakatvādasaṅkhyo'yoniścintyo mokṣalakṣaṇamityetatparaṃ rahasyam ityevaṃ hyāha : cittasya hi prasādena hanti karma śubhāśubham / prasannātmātmani sthitvā sukhamavyayamaśnutā iti //

21

athānyatrāpyuktam : ūrdhvagā nāḍī suṣumnākhyā prāṇasañcāriṇī tālvantarvicchinnā tayā prāṇoṅkāramanoyuktayordhvamutkramet tālvadhyāgraṃ parivartya indriyāṇyasaṃyojya mahimā mahimānaṃ nirīkṣetā tato nirātvakameti nirātmakatvānna sukhaduḥkhabhāgbhavati kevalatvaṃ labhatā ityevaṃ hyāha : paraḥ pūrvaṃ pratiṣṭhāpya nigṛhītānilaṃ tataḥ / tīrtvā pāramapāreṇa paścādyuñjīta mūrdhvani //

22

athānyatrāpyuktam : dve vā va brahmaṇī abhidhyeye śabdaścāśabdaśca atha śabdenaivāśabdamāviṣkriyate atha tatra omiti śabdo'nenordhvamutkrānto'śabde nidhanameti athāhaiṣā gatiretadamṛtam atatsāyujyatvam nirvṛtatvam tathā ceti atha yathorṇanābhistantunordhvamutkrānto'vakāśaṃ labhatītyevaṃ vā va khalvāsāvabhidhyātā omityanenordhvamutkrāntaḥ svātantryaṃ labhate anyathā pare śabdavādinaḥ : śravaṇāṅguṣṭhayogenāntarhṛdayākāśaśabdamākarṇayanti saptavidheyaṃ tasyopamā yathā nadyaḥ kiṅkiṇī kāṃsyacakrakabheka viḥkṛndikā vṛṣṭirnivāte vadatīti taṃ pṛthaglakṣaṇamatītya pare'śabde'vyakte brahmaṇyastaṃ gatāḥ tatra te'pṛthagdharmiṇo'pṛthagvivekyā yathā sampannā madhutvaṃ nānārasā ityevaṃ hyāha : dve brahmaṇi veditavye śabdabrahma parāṃ ca yat / śabdabrahmaṇi niṣṇātaḥ paraṃ brahmādhigacchati //

23

athānyatrāpyuktam : yaḥ śabdastadomityetadakṣaram yadasyāgraṃ tacchāntamaśabdamabhayamaśokamānandaṃ tṛptaṃ sthiramacalamamṛtamacyutaṃ dhruvaṃ viṣṇusañjñitaṃ sarvāparatvāya tadetā upasītetyevaṃ hyāha : yo'sau parāparo devā Oṅkāro nāma nāmataḥ / niḥśabdaḥ śūnyabhūtastu mūrdhni sthāne tato'bhyaset //

24

athānyatrāpyuktam : dhanuḥ śarīram omityetaccharaḥ śikhāsya manaḥ tamolakṣaṇaṃ bhitvā tamo'tamāviṣṭamāgacchati athāviṣṭaṃ bhitvā'lātacakramiva sphurantamādityavarṇamūrjasvantaṃ brahma tamasaḥ paryamapaśyadyadamuṣminnāditye'tha some'gnau vidyuti vibhāti atha khalvenaṃ dṛṣṭvā'mṛtatvaṃ gacchatītyevaṃ hyāha : dhyānamantaḥpare tattve lakṣyeṣu ca nidhīyate / ato'viśeṣavijñānaṃ viśeṣamupagacchati // mānase ca vilīne tu yatsukhaṃ cātmasākṣikam / tadbrahma cāmṛtaṃ śukraṃ sā gatirloka eva saḥ //

25

athānyatrāpyuktam : nidrevāntarhitendriyaḥ śuddhitamayā dhiyā svapna iva yaḥ paśyatīndriyabile'vivaśaḥ praṇavākhyaṃ praṇetāraṃ bhārūpaṃ vigatanidraṃ vijaraṃ vimṛtyuṃ viśokaṃ ca so'pi praṇavākhyaḥ praṇetā bhārūpaḥ vigata nidraḥ vijaraḥ vimṛtyurviśoko bhavatītyevaṃ hyāha : evaṃ prāṇamathoṅkāraṃ yasmātsarvamanekadhā / yunakti yuñjate vāpi yasmādyoga iti smṛtaḥ // ekatvaṃ prāṇamanasorindriyāṇāṃ tathaiva ca / sarvabhāvaparityāgo yoga ityabhidhīyate //

26

athānyatrāpyuktam : yathā vāpsu cāriṇaḥ śākunikaḥ sūtrayantreṇoddhṛtyodare'gnau juhotyevaṃ vā va khalvimānprāṇānomityanenoddhṛtyānāmaye'gnau juhoti atastaptorvivaso'tha yathā taptorvi sārpistṛṇakāṣṭhasaṃsparśe- nojjvalatītyevaṃ vā va khalvasāvaprāṇākhyaḥ prāṇasaṃsparśenojjvalati atha yadujjvalatyetadbrahmaṇo rūpaṃ caitadviṣṇoḥ paramaṃ padam caitadrudrasya rudratvametattadaparimitadhā cātmānaṃ vibhajya pūrayatīmāṃ lokānityevaṃ hyāha : vahneśca yadvatkhalu visphuliṅgāḥ sūryānmayūkhāśca tathaiva tasya prāṇādayo vai punareva tasmād abhyuccarantīha yathākrameṇa //

27

athānyatrāpyuktam:brahmaṇo vā vaitattejaḥ parasyāmṛtasyāśarīrasya yaccharīrasyauṣṇyamasyaitadghṛtamathāviḥ san nabhasi nihitaṃ vaitadekāgreṇaivamantarhṛdayākāśaṃ vinudanti yattasya jyotiriva sampadyatīti atastadbhāvam acireṇaiti bhūmāvayaspiṇḍaṃ nihitaṃ yathā'cireṇaiti bhūmitvam mṛdvatsaṃsthamayaspiṇḍaṃ yathāgnyayaskārādayo nābhibhavanti praṇaśyati cittaṃ tathāśrayeṇa sahaivamityevaṃ hyāha : hṛdyākāśamayaṃ kośamānandaṃ paramālayam / svaṃ yogaśca tato'smākaṃ tejaścaivāgnisūryayoḥ //

28

athānyatrāpyuktam : bhūtendriyārthānatikramya tataḥ pravrajyājyaṃ dhṛtidaṇḍaṃ dhanurgṛhītvā'nabhimānamayena caiveṣuṇā taṃ brahma dvārapāraṃ nihatyādyaṃ sammohamaulī tṛṣṇerṣyākuṇḍalī tandrīrāghavetryabhimānādhyakṣaḥ krodhajyaṃ pralobhadaṇḍaṃ dhanurgṛhītvecchāmayena caiveṣuṇemāni khalu bhūtāni hanti taṃ hatvoṅkāraplavenāntarhṛdayākāśasya pāraṃ tīrtvāvirbhūte antarākāśe śanakairavaṭaivāvaṭakṛddhātukāmaḥ saṃviśatyevaṃ brahmaśālāṃ viśet tataścaturjālaṃ brahmakośaṃ praṇudet gurvāgameneti : ataḥ śuddhaḥ pūtaḥ śūnyaḥ śānto'prāṇo nirātmā'nanto'kṣayyaḥ sthiraḥ śāśvato'jaḥ svatantraḥ sve mahimni tiṣṭhati ataḥ sve mahimni tiṣṭhamānam dṛṣṭvā'vṛttacakramiva sañcāracakramālokayati ityevaṃ hyāha : ṣaḍbhiirmāsaistu yuktasya nityamuktasya dehinaḥ anantaḥ paramo guhyaḥ samyagyogaḥ pravartate // rajastamobhyāṃ viddhasya susamiddhasya dehinaḥ putradārakuṭumbeṣu saktasya na kadācana //

29

evamuktvā'ntarhṛdayaḥ śakāyanyastasmai namaskṛtvā'nayā brahmavidyayā rājan brahmaṇaḥ panthānamārūḍhāḥ putrāḥ prajāpateriti santoṣaṃ dvandvatitikṣāṃ śāntatvaṃ yogābhyāsādavāpnotīti etadguhyatamaṃ nāputrāya nāśiṣyāya nāśāntāya kīrtayediti ananyabhaktāya sarvaguṇasampannāya dadyāt //

30

ॐ śucau deśe śuciḥ sattvasthaḥ sadadhīyānaḥ sadvādī saddhyāyī sadyājī syāditi / ataḥ sadbrahmaṇi satyabhilāṣiṇi nirvṛttyo'nastatphalacchinnapāśo nirāśaḥ pareṣvātmavadvigatabhayo niṣkāmo'kṣayyamaparimitaṃ sukhamākramya tiṣṭhati / paramaṃ vai śevadheriva parasyoddharaṇaṃ yanniṣkāmatvam / sa hi sarvakāmamayaḥ puruṣo'dhyavasāyasaṅkalpābhimānaliṅgo baddaḥ / atastadviparīto muktaḥ / atraika āhurguṇaḥ prakṛtibhedavaśāsadhyavasāyātmabandhamupāgato/ adhyavasāyasya doṣakṣayāddhi mokṣaḥ manasā hyeva paśyati manasā śṛṇoti kāmaḥ saṅkalpo vicikitsā śraddhā'śraddhā dhṛtiradhṛtirhrīrdhīrbhīrityetatsarvaṃ mana eva guṇaughairuhyamānaḥ kaluṣīkṛtaścāsthiraścalo lupyamānaḥ saspṛho vyagraścābhimānitvaṃ prayāta iti ahaṃ so mamedamityevaṃ manyamāno nibadhnātyātmanātmānṃ jāleneva khecaraḥ / ataḥ puruṣo'dhyāvasāyasaṅkalpābimānaliṅgo baddaḥ atastadviparīto muktaḥ tasmānniradhyavasāyo niḥsaṅkalpo nirabhimānastiṣṭhet etanmokṣalakṣaṇam eṣātra brahmapadavī eṣo'tra dvāravivaro'nenāsya tamasaḥ pāraṃ gamiṣyati / atra hi sarve kāmāḥ samāhitā ityatrodāharanti : yadā pañcāvatiṣṭhante jñānāni manasā saha / buddhiśa na viceṣṭate tāmāhuḥ paramāṃ gatim // etaduktvāntarhṛdayaḥ śākāyanyastasmai namaskṛtvā yathāvadupacārī kṛtakṛtyo maruduttarāyaṇaṃ gato na hyatrodvartmanā gatiḥ eṣo'tra brahmapathaḥ sauraṃ sdvāraṃ bhittvorddhvena vinirgatā ityatrodāharanti : anantā raśmayastasya dīpavadyaḥ sthito hṛdi / sitāsitāḥ kadrunīlāḥ kapilā mṛdulohitāḥ // ūrdhvamekaḥ sthitasteṣāṃ yo bhibhitvā sūryamaṇḍalam / brahmalokamatikramya tena yānti parāṃ gatim // yadasyānyadraśmiśatamūrdhvameva vyavasthitam / tena devanikāyānāṃ svadhāmāni prapadyate // ye naikarūpāścādhastādraśmayo'sya mṛduprabhāḥ / iha karmopabhogāya taiḥ saṃsarati so'vaṣaḥ / tasmātsargasvargāpavargaheturbhagavānasāvāditya iti //

31

kimātmakāni vā etānīndriyāṇi pracarantyudgantā caiteṣāmiha ko niyantā vetyāha / pratyāhātmātmakānītyātmā hyeṣāmudgantā vāpsaraso bhānavīyāśca marīcayo nāma atha pañcabhiḥ raśmibhirviṣayānatti katama ātmeti yo'yaṃ śuddhaḥ pūtaḥ śūnyaḥ śāntādilakṣaṇoktaḥ svakairliṅgairupagṛhyaḥ tasyaitalliṅgamaliṅgasyāgneryadauṣṇyamāviṣṭaṃ cāpāṃ yaḥ śivatamorasa ityeke / atha vākṣrotraṃ cakṣurmanaḥ prāṇa ityeke, atha buddhirdhṛtiḥ smṛtiḥ prajñā tadityeke atha te etasyaivaṃ yathaiveha bījasyāṅkurāvāthadhūmārcirviṣphuliṅgā ivāgneśceti atrodāharanti : vahneśca yadvatkhalu viṣphuliṅgāḥ sūryānmayūkhāśca tathaiva tasya / prāṇādayo vai punareva tasmādabhyuccarantīha yathākrameṇa //

32

tasmādvā etasmādātmani sarve prāṇāḥ sarve lokāḥ sarve vedāḥ sarve devāḥ sarvāṇi ca bhūtānyuccaranti tasyopaniṣatsatyasya satyamiti atha yathārdraidhāgnerabhyāhitasya pṛthagdhūmā niścarantyevaṃ vā etasya mahato bhūtasya niḥśvasitametadyadṛgvedo yajurvedaḥ sāmavedo'tharvāṅgirasā itihāsaḥ purāṇam vidyā upaniṣadaḥ ślokāḥ sūtrāṇyanuvyākhyānāni vyākhyānānyasyaivaitāni viśvā bhūtāni

33

pañceṣṭako vā eṣo'gniḥ saṃvatsaraḥ tasyemā iṣṭakā yo vasanto grīṣmo varṣāḥ śaraddhemantaḥ sa śiraḥpakṣasīpṛcchapṛṣṭavān eṣo'gniḥ puruṣavidaḥ seyaṃ prajāpateḥ prathamā citiḥ karairyajamānamantarikṣamutkṣioptvā vāyave prāyacchat prāṇo vai vāyuḥ prāṇo'gnistasyemā iṣṭakā yaḥ prāṇo vyāno'pānaḥ samāna udānaḥ sa śiraḥpakṣasīpṛṣṭhapucchavāneṣo'gniḥ puruṣavidastadidamantarikṣaṃ prajāpaterdvitīyā citiḥ karairyajamānaṃ divamutkṣiptendrāya prāyacchat asau vā āditya indraḥ saiṣo'gniḥ tasyemā iṣṭakā yadṛgyajuḥ sāmātharvāṅgirasā itihāsaṃ purāṇaṃ sa śiraḥpakṣasīpucchapṛṣṭhavāneṣo'gniḥ puruṣavidaḥ saiṣā dyauḥ prajāpatestṛtīyā citiḥ karairyajamānasyātmavide'vadānaṃ karoti yathātmavidutkṣipya brahmaṇe prāyacchat tatrānandī modī bhavati

34

pṛthivīgārhapatyo'ntarikṣaṃ dakṣiṇāgnirdyaurāhavanīyaḥ tata eva pavamānapāvakaśucaya āviṣkṛtametenāsya yajñam yataḥ pavamānapāvakaśucisaṅghāto hi jāṭharaḥ tasmādagniryaṣṭavyaḥ cetavyaḥ stotavyo'bhidhyātavyaḥ yajamāno havirgṛhītvā devatābhidhyānamicchati : hiraṇyavarṇaḥ śakuno hṛdyāditye pratiṣṭhitaḥ madgurhaṃsastejovṛṣaḥ so'sminnagnau yajāmahe iti cāpi mantrārthaṃ vicinoti / tatsaviturvareṇyaṃ bhargo'syābhidhyeyaṃ yo buddhyantastho dhyāyīha manaḥśāntipadamanusaratyātmanyeva dhatte'treme ślokā bhavanti : १ yathā nirindhano vahniḥ svayonāvupaśāmyate tathā vṛttikṣayāccittaṃ svayonāvupaśāmyate / २ svayonāvupaśāntasya manasaḥ satyakāmataḥ indriyārthavimūḍhasyānṛtāḥ karmavaśānugāḥ / ३ cittameva hi saṃsāram tatprayatnena śodhayet yaccittastanmayo bhavati guhyametatsanātanam / ४ cittasya hi prasādena hanti karma śubhāśubham prasannātmātmani sthitvā sukhamavyayamaśnute / ५ samāsaktaṃ yathā cittaṃ jantorviṣayagocare yadyevaṃ brahmaṇi syāttatko na mucyeta bandhanāt / ६ mano hi dvividhaṃ proktaṃ śuddhaṃ cāśuddhameva ca aśuddhaṃ kāmasamparkāt śuddhaṃ kāmavivarjitam / ७ laya vikṣeparahitaṃ manaḥ kṛtvā suniścalam yadā yātyamanībhāvaṃ tadā tatparamaṃ padam / ८ tāvanmano niroddhavyaṃ hṛdi yāvatkṣayaṃ gatam etajjñānaṃ ca mokṣaṃ ca śeṣānye granthavistarāḥ / ९ samādhinirdhautamalasya cetaso niveśitasyātmani yatsukhaṃ bhavet na śakyate varṇayituṃ girā tadā svayaṃ tadantaḥkaraṇena gṛhyate / १० apāmāpo'gniragnau vā vyomni vyoma na lakṣayet evamantargataṃ yasya manaḥ sa parimucyate / ११ mana eva manuṣyāṇaṃ kāraṇaṃ bandhamokṣayoḥ bandhāya viṣayāsaṅgiṃ mokṣo nirviṣayaṃ smṛtam / ato'nagnihotryanagnicidajñānabhidhyāyināṃ brāhmaṇaḥ padavyomānusmaraṇaṃ viruddham tasmādagniryaṣṭavyaḥ cetavyaḥ stotavyo'bhidhyātavyaḥ

35

namo'gnaye pṛthivī kṣite lokasmṛte lokamsmai yajamānāya dhehi namo vāyave'ntarikṣakṣite lokasmṛte lakamasmai yajamānāya dhehi nama ādityāya divikṣite lokasmṛte lokamasmai yajamānāya dhehi namo brahmaṇe sarvakṣite sarvasmṛte sarvamasmai yajamānāya dhehi hiraṇmayena pātreṇa satyasyāpihitaṃ mukham tattvaṃ pūṣannapāvṛṇu satyadharmāya viṣṇave yo'sā āditye puruṣaḥ so'sā aham eṣa ha vai satyadharmo yadādityasya ādityatvaṃ tacchuklam puruṣam aliṅgam nabhaso'ntargatasya tejasoṃ'śamātrametadyadādityasya madhya ivety akṣiṇyagnau caitadbrahmaitadamṛtametadbhargaḥ etatsatyadharmo nabhaso'ntargatasya tejasoṃ'śamātrametadyadādityasya madhye amṛtaṃ yasya hi somaḥ prāṇā vā apyayaṅkurā etakdbrahmaitadamṛtametadbhargaḥ etatsatyadharmo nabhaso'ntargatasya tejaso'ṃśamātram etadyadādityasya madhye yajurdīpyatyaumāpojyotiraso'mṛtambrahma bhūrbhuvaḥ svarom / aṣṭapādaṃ śuciṃ haṃsaṃ trisūtramaṇumavyayam dvidharmo'ndhaṃ tejasendhaṃ sarvaṃ paśyanpaśyati nabhaso'ntargatasya tejaso'nśamātrametadyadādityasya madhye uditvā mayūkhe bhavata etatsavitsatyadharma etadyajuretattapa etadagniretadvāyuretatprāṇa etadāpa etaccandramā etacchukrametadamṛtametadbrahmaviṣayametadbhānurarṇavastasminneva yajamānaḥ saindhava iva vlīyanta eṣā vai brahmaikatātra hi sarve kāmāḥ samāhitā ityatrodāharanti : aṃśudhāraya ivāṇuvāteritaḥ saṃsphuratyasāvantargaḥ surāṇām yo haivaṃvitsa savit sa dvaitavit saikadhāmetaḥ syāttadātmakaśca : ye vindava ivābhyuccarantyajasram vidyudivābhrārciṣaḥ parame vyoman te'ṛciṣo vai yaśasa āśrayavāsājjaṭābhirūpā iva kṛṣṇavartmanaḥ

36

dve vā va khalvete brahmajyotiṣo rūpake śāntamekaṃ samṛddhaṃ caikam atha yacchantaṃ tasyādhāraṃ kham atha yatsamṛddhamidaṃ tasyānnam tasmānmantrauṣadhājyāmiṣapuroḍāśasthālīpākādibhiryaṣṭavyamanta- rvedyāmāsnyavaśiṣṭairannapānaiścāsyamāhavanīyamiti matvā tejasaḥ samṛddhyai puṇyalokavijityarthāyāmṛtatvāya cātrodāharanti : agnihotraṃ juhuyātsvargakāmo yamarājyamagniṣṭomenābhiyayati somarājyamukthena sūryarājyaṃ ṣoḍaśīnā svārājyamatirātreṇa prājāpatyamāsahasrasaṃvatsarāntakratuneti : vartyādhārasnehayogādyathā dīpasya saṃsthitiḥ / antaryāṇḍopayogādimau sthitāvātmaśicī tathā //

37

tasmādomityanenaitadupāsītāparimitaṃ tejastattredhabhihitamagnāvāditye prāṇe'thaiṣā nāḍyannabahumityeṣāgnau hutamādityaṃ gamayati ato yo raso'sravat sa udgīthaṃ varṣati teneme prāṇāḥ prāṇebhyaḥ prajā ityatrodāharanti : yaddhaviragnau hūyate tadādityaṃ gamayati tatsūryo raśmibhirvarṣati tenānnaṃ bhavati annādbhūtānāmutpattirityevaṃ hyāha : agnau prāstāhutiḥ samyagādityamupatiṣṭhate / ādityājjāyate vṛṣṭirvṛṣṭerannaṃ tataḥ prajāḥ //

38

agnihotraṃ juhvāno lobhajālaṃ bhinatti ataḥ sammohaṃ chitvā na krodhānstunvānaḥ kāmamabhidhyāyamānastataścaturjālaṃ brahmakośaṃ bhindadataḥ paramākāśamatra hi saura saumyāgneyasātvikāni maṇḍalāni bhittvā tataḥ śuddhaḥ sattvāntarasthamacalamamṛtamacyutaṃ dhruvaṃ viṣṇusañjñitam sarvāparaṃ dhāma satyakāmasarvajñatvasaṃyuktam svatantram caitanyam sve mahimni tiṣṭhamānaṃ paśyati atrodāharanti : ravimadhye sthitaḥ somaḥ somamadhye hutāśanaḥ / tejomadhye sthitaṃ sattvaṃ sattvamadhye sthito'cyutaḥ // śarīraprādeśāṅguṣṭhamātramaṇorapyanvayaṃ dhyātvātaḥparamatāṃ gacchati atra hi sarve kāmāḥ samāhitā iti atrodāharanti : aṅguṣṭhaprādeśaśarīramātraṃ pradīpapratāpavadvistridhā hi tadbrahmābhiṣṭūyamānaṃ maho devo bhuvanānyāviveśa / ॐ namo brahmaṇe namaḥ //

1

iti ṣaṣṭhaḥ prapāṭhakaḥ //
prapāṭhaka ७
/ agnirgāyatraṃ trivṛdrathantaraṃ vasantaḥ prāṇo nakṣatrāṇi vasavaḥ purastādudyanti tapanti varṣanti stuvanti punarviśnati antarvivaeṇekṣanti acintyo'mūrto gabhīro guṇabhugbhayo'nirvṛttiryogīśvaraḥ sarvajño magho'prameyo'nādyantaḥ śrīmān ajo dhīmānanirdeśyaḥ sarvasṛk sarvasyātmā sarvabhuk sarvasyeśānaḥ sarvasyāntarāntaraḥ

2

indrastriṣṭup pañcadaśo bṛhadgrīṣmo vyānaḥ somo rudrā dakṣiṇata udyanti tapanti varṣanti stuvanti punarviśanti antarvivareṇa īkṣanti : anādyanto'parimito'paricchinno'paraprayojyaḥ svatantro'liṅgo'mūrto'nantaśaktirdhātā bhāskaraḥ

3

maruto jagatī saptadaśo vairūpam varṣā apānaḥ śukra ādityāḥ paścādudyanti tapanti varṣanti stuvanti punarviśanti antarvivareṇekṣanti tacchāntamaśabdamabhayamaśokamānandam tṛptam sthiramacalamamṛtamacyutam dhruvam viṣṇusañjñitam sarvāparaṃ dhāma

4

viśve devā anuṣṭubekaviṃśo vairājaḥ śaratsamāno varuṇaḥ sādhyā uttarata udyanti tapanti varṣanti stuvanti punarviśanti antarvivareṇekṣanti antaḥśuddhaḥ pūtaḥ śūnyaḥ śānto'prāṇo nirātmānantaḥ

5

mitrāvaruṇau paṅktistriṇavatrayastriṃśo śākvararaivate hemanta śiśirā udāno'ṅgirasaścandramā ūrdhvā udyanti tapanti varṣanti stuvanti punarviśanti antarvivareṇekṣanti praṇavākhyaṃ praṇetāram bhārūpam vigatanidram vijaram vimṛtyum viśokam

6

śanirāhuketuragarakṣoyakṣanaravihagaśarabhebhādayo'dhastādudyanti tapanti varṣanti stuvanti punarviśanti antarvivareṇekṣanti yaḥ prājño vidharaṇaḥ sarvāntaro'kṣaraḥ śuddhaḥ pūtaḥ bhāntaḥ kṣāntaḥ śāntaḥ

7

eṣa hi khalvātmantarhṛdaye'ṇīyāniddho'gniriva viśvarūpo'syaivānnamidaṃ sarvamasminnotā imāḥ prajāḥ eṣa ātmāpahatapāpmā vijaro vimṛtyurviśoko'vicikitso'vipāśaḥ satyasaṅkalpaḥ satyakāmaḥ eṣa parameśvaraḥ eṣa bhūtādhipatiḥ eṣa bhūtapālaḥ eṣa setuḥ vidharaṇaḥ eṣa hi khalvātmeśānaḥ śambhurbhavaorudraḥ prajāpatir viśvasṛkhiraṇyagarbhaḥ satyaṃ prāṇo haṃsaḥ śastācyuto viṣṇurnārāyaṇaḥ yaścaiṣo'gnau yaścāyaṃ hṛdayevayaścāsāvāditye sa eṣa ekaḥ tasmai te viśvarūpāya satye nabhasi hitāya namaḥ

8

athedānīṃ jñānopasargā rājanmohajālasyaiṣa vai yoniḥ yadasvargaiḥ saha svargasyaiṣa vāṭye purastādukte'pyadhaḥ stambenāśliṣyanti atha ye cānye ha nityapramuditā nityapravasitā nityayācanakā nityaṃ śilpopajīvino'tha ye cānye ha purayācakā ayājyayācakāḥ śudraśiṣyāḥ śūdraśca śāstravidvāṃso'tha ye cānye ha cāṭajaṭanaṭabhaṭapravrajitaraṅgāvatāriṇo rājakarmaṇi patitādayo'thaye cānye ha yakṣarākṣasabhūtagaṇapiśācoragagrahādīnāmarthaṃ puraskṛtya śamayāma ityevaṃ bruvāṇā atha ye cānye ha vṛthā kaṣāyakuṇḍalinaḥ kāpālino'tha ye cānye ha vṛthā tarkadṛṣṭāntakuhakendrajālairvaidikeṣu paristhātumicchanti taiḥ saha na saṃvast prakāśyabhūtā vai te taskarā asvargyā ityevaṃ hyāha : nairātmyavādakuhakairmithyādṛṣṭāntahetubhiḥ / bhrāmyanloko na jānāti vedavidyāntarantu yat //

9

bṛhaspatirvai śukro bhūtvendrasyābhayāyāsurebhyaḥ kṣayāyemāmavidyāmasṛjat tayā śivamaśivamityuddiśantyaśivaṃ śivamiti vedādiśāstrahiṃsakadharmābhidhyānamastviti vadanti ato naināmabhidhīyetānyathaiṣā bandhyevaiṣā ratimātraṃ phalamasyā vṛttacyutasyeva nārambhaṇīyetyevaṃ hyāha : dūramete viparīte viṣūcī avidyā yā ca vidyeti jñātā / vidyābhīpsituṃ naciketasaṃ manye na tvā kāmā bahavo lolupante // vidyāṃ cāvidyāṃ ca yastadvedobhayaṃ saha / avidyayā mṛtyuṃ tīrtvā vidyayā amṛtamaśnute // avidyāyāmantare veṣṭyamānāḥ svayaṃ dhīrāḥ paṇḍitaṃ manyamānāḥ / dandramyamānāḥ pariyanti mūḍhā andhenaiva nīyamānā yathāndhāḥ //

10

devāsurā ha vai ya ātmakāmā brahmaṇo'ntikaṃ prayātāḥ tasmai namaskṛtvocuḥ bhagavan vayamātmakāmāḥ sa tvaṃ no brūhīti ataściraṃ dhyātvā'manyatānyatāmāno vai te'surā ato'nyatamameteṣāmuktam tadime mūḍhā upajīvantyabhiṣvaṅgiṇastaryābhighātino'nṛtābhiśaṃsinaḥ satyamivānṛtaṃ paśyantīndrajālavadityato yadvedeṣvābhihitaṃ tatsatyaṃ yadvedeṣūktaṃ tadvidvāṃsa upajīvanti tasmādbrāhmaṇo nāvaidikamadhīyītāyamarthaḥ syāditi

11

etadvā va tatsvarūpaṃ nabhasaḥ khe'ntarbhūtasya yatparaṃ tejastattredhābhihitamagnā āditye prāṇa etadvā va tatsvarūpaṃ nabhasaḥ khe'ntarbhūtasya yadomityetadakṣaramanenaiva tadudbudhnyati udayati ucchvasati ajasraṃ brahmadhīyālambaṃ vātraivaitatsamīraṇe nabhasi prasākhayaivotkramya skadhātskandhamanusartyapsu prakṣepako lavaṇasyeva ghṛtasya cauṣṇyamivābhidhyāturvistṛtirivaitadityātrodāharanti : atha kasmāducyate vaidyuto yasmāduccāritamātra eva sarvaṃ śarīraṃ vidyotayati tasmādomityanenaitadupāsītāparimitaṃ tejaḥ / १ puruṣaścakṣuṣo yo'yaṃ dakṣiṇo'kṣiṇyavasthitaḥ / indro'yamasya jāyeyaṃ savye cākṣiṇyavasthitā // २ samāgamastayoreva hṛdayāntargate suṣau / tejastallohitasyātra piṇḍa evobhayostayoḥ // ३ hṛdayādāyāti tāvaccakṣuṣyasminpratiṣṭhitā / sāraṇī sā tayornāḍī dvayorekā dvidhā satī // ४ manaḥ kāyāgnimāhanti sa prerayati mārutam / mārutastūrasi caranmandraṃ janayati svaram // ५ khajāgniyogād hṛdi samprayuktamaṇorhyaṇurdviraṇuḥ kaṇṭhadeśe / jihvāgradeśe tryaṇukaṃ ca viddhi vinirgataṃ mātṛkamevamāhuḥ // ६ na paśyanmṛtyumṃ paśyati na rogaṃ nota duḥkhatām / sarvaṃ hi paśyanpaśyati sarvamāpnoti sarvaśaḥ // ७ cākṣuṣaḥ svapnacārī ca suptaḥ suptātparaśca yaḥ / bhedāścaite'sya catvārastebhyasturyaṃ mahattaram // ८ triṣvekapāccaredbrahma tripāccarati cottare / satyānṛtopabhogārthāḥ dvaitībhāvo mahātmana iti dvaitībhāvo mahātmana iti //

1

iti saptamaḥ prapāṭhakaḥ // ॐ āpyāyantviti śāntiḥ // iti maitrāyaṇyupaniṣatsamāptā //
// maitrāyaṇyupaniṣat // // atha maitrāyaṇyupaniṣat // sāmavedīya sāmānya upaniṣat // vairāgyotthabhaktiyuktabrahmamātraprabodhataḥ / yatpadaṃ munayo yānti tattraipadamahaṃ mahaḥ // ॐ āpyāyantu mamāṅgāni vākprāṇaścakṣuḥ śrotamatho balamindriyāṇi ca / sarvāṇi sarvaṃ brahmopaniṣadaṃ māhaṃ brahma nirākuryāṃ mā mā brahma nirākarodanirākaraṇamastvanirākaraṇaṃ mestu tadātmani nirate ya upaniṣatsu dharmāste mayi santu te mayi santu // ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ // maitrāyaṇī kauṣitakī bṛhajjābālatāpanī / kālāgnirudramaitreyī subālakṣuramantrikā / ॐ bṛhadratho ha vai nāma rājā rājye jyeṣṭhaṃ putraṃ nidhāpayitvedamaśāśvataṃ manyamānaḥ śārīraṃ vairāgyamupeto'raṇyaṃ nirjagāma sa tatra paramaṃ tapa āsthāyādityamīkṣamāṇa ūrdhvabāhustiṣṭhatyante sahasrasya munirantikamājagāmāgnirivādhūmakastejasā nirdahannivātmavidbhagavāñchākāyanya uttiṣṭhottiṣṭha varaṃ vṛṇīśveti rājānamabravītsa tasmai namaskṛtyovāca bhagavannāhamātmavittvaṃ tattvavicchṛṇumo vayaṃ sa tvaṃ no brūhītyetadvṛtaṃ purastādaśakyaṃ mā pṛccha praśnamaikṣvākānyānkāmānvṛṇīśveti śākāyanyasya caraṇavabhimṛśyamāno rājemāṃ gāthāṃ jagāda

2

bhagavannasthicarmasnāyumajjāmāṃsaśukraśoṇitaśleṣmāśrudū ṣite viṇmūtravātapittakaphasaṅghāte durgandhe niḥsāre'smiñcharīre kiṃ kāmopabhogaiḥ

3

kāmakrodhalobhabhayaviṣāderṣyeṣṭaviyogāniṣṭasamprayogakṣu tpipāsājarāmṛtyurogaśokādyairabhihate'smiñcharīre kiṃ kāmopabhogaiḥ

4

sarvaṃ cedaṃ kṣayiṣṇu paśyāmo yatheme daṃśamaśakādayastṛṇavannaśyatayodbhūtapradhvaṃsinaḥ

5

atha kimetairvā pare'nye mahādhanurdharāścakravartinaḥ kecitsudyumnabhūridyumnendradyumnakuvalayāśvayauvanāśvavaddhiyā śvāśvapatiḥ śaśabindurhāriścandro'mbarīṣo nanūktasvayātiryayātinaraṇyokṣasenotthamaruttabharataprabhṛtayo rājāno miṣato bandhuvargasya mahatīṃ śriyaṃ tyaktvāsmāllokādamuṃ lokaṃ prayānti

6

atha kimetairvā pare'nye gandharvāsurayakṣarākṣasabhūtagaṇapiśācoragagrahādīnāṃ nirodhanaṃ paśyāmaḥ

7

atha kimetairvānyānāṃ śoṣaṇaṃ mahārṇavānāṃ śikhariṇāṃ prapatanaṃ dhruvasya pracalanaṃ sthānaṃ vā tarūṇāṃ nimajjanaṃ pṛthivyāḥ sthānādapasaraṇaṃ surāṇaṃ so'hamityetadvidhe'sminsaṃsāre kiṃ kāmopabhogairyairevāśritasyāsakṛdihāvartanaṃ dṛśyata ityuddhartumarhasītyandhodapānastho bheka ivāhamasminsaṃsāre bhagavaṃstvaṃ no gatistvaṃ no gatiḥ

1

iti prathamaḥ prapāṭhakaḥ //
atha bhagavāñchākāyanyaḥ suprīto'bravīdrājānaṃ mahārāja bṛhadrathekṣvākuvaṃśadhvajaśīrṣātmajaḥ kṛtakṛtyastvaṃ marunnāmno viśruto'sītyayaṃ vā va khalvātmā te katamo bhagavānvarṇya iti taṃ hovāca iti

2

ya eṣo bāhyāvaṣṭambhanenordhvamutkrānto vyathamāno'vyathamānastamaḥ praṇudatyeṣa ātmetyāha bhagavānatha ya eṣa samprasādo'smāñcharīrātsamutthāya paraṃ jyotirupasampadya svena rūpeṇābhiniṣpadyata eṣa ātmeti hovācaitadamṛtamabhayametadbrahmeti

3

atha khalviyaṃ brahmavidyā sarvopaniṣadvidyā vā rājannasmākaṃ bhagavatā maitreyeṇa vyākhyātāhaṃ te kathayiṣyāmītyathāpahatapāpmānastigmatejasa ūrdhvaretaso vālakhilyā iti śruyante'thaite prajāpatimabruvanbhagavañśakaṭamivācetanamidaṃ śarīraṃ kasyaiṣa khalvīdṛśo mahimātīndriyabhūtasya yenaitadvidhamidaṃ cetanavatpratiṣṭhāpitaṃ pracodayitāsya ko bhagavannetadasmākaṃ brūhīti tānhovāca

4

yo ha khalu vācoparisthaḥ śrūyate sa eva vā eṣa śuddhaḥ pūtaḥ śūnyaḥ śānto prāṇo'nīśatmā'nanto'kṣayyaḥ sthiraḥ śāśvato'jaḥ svatantraḥ sve mahimni tiṣṭhatyanenedaṃ śarīraṃ cetanavatpratiṣṭhāpitaṃ pracodayitā caiṣo'syeti te hocurbhagavankathamanenedṛśenānicchenaitadvidhamidaṃ cetanavatpratiṣṭhāpitaṃ pracodayitā caiṣo'syeti kathamiti tānhovāca

5

sa vā eṣa sūkṣmo'grāhyo'dṛśyaḥ puruṣasañjñako buddhipūrvamihaivāvartateṃ'śena suṣuptasyaiva buddhipūrvaṃ nibodhayatyatha yoha khalu vāvāitasyāṃśo'yaṃ yaścetanamātraḥ pratipūruṣaṃ kṣetrajñaḥ saṅkalpādhyavasāyābhimānaliṅgaḥ prajāpatirviśvakṣastena cetanenedaṃ śarīraṃ cetanavatpratiṣṭhāpitaṃ pracodayitā caiṣo'syeti te hocurbhagavannīdṛśasya kathamaṃśena vartanamiti tānhovāca

6

prajāpatirvā eṣo'gre'tiṣṭhatsa nāramataikaḥ sa ātmanamabhidhyāyadbavhīḥ prajā asṛjatta asyaivātmaprabuddhā aprāṇā sthāṇuriva tiṣṭhamānā apaśyatsa nāramata so'manyataitāsaṃ pratibodhanāyābhyantaraṃ prāviśānītyatha sa vāyumivātmānaṃ kṛtvābhyantaraṃ prāviśatsa eko nāviśatsa pañcadhātmānaṃ pravibhajyocyate yaḥ prāṇo'pānaḥ samāna udāno vyāna iti

7

atha yo'yamūrdhvamutkrāmatītyeṣa vāva sa prāṇo'tha yoyamāvañcaṃ saṅkrāmatveṣa vāva so'pāno'tha yoyaṃ sthaviṣṭhamannadhātumapāne sthāpayatyaṇiṣṭhaṃ cāṅge'ṅge samaṃ nayatyeṣa vāva sa samāno'tha yo'yaṃ pītāśitamudgirati nigiratīti caiṣa vāva sa udāno'tha yenaitāḥ śirā anuvyāptā eṣa vāva sa vyānaḥ

8

athopāṃśurantaryāmyamibhavatyantaryāmamupāṃśumetayorantarāle cauṣṇyaṃ māsavadauṣṇyaṃ sa puruṣo'tha yaḥ puruṣaḥ so'gnirvaiśvānaro'pyanyatrāpyuktamayamagnirvaiśvānaro yo'yamanantaḥ puruṣo yenedamannaṃ pacyate yadidamadyate tasyaiṣa ghoṣo bhavati yadetatkarṇāvapidhāya śṛṇoti sa yadotkramiṣyanbhavati nainaṃ ghoṣaṃ śṛṇoti

9

sa vā eṣa pañcadhātmānaṃ pravibhajya nihito guhāyāṃ manomayaḥ prāṇaśarīro bahurūpaḥ satyasaṃ kalpa ātmeti sa vā eṣo'sya hṛdantare tiṣṭhannakṛtārtho'manyatārthānasāni tatsvānīmāni bhittvoditaḥ pañcabhī raśmibhirviṣayānattīti buddhīndriyāṇi yānīmānyetānyasya raśmayaḥ karmendriyāṇyasya hayā rathaḥ śarīraṃ mano niyantā prakṛtimayosya pratodanena khalvīritaṃ paribhramatīdaṃ śarīraṃ cakramiva mṛte ca nedaṃ śarīraṃ cetanavatpratiṣṭhāpitaṃ pracodayitā caiṣo'syeti

10

sa vā eṣa ātmetyado vaśaṃ nīta iva sitāsitaiḥ karmaphalairabhibhūyamāna iva pratiśarīreṣu caratyavyaktatvātsūkṣmatvādadṛśyatvādagrāhyatvānnirmamatvā ccānavastho'kartā kartevāvasthitaḥ

2.11

sa vā eṣa śuddhaḥ sthiro'calaścālepo'vyagro niḥspṛhaḥ prekṣakavadavasthitaḥ svasya caritabhugguṇamayena paṭenātmānamantardhīyāvasthita ityavasthita iti

1

iti dvitīyaḥ prapāṭhakaḥ //
te hocurbhagavanyadyevamasyātmano mahimānaṃ sūcayasītyanyo vā paraḥ ko'yamātmā sitāsitaiḥ karmaphalairabhibhūyamānaḥ sadasadyonimāpadyata ityavācīṃ vordhvāṃ vā gataṃ dvandvairabhibhūyamānaḥ paribhramatīti katama eṣa iti tānhovāca

2

asti khalvanyo'paro bhūtātmā yo'yaṃ sitāsitaiḥ karmaphalairabhibhūyamānaḥ sadasadayonimāpadyata ityavācīṃ vordhvāṃ gatiṃ dvandvairabhibhūyamānaḥ paribhramatītyasyopavyākhyānaṃ pañca tanmātrāṇi bhūtaśabdenocyante pañca mahābhūtāni bhūtaśabdenocyante'tha teṣāṃ yaḥ samudāyaḥ śarīramityuktamatha yo ha khalu vāva śarīramityuktaṃ sa bhūtātmetyuktamathāsti tasyātmā binduriva puṣkara iti sa vā eṣo'bhibhūtaḥ prākṛtyairguṇairityato'bhibhūtatvātsammūḍhatvaṃ prayātyasammūḍhastvādātmasthaṃ prabhuṃ bhagavantaṃ kārayitāraṃ nāpaśyadguṇaughaistṛpyamānaḥ kaluṣīkṛtāsthiraścañcalo lolupyamānaḥ saspṛho vyagraścābhimānatvaṃ prayāta ityahaṃ so mamedamityevaṃ manyamāno nibadhnātyātmanātmānaṃ jālenaiva khacaraḥ kṛtasyānuphalairabhibhūyamānaḥ paribhramatīti

3

athānyatrāpyuktaṃ yaḥ kartā so'yaṃ vai bhūtātmā karaṇaiḥ kārayitāntaḥpuruṣo'tha yathāgnināyaḥpiṇḍo vābhibhūtaḥ kartṛbhirhanyamāno nānātvamupaityevaṃ vāva khalvasau bhūtātmāntaḥpuruṣeṇābhibhūto guṇairhanyamāno nānātvamupaityatha yattriguṇaṃ caturaśītilakṣayonipariṇataṃ bhūtatriguṇametadvai nānātvasya rūpaṃ tāni ha vā imāni guṇāni puruṣeṇeritāni cakramiva cakriṇetyatha yathāyaḥpiṇḍe hanyamāne nāgnirabhibhūyatyevaṃ nābhibhūyatyasau puruṣo'bhibhūyatyayaṃ bhūtātmopasaṃśliṣṭatvāditi

4

athānyatrāpyuktaṃ śarīramidaṃ maithunādevodbhūtaṃ saṃvidapetaṃ niraya eva mūtradvāreṇa niṣkrāmantamasthibhiścitaṃ māṃsenānuliptaṃ carmaṇāvabaddhaṃ viṇmūtrapittakaphamajjāmedovasābhiranyaiśca malairbahubhiḥ paripūrṇaṃ kośa ivāvasanneti

3.5

athānyatrāpyuktaṃ sammoho bhayaṃ viṣādo nidrā tandrī vraṇo jarā śokaḥ kṣutpipāsā kārpaṇyaṃ krodho nāstikyamajñānaṃ mātsaryaṃ vaikāruṇyaṃ mūḍhatvaṃ nirvrīḍatvaṃ nikṛtatvamuddhātatvamasamatvamiti tāmasānvitastṛṣṇā sneho rāgo lobho hiṃsā ratirdṛṣṭivyāpṛtatvamīrṣyā kāmamavasthitatvaṃ cañcalatvaṃ jihīrṣārthopārjanaṃ mitrānugrahaṇaṃ parigrahāvalambo'niṣṭeṣvindriyārtheṣu dviṣṭiriṣṭeśvabhiṣaṅga iti rājasānvitaiḥ paripūrṇa etairabhibhūta ityayaṃ bhūtātmā tasmānnānārūpāṇyāpnotītyāpnotīti

1

tṛtīyaḥ prapāṭhakaḥ //
te ha khalvathordhvaretaso'tivismitā atisametyocurbhagavannamaste tvaṃ naḥ śādhi tvamasmākaṃ gatiranyā na vidyata ityasya ko'tithirbhūtātmano yenedaṃ hitvāmanyeva sāyujyamupaiti tānhovāca

2

athānyatrāpyuktaṃ mahānadīṣūrmaya iva nivartakamasya yatpurākṛtaṃ samudraveleva durnivāryamasya mṛtyorāgamanaṃ sadasatphalamayairhi pāśaiḥ paśuriva baddhaṃ bandhanasthasyevāsvātantryaṃ yamaviṣayasthasyaiva bahubhayāvasthaṃ madironmatta ivāmodamamadironmattaṃ pāpmanā gṛhīta iva bhrāmyamāṇaṃ mahoragadaṣṭa iva vipadṛṣṭaṃ mahāndhakāra iva rāgāndhamindrajālamiva māyāmayaṃ svapnamiva mithyādarśanaṃ kadalīgarbha ivāsāraṃ naṭa iva kṣaṇaveṣaṃ citrabhittiriva mithyāmanoramamityathoktam // śabdasparśādayo ye'rthā anarthā iva te sthitāḥ / yeṣvāsaktastu bhūtātmā na smarecca paraṃ padam

3

ayaṃ vā va khalvasya pratividhirbhūtātmano yadyeva vidyādhigamasya dharmasyānucaraṇaṃ svāśrameṣvānukramaṇaṃ svadharma eva sarvaṃ dhatte stambhaśākhevetarāṇyanenordhvabhāgbhavatyanyathadhaḥ patatyeṣa svadharmābhibhūto yo vedeṣu na svadharmātikrameṇāśramī bhavatyāśrameṣvevāvasthitastapasvī cetyucyata etadapyuktaṃ nātapaskasyātmadhyāne'dhigamaḥ karmaśuddhirvetyevaṃ hyāha // tapasā prāpyate sattvaṃ sattvātsamprāpyate manaḥ / manasā prāpyate tvātmā hyātmāpattyā nivartata iti

1

atraite ślokā bhavanti // yathā nirindhano vahniḥ svayonāvupaśāmyati / tathā vṛttikṣayāccittaṃ svayonāvupaśāmyati

2

svayonāvupaśāntasya manasaḥ satyagāminaḥ / indriyārthāvimūḍhasyānṛtāḥ karmavaśānugāḥ

3

cittameva hi saṃsārastatprayatnena śodhayet / yaccittastanmayo bhavati guhyametatsanātanam

4

cittasya hi prasādena hanti karma śubhāśubham / prasannātmātmani sthitvā sukhamavyayamaśnute

5

samāsaktaṃ yadā cittaṃ jantorviṣayagocare / yadyevaṃ brahmaṇi syāttatko na mucyeta bandhanāt

6

mano hi dvividhaṃ proktaṃ śuddhaṃ cāśuddhameva ca / aśuddhaṃ kāmasaṅkalpaṃ śuddhaṃ kāmavivarjitam

7

layavikṣeparahitaṃ manaḥ kṛtvā suniścalam / yadā yātyamanībhāvaṃ tadā tatparamaṃ padam

8

tāvadeva niroddhavyaṃ hṛdi yāvatkṣayaṃ gatam / etajjñānaṃ ca mokṣaṃ ca śeṣāstu granthavistarāḥ

9

samādhinirdhūtamalasya cetaso niveśitasyātmani yatsukhaṃ labhet / na śakyate varṇayituṃ girā tadā svayaṃ tadantaḥkaraṇena gṛhyate

10

apāmapo'gniragnau vā vyomni vyoma na lakṣayet / evamantargataṃ cittaṃ puruṣaḥ pratimucyate

11

mana eva manuṣyāṇāṃ kāraṇaṃ bandhamokṣayoḥ / bandhāya viṣayāsaktaṃ muktyai nirviṣayaṃ smṛtamiti

12

atha yatheyaṃ kautsāyanistutiḥ // tvaṃ brahmā tvaṃ ca vai viṣṇustvaṃ rudrastvaṃ prajāpatiḥ / tvamagnirvaruṇo vāyustvamindrastvaṃ niśākaraḥ

13

tvaṃ manustvaṃ yamaśca tvaṃ pṛthivī tvamathācyutaḥ / svārthe svābhāvike'rthe ca bahudhā tiṣṭhase divi

14

viśveśvara namastubhyaṃ viśvātmā viśvakarmakṛt / viśvabhugviśvamāyastvaṃ viśvakrīḍāratiḥ prabhuḥ

15

namaḥ śāntātmane tubhyaṃ namo guhyatamāya ca / acintyāyāprameyāya anādinidhanāya ceti

4.5

tamo vā idamekamāsa tatpaścātpareṇeritaṃ viṣayatvaṃ prayātyetadvai rajaso rūpaṃ tadrajaḥ khalvīritaṃ viṣamatvaṃ prayātyetadvai tamaso rūpaṃ tattamaḥ khalvīritaṃ tamasaḥ samprāsravatyetadvai sattvasya rūpaṃ tatsattvameveritaṃ tatsattvātsamprāsravatsoṃ'śo'yaṃ yaścetanamātraḥ pratipuruṣaṃ kṣetrajñaḥ saṅkalpādhyavasāyābhimānaliṅgaḥ prajāpatistasya proktā agryāstanavo brahmā rudro viṣṇurityatha yo ha khalu vāvāsya rājasoṃ'śo'sau sa yo'yaṃ brahmātha yo ha khalu vāvāsya tāmasoṃ'śo'sau sa yo'yaṃ rudro'tha yo ha khalu vāvāsya sātvikoṃ'śo'sau sa evaṃ viṣṇuḥ sa vā eṣa ekastridhābhūto'ṣṭadhaikādaśadhā dvādaśadhāparimitadhā codbhūta udbhūtatvādbhūteṣu carati pratiṣṭhā sarvabhūtānāmadhipatirbabhūvetyasāvātmāntarbahiścāntarbahis hca

1

caturthaḥ prapāṭhakaḥ //
dvidhā vā eṣa ātmānaṃ bibhartyayaṃ yaḥ prāṇo yaścāsāvādityo'tha dvau vā etāvāstāṃ pañcadhā nāmāntarbahiścāhorātre tau vyāvartete asau vā ādityo bahirātmāntarātmā prāṇo bahirātmā gatyāntarātmanānumīyate / gatirityevaṃ hyāha yaḥ kaścidvidvānapahatapāpmādhyakṣo'vadātamanāstanniṣṭha āvṛttacakṣuḥ so'ntarātmāgatyā bahirātmano'numīyate gatirityevaṃ hyāhātha ya eṣo'ntarāditye hiraṇmayaḥ puruṣo yaḥ paśyati māṃ hiraṇyavatsa eṣo'ntare hṛtpuṣkara evāśrito'nnamatti

2

atha ya eṣo'ntare hṛtpuṣkara evāśrito'nnamatti sa eṣo'gnirdivi śritaḥ sauraḥ kālākhyo'dṛśyaḥ sarvabhūtānnamatti kaḥ puṣkaraḥ kimayaṃ veda vā va tatpuṣkaraṃ yo'yamākāśo'syemāścatasro diśaścatasra upadiśaḥ saṃsthā ayamarvāgagniḥ parata etau prāṇādityāvetāvupāsītomityakṣareṇa vyāhṛtibhiḥ sāvitryā ceti

3

dve vāva brahmaṇo rūpe mūrtaṃ cāmūrtaṃ cātha yanmūrtaṃ tadasatyaṃ yadamūrtaṃ tatsatyaṃ tadbrahma yadbrahma tajjyotiryajjyotiḥ sa ādityaḥ sa vā eṣa omityetadātmā sa tredhātmānaṃ vyakuruta omiti tisro mātrā etābhiḥ sarvamidamotaṃ protaṃ caivāsminnityevaṃ hyāhaitadvā āditya omityevaṃ dhyāyaṃstathātmānaṃ yuñjīteti

4

athānyatrāpyuktamatha khalu ya udgīthaḥ sa praṇavo yaḥ praṇavaḥ sa udgītha ityasāvāditya udgītha eva praṇava ityevaṃ hyāhodgīthaḥ praṇavākhyaṃ praṇetāraṃ nāmarūpaṃ vigatanidraṃ vijaramavimṛtyuṃ punaḥ pañcadhā jñeyaṃ nihitaṃ guhāyāmityevaṃ hyāhordhvamūlaṃ vā ābrahmaśākhā ākāśavāyvagnyudakabhūmyādaya ekenāttametadbrahma tattasyaitatte yadasāvāditya omityetadakṣarasya caitattasmādomityanenaitadupāsītājasramityeko'sya rasaṃ bodhayīta ityevaṃ hyāhaitadevākṣaraṃ puṇyametadevākṣaraṃ jjñātvā yo yadicchati tasya tat

5

athānyatrāpyuktaṃ stanayatyepāsya tanūryā omiti strīpuṃnapuṃsakamiti liṅgavatyeṣāthāgnirvāyurāditya iti bhāsvatyeṣātha rudro viṣṇurityadhipatirityeṣātha gārhapatyo dakṣaṇāgnirāhavanīya iti mukhavatyeṣātha ṛgyajuḥsāmeti vijānātyeṣatha bhūrbhuvasvariti lokavatyeṣātha bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyaditi kālavatyeṣātha prāṇo'gniḥ sūryaḥ iti pratāpavatyeṣāthānnamāpaścandramā ityāpyāyanavatyeṣātha buddhirmano'haṅkāra iti cetanavatyeṣātha prāṇo'pāno vyāna iti prāṇavatyeke tyajāmītyuktaitāha prastotārpitā bhavatītyevaṃ hyāhaitadvai satyakāma paraṃ cāparaṃ ca yadomityetadakṣaramiti

6

atha vyāttaṃ vā idamāsītsatyaṃ prajāpatistapastaptvā anuvyāharadbhūrbhuvaḥsvarityeṣā hātha prajāpateḥ sthaviṣṭhā tanūrvā lokavatīti svarityasyāḥ śiro nābhirbhuvo bhūḥ pādā ādityaścakṣurāyattaḥ puruṣasya mahato mātrāścakṣuṣā hyayaṃ mātrāścariti satyaṃ vai cakṣurakṣiṇyupasthito hi puruṣaḥ sarvārtheṣu vadatyetasmādbhūrbhuvaḥsvarityupāsītānnaṃ hi prajāpatirviśvātmā viśvacakṣurivopāsito bhavatītyevaṃ hyāhaiṣā vai prajāpatirviśvabhṛttanūretasyāmidaṃ sarvamantarhitamasmiॅṃśca sarvasminneṣāntarhiteti tasmādeṣopāsīteti

7

tatsaviturvareṇyamityasau vā ādityaḥ savitā sa vā evaṃ pravaraṇāya ātmakāmenetyāhurbrahmavādino'tha bhargo devasya dhīmahīti savitā vai te'vasthitā yo'sya bhargaḥ kaṃ sañcitayāmītyāhurbrahmavādino'tha dhiyo yo naḥ pracodayāditi buddhayo vai dhiyastā yo'smākaṃ pracodayādityāhurbrahmavādino'tha bharga iti yo ha vā asminnāditye nihitastārake'kṣiṇi caiṣa bhargākhyo bhābhirgatirasya hīti bhargo bharjati vaiṣa bharga iti brahmavādino'tha bharga iti bhāsayatīmāॅṃllokāniti rañjayatīmāni bhūtāni gacchata iti gacchatyasminnāgacchatyasmā imāḥ prajāstasmādbhārakatvādbhargaḥ śatrūnsūyamānatvātsūryaḥ savnātsavitā dānādādityaḥ pavanātpāvamāno'thāyo'thāyanādāditya ityevaṃ hyāha khalvātmanātmāmṛtākhyaścetā mantā gantā sraṣṭā nandayitā kartā vaktā rasayitā ghrātā sparśayitā ca vibhuvigrahe sanniṣṭhā ityevaṃ hyāhātha yatra dvaitībhūtaṃ vijñānaṃ tatra hi śṛṇoti paśyati jighratīti rasayate caiva sparśayati sarvamātmā jānīteti yatrādvaitībhūtaṃ vijñānaṃ kāryakāraṇanirmuktaṃ nirvacanamanaupamyaṃ nirupākhyaṃ kiṃ tadaṅga vācyam

5.8

eṣa hi khalvātmeśānaḥ śambhurbhavo rudraḥ prajāpatirviśvasṛḍḍhiraṇyagarbhaḥ satyaṃ prāṇo haṃsaḥ śānto viṣṇurnārāyaṇo'rkaḥ savitā dhātā samrāḍindra induriti ya eṣa tapatyagninā pihitaḥ sahasrākṣeṇa hiraṇmayenānandenaiṣa vāva vijijñāsitavyo'nveṣṭavyaḥ sarvabhūtebhyo'bhayaṃ dattvāraṇyaṃ gatvātha bahiḥkṛtendriyārthānsvaśarīrādupalabhate'thainamiti viśvarūpaṃ hariṇaṃ jātavedasaṃ parāyaṇaṃ jyotirekaṃ tapantam / sahasraraśmiḥ śatadhā vartamānaḥ prāṇaḥ prajānāmudayatyeṣa sūryaḥ

1

iti pañcamaḥ prapāṭhakaḥ //
atha prapāṭhaka ६ / dvidhā vā eṣa ātmānaṃ bibhartyayaṃ yaḥ prāṇo yaścāsā ādityo'tha dvau vā etā asya panthānā antarbahiścāhorātreṇaitau vyāvartete asau vā ādityo bahirātmāntarātmā prāṇo'to bahirātmakyā gatyāntarātmano'numīyate gatirityevaṃ hi āhātha yaḥ kaścidvidvānapahatapāpmā'kṣādhyakṣo'vadātamanāstanniṣṭha āvṛttacakṣuḥ so antarātmakyā gatyā bahirātmano'numīyate gatirityevaṃ ha āha atha ya eṣo'ntarāditye hiraṇmayaḥ puruṣo yaḥ paśyatīmāṃ hiraṇyavasthāt sa eṣo'ntare hṛtpuṣkara evāśrito'nnamatti

2

atha ya eṣo'ntare hṛtpuṣkara evāśrito'nnamatti sa eṣo'gnirdivi śritaḥ sauraḥ kālākhyo'dṛśyaḥ sarvabhūtānyannamattīti kaḥ puṣkaraḥ kimmayo veti iadaṃ vā va tatpuṣkaraṃ yo'yamākāśo'syemāḥ catasro diśaścatasra upadiśo dalasaṃsthā āsamarvāgvicarata etau prāṇādityā etā upāsitomityetadakṣareṇa vyāhṛtibhiḥ sāvitryā ceti

3

dve vāva brahmaṇo rūpe mūrtaṃ cāmūrtaṃ ca / atha yanmūrtaṃ tadasatyam yadamūrtaṃ tatsatyam tadbrahma tajjyotiḥ yajjyotiḥ sa ādityaḥ sa vā eṣa omityetadātmābhavat sa tredhātmānaṃ vyākuruta omiti tisro mātrā etābhiḥ sarvamidamotaṃ protaṃ caivāsmīti evaṃ hyāhaitadvā āditya omityevaṃ dhyāyata ātmānaṃ yuñjīteti

4

athānyatrāpi uktamatha khalu ya udgīthaḥ sa praṇavo yaḥ praṇavaḥ sa udgītha iti asau vā āditya udgītha eṣa praṇavā iti / evaṃ hyāhodgīthaṃ praṇavākhyaṃ praṇetāraṃ bhārūpaṃ vigatanidraṃ vijaraṃ vimṛtyuṃ tripadaṃ tryakṣaraṃ punaḥ pañcadhā jñeyaṃ nihitaṃ guhāyāmityevaṃ hyāhordhvamūlaṃ tripādbrahma śākhā ākāśa vāyvagnyudakabhūmyādaya eko'śvatthanāmaitadbrahmaitasyaitattejo yadasā ādityaḥ omityetadakṣarasya caitattasmādomityanenaitadupāsītājasramityeko'sya sambodhayitetyevaṃ hyāha : etadevākṣaraṃ puṇyametadevākṣaraṃ param / etadevākṣaraṃ jñātvā yo yadicchati tasya tat //

5

athānyatrāpyuktaṃ svanavatyeṣāsyastanuryā omiti strīpuṃnapuṃsaketi liṅgavatī eṣā'thāgnirvāyurāditya iti bhāsvati eṣā atha brahma rudro viṣṇurityadhipativatī eṣā'tha gārhapatyo dakṣiṇāgnirāhavanīyā iti mukhavatī eṣā'tha ṛgyajuḥsāmeti vijñānavatī eṣā bhūrbhuvaḥsvariti lokavatī eṣā'tha bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyaditi kālavatī eṣā'tha prāṇo'gniḥ sūrya iti pratāpavatī eṣā'thānnamāpaścandramā ityāpyāyanavatī eṣā'tha buddhirmano'haṅkārā iti cetanavatī eṣā'tha prāṇo'pāno vyāna iti prāṇavatī eṣeti ata omityuktenaitāḥ prastutā arcitā arpitā bhavantīti evaṃ hyāhaitadvai satyakāma parāṃ cāparāṃ ca brahma yadomityetadakṣaramiti

6

athāvyāhṛtaṃ vā idamāsīt sa satyaṃ prajāpatistapastaptvā'nuvyāharadbhūrbhuvaḥsvariti / eṣaivāsya prajāpateḥ sthaviṣṭhā tanuryā lokavatīti svarityasyāḥ śiro nābhirbhuvo bhūḥ pādā ādityaścakṣuḥ cakṣurāyatā hi puruṣasya mahatī mātrā cakṣuṣā hyayaṃ mātrāścarati satyaṃ vai cakṣuḥ akṣiṇyavasthito hi puruṣaḥ sarvārtheṣu carati etasmādbhūrbhuvaḥsvarityupāsītānena hi prajāpatirviśvātmā viśvacakṣurivopāsito bhavatīti evaṃ hyāhaiṣā vai prajāpaterviśvabhṛttanuretasyāmidaṃ sarvamantarhitamasmin ca sarvasminneṣā antarhiteti tasmādeṣopāsītā

7

tatsaviturvareṇyamityasau vā ādityaḥ savitā sa vā evaṃ pravaraṇīya ātmakāmenetyāhurbrahmavādino'tha bhargo devasya dhīmahīti savitā vai devastato yo'sya bhargākhyastaṃ cintayāmītyāhurbrahmavādino'tha dhiyo yo naḥ pracodayāditi buddhayo vai dhiyastāyo'smākaṃ pracodayādityāhurbrahmavādinaḥ atha bhargā iti yo ha vā amuṣminnāditye nihitastārako'kṣiṇi vaiṣa bhargākhyaḥ bhābhirgatirasya hīti bhargaḥ bharjayatīti vaiṣa bharga iti rudro brahmavādino'tha bha iti bhāsayatīmān lokān ra iti rañjayatīmāni bhūtāni ga iti gacchantyasminnāgacchantyasmādimāḥ prajāstasmādbha-raga-tvādbhargaḥ śāśvat sūyamānāt sūryaḥ savanāt savitā'dānāt ādityaḥ pavanātpāvano'thāpopyāyanādityevaṃ hyāha khalvātmano'tmā netāmṛtākhyaścetā mantā gantotsṛṣṭānandayitā kartā vaktā rasayitā ghrātā draṣṭā śrotā spṛśati ca vibhurvigrahe sanniviṣṭā ityevaṃ hyāha atha yatra dvaitībhūtaṃ vijñānaṃ tatra hi śṛṇoti paśyati jighrati rasayati caiva sparśayati sarvamātmā jānīteti yatrādvaitībhūtaṃ vijñānaṃ kāryakāraṇakarmanirmuktaṃ nirvacanamanaupamyaṃ nirupākhyāṃ kiṃ tadavācyam

8

eṣa hi khalvātmeśānaḥ śambhurbhavo rudraḥ prajāpatirviśvasṛk hiraṇyagarbhaḥ satyaṃ prāṇo haṃsaḥ śāstā viṣṇurnārāyaṇo'rkaḥ savitā dhātā vidhātā samrāḍindra induriti ya eṣa tapatyagnirivāgninā pihitaḥ sahasrākṣeṇa hiraṇmayenāṇḍena eṣa vā jijñāsitavyo'nveṣṭavyaḥ sarvabhūtebhyo'bhayaṃ datvāraṇyaṃ gatvātha bahiḥkṛtvīndriyārthānsvāccharīrādupalabheta enamiti / viśvarūpaṃ hariṇaṃ jātavedasaṃ parāyaṇaṃ jyotirekaṃ tapantam / sahasraraśmiḥ śatadhā vartamānaḥ prāṇaḥ prajānāmudayatyeṣa sūryaḥ //

9

tasmādvā eṣa ubhayātmaivaṃ vidātmanyevābhidhyāyatyātmanyeva yajatīti dhyānaṃ prayogasthaṃ mano vidvadbhiṣṭutaṃ manaḥpūtimucchiṣṭopahatamityanena tatpāvayet mantraṃ paṭhati ucchiṣṭocchiṣṭopahitaṃ yacca pāpena dattaṃ mṛtasūtakādvā vasoḥ pavitramagniḥ savituśca raśmayaḥ punantvannaṃ mama duṣkṛtaṃ ca yadanyat adbhiḥ purastātparidadhāti prāṇāya svāhāpānāya svāhā vyānāya svāhā samānāya svāhodānāya svāheti pañcabhirabhijuhoti athāvāśiṣṭaṃ yatavāgaśnātyato'dbhirbhūya evopariṣṭātparidadhātyācānto bhūtvātmejyānaḥ prāṇo'gnirviśvo'sīti ca dvābhyāmātmānamabhidhyāyet prāṇo'gniḥ paramātmā vai pañcavāyuḥ samāśritaḥ sa prītaḥ prīṇātu viśvaṃ viśvabhuk viśvo'si vaiśvānaro'si viśvaṃ tvayā dhāryate jāyamānam viśan tu tvāmāhutayaśca sarvāḥ prajāstatra yatra viśvāmṛto'sīti evaṃ na vidhinā khalvanenāttānatvaṃ punarupaiti

10

athāparaṃ veditavyamuttaro vikāro'syātmayajñasya yathānnamannādaśceti asyopavyākhyānaṃ puruṣaścetā pradhānāntaḥsthaḥ sa eva bhoktā prākṛtamannaṃ bhuṅkta iti tasyāyaṃ bhūtātmā hyannamasyakartā pradhānaḥ tasmāttriguṇaṃ bhojyaṃ bhoktā puruṣo'ntasthaḥ atra dṛṣṭaṃ nāma pratyayam yasmādbījasambhavā hi paśavastasmādbījaṃ bhojyamanenaiva pradhānasya bhojyatvaṃ vyākhyātaṃ tasmādbhoktā puruṣo bhojyā prakṛtistatstho bhuṅkta iti prākṛtamannaṃ triguṇabhedapariṇamatvānmahadādyaṃ viśeṣāntaṃ liṅgamanenaiva caturdaśavidhasya mārgasya vyākhyā kṛtā bhavati sukhaduḥkhamohasañjñaṃ hyannabhūtamidaṃ jagat na hi bījasya svāduparigraho'stīti yāvannaprasūtiḥ tasyāpyevaṃ tisṛṣvavasthāsvannatvaṃ bhavati kaumāraṃ yauvanaṃ jarā pariṇamatvātatdannatvamevaṃ pradhānasya vyaktatāṃ gatasyopalabdhirbhavati tatra buddhyādīni svāduni bhavantyadhyavasāyasaṅkalpābhimānā iti athendriyārthān pañcasvāduni bhavanti evaṃ sarvāṇīndriyakarmāṇi prāṇakarmāṇi evaṃ vyaktamannamavyaktamannam asya nirguṇo bhoktā bhoktṛtvāccaitanyaṃ prasiddhaṃ tasya yathāgnirvai devānāmannadaḥ somo'nnamagninaivānnamityevaṃvit somasañjño'yambhūtatmā'gnisañjño'pyavyaktamukhā iti vacanātpuruṣo hyavyaktamukhena triguṇaṃ bhuṅkta iti yo haivaṃ veda saṃnyāsī yogī cātmayājī ceti atha yadvanna kaścicchūnyāgāre kāminyaḥ praviṣṭāḥ spṛśatīndriyārthān tadvad yo na spṛśati praviṣṭān saṃnyāsī yogī cātmayājī ceti

11

paraṃ vā etadātmano rūpaṃ yadannamannamayo hyayaṃ prāṇo'tha na yadyaśnātyamantā'śrotā'spraṣṭā'draṣṭā'vaktā'ghrātārasayitā bhavati prāṇāṃścotsṛjatīti evaṃ hyāhātha yadi khalvaśnāti prāṇasamṛddho bhūtvā mantā bhavati śrotā bhavati spraṣṭā bhavati vaktā bhavati rasayitā bhavati ghrātā bhavati draṣṭā bhavatīti evaṃ hyāha annādvai prajāḥ prajāyante yāḥ kaścitpṛthivīśṛtāḥ / ato'nnenaiva jīvanti athaitadapi yanti antataḥ

12

athānyatrāpi uktam sarvāṇi ha vā imāni bhūtānyaharahaḥ prapatantyannamabhijighṛkṣamāṇāni sūryo raśmibhirādadātyannaṃ tenāsau tapatyannenābhiṣiktāḥ pacantīme prāṇā agnirvā annenojjvalatyannakāmenedaṃ prakalpitaṃ brahmaṇā ato'nnamātmetyupāsītetveyaṃ hyāha / anādbhūtāni jāyante jātānyannena vardhante adyate'tti ca bhūtāni tasmādannaṃ taducyate

13

athānyatrāpi uktam : viśvabhṛdvai nāmaiṣā tanurbhagavato viṣṇoryadidamannaṃ prāṇo vā annasya raso manaḥ prāṇasya vijñānaṃ manasa ānandaṃ vijñānasyeti annavān prāṇavān manaśvān vijñānavān ānandavān ca bhavati yo haivaṃ veda yāvāntīha vai bhūtānyannamadanti tāvatsvantastho'nnamatti yo haivaṃveda / annameva vijarannamannaṃ saṃvananaṃ smṛtam / annaṃ paśūnāṃ prāṇo'nnaṃ jyeṣṭhamannaṃ bhiṣak smṛtam

14

athānyātrapyuktam : annaṃ vā asya sarvasya yoniḥ kālaścānnasya sūryo yoniḥ kālasya tasyaitadrūpaṃ yan nimeṣādikālātsambhṛtaṃ dvādaśātmakaṃ vatsarametasyāgneyamardhamardhaṃ vāruṇaṃ maghādyaṃ śraviṣṭhārdhamāgneyaṃ krameṇotkrameṇa sārpādyaṃ śraviṣṭhārdhāntaṃ saumyam tatraikaikamātmano navāṃśakaṃ sacārakavidham saukṣmyatvādetatpramāṇamanenaiva pramīyate hi kālaḥ na vinā pramāṇena prameyasyopalabdhiḥ prameyo'pi pramāṇatāṃ pṛthaktvādupaityātmasambodhanārthamityevaṃ hyāha / yāvatyo vai kālasya kalāstāvatīṣu caratyasau yaḥ kālaṃ brahmetyupāsīta kālastasyātidūramapasaratīti evaṃ hyāha : kālātsravanti bhūtāni kālādvṛddhiṃ prayānti ca / kāle cāstaṃ niyacchanti kālo mūrtiramūrtimān //

15

dve vāva brahmaṇo rupe kālaścākālaścātha yaḥ prāgādityātso'kālo'kālo'tha ya ādityadyaḥ sa kālaḥ sakalaḥ sakalasya vā etadrūpaṃ yatsaṃvatsaraḥ saṃvatsarātkhalvevemāḥ prajāḥ prajāyante saṃvatsareṇeha vai jātā vivardhante saṃvatsare pratyastaṃ yanti tasmātsaṃvatsaro vai prajāpatiḥ kālo'nnaṃ brahmanīḍamātmā cetyevaṃ hyāha kālaḥ pacati bhūtāni sarvāṇyeva mahātmani / yasmin tu pacyate kālo yastaṃ veda sa vedavit //

16

vigrahavāneṣa kālaḥ sindhurājaḥ prajānām eṣa tatsthaḥ savitākhyo yasmādeveme candrarkṣagraha saṃvatsarādayaḥ sūyante athaibhyaḥ sarvamidamatra vā yatkiñcitśubhāśubhaṃ dṛśyanteha loke tadetebhyastasmādādityātmā brahmātha kālasañjñamādityamupāsītādityo brahmetyeke'tha evaṃ hyāha / hotā bhoktā havirmantro yajño viṣṇuḥ prajāpatiḥ / sarvaḥ kaścitprabhuḥ sākṣī yo'muṣminbhāti maṇḍale //

17

brahma ha vā idamagra āsīt eko'nantaḥ prāgananto dakṣiṇo'nantaḥ pratīcyananta udīcyananta ūrdhvān cā'vān ca sarvato'nantaḥ na hyāsya prācyādi diśaḥ kalpante'tha tiryagvān cordhvaṃ vā anūhya eṣa paramātmā'parimito'tarkyo'cintya eṣa ākāśātmā evaiṣa kṛtsnakṣaya eko jāgartīti etasmādākāśādeṣa khalvidaṃ cetāmātraṃ bodhayati anenaiva cedam dhyāyate asmin ca pratyastaṃ yāti asyaitadbhāsvaraṃ rūpaṃ yadamuṣminnāditye tapati agnau cādhumake yajjyotiścitrataramudarasto'tha vā yaḥ pacatyannam ityevaṃ hyāha yaścaiṣo'gnau yaścāyaṃ hṛdaye yaścāsāvāditye sa eṣa ekā ityekasya haikatvameti ya evaṃ veda

18

tathā tatprayogakalpaḥ prāṇāyāmaḥ pratyāhāro dhyānaṃ dhāraṇā tarkaḥ samādhiḥ ṣaḍaṅgā ityucyate yogaḥ anena yadā paśyanpaśyati rukmavarṇaṃ kartāramīśaṃ puruṣaṃ brahmayonim tadā vidvānpuṇyapāpe vihāya pare'vyaye sarvamekīkaroti evaṃ hyāha : yathā parvatamādīptaṃ nāśrayanti mṛgadvijāḥ / tadvadbrahmavido doṣā nāśrayanti kadācana //

19

athānyatrāpyuktam : yadā vai bahirvidvānmano niyamyendriyārthān ca prāṇo niveśayitvā niḥsaṅkalpastatastiṣṭhet aprāṇādiha yasmātsambhūtaḥ prāṇasañjñako jīvastasmātprāṇo vai turyākhye dhārayetprāṇam ityevaṃ hyāha : acittaṃ cittamadhyastamacintyaṃ guhyamuttamam / tatra cittaṃ nidhāyeta tacca liṅgaṃ nirāśrayam //

20

athānyatrāpyuktam : ataḥ parāsya dhāraṇā tālurasanāgranipīḍanā- dvāṅmanaḥprāṇanirodhanādbrahma tarkeṇa paśyati yadātmanā''tmāna- maṇoraṇīyāṃsaṃ dyotamānaṃ manaḥkṣayātpaśyati tadātmanātmānaṃ dṛṣṭvā nirātmā bhavati nirātmakatvādasaṅkhyo'yoniścintyo mokṣalakṣaṇamityetatparaṃ rahasyam ityevaṃ hyāha : cittasya hi prasādena hanti karma śubhāśubham / prasannātmātmani sthitvā sukhamavyayamaśnutā iti //

21

athānyatrāpyuktam : ūrdhvagā nāḍī suṣumnākhyā prāṇasañcāriṇī tālvantarvicchinnā tayā prāṇoṅkāramanoyuktayordhvamutkramet tālvadhyāgraṃ parivartya indriyāṇyasaṃyojya mahimā mahimānaṃ nirīkṣetā tato nirātvakameti nirātmakatvānna sukhaduḥkhabhāgbhavati kevalatvaṃ labhatā ityevaṃ hyāha : paraḥ pūrvaṃ pratiṣṭhāpya nigṛhītānilaṃ tataḥ / tīrtvā pāramapāreṇa paścādyuñjīta mūrdhvani //

22

athānyatrāpyuktam : dve vā va brahmaṇī abhidhyeye śabdaścāśabdaśca atha śabdenaivāśabdamāviṣkriyate atha tatra omiti śabdo'nenordhvamutkrānto'śabde nidhanameti athāhaiṣā gatiretadamṛtam atatsāyujyatvam nirvṛtatvam tathā ceti atha yathorṇanābhistantunordhvamutkrānto'vakāśaṃ labhatītyevaṃ vā va khalvāsāvabhidhyātā omityanenordhvamutkrāntaḥ svātantryaṃ labhate anyathā pare śabdavādinaḥ : śravaṇāṅguṣṭhayogenāntarhṛdayākāśaśabdamākarṇayanti saptavidheyaṃ tasyopamā yathā nadyaḥ kiṅkiṇī kāṃsyacakrakabheka viḥkṛndikā vṛṣṭirnivāte vadatīti taṃ pṛthaglakṣaṇamatītya pare'śabde'vyakte brahmaṇyastaṃ gatāḥ tatra te'pṛthagdharmiṇo'pṛthagvivekyā yathā sampannā madhutvaṃ nānārasā ityevaṃ hyāha : dve brahmaṇi veditavye śabdabrahma parāṃ ca yat / śabdabrahmaṇi niṣṇātaḥ paraṃ brahmādhigacchati //

23

athānyatrāpyuktam : yaḥ śabdastadomityetadakṣaram yadasyāgraṃ tacchāntamaśabdamabhayamaśokamānandaṃ tṛptaṃ sthiramacalamamṛtamacyutaṃ dhruvaṃ viṣṇusañjñitaṃ sarvāparatvāya tadetā upasītetyevaṃ hyāha : yo'sau parāparo devā Oṅkāro nāma nāmataḥ / niḥśabdaḥ śūnyabhūtastu mūrdhni sthāne tato'bhyaset //

24

athānyatrāpyuktam : dhanuḥ śarīram omityetaccharaḥ śikhāsya manaḥ tamolakṣaṇaṃ bhitvā tamo'tamāviṣṭamāgacchati athāviṣṭaṃ bhitvā'lātacakramiva sphurantamādityavarṇamūrjasvantaṃ brahma tamasaḥ paryamapaśyadyadamuṣminnāditye'tha some'gnau vidyuti vibhāti atha khalvenaṃ dṛṣṭvā'mṛtatvaṃ gacchatītyevaṃ hyāha : dhyānamantaḥpare tattve lakṣyeṣu ca nidhīyate / ato'viśeṣavijñānaṃ viśeṣamupagacchati // mānase ca vilīne tu yatsukhaṃ cātmasākṣikam / tadbrahma cāmṛtaṃ śukraṃ sā gatirloka eva saḥ //

25

athānyatrāpyuktam : nidrevāntarhitendriyaḥ śuddhitamayā dhiyā svapna iva yaḥ paśyatīndriyabile'vivaśaḥ praṇavākhyaṃ praṇetāraṃ bhārūpaṃ vigatanidraṃ vijaraṃ vimṛtyuṃ viśokaṃ ca so'pi praṇavākhyaḥ praṇetā bhārūpaḥ vigata nidraḥ vijaraḥ vimṛtyurviśoko bhavatītyevaṃ hyāha : evaṃ prāṇamathoṅkāraṃ yasmātsarvamanekadhā / yunakti yuñjate vāpi yasmādyoga iti smṛtaḥ // ekatvaṃ prāṇamanasorindriyāṇāṃ tathaiva ca / sarvabhāvaparityāgo yoga ityabhidhīyate //

26

athānyatrāpyuktam : yathā vāpsu cāriṇaḥ śākunikaḥ sūtrayantreṇoddhṛtyodare'gnau juhotyevaṃ vā va khalvimānprāṇānomityanenoddhṛtyānāmaye'gnau juhoti atastaptorvivaso'tha yathā taptorvi sārpistṛṇakāṣṭhasaṃsparśe- nojjvalatītyevaṃ vā va khalvasāvaprāṇākhyaḥ prāṇasaṃsparśenojjvalati atha yadujjvalatyetadbrahmaṇo rūpaṃ caitadviṣṇoḥ paramaṃ padam caitadrudrasya rudratvametattadaparimitadhā cātmānaṃ vibhajya pūrayatīmāṃ lokānityevaṃ hyāha : vahneśca yadvatkhalu visphuliṅgāḥ sūryānmayūkhāśca tathaiva tasya prāṇādayo vai punareva tasmād abhyuccarantīha yathākrameṇa //

27

athānyatrāpyuktam:brahmaṇo vā vaitattejaḥ parasyāmṛtasyāśarīrasya yaccharīrasyauṣṇyamasyaitadghṛtamathāviḥ san nabhasi nihitaṃ vaitadekāgreṇaivamantarhṛdayākāśaṃ vinudanti yattasya jyotiriva sampadyatīti atastadbhāvam acireṇaiti bhūmāvayaspiṇḍaṃ nihitaṃ yathā'cireṇaiti bhūmitvam mṛdvatsaṃsthamayaspiṇḍaṃ yathāgnyayaskārādayo nābhibhavanti praṇaśyati cittaṃ tathāśrayeṇa sahaivamityevaṃ hyāha : hṛdyākāśamayaṃ kośamānandaṃ paramālayam / svaṃ yogaśca tato'smākaṃ tejaścaivāgnisūryayoḥ //

28

athānyatrāpyuktam : bhūtendriyārthānatikramya tataḥ pravrajyājyaṃ dhṛtidaṇḍaṃ dhanurgṛhītvā'nabhimānamayena caiveṣuṇā taṃ brahma dvārapāraṃ nihatyādyaṃ sammohamaulī tṛṣṇerṣyākuṇḍalī tandrīrāghavetryabhimānādhyakṣaḥ krodhajyaṃ pralobhadaṇḍaṃ dhanurgṛhītvecchāmayena caiveṣuṇemāni khalu bhūtāni hanti taṃ hatvoṅkāraplavenāntarhṛdayākāśasya pāraṃ tīrtvāvirbhūte antarākāśe śanakairavaṭaivāvaṭakṛddhātukāmaḥ saṃviśatyevaṃ brahmaśālāṃ viśet tataścaturjālaṃ brahmakośaṃ praṇudet gurvāgameneti : ataḥ śuddhaḥ pūtaḥ śūnyaḥ śānto'prāṇo nirātmā'nanto'kṣayyaḥ sthiraḥ śāśvato'jaḥ svatantraḥ sve mahimni tiṣṭhati ataḥ sve mahimni tiṣṭhamānam dṛṣṭvā'vṛttacakramiva sañcāracakramālokayati ityevaṃ hyāha : ṣaḍbhiirmāsaistu yuktasya nityamuktasya dehinaḥ anantaḥ paramo guhyaḥ samyagyogaḥ pravartate // rajastamobhyāṃ viddhasya susamiddhasya dehinaḥ putradārakuṭumbeṣu saktasya na kadācana //

29

evamuktvā'ntarhṛdayaḥ śakāyanyastasmai namaskṛtvā'nayā brahmavidyayā rājan brahmaṇaḥ panthānamārūḍhāḥ putrāḥ prajāpateriti santoṣaṃ dvandvatitikṣāṃ śāntatvaṃ yogābhyāsādavāpnotīti etadguhyatamaṃ nāputrāya nāśiṣyāya nāśāntāya kīrtayediti ananyabhaktāya sarvaguṇasampannāya dadyāt //

30

ॐ śucau deśe śuciḥ sattvasthaḥ sadadhīyānaḥ sadvādī saddhyāyī sadyājī syāditi / ataḥ sadbrahmaṇi satyabhilāṣiṇi nirvṛttyo'nastatphalacchinnapāśo nirāśaḥ pareṣvātmavadvigatabhayo niṣkāmo'kṣayyamaparimitaṃ sukhamākramya tiṣṭhati / paramaṃ vai śevadheriva parasyoddharaṇaṃ yanniṣkāmatvam / sa hi sarvakāmamayaḥ puruṣo'dhyavasāyasaṅkalpābhimānaliṅgo baddaḥ / atastadviparīto muktaḥ / atraika āhurguṇaḥ prakṛtibhedavaśāsadhyavasāyātmabandhamupāgato/ adhyavasāyasya doṣakṣayāddhi mokṣaḥ manasā hyeva paśyati manasā śṛṇoti kāmaḥ saṅkalpo vicikitsā śraddhā'śraddhā dhṛtiradhṛtirhrīrdhīrbhīrityetatsarvaṃ mana eva guṇaughairuhyamānaḥ kaluṣīkṛtaścāsthiraścalo lupyamānaḥ saspṛho vyagraścābhimānitvaṃ prayāta iti ahaṃ so mamedamityevaṃ manyamāno nibadhnātyātmanātmānṃ jāleneva khecaraḥ / ataḥ puruṣo'dhyāvasāyasaṅkalpābimānaliṅgo baddaḥ atastadviparīto muktaḥ tasmānniradhyavasāyo niḥsaṅkalpo nirabhimānastiṣṭhet etanmokṣalakṣaṇam eṣātra brahmapadavī eṣo'tra dvāravivaro'nenāsya tamasaḥ pāraṃ gamiṣyati / atra hi sarve kāmāḥ samāhitā ityatrodāharanti : yadā pañcāvatiṣṭhante jñānāni manasā saha / buddhiśa na viceṣṭate tāmāhuḥ paramāṃ gatim // etaduktvāntarhṛdayaḥ śākāyanyastasmai namaskṛtvā yathāvadupacārī kṛtakṛtyo maruduttarāyaṇaṃ gato na hyatrodvartmanā gatiḥ eṣo'tra brahmapathaḥ sauraṃ sdvāraṃ bhittvorddhvena vinirgatā ityatrodāharanti : anantā raśmayastasya dīpavadyaḥ sthito hṛdi / sitāsitāḥ kadrunīlāḥ kapilā mṛdulohitāḥ // ūrdhvamekaḥ sthitasteṣāṃ yo bhibhitvā sūryamaṇḍalam / brahmalokamatikramya tena yānti parāṃ gatim // yadasyānyadraśmiśatamūrdhvameva vyavasthitam / tena devanikāyānāṃ svadhāmāni prapadyate // ye naikarūpāścādhastādraśmayo'sya mṛduprabhāḥ / iha karmopabhogāya taiḥ saṃsarati so'vaṣaḥ / tasmātsargasvargāpavargaheturbhagavānasāvāditya iti //

31

kimātmakāni vā etānīndriyāṇi pracarantyudgantā caiteṣāmiha ko niyantā vetyāha / pratyāhātmātmakānītyātmā hyeṣāmudgantā vāpsaraso bhānavīyāśca marīcayo nāma atha pañcabhiḥ raśmibhirviṣayānatti katama ātmeti yo'yaṃ śuddhaḥ pūtaḥ śūnyaḥ śāntādilakṣaṇoktaḥ svakairliṅgairupagṛhyaḥ tasyaitalliṅgamaliṅgasyāgneryadauṣṇyamāviṣṭaṃ cāpāṃ yaḥ śivatamorasa ityeke / atha vākṣrotraṃ cakṣurmanaḥ prāṇa ityeke, atha buddhirdhṛtiḥ smṛtiḥ prajñā tadityeke atha te etasyaivaṃ yathaiveha bījasyāṅkurāvāthadhūmārcirviṣphuliṅgā ivāgneśceti atrodāharanti : vahneśca yadvatkhalu viṣphuliṅgāḥ sūryānmayūkhāśca tathaiva tasya / prāṇādayo vai punareva tasmā- dabhyuccarantīha yathākrameṇa //

32

tasmādvā etasmādātmani sarve prāṇāḥ sarve lokāḥ sarve vedāḥ sarve devāḥ sarvāṇi ca bhūtānyuccaranti tasyopaniṣatsatyasya satyamiti atha yathārdraidhāgnerabhyāhitasya pṛthagdhūmā niścarantyevaṃ vā etasya mahato bhūtasya niḥśvasitametadyadṛgvedo yajurvedaḥ sāmavedo'tharvāṅgirasā itihāsaḥ purāṇam vidyā upaniṣadaḥ ślokāḥ sūtrāṇyanuvyākhyānāni vyākhyānānyasyaivaitāni viśvā bhūtāni

33

pañceṣṭako vā eṣo'gniḥ saṃvatsaraḥ tasyemā iṣṭakā yo vasanto grīṣmo varṣāḥ śaraddhemantaḥ sa śiraḥpakṣasīpṛcchapṛṣṭavān eṣo'gniḥ puruṣavidaḥ seyaṃ prajāpateḥ prathamā citiḥ karairyajamānamantarikṣamutkṣioptvā vāyave prāyacchat prāṇo vai vāyuḥ prāṇo'gnistasyemā iṣṭakā yaḥ prāṇo vyāno'pānaḥ samāna udānaḥ sa śiraḥpakṣasīpṛṣṭhapucchavāneṣo'gniḥ puruṣavidastadidamantarikṣaṃ prajāpaterdvitīyā citiḥ karairyajamānaṃ divamutkṣiptendrāya prāyacchat asau vā āditya indraḥ saiṣo'gniḥ tasyemā iṣṭakā yadṛgyajuḥ sāmātharvāṅgirasā itihāsaṃ purāṇaṃ sa śiraḥpakṣasīpucchapṛṣṭhavāneṣo'gniḥ puruṣavidaḥ saiṣā dyauḥ prajāpatestṛtīyā citiḥ karairyajamānasyātmavide'vadānaṃ karoti yathātmavidutkṣipya brahmaṇe prāyacchat tatrānandī modī bhavati

34

pṛthivīgārhapatyo'ntarikṣaṃ dakṣiṇāgnirdyaurāhavanīyaḥ tata eva pavamānapāvakaśucaya āviṣkṛtametenāsya yajñam yataḥ pavamānapāvakaśucisaṅghāto hi jāṭharaḥ tasmādagniryaṣṭavyaḥ cetavyaḥ stotavyo'bhidhyātavyaḥ yajamāno havirgṛhītvā devatābhidhyānamicchati : hiraṇyavarṇaḥ śakuno hṛdyāditye pratiṣṭhitaḥ madgurhaṃsastejovṛṣaḥ so'sminnagnau yajāmahe iti cāpi mantrārthaṃ vicinoti / tatsaviturvareṇyaṃ bhargo'syābhidhyeyaṃ yo buddhyantastho dhyāyīha manaḥśāntipadamanusaratyātmanyeva dhatte'treme ślokā bhavanti : १ yathā nirindhano vahniḥ svayonāvupaśāmyate tathā vṛttikṣayāccittaṃ svayonāvupaśāmyate / २ svayonāvupaśāntasya manasaḥ satyakāmataḥ indriyārthavimūḍhasyānṛtāḥ karmavaśānugāḥ / ३ cittameva hi saṃsāram tatprayatnena śodhayet yaccittastanmayo bhavati guhyametatsanātanam / ४ cittasya hi prasādena hanti karma śubhāśubham prasannātmātmani sthitvā sukhamavyayamaśnute / ५ samāsaktaṃ yathā cittaṃ jantorviṣayagocare yadyevaṃ brahmaṇi syāttatko na mucyeta bandhanāt / ६ mano hi dvividhaṃ proktaṃ śuddhaṃ cāśuddhameva ca aśuddhaṃ kāmasamparkāt śuddhaṃ kāmavivarjitam / ७ laya vikṣeparahitaṃ manaḥ kṛtvā suniścalam yadā yātyamanībhāvaṃ tadā tatparamaṃ padam / ८ tāvanmano niroddhavyaṃ hṛdi yāvatkṣayaṃ gatam etajjñānaṃ ca mokṣaṃ ca śeṣānye granthavistarāḥ / ९ samādhinirdhautamalasya cetaso niveśitasyātmani yatsukhaṃ bhavet na śakyate varṇayituṃ girā tadā svayaṃ tadantaḥkaraṇena gṛhyate / १० apāmāpo'gniragnau vā vyomni vyoma na lakṣayet evamantargataṃ yasya manaḥ sa parimucyate / ११ mana eva manuṣyāṇaṃ kāraṇaṃ bandhamokṣayoḥ bandhāya viṣayāsaṅgiṃ mokṣo nirviṣayaṃ smṛtam / ato'nagnihotryanagnicidajñānabhidhyāyināṃ brāhmaṇaḥ padavyomānusmaraṇaṃ viruddham tasmādagniryaṣṭavyaḥ cetavyaḥ stotavyo'bhidhyātavyaḥ

35

namo'gnaye pṛthivī kṣite lokasmṛte lokamsmai yajamānāya dhehi namo vāyave'ntarikṣakṣite lokasmṛte lakamasmai yajamānāya dhehi nama ādityāya divikṣite lokasmṛte lokamasmai yajamānāya dhehi namo brahmaṇe sarvakṣite sarvasmṛte sarvamasmai yajamānāya dhehi hiraṇmayena pātreṇa satyasyāpihitaṃ mukham tattvaṃ pūṣannapāvṛṇu satyadharmāya viṣṇave yo'sā āditye puruṣaḥ so'sā aham eṣa ha vai satyadharmo yadādityasya ādityatvaṃ tacchuklam puruṣam aliṅgam nabhaso'ntargatasya tejasoṃ'śamātrametadyadādityasya madhya ivety akṣiṇyagnau caitadbrahmaitadamṛtametadbhargaḥ etatsatyadharmo nabhaso'ntargatasya tejasoṃ'śamātrametadyadādityasya madhye amṛtaṃ yasya hi somaḥ prāṇā vā apyayaṅkurā etakdbrahmaitadamṛtametadbhargaḥ etatsatyadharmo nabhaso'ntargatasya tejaso'ṃśamātram etadyadādityasya madhye yajurdīpyatyaumāpojyotiraso'mṛtambrahma bhūrbhuvaḥ svarom / aṣṭapādaṃ śuciṃ haṃsaṃ trisūtramaṇumavyayam dvidharmo'ndhaṃ tejasendhaṃ sarvaṃ paśyanpaśyati nabhaso'ntargatasya tejaso'nśamātrametadyadādityasya madhye uditvā mayūkhe bhavata etatsavitsatyadharma etadyajuretattapa etadagniretadvāyuretatprāṇa etadāpa etaccandramā etacchukrametadamṛtametadbrahmaviṣayametadbhānurarṇavastasminneva yajamānaḥ saindhava iva vlīyanta eṣā vai brahmaikatātra hi sarve kāmāḥ samāhitā ityatrodāharanti : aṃśudhāraya ivāṇuvāteritaḥ saṃsphuratyasāvantargaḥ surāṇām yo haivaṃvitsa savit sa dvaitavit saikadhāmetaḥ syāttadātmakaśca : ye vindava ivābhyuccarantyajasram vidyudivābhrārciṣaḥ parame vyoman te'ṛciṣo vai yaśasa āśrayavāsājjaṭābhirūpā iva kṛṣṇavartmanaḥ

36

dve vā va khalvete brahmajyotiṣo rūpake śāntamekaṃ samṛddhaṃ caikam atha yacchantaṃ tasyādhāraṃ kham atha yatsamṛddhamidaṃ tasyānnam tasmānmantrauṣadhājyāmiṣapuroḍāśasthālīpākādibhiryaṣṭavyamanta- rvedyāmāsnyavaśiṣṭairannapānaiścāsyamāhavanīyamiti matvā tejasaḥ samṛddhyai puṇyalokavijityarthāyāmṛtatvāya cātrodāharanti : agnihotraṃ juhuyātsvargakāmo yamarājyamagniṣṭomenābhiyayati somarājyamukthena sūryarājyaṃ ṣoḍaśīnā svārājyamatirātreṇa prājāpatyamāsahasrasaṃvatsarāntakratuneti : vartyādhārasnehayogādyathā dīpasya saṃsthitiḥ / antaryāṇḍopayogādimau sthitāvātmaśicī tathā //

37

tasmādomityanenaitadupāsītāparimitaṃ tejastattredhabhihitamagnāvāditye prāṇe'thaiṣā nāḍyannabahumityeṣāgnau hutamādityaṃ gamayati ato yo raso'sravat sa udgīthaṃ varṣati teneme prāṇāḥ prāṇebhyaḥ prajā ityatrodāharanti : yaddhaviragnau hūyate tadādityaṃ gamayati tatsūryo raśmibhirvarṣati tenānnaṃ bhavati annādbhūtānāmutpattirityevaṃ hyāha : agnau prāstāhutiḥ samyagādityamupatiṣṭhate / ādityājjāyate vṛṣṭirvṛṣṭerannaṃ tataḥ prajāḥ //

6.38

agnihotraṃ juhvāno lobhajālaṃ bhinatti ataḥ sammohaṃ chitvā na krodhānstunvānaḥ kāmamabhidhyāyamānastataścaturjālaṃ brahmakośaṃ bhindadataḥ paramākāśamatra hi saura saumyāgneyasātvikāni maṇḍalāni bhittvā tataḥ śuddhaḥ sattvāntarasthamacalamamṛtamacyutaṃ dhruvaṃ viṣṇusañjñitam sarvāparaṃ dhāma satyakāmasarvajñatvasaṃyuktam svatantram caitanyam sve mahimni tiṣṭhamānaṃ paśyati atrodāharanti : ravimadhye sthitaḥ somaḥ somamadhye hutāśanaḥ / tejomadhye sthitaṃ sattvaṃ sattvamadhye sthito'cyutaḥ // śarīraprādeśāṅguṣṭhamātramaṇorapyanvayaṃ dhyātvātaḥparamatāṃ gacchati atra hi sarve kāmāḥ samāhitā iti atrodāharanti : aṅguṣṭhaprādeśaśarīramātraṃ pradīpapratāpavadvistridhā hi tadbrahmābhiṣṭūyamānaṃ maho devo bhuvanānyāviveśa / ॐ namo brahmaṇe namaḥ //

1

iti ṣaṣṭhaḥ prapāṭhakaḥ //
prapāṭhaka ७ / agnirgāyatraṃ trivṛdrathantaraṃ vasantaḥ prāṇo nakṣatrāṇi vasavaḥ purastādudyanti tapanti varṣanti stuvanti punarviśnati antarvivaeṇekṣanti acintyo'mūrto gabhīro guṇabhugbhayo'nirvṛttiryogīśvaraḥ sarvajño magho'prameyo'nādyantaḥ śrīmān ajo dhīmānanirdeśyaḥ sarvasṛk sarvasyātmā sarvabhuk sarvasyeśānaḥ sarvasyāntarāntaraḥ

2

indrastriṣṭup pañcadaśo bṛhadgrīṣmo vyānaḥ somo rudrā dakṣiṇata udyanti tapanti varṣanti stuvanti punarviśanti antarvivareṇa īkṣanti : anādyanto'parimito'paricchinno'paraprayojyaḥ svatantro'liṅgo'mūrto'nantaśaktirdhātā bhāskaraḥ

3

maruto jagatī saptadaśo vairūpam varṣā apānaḥ śukra ādityāḥ paścādudyanti tapanti varṣanti stuvanti punarviśanti antarvivareṇekṣanti tacchāntamaśabdamabhayamaśokamānandam tṛptam sthiramacalamamṛtamacyutam dhruvam viṣṇusañjñitam sarvāparaṃ dhāma

4

viśve devā anuṣṭubekaviṃśo vairājaḥ śaratsamāno varuṇaḥ sādhyā uttarata udyanti tapanti varṣanti stuvanti punarviśanti antarvivareṇekṣanti antaḥśuddhaḥ pūtaḥ śūnyaḥ śānto'prāṇo nirātmānantaḥ

5

mitrāvaruṇau paṅktistriṇavatrayastriṃśo śākvararaivate hemanta śiśirā udāno'ṅgirasaścandramā ūrdhvā udyanti tapanti varṣanti stuvanti punarviśanti antarvivareṇekṣanti praṇavākhyaṃ praṇetāram bhārūpam vigatanidram vijaram vimṛtyum viśokam

6

śanirāhuketuragarakṣoyakṣanaravihagaśarabhebhādayo'dhastādudyanti tapanti varṣanti stuvanti punarviśanti antarvivareṇekṣanti yaḥ prājño vidharaṇaḥ sarvāntaro'kṣaraḥ śuddhaḥ pūtaḥ bhāntaḥ kṣāntaḥ śāntaḥ

7

eṣa hi khalvātmantarhṛdaye'ṇīyāniddho'gniriva viśvarūpo'syaivānnamidaṃ sarvamasminnotā imāḥ prajāḥ eṣa ātmāpahatapāpmā vijaro vimṛtyurviśoko'vicikitso'vipāśaḥ satyasaṅkalpaḥ satyakāmaḥ eṣa parameśvaraḥ eṣa bhūtādhipatiḥ eṣa bhūtapālaḥ eṣa setuḥ vidharaṇaḥ eṣa hi khalvātmeśānaḥ śambhurbhavaorudraḥ prajāpatir viśvasṛkhiraṇyagarbhaḥ satyaṃ prāṇo haṃsaḥ śastācyuto viṣṇurnārāyaṇaḥ yaścaiṣo'gnau yaścāyaṃ hṛdayevayaścāsāvāditye sa eṣa ekaḥ tasmai te viśvarūpāya satye nabhasi hitāya namaḥ

8

athedānīṃ jñānopasargā rājanmohajālasyaiṣa vai yoniḥ yadasvargaiḥ saha svargasyaiṣa vāṭye purastādukte'pyadhaḥ stambenāśliṣyanti atha ye cānye ha nityapramuditā nityapravasitā nityayācanakā nityaṃ śilpopajīvino'tha ye cānye ha purayācakā ayājyayācakāḥ śudraśiṣyāḥ śūdraśca śāstravidvāṃso'tha ye cānye ha cāṭajaṭanaṭabhaṭapravrajitaraṅgāvatāriṇo rājakarmaṇi patitādayo'thaye cānye ha yakṣarākṣasabhūtagaṇapiśācoragagrahādīnāmarthaṃ puraskṛtya śamayāma ityevaṃ bruvāṇā atha ye cānye ha vṛthā kaṣāyakuṇḍalinaḥ kāpālino'tha ye cānye ha vṛthā tarkadṛṣṭāntakuhakendrajālairvaidikeṣu paristhātumicchanti taiḥ saha na saṃvast prakāśyabhūtā vai te taskarā asvargyā ityevaṃ hyāha : nairātmyavādakuhakairmithyādṛṣṭāntahetubhiḥ / bhrāmyanloko na jānāti vedavidyāntarantu yat //

9

bṛhaspatirvai śukro bhūtvendrasyābhayāyāsurebhyaḥ kṣayāyemāmavidyāmasṛjat tayā śivamaśivamityuddiśantyaśivaṃ śivamiti vedādiśāstrahiṃsakadharmābhidhyānamastviti vadanti ato naināmabhidhīyetānyathaiṣā bandhyevaiṣā ratimātraṃ phalamasyā vṛttacyutasyeva nārambhaṇīyetyevaṃ hyāha : dūramete viparīte viṣūcī avidyā yā ca vidyeti jñātā / vidyābhīpsituṃ naciketasaṃ manye na tvā kāmā bahavo lolupante // vidyāṃ cāvidyāṃ ca yastadvedobhayaṃ saha / avidyayā mṛtyuṃ tīrtvā vidyayā amṛtamaśnute // avidyāyāmantare veṣṭyamānāḥ svayaṃ dhīrāḥ paṇḍitaṃ manyamānāḥ / dandramyamānāḥ pariyanti mūḍhā andhenaiva nīyamānā yathāndhāḥ //

10

devāsurā ha vai ya ātmakāmā brahmaṇo'ntikaṃ prayātāḥ tasmai namaskṛtvocuḥ bhagavan vayamātmakāmāḥ sa tvaṃ no brūhīti ataściraṃ dhyātvā'manyatānyatāmāno vai te'surā ato'nyatamameteṣāmuktam tadime mūḍhā upajīvantyabhiṣvaṅgiṇastaryābhighātino'nṛtābhiśaṃsinaḥ satyamivānṛtaṃ paśyantīndrajālavadityato yadvedeṣvābhihitaṃ tatsatyaṃ yadvedeṣūktaṃ tadvidvāṃsa upajīvanti tasmādbrāhmaṇo nāvaidikamadhīyītāyamarthaḥ syāditi

11

etadvā va tatsvarūpaṃ nabhasaḥ khe'ntarbhūtasya yatparaṃ tejastattredhābhihitamagnā āditye prāṇa etadvā va tatsvarūpaṃ nabhasaḥ khe'ntarbhūtasya yadomityetadakṣaramanenaiva tadudbudhnyati udayati ucchvasati ajasraṃ brahmadhīyālambaṃ vātraivaitatsamīraṇe nabhasi prasākhayaivotkramya skadhātskandhamanusartyapsu prakṣepako lavaṇasyeva ghṛtasya cauṣṇyamivābhidhyāturvistṛtirivaitadityātrodāharanti : atha kasmāducyate vaidyuto yasmāduccāritamātra eva sarvaṃ śarīraṃ vidyotayati tasmādomityanenaitadupāsītāparimitaṃ tejaḥ / १ puruṣaścakṣuṣo yo'yaṃ dakṣiṇo'kṣiṇyavasthitaḥ / indro'yamasya jāyeyaṃ savye cākṣiṇyavasthitā // २ samāgamastayoreva hṛdayāntargate suṣau / tejastallohitasyātra piṇḍa evobhayostayoḥ // ३ hṛdayādāyāti tāvaccakṣuṣyasminpratiṣṭhitā / sāraṇī sā tayornāḍī dvayorekā dvidhā satī // ४ manaḥ kāyāgnimāhanti sa prerayati mārutam / mārutastūrasi caranmandraṃ janayati svaram // ५ khajāgniyogād hṛdi samprayuktamaṇorhyaṇurdviraṇuḥ kaṇṭhadeśe / jihvāgradeśe tryaṇukaṃ ca viddhi vinirgataṃ mātṛkamevamāhuḥ // ६ na paśyanmṛtyumṃ paśyati na rogaṃ nota duḥkhatām / sarvaṃ hi paśyanpaśyati sarvamāpnoti sarvaśaḥ // ७ cākṣuṣaḥ svapnacārī ca suptaḥ suptātparaśca yaḥ / bhedāścaite'sya catvārastebhyasturyaṃ mahattaram // ८ triṣvekapāccaredbrahma tripāccarati cottare / satyānṛtopabhogārthāḥ dvaitībhāvo mahātmana iti dvaitībhāvo mahātmana iti //

1.1

iti saptamaḥ prapāṭhakaḥ // ॐ āpyāyantviti śāntiḥ // iti maitrāyaṇyupaniṣatsamāptā //
sāmavedīya sāmānya upaniṣat //
vairāgyotthabhaktiyuktabrahmamātraprabodhataḥ /
yatpadaṃ munayo yānti tattraipadamahaṃ mahaḥ //
ॐ āpyāyantu mamāṅgāni vākprāṇaścakṣuḥ śrotamatho
balamindriyāṇi ca /
sarvāṇi sarvaṃ brahmopaniṣadaṃ māhaṃ brahma nirākuryāṃ
mā mā brahma
nirākarodanirākaraṇamastvanirākaraṇaṃ mestu tadātmani nirate ya
upaniṣatsu
dharmāste mayi santu te mayi santu //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
maitrāyaṇī kauṣitakī bṛhajjābālatāpanī /
kālāgnirudramaitreyī subālakṣuramantrikā /
ॐ bṛhadratho ha vai nāma rājā rājye jyeṣṭhaṃ putraṃ nidhāpayitvedamaśāśvataṃ manyamānaḥ śārīraṃ vairāgyamupeto'raṇyaṃ nirjagāma sa tatra paramaṃ tapa āsthāyādityamīkṣamāṇa ūrdhvabāhustiṣṭhatyante sahasrasya munirantikamājagāmāgnirivādhūmakastejasā nirdahannivātmavidbhagavāñchākāyanya uttiṣṭhottiṣṭha varaṃ vṛṇīśveti rājānamabravītsa tasmai namaskṛtyovāca bhagavannāhamātmavittvaṃ tattvavicchṛṇumo vayaṃ sa tvaṃ no brūhītyetadvṛtaṃ purastādaśakyaṃ mā pṛccha praśnamaikṣvākānyānkāmānvṛṇīśveti śākāyanyasya caraṇavabhimṛśyamāno rājemāṃ gāthāṃ jagāda

1.2

bhagavannasthicarmasnāyumajjāmāṃsaśukraśoṇitaśleṣmāśrudū ṣite viṇmūtravātapittakaphasaṅghāte durgandhe niḥsāre'smiñcharīre kiṃ kāmopabhogaiḥ

1.3

kāmakrodhalobhabhayaviṣāderṣyeṣṭaviyogāniṣṭasaṃprayogakṣu tpipāsājarāmṛtyurogaśokādyairabhihate'smiñcharīre kiṃ kāmopabhogaiḥ

1.4

sarvaṃ cedaṃ kṣayiṣṇu paśyāmo yatheme daṃśamaśakādayastṛṇavannaśyatayodbhūtapradhvaṃsinaḥ

1.5

atha kimetairvā pare'nye mahādhanurdharāścakravartinaḥ kecitsudyumnabhūridyumnendradyumnakuvalayāśvayauvanāśvavaddhiyā śvāśvapatiḥ śaśabindurhāriścandro'mbarīṣo nanūktasvayātiryayātinaraṇyokṣasenotthamaruttabharataprabhṛtayo rājāno miṣato bandhuvargasya mahatīṃ śriyaṃ tyaktvāsmāllokādamuṃ lokaṃ prayānti

1.6

atha kimetairvā pare'nye gandharvāsurayakṣarākṣasabhūtagaṇapiśācoragagrahādīnāṃ nirodhanaṃ paśyāmaḥ

1.7

atha kimetairvānyānāṃ śoṣaṇaṃ mahārṇavānāṃ śikhariṇāṃ prapatanaṃ dhruvasya pracalanaṃ sthānaṃ vā tarūṇāṃ nimajjanaṃ pṛthivyāḥ sthānādapasaraṇaṃ surāṇaṃ so'hamityetadvidhe'sminsaṃsāre kiṃ kāmopabhogairyairevāśritasyāsakṛdihāvartanaṃ dṛśyata ityuddhartumarhasītyandhodapānastho bheka ivāhamasminsaṃsāre bhagavaṃstvaṃ no gatistvaṃ no gatiḥ

2.1

iti prathamaḥ prapāṭhakaḥ //
atha bhagavāñchākāyanyaḥ suprīto'bravīdrājānaṃ mahārāja bṛhadrathekṣvākuvaṃśadhvajaśīrṣātmajaḥ kṛtakṛtyastvaṃ marunnāmno viśruto'sītyayaṃ vā va khalvātmā te katamo bhagavānvarṇya iti taṃ hovāca iti

2.2

ya eṣo bāhyāvaṣṭambhanenordhvamutkrānto vyathamāno'vyathamānastamaḥ praṇudatyeṣa ātmetyāha bhagavānatha ya eṣa saṃprasādo'smāñcharīrātsamutthāya paraṃ jyotirupasaṃpadya svena rūpeṇābhiniṣpadyata eṣa ātmeti hovācaitadamṛtamabhayametadbrahmeti

2.3

atha khalviyaṃ brahmavidyā sarvopaniṣadvidyā vā rājannasmākaṃ bhagavatā maitreyeṇa vyākhyātāhaṃ te kathayiṣyāmītyathāpahatapāpmānastigmatejasa ūrdhvaretaso vālakhilyā iti śruyante'thaite prajāpatimabruvanbhagavañśakaṭamivācetanamidaṃ śarīraṃ kasyaiṣa khalvīdṛśo mahimātīndriyabhūtasya yenaitadvidhamidaṃ cetanavatpratiṣṭhāpitaṃ pracodayitāsya ko bhagavannetadasmākaṃ brūhīti tānhovāca

2.4

yo ha khalu vācoparisthaḥ śrūyate sa eva vā eṣa śuddhaḥ pūtaḥ śūnyaḥ śānto prāṇo'nīśatmā'nanto'kṣayyaḥ sthiraḥ śāśvato'jaḥ svatantraḥ sve mahimni tiṣṭhatyanenedaṃ śarīraṃ cetanavatpratiṣṭhāpitaṃ pracodayitā caiṣo'syeti te hocurbhagavankathamanenedṛśenānicchenaitadvidhamidaṃ cetanavatpratiṣṭhāpitaṃ pracodayitā caiṣo'syeti kathamiti tānhovāca

2.5

sa vā eṣa sūkṣmo'grāhyo'dṛśyaḥ puruṣasaṃjñako buddhipūrvamihaivāvartateṃ'śena suṣuptasyaiva buddhipūrvaṃ nibodhayatyatha yoha khalu vāvāitasyāṃśo'yaṃ yaścetanamātraḥ pratipūruṣaṃ kṣetrajñaḥ saṇkalpādhyavasāyābhimānaliṇgaḥ prajāpatirviśvakṣastena cetanenedaṃ śarīraṃ cetanavatpratiṣṭhāpitaṃ pracodayitā caiṣo'syeti te hocurbhagavannīdṛśasya kathamaṃśena vartanamiti tānhovāca

2.6

prajāpatirvā eṣo'gre'tiṣṭhatsa nāramataikaḥ sa ātmanamabhidhyāyadbavhīḥ prajā asṛjatta asyaivātmaprabuddhā aprāṇā sthāṇuriva tiṣṭhamānā apaśyatsa nāramata so'manyataitāsaṃ pratibodhanāyābhyantaraṃ prāviśānītyatha sa vāyumivātmānaṃ kṛtvābhyantaraṃ prāviśatsa eko nāviśatsa pañcadhātmānaṃ pravibhajyocyate yaḥ prāṇo'pānaḥ samāna udāno vyāna iti

2.7

atha yo'yamūrdhvamutkrāmatītyeṣa vāva sa prāṇo'tha yoyamāvaJṇcaṃ saṃkrāmatveṣa vāva so'pāno'tha yoyaṃ sthaviṣṭhamannadhātumapāne sthāpayatyaṇiṣṭhaṃ cāṇge'ṇge samaṃ nayatyeṣa vāva sa samāno'tha yo'yaṃ pītāśitamudgirati nigiratīti caiṣa vāva sa udāno'tha yenaitāḥ śirā anuvyāptā eṣa vāva sa vyānaḥ

2.8

athopāṃśurantaryāmyamibhavatyantaryāmamupāṃśumetayorantarāle cauṣṇyaṃ māsavadauṣṇyaṃ sa puruṣo'tha yaḥ puruṣaḥ so'gnirvaiśvānaro'pyanyatrāpyuktamayamagnirvaiśvānaro yo'yamanantaḥ puruṣo yenedamannaṃ pacyate yadidamadyate tasyaiṣa ghoṣo bhavati yadetatkarṇāvapidhāya śṛṇoti sa yadotkramiṣyanbhavati nainaṃ ghoṣaṃ śṛṇoti

2.9

sa vā eṣa pañcadhātmānaṃ pravibhajya nihito guhāyāṃ manomayaḥ prāṇaśarīro bahurūpaḥ satyasaṃ kalpa ātmeti sa vā eṣo'sya hṛdantare tiṣṭhannakṛtārtho'manyatārthānasāni tatsvānīmāni bhittvoditaḥ paJṇcabhī raśmibhirviṣayānattīti buddhīndriyāṇi yānīmānyetānyasya raśmayaḥ karmendriyāṇyasya hayā rathaḥ śarīraṃ mano niyantā prakṛtimayosya pratodanena khalvīritaṃ paribhramatīdaṃ śarīraṃ cakramiva mṛte ca nedaṃ śarīraṃ cetanavatpratiṣṭhāpitaṃ pracodayitā caiṣo'syeti

2.10

sa vā eṣa ātmetyado vaśaṃ nīta iva sitāsitaiḥ karmaphalairabhibhūyamāna iva pratiśarīreṣu caratyavyaktatvātsūkṣmatvādadṛśyatvādagrāhyatvānnirmamatvā ccānavastho'kartā kartevāvasthitaḥ

2.11

sa vā eṣa śuddhaḥ sthiro'calaścālepo'vyagro niḥspṛhaḥ prekṣakavadavasthitaḥ svasya caritabhugguṇamayena paṭenātmānamantardhīyāvasthita ityavasthita iti

3.1

iti dvitīyaḥ prapāṭhakaḥ //
te hocurbhagavanyadyevamasyātmano mahimānaṃ sūcayasītyanyo vā paraḥ ko'yamātmā sitāsitaiḥ karmaphalairabhibhūyamānaḥ sadasadyonimāpadyata ityavācīṃ vordhvāṃ vā gataṃ dvandvairabhibhūyamānaḥ paribhramatīti katama eṣa iti tānhovāca

3.2

asti khalvanyo'paro bhūtātmā yo'yaṃ sitāsitaiḥ karmaphalairabhibhūyamānaḥ sadasadayonimāpadyata ityavācīṃ vordhvāṃ gatiṃ dvandvairabhibhūyamānaḥ paribhramatītyasyopavyākhyānaṃ pañca tanmātrāṇi bhūtaśabdenocyante pañca mahābhūtāni bhūtaśabdenocyante'tha teṣāṃ yaḥ samudāyaḥ śarīramityuktamatha yo ha khalu vāva śarīramityuktaṃ sa bhūtātmetyuktamathāsti tasyātmā binduriva puṣkara iti sa vā eṣo'bhibhūtaḥ prākṛtyairguṇairityato'bhibhūtatvātsaṃmūḍhatvaṃ prayātyasaṃmūḍhastvādātmasthaṃ prabhuṃ bhagavantaṃ kārayitāraṃ nāpaśyadguṇaughaistṛpyamānaḥ kaluṣīkṛtāsthiraścaJṇcalo lolupyamānaḥ saspṛho vyagraścābhimānatvaṃ prayāta ityahaṃ so mamedamityevaṃ manyamāno nibadhnātyātmanātmānaṃ jālenaiva khacaraḥ kṛtasyānuphalairabhibhūyamānaḥ paribhramatīti

3.3

athānyatrāpyuktaṃ yaḥ kartā so'yaṃ vai bhūtātmā karaṇaiḥ kārayitāntaḥpuruṣo'tha yathāgnināyaḥpiṇḍo vābhibhūtaḥ kartṛbhirhanyamāno nānātvamupaityevaṃ vāva khalvasau bhūtātmāntaḥpuruṣeṇābhibhūto guṇairhanyamāno nānātvamupaityatha yattriguṇaṃ caturaśītilakṣayonipariṇataṃ bhūtatriguṇametadvai nānātvasya rūpaṃ tāni ha vā imāni guṇāni puruṣeṇeritāni cakramiva cakriṇetyatha yathāyaḥpiṇḍe hanyamāne nāgnirabhibhūyatyevaṃ nābhibhūyatyasau puruṣo'bhibhūyatyayaṃ bhūtātmopasaṃśliṣṭatvāditi

3.4

athānyatrāpyuktaṃ śarīramidaṃ maithunādevodbhūtaṃ saṃvidapetaṃ niraya eva mūtradvāreṇa niṣkrāmantamasthibhiścitaṃ māṃsenānuliptaṃ carmaṇāvabaddhaṃ viṇmūtrapittakaphamajjāmedovasābhiranyaiśca malairbahubhiḥ paripūrṇaṃ kośa ivāvasanneti

3.5

athānyatrāpyuktaṃ saṃmoho bhayaṃ viṣādo nidrā tandrī vraṇo jarā śokaḥ kṣutpipāsā kārpaṇyaṃ krodho nāstikyamaṅyānaṃ mātsaryaṃ vaikāruṇyaṃ mūḍhatvaṃ nirvrīḍatvaṃ nikṛtatvamuddhātatvamasamatvamiti tāmasānvitastṛṣṇā sneho rāgo lobho hiṃsā ratirdṛṣṭivyāpṛtatvamīrṣyā kāmamavasthitatvaṃ caJṇcalatvaṃ jihīrṣārthopārjanaṃ mitrānugrahaṇaṃ parigrahāvalambo'niṣṭeṣvindriyārtheṣu dviṣṭiriṣṭeśvabhiṣaṇga iti rājasānvitaiḥ paripūrṇa etairabhibhūta ityayaṃ bhūtātmā tasmānnānārūpāṇyāpnotītyāpnotīti

4.1

tṛtīyaḥ prapāṭhakaḥ //
te ha khalvathordhvaretaso'tivismitā atisametyocurbhagavannamaste tvaṃ naḥ śādhi tvamasmākaṃ gatiranyā na vidyata ityasya ko'tithirbhūtātmano yenedaṃ hitvāmanyeva sāyujyamupaiti tānhovāca

4.2

athānyatrāpyuktaṃ mahānadīṣūrmaya iva nivartakamasya yatpurākṛtaṃ samudraveleva durnivāryamasya mṛtyorāgamanaṃ sadasatphalamayairhi pāśaiḥ paśuriva baddhaṃ bandhanasthasyevāsvātantryaṃ yamaviṣayasthasyaiva bahubhayāvasthaṃ madironmatta ivāmodamamadironmattaṃ pāpmanā gṛhīta iva bhrāmyamāṇaṃ mahoragadaṣṭa iva vipadṛṣṭaṃ mahāndhakāra iva rāgāndhamindrajālamiva māyāmayaṃ svapnamiva mithyādarśanaṃ kadalīgarbha ivāsāraṃ naṭa iva kṣaṇaveṣaṃ citrabhittiriva mithyāmanoramamityathoktam // śabdasparśādayo ye'rthā anarthā iva te sthitāḥ / yeṣvāsaktastu bhūtātmā na smarecca paraṃ padam

4.3

ayaṃ vā va khalvasya pratividhirbhūtātmano yadyeva vidyādhigamasya dharmasyānucaraṇaṃ svāśrameṣvānukramaṇaṃ svadharma eva sarvaṃ dhatte stambhaśākhevetarāṇyanenordhvabhāgbhavatyanyathadhaḥ patatyeṣa svadharmābhibhūto yo vedeṣu na svadharmātikrameṇāśramī bhavatyāśrameṣvevāvasthitastapasvī cetyucyata etadapyuktaṃ nātapaskasyātmadhyāne'dhigamaḥ karmaśuddhirvetyevaṃ hyāha // tapasā prāpyate sattvaṃ sattvātsamprāpyate manaḥ / manasā prāpyate tvātmā hyātmāpattyā nivartata iti

1

atraite ślokā bhavanti // yathā nirindhano vahniḥ svayonāvupaśāmyati / tathā vṛttikṣayāccittaṃ svayonāvupaśāmyati

2

svayonāvupaśāntasya manasaḥ satyagāminaḥ / indriyārthāvimūḍhasyānṛtāḥ karmavaśānugāḥ

3

cittameva hi saṃsārastatprayatnena śodhayet / yaccittastanmayo bhavati guhyametatsanātanam

4

cittasya hi prasādena hanti karma śubhāśubham / prasannātmātmani sthitvā sukhamavyayamaśnute

5

samāsaktaṃ yadā cittaṃ jantorviṣayagocare / yadyevaṃ brahmaṇi syāttatko na mucyeta bandhanāt

6

mano hi dvividhaṃ proktaṃ śuddhaṃ cāśuddhameva ca / aśuddhaṃ kāmasaṇkalpaṃ śuddhaṃ kāmavivarjitam

7

layavikṣeparahitaṃ manaḥ kṛtvā suniścalam / yadā yātyamanībhāvaṃ tadā tatparamaṃ padam

8

tāvadeva niroddhavyaṃ hṛdi yāvatkṣayaṃ gatam / etajṅyānaṃ ca mokṣaṃ ca śeṣāstu granthavistarāḥ

9

samādhinirdhūtamalasya cetaso niveśitasyātmani yatsukhaṃ labhet / na śakyate varṇayituṃ girā tadā svayaṃ tadantaḥkaraṇena gṛhyate

10

apāmapo'gniragnau vā vyomni vyoma na lakṣayet / evamantargataṃ cittaṃ puruṣaḥ pratimucyate

11

mana eva manuṣyāṇāṃ kāraṇaṃ bandhamokṣayoḥ / bandhāya viṣayāsaktaṃ muktyai nirviṣayaṃ smṛtamiti

12

atha yatheyaṃ kautsāyanistutiḥ // tvaṃ brahmā tvaṃ ca vai viṣṇustvaṃ rudrastvaṃ prajāpatiḥ / tvamagnirvaruṇo vāyustvamindrastvaṃ niśākaraḥ

13

tvaṃ manustvaṃ yamaśca tvaṃ pṛthivī tvamathācyutaḥ / svārthe svābhāvike'rthe ca bahudhā tiṣṭhase divi

14

viśveśvara namastubhyaṃ viśvātmā viśvakarmakṛt / viśvabhugviśvamāyastvaṃ viśvakrīḍāratiḥ prabhuḥ

15

namaḥ śāntātmane tubhyaṃ namo guhyatamāya ca / acintyāyāprameyāya anādinidhanāya ceti

4.5

tamo vā idamekamāsa tatpaścātpareṇeritaṃ viṣayatvaṃ prayātyetadvai rajaso rūpaṃ tadrajaḥ khalvīritaṃ viṣamatvaṃ prayātyetadvai tamaso rūpaṃ tattamaḥ khalvīritaṃ tamasaḥ samprāsravatyetadvai sattvasya rūpaṃ tatsattvameveritaṃ tatsattvātsaṃprāsravatsoṃ'śo'yaṃ yaścetanamātraḥ pratipuruṣaṃ kṣetrajñaḥ saṇkalpādhyavasāyābhimānaliṇgaḥ prajāpatistasya proktā agryāstanavo brahmā rudro viṣṇurityatha yo ha khalu vāvāsya rājasoṃ'śo'sau sa yo'yaṃ brahmātha yo ha khalu vāvāsya tāmasoṃ'śo'sau sa yo'yaṃ rudro'tha yo ha khalu vāvāsya sātvikoṃ'śo'sau sa evaṃ viṣṇuḥ sa vā eṣa ekastridhābhūto'ṣṭadhaikādaśadhā dvādaśadhāparimitadhā codbhūta udbhūtatvādbhūteṣu carati pratiṣṭhā sarvabhūtānāmadhipatirbabhūvetyasāvātmāntarbahiścāntarbahis hca

5.1

caturthaḥ prapāṭhakaḥ //
dvidhā vā eṣa ātmānaṃ bibhartyayaṃ yaḥ prāṇo yaścāsāvādityo'tha dvau vā etāvāstāṃ pañcadhā nāmāntarbahiścāhorātre tau vyāvartete asau vā ādityo bahirātmāntarātmā prāṇo bahirātmā gatyāntarātmanānumīyate / gatirityevaṃ hyāha yaḥ kaścidvidvānapahatapāpmādhyakṣo'vadātamanāstanniṣṭha āvṛttacakṣuḥ so'ntarātmāgatyā bahirātmano'numīyate gatirityevaṃ hyāhātha ya eṣo'ntarāditye hiraṇmayaḥ puruṣo yaḥ paśyati māṃ hiraṇyavatsa eṣo'ntare hṛtpuṣkara evāśrito'nnamatti

5.2

atha ya eṣo'ntare hṛtpuṣkara evāśrito'nnamatti sa eṣo'gnirdivi śritaḥ sauraḥ kālākhyo'dṛśyaḥ sarvabhūtānnamatti kaḥ puṣkaraḥ kimayaṃ veda vā va tatpuṣkaraṃ yo'yamākāśo'syemāścatasro diśaścatasra upadiśaḥ saṃsthā ayamarvāgagniḥ parata etau prāṇādityāvetāvupāsītomityakṣareṇa vyāhṛtibhiḥ sāvitryā ceti

5.3

dve vāva brahmaṇo rūpe mūrtaṃ cāmūrtaṃ cātha yanmūrtaṃ tadasatyaṃ yadamūrtaṃ tatsatyaṃ tadbrahma yadbrahma tajjyotiryajjyotiḥ sa ādityaḥ sa vā eṣa omityetadātmā sa tredhātmānaṃ vyakuruta omiti tisro mātrā etābhiḥ sarvamidamotaṃ protaṃ caivāsminnityevaṃ hyāhaitadvā āditya omityevaṃ dhyāyaṃstathātmānaṃ yuJṇjīteti

5.4

athānyatrāpyuktamatha khalu ya udgīthaḥ sa praṇavo yaḥ praṇavaḥ sa udgītha ityasāvāditya udgītha eva praṇava ityevaṃ hyāhodgīthaḥ praṇavākhyaṃ praṇetāraṃ nāmarūpaṃ vigatanidraṃ vijaramavimṛtyuṃ punaḥ paJṇcadhā ṅyeyaṃ nihitaṃ guhāyāmityevaṃ hyāhordhvamūlaṃ vā ābrahmaśākhā ākāśavāyvagnyudakabhūmyādaya ekenāttametadbrahma tattasyaitatte yadasāvāditya omityetadakṣarasya caitattasmādomityanenaitadupāsītājasramityeko'sya rasaṃ bodhayīta ityevaṃ hyāhaitadevākṣaraṃ puṇyametadevākṣaraṃ jṅyātvā yo yadicchati tasya tat

5.5

athānyatrāpyuktaṃ stanayatyepāsya tanūryā omiti strīpuṃnapuṃsakamiti liṇgavatyeṣāthāgnirvāyurāditya iti bhāsvatyeṣātha rudro viṣṇurityadhipatirityeṣātha gārhapatyo dakṣaṇāgnirāhavanīya iti mukhavatyeṣātha ṛgyajuḥsāmeti vijānātyeṣatha bhūrbhuvasvariti lokavatyeṣātha bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyaditi kālavatyeṣātha prāṇo'gniḥ sūryaḥ iti pratāpavatyeṣāthānnamāpaścandramā ityāpyāyanavatyeṣātha buddhirmano'haṇkāra iti cetanavatyeṣātha prāṇo'pāno vyāna iti prāṇavatyeke tyajāmītyuktaitāha prastotārpitā bhavatītyevaṃ hyāhaitadvai satyakāma paraṃ cāparaṃ ca yadomityetadakṣaramiti

5.6

atha vyāttaṃ vā idamāsītsatyaṃ prajāpatistapastaptvā anuvyāharadbhūrbhuvaḥsvarityeṣā hātha prajāpateḥ sthaviṣṭhā tanūrvā lokavatīti svarityasyāḥ śiro nābhirbhuvo bhūḥ pādā ādityaścakṣurāyattaḥ puruṣasya mahato mātrāścakṣuṣā hyayaṃ mātrāścariti satyaṃ vai cakṣurakṣiṇyupasthito hi puruṣaḥ sarvārtheṣu vadatyetasmādbhūrbhuvaḥsvarityupāsītānnaṃ hi prajāpatirviśvātmā viśvacakṣurivopāsito bhavatītyevaṃ hyāhaiṣā vai prajāpatirviśvabhṛttanūretasyāmidaṃ sarvamantarhitamasmi/cṃśca sarvasminneṣāntarhiteti tasmādeṣopāsīteti

5.7

tatsaviturvareṇyamityasau vā ādityaḥ savitā sa vā evaṃ pravaraṇāya ātmakāmenetyāhurbrahmavādino'tha bhargo devasya dhīmahīti savitā vai te'vasthitā yo'sya bhargaḥ kaṃ saJṇcitayāmītyāhurbrahmavādino'tha dhiyo yo naḥ pracodayāditi buddhayo vai dhiyastā yo'smākaṃ pracodayādityāhurbrahmavādino'tha bharga iti yo ha vā asminnāditye nihitastārake'kṣiṇi caiṣa bhargākhyo bhābhirgatirasya hīti bhargo bharjati vaiṣa bharga iti brahmavādino'tha bharga iti bhāsayatīmām̐llokāniti rañjayatīmāni bhūtāni gacchata iti gacchatyasminnāgacchatyasmā imāḥ prajāstasmādbhārakatvādbhargaḥ śatrūnsūyamānatvātsūryaḥ savnātsavitā dānādādityaḥ pavanātpāvamāno'thāyo'thāyanādāditya ityevaṃ hyāha khalvātmanātmāmṛtākhyaścetā mantā gantā sraṣṭā nandayitā kartā vaktā rasayitā ghrātā sparśayitā ca vibhuvigrahe sanniṣṭhā ityevaṃ hyāhātha yatra dvaitībhūtaṃ viṅyānaṃ tatra hi śṛṇoti paśyati jighratīti rasayate caiva sparśayati sarvamātmā jānīteti yatrādvaitībhūtaṃ viṅyānaṃ kāryakāraṇanirmuktaṃ nirvacanamanaupamyaṃ nirupākhyaṃ kiṃ tadaṇga vācyam

5.8

eṣa hi khalvātmeśānaḥ śaṃbhurbhavo rudraḥ prajāpatirviśvasṛḍḍhiraṇyagarbhaḥ satyaṃ prāṇo haṃsaḥ śānto viṣṇurnārāyaṇo'rkaḥ savitā dhātā samrāḍindra induriti ya eṣa tapatyagninā pihitaḥ sahasrākṣeṇa hiraṇmayenānandenaiṣa vāva vijiṅyāsitavyo'nveṣṭavyaḥ sarvabhūtebhyo'bhayaṃ dattvāraṇyaṃ gatvātha bahiḥkṛtendriyārthānsvaśarīrādupalabhate'thainamiti viśvarūpaṃ hariṇaṃ jātavedasaṃ parāyaṇaṃ jyotirekaṃ tapantam / sahasraraśmiḥ śatadhā vartamānaḥ prāṇaḥ prajānāmudayatyeṣa sūryaḥ

6.1

iti pañcamaḥ prapāṭhakaḥ // /
atha prapāṭhaka ६ / dvidhā vā eṣa ātmānaṃ bibhartyayaṃ yaḥ prāṇo yaścāsā ādityo'tha dvau vā etā asya panthānā antarbahiścāhorātreṇaitau vyāvartete asau vā ādityo bahirātmāntarātmā prāṇo'to bahirātmakyā gatyāntarātmano'numīyate gatirityevaṃ hi āhātha yaḥ kaścidvidvānapahatapāpmā'kṣādhyakṣo'vadātamanāstanniṣṭha āvṛttacakṣuḥ so antarātmakyā gatyā bahirātmano'numīyate gatirityevaṃ ha āha atha ya eṣo'ntarāditye hiraṇmayaḥ puruṣo yaḥ paśyatīmāṃ hiraṇyavasthāt sa eṣo'ntare hṛtpuṣkara evāśrito'nnamatti

6.2

atha ya eṣo'ntare hṛtpuṣkara evāśrito'nnamatti sa eṣo'gnirdivi śritaḥ sauraḥ kālākhyo'dṛśyaḥ sarvabhūtānyannamattīti/ kaḥ puṣkaraḥ kiṃmayo veti/ idaṃ vāva tatpuṣkaraṃ yo'yamākāśo'syemāḥ catasro diśaścatasra upadiśo dalasaṃsthā āsam/ arvāgvicarata etau prāṇādityā etā upāsītomityetadakṣareṇa vyāhṛtibhiḥ sāvitryā ceti

6.3

dve vāva brahmaṇo rūpe mūrtaṃ cāmūrtaṃ ca / atha yanmūrtaṃ tadasatyam yadamūrtaṃ tatsatyam tadbrahma tajjyotiḥ yajjyotiḥ sa ādityaḥ sa vā eṣa omityetadātmābhavat sa tredhātmānaṃ vyākuruta omiti tisro mātrā etābhiḥ sarvamidamotaṃ protaṃ caivāsmīti evaṃ hyāhaitadvā āditya omityevaṃ dhyāyata ātmānaṃ yuñjīteti

6.4

athānyatrāpi uktamatha khalu ya udgīthaḥ sa praṇavo yaḥ praṇavaḥ sa udgītha iti asau vā āditya udgītha eṣa praṇavā iti / evaṃ hyāhodgīthaṃ praṇavākhyaṃ praṇetāraṃ bhārūpaṃ vigatanidraṃ vijaraṃ vimṛtyuṃ tripadaṃ tryakṣaraṃ punaḥ pañcadhā jñeyaṃ nihitaṃ guhāyāmityevaṃ hyāhordhvamūlaṃ tripādbrahma śākhā ākāśa vāyvagnyudakabhūmyādaya eko'śvatthanāmaitadbrahmaitasyaitattejo yadasā ādityaḥ omityetadakṣarasya caitattasmādomityanenaitadupāsītājasramityeko'sya sambodhayitetyevaṃ hyāha ḥ etadevākṣaraṃ puṇyametadevākṣaraṃ param / etadevākṣaraṃ jñātvā yo yadicchati tasya tat //

6.5

athānyatrāpyuktaṃ svanavatyeṣāsyastanuryā omiti strīpuṃnapuṃsaketi liṅgavatī eṣā'thāgnirvāyurāditya iti bhāsvati eṣā atha brahma rudro viṣṇurityadhipativatī eṣā'tha gārhapatyo dakṣiṇāgnirāhavanīyā iti mukhavatī eṣā'tha ṛgyajuḥsāmeti vijñānavatī eṣā bhūrbhuvaḥsvariti lokavatī eṣā'tha bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyaditi kālavatī eṣā'tha prāṇo'gniḥ sūrya iti pratāpavatī eṣā'thānnamāpaścandramā ityāpyāyanavatī eṣā'tha buddhirmano'haṅkārā iti cetanavatī eṣā'tha prāṇo'pāno vyāna iti prāṇavatī eṣeti ata omityuktenaitāḥ prastutā arcitā arpitā bhavantīti evaṃ hyāhaitadvai satyakāma parāṃ cāparāṃ ca brahma yadomityetadakṣaramiti

6.6

athāvyāhṛtaṃ vā idamāsīt sa satyaṃ prajāpatistapastaptvā'nuvyāharadbhūrbhuvaḥsvariti / eṣaivāsya prajāpateḥ sthaviṣṭhā tanuryā lokavatīti svarityasyāḥ śiro nābhirbhuvo bhūḥ pādā ādityaścakṣuḥ cakṣurāyatā hi puruṣasya mahatī mātrā cakṣuṣā hyayaṃ mātrāścarati satyaṃ vai cakṣuḥ akṣiṇyavasthito hi puruṣaḥ sarvārtheṣu carati etasmādbhūrbhuvaḥsvarityupāsītānena hi prajāpatirviśvātmā viśvacakṣurivopāsito bhavatīti evaṃ hyāhaiṣā vai prajāpaterviśvabhṛttanuretasyāmidaṃ sarvamantarhitamasmin ca sarvasminneṣā antarhiteti tasmādeṣopāsītā

6.7

tatsaviturvareṇyamityasau vā ādityaḥ savitā sa vā evaṃ pravaraṇīya ātmakāmenetyāhurbrahmavādino'tha bhargo devasya dhīmahīti savitā vai devastato yo'sya bhargākhyastaṃ cintayāmītyāhurbrahmavādino'tha dhiyo yo naḥ pracodayāditi buddhayo vai dhiyastāyo'smākaṃ pracodayādityāhurbrahmavādinaḥ atha bhargā iti yo ha vā amuṣminnāditye nihitastārako'kṣiṇi vaiṣa bhargākhyaḥ bhābhirgatirasya hīti bhargaḥ bharjayatīti vaiṣa bharga iti rudro brahmavādino'tha bha iti bhāsayatīmān lokān ra iti raṃjayatīmāni bhūtāni ga iti gacchantyasminnāgacchantyasmādimāḥ prajāstasmādbharagatvādbhargaḥ śāśvat sūyamānāt sūryaḥ savanāt savitā'dānāt ādityaḥ pavanātpāvano'thāpopyāyanādityevaṃ hyāha khalvātmano'tmā netāmṛtākhyaścetā mantā gantotsṛṣṭānandayitā kartā vaktā rasayitā ghrātā draṣṭā śrotā spṛśati ca vibhurvigrahe sanniviṣṭā ityevaṃ hyāha atha yatra dvaitībhūtaṃ vijñānaṃ tatra hi śṛṇoti paśyati jighrati rasayati caiva sparśayati sarvamātmā jānīteti yatrādvaitībhūtaṃ vijñānaṃ kāryakāraṇakarmanirmuktaṃ nirvacanamanaupamyaṃ nirupākhyāṃ kiṃ tadavācyam

6.8

eṣa hi khalvātmeśānaḥ śambhurbhavo rudraḥ prajāpatirviśvasṛk hiraṇyagarbhaḥ satyaṃ prāṇo haṃsaḥ śāstā viṣṇurnārāyaṇo'rkaḥ savitā dhātā vidhātā samrāḍindra induriti ya eṣa tapatyagnirivāgninā pihitaḥ sahasrākṣeṇa hiraṇmayenāṇḍena eṣa vā jijñāsitavyo'nveṣṭavyaḥ sarvabhūtebhyo'bhayaṃ datvāraṇyaṃ gatvātha bahiḥkṛtvīndriyārthānsvāccharīrādupalabheta enamiti / viśvarūpaṃ hariṇaṃ jātavedasaṃ parāyaṇaṃ jyotirekaṃ tapantam / sahasraraśmiḥ śatadhā vartamānaḥ prāṇaḥ prajānāmudayatyeṣa sūryaḥ //

6.9

tasmādvā eṣa ubhayātmaivaṃ vidātmanyevābhidhyāyatyātmanyeva yajatīti dhyānaṃ prayogasthaṃ mano vidvadbhiṣṭutaṃ manaḥpūtimucchiṣṭopahatamityanena tatpāvayet mantraṃ paṭhati ucchiṣṭocchiṣṭopahitaṃ yacca pāpena dattaṃ mṛtasūtakādvā vasoḥ pavitramagniḥ savituśca raśmayaḥ punantvannaṃ mama duṣkṛtaṃ ca yadanyat adbhiḥ purastātparidadhāti prāṇāya svāhāpānāya svāhā vyānāya svāhā samānāya svāhodānāya svāheti pañcabhirabhijuhoti athāvāśiṣṭaṃ yatavāgaśnātyato'dbhirbhūya evopariṣṭātparidadhātyācānto bhūtvātmejyānaḥ prāṇo'gnirviśvo'sīti ca dvābhyāmātmānamabhidhyāyet prāṇo'gniḥ paramātmā vai pañcavāyuḥ samāśritaḥ sa prītaḥ prīṇātu viśvaṃ viśvabhuk viśvo'si vaiśvānaro'si viśvaṃ tvayā dhāryate jāyamānam viśan tu tvāmāhutayaśca sarvāḥ prajāstatra yatra viśvāmṛto'sīti evaṃ na vidhinā khalvanenāttānatvaṃ punarupaiti

6.10

athāparaṃ veditavyamuttaro vikāro'syātmayajñasya yathānnamannādaśceti asyopavyākhyānaṃ puruṣaścetā pradhānāntaḥsthaḥ sa eva bhoktā prākṛtamannaṃ bhuṅkta iti tasyāyaṃ bhūtātmā hyannamasyakartā pradhānaḥ tasmāttriguṇaṃ bhojyaṃ bhoktā puruṣo'ntasthaḥ atra dṛṣṭaṃ nāma pratyayam yasmādbījasambhavā hi paśavastasmādbījaṃ bhojyamanenaiva pradhānasya bhojyatvaṃ vyākhyātaṃ tasmādbhoktā puruṣo bhojyā prakṛtistatstho bhuṅkta iti prākṛtamannaṃ triguṇabhedapariṇamatvānmahadādyaṃ viśeṣāntaṃ liṅgamanenaiva caturdaśavidhasya mārgasya vyākhyā kṛtā bhavati sukhaduḥkhamohasaṃjñaṃ hyannabhūtamidaṃ jagat na hi bījasya svāduparigraho'stīti yāvannaprasūtiḥ tasyāpyevaṃ tisṛṣvavasthāsvannatvaṃ bhavati kaumāraṃ yauvanaṃ jarā pariṇamatvātatdannatvamevaṃ pradhānasya vyaktatāṃ gatasyopalabdhirbhavati tatra buddhyādīni svāduni bhavantyadhyavasāyasaṅkalpābhimānā iti athendriyārthān pañcasvāduni bhavanti evaṃ sarvāṇīndriyakarmāṇi prāṇakarmāṇi evaṃ vyaktamannamavyaktamannam asya nirguṇo bhoktā bhoktṛtvāccaitanyaṃ prasiddhaṃ tasya yathāgnirvai devānāmannadaḥ somo'nnamagninaivānnamityevaṃvit somasaṃjño'yaṃbhūtatmā'gnisaṃjño'pyavyaktamukhā iti vacanātpuruṣo hyavyaktamukhena triguṇaṃ bhuṅkta iti yo haivaṃ veda saṃnyāsī yogī cātmayājī ceti atha yadvanna kaścicchūnyāgāre kāminyaḥ praviṣṭāḥ spṛśatīndriyārthān tadvad yo na spṛśati praviṣṭān saṃnyāsī yogī cātmayājī ceti

6.11

paraṃ vā etadātmano rūpaṃ yadannamannamayo hyayaṃ prāṇo'tha na yadyaśnātyamantā'śrotā'spraṣṭā'draṣṭā'vaktā'ghrātārasayitā bhavati prāṇāṃścotsṛjatīti evaṃ hyāhātha yadi khalvaśnāti prāṇasamṛddho bhūtvā mantā bhavati śrotā bhavati spraṣṭā bhavati vaktā bhavati rasayitā bhavati ghrātā bhavati draṣṭā bhavatīti evaṃ hyāha annādvai prajāḥ prajāyante yāḥ kaścitpṛthivīśṛtāḥ / ato'nnenaiva jīvanti athaitadapi yanti antataḥ

6.12

athānyatrāpi uktam sarvāṇi ha vā imāni bhūtānyaharahaḥ prapatantyannamabhijighṛkṣamāṇāni sūryo raśmibhirādadātyannaṃ tenāsau tapatyannenābhiṣiktāḥ pacantīme prāṇā agnirvā annenojjvalatyannakāmenedaṃ prakalpitaṃ brahmaṇā ato'nnamātmetyupāsītetveyaṃ hyāha / anādbhūtāni jāyante jātānyannena vardhante adyate'tti ca bhūtāni tasmādannaṃ taducyate

6.13

athānyatrāpi uktam \ḥ viśvabhṛdvai nāmaiṣā tanurbhagavato viṣṇoryadidamannaṃ prāṇo vā annasya raso manaḥ prāṇasya vijñānaṃ manasa ānandaṃ vijñānasyeti annavān prāṇavān manaśvān vijñānavān ānandavān ca bhavati yo haivaṃ veda yāvāntīha vai bhūtānyannamadanti tāvatsvantastho'nnamatti yo haivaṃveda / annameva vijarannamannaṃ saṃvananaṃ smṛtam / annaṃ paśūnāṃ prāṇo'nnaṃ jyeṣṭhamannaṃ bhiṣak smṛtam

6.14

athānyātrapyuktam \ḥ annaṃ vā asya sarvasya yoniḥ kālaścānnasya sūryo yoniḥ kālasya tasyaitadrūpaṃ yan nimeṣādikālātsambhṛtaṃ dvādaśātmakaṃ vatsarametasyāgneyamardhamardhaṃ vāruṇaṃ maghādyaṃ śraviṣṭhārdhamāgneyaṃ krameṇotkrameṇa sārpādyaṃ śraviṣṭhārdhāntaṃ saumyam tatraikaikamātmano navāṃśakaṃ sacārakavidham saukṣmyatvādetatpramāṇamanenaiva pramīyate hi kālaḥ na vinā pramāṇena prameyasyopalabdhiḥ prameyo'pi pramāṇatāṃ pṛthaktvādupaityātmasambodhanārthamityevaṃ hyāha / yāvatyo vai kālasya kalāstāvatīṣu caratyasau yaḥ kālaṃ brahmetyupāsīta kālastasyātidūramapasaratīti evaṃ hyāha \ḥ kālātsravanti bhūtāni kālādvṛddhiṃ prayānti ca / kāle cāstaṃ niyacchanti kālo mūrtiramūrtimān //

6.15

dve vāva brahmaṇo rupe kālaścākālaścātha yaḥ prāgādityātso'kālo'kālo'tha ya ādityādyaḥ sa kālaḥ sakalaḥ sakalasya vā etadrūpaṃ yatsaṃvatsaraḥ saṃvatsarātkhalvevemāḥ prajāḥ prajāyante saṃvatsareṇeha vai jātā vivardhante saṃvatsare pratyastaṃ yanti tasmātsaṃvatsaro vai prajāpatiḥ kālo'nnaṃ brahmanīḍamātmā cetyevaṃ hyāha kālaḥ pacati bhūtāni sarvāṇyeva mahātmani / yasmin tu pacyate kālo yastaṃ veda sa vedavit //

6.16

vigrahavāneṣa kālaḥ sindhurājaḥ prajānām eṣa tatsthaḥ savitākhyo yasmādeveme candrarkṣagraha saṃvatsarādayaḥ sūyante athaibhyaḥ sarvamidamatra vā yatkiñcitśubhāśubhaṃ dṛśyanteha loke tadetebhyastasmādādityātmā brahmātha kālasaṃjñamādityamupāsītādityo brahmetyeke'tha evaṃ hyāha / hotā bhoktā havirmantro yajño viṣṇuḥ prajāpatiḥ / sarvaḥ kaścitprabhuḥ sākṣī yo'muṣminbhāti maṇḍale //

6.17

brahma ha vā idamagra āsīt eko'nantaḥ prāgananto dakṣiṇo'nantaḥ pratīcyananta udīcyananta ūrdhvān cā'vān ca sarvato'nantaḥ na hyāsya prācyādi diśaḥ kalpante'tha tiryagvān cordhvaṃ vā anūhya eṣa paramātmā'parimito'tarkyo'cintya eṣa ākāśātmā evaiṣa kṛtsnakṣaya eko jāgartīti etasmādākāśādeṣa khalvidaṃ cetāmātraṃ bodhayati anenaiva cedam dhyāyate asmin ca pratyastaṃ yāti asyaitadbhāsvaraṃ rūpaṃ yadamuṣminnāditye tapati agnau cādhumake yajjyotiścitrataramudarasto'tha vā yaḥ pacatyannam ityevaṃ hyāha yaścaiṣo'gnau yaścāyaṃ hṛdaye yaścāsāvāditye sa eṣa ekā ityekasya haikatvameti ya evaṃ veda

6.18

tathā tatprayogakalpaḥ prāṇāyāmaḥ pratyāhāro dhyānaṃ dhāraṇā tarkaḥ samādhiḥ ṣaḍaṅgā ityucyate yogaḥ anena yadā paśyanpaśyati rukmavarṇaṃ kartāramīśaṃ puruṣaṃ brahmayonim tadā vidvānpuṇyapāpe vihāya pare'vyaye sarvamekīkaroti evaṃ hyāha \ḥ yathā parvatamādīptaṃ nāśrayanti mṛgadvijāḥ / tadvadbrahmavido doṣā nāśrayanti kadācana //

6.19

athānyatrāpyuktam \ḥ yadā vai bahirvidvānmano niyamyendriyārthān ca prāṇo niveśayitvā niḥsaṅkalpastatastiṣṭhet aprāṇādiha yasmātsambhūtaḥ prāṇasaṃjñako jīvastasmātprāṇo vai turyākhye dhārayetprāṇam ityevaṃ hyāha \ḥ acittaṃ cittamadhyastamacintyaṃ guhyamuttamam / tatra cittaṃ nidhāyeta tacca liṅgaṃ nirāśrayam //

6.20

athānyatrāpyuktam \ḥ ataḥ parāsya dhāraṇā tālurasanāgranipīḍanā dvāṅmanaḥprāṇanirodhanādbrahma tarkeṇa paśyati yadātmanā''tmāna maṇoraṇīyāṃsaṃ dyotamānaṃ manaḥkṣayātpaśyati tadātmanātmānaṃ dṛṣṭvā nirātmā bhavati nirātmakatvādasaṅkhyo'yoniścintyo mokṣalakṣaṇamityetatparaṃ rahasyam ityevaṃ hyāha \ḥ cittasya hi prasādena hanti karma śubhāśubham / prasannātmātmani sthitvā sukhamavyayamaśnutā iti //

6.21

athānyatrāpyuktam \ḥ ūrdhvagā nāḍī suṣumnākhyā prāṇasañcāriṇī tālvantarvicchinnā tayā prāṇoṅkāramanoyuktayordhvamutkramet tālvadhyāgraṃ parivartya indriyāṇyasaṃyojya mahimā mahimānaṃ nirīkṣetā tato nirātvakameti nirātmakatvānna sukhaduḥkhabhāgbhavati kevalatvaṃ labhatā ityevaṃ hyāha \ḥ paraḥ pūrvaṃ pratiṣṭhāpya nigṛhītānilaṃ tataḥ / tīrtvā pāramapāreṇa paścādyuñjīta mūrdhvani //

6.22

athānyatrāpyuktam \ḥ dve vā va brahmaṇī abhidhyeye śabdaścāśabdaśca atha śabdenaivāśabdamāviṣkriyate atha tatra omiti śabdo'nenordhvamutkrānto'śabde nidhanameti athāhaiṣā gatiretadamṛtam atatsāyujyatvam nirvṛtatvam tathā ceti atha yathorṇanābhistantunordhvamutkrānto'vakāśaṃ labhatītyevaṃ vā va khalvāsāvabhidhyātā omityanenordhvamutkrāntaḥ svātantryaṃ labhate anyathā pare śabdavādinaḥ \ḥ śravaṇāṅguṣṭhayogenāntarhṛdayākāśaśabdamākarṇayanti saptavidheyaṃ tasyopamā yathā nadyaḥ kiṅkiṇī kāṃsyacakrakabheka viḥkṛndikā vṛṣṭirnivāte vadatīti taṃ pṛthaglakṣaṇamatītya pare'śabde'vyakte brahmaṇyastaṃ gatāḥ tatra te'pṛthagdharmiṇo'pṛthagvivekyā yathā sampannā madhutvaṃ nānārasā ityevaṃ hyāha \ḥ dve brahmaṇi veditavye śabdabrahma parāṃ ca yat / śabdabrahmaṇi niṣṇātaḥ paraṃ brahmādhigacchati //

6.23

athānyatrāpyuktam \ḥ yaḥ śabdastadomityetadakṣaram yadasyāgraṃ tacchāntamaśabdamabhayamaśokamānandaṃ tṛptaṃ sthiramacalamamṛtamacyutaṃ dhruvaṃ viṣṇusaṃjñitaṃ sarvāparatvāya tadetā upasītetyevaṃ hyāha \ḥ yo'sau parāparo devā ॐkāro nāma nāmataḥ / niḥśabdaḥ śūnyabhūtastu mūrdhni sthāne tato'bhyaset //

6.24

athānyatrāpyuktam \ḥ dhanuḥ śarīram omityetaccharaḥ śikhāsya manaḥ tamolakṣaṇaṃ bhitvā tamo'tamāviṣṭamāgacchati athāviṣṭaṃ bhitvā'lātacakramiva sphurantamādityavarṇamūrjasvantaṃ brahma tamasaḥ paryamapaśyadyadamuṣminnāditye'tha some'gnau vidyuti vibhāti atha khalvenaṃ dṛṣṭvā'mṛtatvaṃ gacchatītyevaṃ hyāha \ḥ dhyānamantaḥpare tattve lakṣyeṣu ca nidhīyate / ato'viśeṣavijñānaṃ viśeṣamupagacchati // mānase ca vilīne tu yatsukhaṃ cātmasākṣikam / tadbrahma cāmṛtaṃ śukraṃ sā gatirloka eva saḥ //

6.25

athānyatrāpyuktam \ḥ nidrevāntarhitendriyaḥ śuddhitamayā dhiyā svapna iva yaḥ paśyatīndriyabile'vivaśaḥ praṇavākhyaṃ praṇetāraṃ bhārūpaṃ vigatanidraṃ vijaraṃ vimṛtyuṃ viśokaṃ ca so'pi praṇavākhyaḥ praṇetā bhārūpaḥ vigata nidraḥ vijaraḥ vimṛtyurviśoko bhavatītyevaṃ hyāha \ḥ evaṃ prāṇamathoṅkāraṃ yasmātsarvamanekadhā / yunakti yuñjate vāpi yasmādyoga iti smṛtaḥ // ekatvaṃ prāṇamanasorindriyāṇāṃ tathaiva ca / sarvabhāvaparityāgo yoga ityabhidhīyate //

6.26

athānyatrāpyuktam \ḥ yathā vāpsu cāriṇaḥ śākunikaḥ sūtrayantreṇoddhṛtyodare'gnau juhotyevaṃ vā va khalvimānprāṇānomityanenoddhṛtyānāmaye'gnau juhoti atastaptorvivaso'tha yathā taptorvi sārpistṛṇakāṣṭhasaṃsparśe nojjvalatītyevaṃ vā va khalvasāvaprāṇākhyaḥ prāṇasaṃsparśenojjvalati atha yadujjvalatyetadbrahmaṇo rūpaṃ caitadviṣṇoḥ paramaṃ padam caitadrudrasya rudratvametattadaparimitadhā cātmānaṃ vibhajya pūrayatīmāṃ lokānityevaṃ hyāha \ḥ vahneśca yadvatkhalu visphuliṅgāḥ sūryānmayūkhāśca tathaiva tasya prāṇādayo vai punareva tasmād abhyuccarantīha yathākrameṇa //

6.27

athānyatrāpyuktam\ḥbrahmaṇo vā vaitattejaḥ parasyāmṛtasyāśarīrasya yaccharīrasyauṣṇyamasyaitad ghṛtamathāviḥ san nabhasi nihitaṃ vaitadekāgreṇaivamantarhṛdayākāśaṃ vinudanti yattasya jyotiriva sampadyatīti atastadbhāvam acireṇaiti bhūmāvayaspiṇḍaṃ nihitaṃ yathā'cireṇaiti bhūmitvam mṛdvatsaṃsthamayaspiṇḍaṃ yathāgnyayaskārādayo nābhibhavanti praṇaśyati cittaṃ tathāśrayeṇa sahaivamityevaṃ hyāha \ḥ hṛdyākāśamayaṃ kośamānandaṃ paramālayam / svaṃ yogaśca tato'smākaṃ tejaścaivāgnisūryayoḥ //

6.28

athānyatrāpyuktam \ḥ
bhūtendriyārthānatikramya tataḥ pravrajyājyaṃ dhṛtidaṇḍaṃ dhanurgṛhītvā'nabhimānamayena caiveṣuṇā taṃ brahma dvārapāraṃ nihatyādyaṃ saṃmohamaulī tṛṣṇerṣyākuṇḍalī tandrīrāghavetryabhimānādhyakṣaḥ krodhajyaṃ pralobhadaṇḍaṃ dhanurgṛhītvecchāmayena caiveṣuṇemāni khalu bhūtāni hanti taṃ hatvoṃkāraplavenāntarhṛdayākāśasya pāraṃ tīrtvāvirbhūte antarākāśe śanakairavaṭaivāvaṭakṛddhātukāmaḥ saṃviśatyevaṃ brahmaśālāṃ viśet tataścaturjālaṃ brahmakośaṃ praṇudet gurvāgameneti \ḥ
ataḥ śuddhaḥ pūtaḥ śūnyaḥ śānto'prāṇo nirātmā'nanto'kṣayyaḥ sthiraḥ śāśvato'jaḥ svatantraḥ sve mahimni tiṣṭhati ataḥ sve mahimni tiṣṭhamānam dṛṣṭvā'vṛttacakramiva sañcāracakramālokayati ityevaṃ hyāha \ḥ
ṣaḍbhirmāsaistu yuktasya nityamuktasya dehinaḥ
anantaḥ paramo guhyaḥ samyagyogaḥ pravartate //
rajastamobhyāṃ viddhasya susamiddhasya dehinaḥ
putradārakuṭumbeṣu saktasya na kadācana //

6.29

evamuktvā'ntarhṛdayaḥ śakāyanyastasmai namaskṛtvā'nayā brahmavidyayā rājan brahmaṇaḥ panthānamārūḍhāḥ putrāḥ prajāpateriti santoṣaṃ dvandvatitikṣāṃ śāntatvaṃ yogābhyāsādavāpnotīti etadguhyatamaṃ nāputrāya nāśiṣyāya nāśāntāya kīrtayediti ananyabhaktāya sarvaguṇasampannāya dadyāt //

6.30

ॐ śucau deśe śuciḥ sattvasthaḥ sadadhīyānaḥ sadvādī saddhyāyī sadyājī syāditi / ataḥ sadbrahmaṇi satyabhilāṣiṇi nirvṛttyo'nastatphalacchinnapāśo nirāśaḥ pareṣvātmavadvigatabhayo niṣkāmo'kṣayyamaparimitaṃ sukhamākramya tiṣṭhati / paramaṃ vai śevadheriva parasyoddharaṇaṃ yanniṣkāmatvam / sa hi sarvakāmamayaḥ puruṣo'dhyavasāyasaṅkalpābhimānaliṅgo baddaḥ / atastadviparīto muktaḥ / atraika āhurguṇaḥ prakṛtibhedavaśāsadhyavasāyātmabandhamupāgato/ adhyavasāyasya doṣakṣayāddhi mokṣaḥ manasā hyeva paśyati manasā śṛṇoti kāmaḥ saṅkalpo vicikitsā śraddhā'śraddhā dhṛtiradhṛtirhrīrdhīrbhīrityetatsarvaṃ mana eva guṇaughairuhyamānaḥ kaluṣīkṛtaścāsthiraścalo lupyamānaḥ saspṛho vyagraścābhimānitvaṃ prayāta iti ahaṃ so mamedamityevaṃ manyamāno nibadhnātyātmanātmānaṃ jāleneva khecaraḥ / ataḥ puruṣo'dhyāvasāyasaṅkalpābimānaliṅgo baddaḥ atastadviparīto muktaḥ tasmānniradhyavasāyo niḥsaṅkalpo nirabhimānastiṣṭhet etanmokṣalakṣaṇam eṣātra brahmapadavī eṣo'tra dvāravivaro'nenāsya tamasaḥ pāraṃ gamiṣyati / atra hi sarve kāmāḥ samāhitā ityatrodāharanti \ḥ yadā pañcāvatiṣṭhante jñānāni manasā saha / buddhiśa na viceṣṭate tāmāhuḥ paramāṃ gatim // etaduktvāntarhṛdayaḥ śākāyanyastasmai namaskṛtvā yathāvadupacārī kṛtakṛtyo maruduttarāyaṇaṃ gato na hyatrodvartmanā gatiḥ eṣo'tra brahmapathaḥ sauraṃ sdvāraṃ bhittvorddhvena vinirgatā ityatrodāharanti \ḥ anantā raśmayastasya dīpavadyaḥ sthito hṛdi / sitāsitāḥ kadrunīlāḥ kapilā mṛdulohitāḥ // ūrdhvamekaḥ sthitasteṣāṃ yo bhibhitvā sūryamaṇḍalam / brahmalokamatikramya tena yānti parāṃ gatim // yadasyānyadraśmiśatamūrdhvameva vyavasthitam / tena devanikāyānāṃ svadhāmāni prapadyate // ye naikarūpāścādhastādraśmayo'sya mṛduprabhāḥ / iha karmopabhogāya taiḥ saṃsarati so'vaṣaḥ / tasmātsargasvargāpavargaheturbhagavānasāvāditya iti //

6.31

kimātmakāni vā etānīndriyāṇi pracarantyudgantā caiteṣāmiha ko niyantā vetyāha / pratyāhātmātmakānītyātmā hyeṣāmudgantā vāpsaraso bhānavīyāśca marīcayo nāma atha pañcabhiḥ raśmibhirviṣayānatti katama ātmeti yo'yaṃ śuddhaḥ pūtaḥ śūnyaḥ śāntādilakṣaṇoktaḥ svakairliṅgairupagṛhyaḥ tasyaitalliṅgamaliṅgasyāgneryadauṣṇyamāviṣṭaṃ cāpāṃ yaḥ śivatamorasa ityeke / atha vākṣrotraṃ cakṣurmanaḥ prāṇa ityeke, atha buddhirdhṛtiḥ smṛtiḥ prajñā tadityeke atha te etasyaivaṃ yathaiveha bījasyāṅkurāvāthadhūmārcirviṣphuliṅgā ivāgneśceti atrodāharanti \ḥ vahneśca yadvatkhalu viṣphuliṅgāḥ sūryānmayūkhāśca tathaiva tasya / prāṇādayo vai punareva tasmādabhyuccarantīha yathākrameṇa //

6.32

tasmādvā etasmādātmani sarve prāṇāḥ sarve lokāḥ sarve vedāḥ sarve devāḥ sarvāṇi ca bhūtānyuccaranti tasyopaniṣatsatyasya satyamiti atha yathārdraidhāgnerabhyāhitasya pṛthagdhūmā niścarantyevaṃ vā etasya mahato bhūtasya niḥśvasitametadyadṛgvedo yajurvedaḥ sāmavedo'tharvāṅgirasā itihāsaḥ purāṇam vidyā upaniṣadaḥ ślokāḥ sūtrāṇyanuvyākhyānāni vyākhyānānyasyaivaitāni viśvā bhūtāni

6.33

pañceṣṭako vā eṣo'gniḥ saṃvatsaraḥ tasyemā iṣṭakā yo vasanto grīṣmo varṣāḥ śaraddhemantaḥ sa śiraḥpakṣasīpṛcchapṛṣṭavān eṣo'gniḥ puruṣavidaḥ seyaṃ prajāpateḥ prathamā citiḥ karairyajamānamantarikṣamutkṣioptvā vāyave prāyacchat prāṇo vai vāyuḥ prāṇo'gnistasyemā iṣṭakā yaḥ prāṇo vyāno'pānaḥ samāna udānaḥ sa śiraḥpakṣasīpṛṣṭhapucchavāneṣo'gniḥ puruṣavidastadidamantarikṣaṃ prajāpaterdvitīyā citiḥ karairyajamānaṃ divamutkṣiptendrāya prāyacchat asau vā āditya indraḥ saiṣo'gniḥ tasyemā iṣṭakā yadṛgyajuḥ sāmātharvāṅgirasā itihāsaṃ purāṇaṃ sa śiraḥpakṣasīpucchapṛṣṭhavāneṣo'gniḥ puruṣavidaḥ saiṣā dyauḥ prajāpatestṛtīyā citiḥ karairyajamānasyātmavide'vadānaṃ karoti yathātmavidutkṣipya brahmaṇe prāyacchat tatrānandī modī bhavati

6.34

pṛthivīgārhapatyo'ntarikṣaṃ dakṣiṇāgnirdyaurāhavanīyaḥ tata eva pavamānapāvakaśucaya āviṣkṛtametenāsya yajñam yataḥ pavamānapāvakaśucisaṃghāto hi jāṭharaḥ tasmādagniryaṣṭavyaḥ cetavyaḥ stotavyo'bhidhyātavyaḥ yajamāno havirgṛhītvā devatābhidhyānamicchati \ḥ hiraṇyavarṇaḥ śakuno hṛdyāditye pratiṣṭhitaḥ madgurhaṃsastejovṛṣaḥ so'sminnagnau yajāmahe iti cāpi mantrārthaṃ vicinoti / tatsaviturvareṇyaṃ bhargo'syābhidhyeyaṃ yo buddhyantastho dhyāyīha manaḥśāntipadamanusaratyātmanyeva dhatte'treme ślokā bhavanti \ḥ १ yathā nirindhano vahniḥ svayonāvupaśāmyate tathā vṛttikṣayāccittaṃ svayonāvupaśāmyate / २ svayonāvupaśāntasya manasaḥ satyakāmataḥ indriyārthavimūḍhasyānṛtāḥ karmavaśānugāḥ / ३ cittameva hi saṃsāram tatprayatnena śodhayet yaccittastanmayo bhavati guhyametatsanātanam / ४ cittasya hi prasādena hanti karma śubhāśubham prasannātmātmani sthitvā sukhamavyayamaśnute / ५ samāsaktaṃ yathā cittaṃ jantorviṣayagocare yadyevaṃ brahmaṇi syāttatko na mucyeta bandhanāt / ६ mano hi dvividhaṃ proktaṃ śuddhaṃ cāśuddhameva ca aśuddhaṃ kāmasamparkāt śuddhaṃ kāmavivarjitam / ७ laya vikṣeparahitaṃ manaḥ kṛtvā suniścalam yadā yātyamanībhāvaṃ tadā tatparamaṃ padam / ८ tāvanmano niroddhavyaṃ hṛdi yāvatkṣayaṃ gatam etajjñānaṃ ca mokṣaṃ ca śeṣānye granthavistarāḥ / ९ samādhinirdhautamalasya cetaso niveśitasyātmani yatsukhaṃ bhavet na śakyate varṇayituṃ girā tadā svayaṃ tadantaḥkaraṇena gṛhyate / १० apāmāpo'gniragnau vā vyomni vyoma na lakṣayet evamantargataṃ yasya manaḥ sa parimucyate / ११ mana eva manuṣyāṇaṃ kāraṇaṃ bandhamokṣayoḥ bandhāya viṣayāsaṃgiṃ mokṣo nirviṣayaṃ smṛtam / ato'nagnihotryanagnicidajñānabhidhyāyināṃ brāhmaṇaḥ padavyomānusmaraṇaṃ viruddham tasmādagniryaṣṭavyaḥ cetavyaḥ stotavyo'bhidhyātavyaḥ

6.35

namo'gnaye pṛthivī kṣite lokasmṛte lokamsmai yajamānāya dhehi namo vāyave'ntarikṣakṣite lokasmṛte lakamasmai yajamānāya dhehi nama ādityāya divikṣite lokasmṛte lokamasmai yajamānāya dhehi namo brahmaṇe sarvakṣite sarvasmṛte sarvamasmai yajamānāya dhehi hiraṇmayena pātreṇa satyasyāpihitaṃ mukham tattvaṃ pūṣannapāvṛṇu satyadharmāya viṣṇave yo'sā āditye puruṣaḥ so'sā aham eṣa ha vai satyadharmo yadādityasya ādityatvaṃ tacchuklam puruṣam aliṅgam nabhaso'ntargatasya tejasoṃ'śamātrametadyadādityasya madhya ivety akṣiṇyagnau caitadbrahmaitadamṛtametadbhargaḥ etatsatyadharmo nabhaso'ntargatasya tejasoṃ'śamātrametadyadādityasya madhye amṛtaṃ yasya hi somaḥ prāṇā vā apyayaṃkurā etakdbrahmaitadamṛtametadbhargaḥ etatsatyadharmo nabhaso'ntargatasya tejaso'ṃśamātram etadyadādityasya madhye yajurdīpyatyaumāpojyotiraso'mṛtaṃbrahma bhūrbhuvaḥ svarom / aṣṭapādaṃ śuciṃ haṃsaṃ trisūtramaṇumavyayam dvidharmo'ndhaṃ tejasendhaṃ sarvaṃ paśyanpaśyati nabhaso'ntargatasya tejaso'nśamātrametadyadādityasya madhye uditvā mayūkhe bhavata etatsavitsatyadharma etadyajuretattapa etadagniretadvāyuretatprāṇa etadāpa etaccandramā etacchukrametadamṛtametadbrahmaviṣayametadbhānurarṇavastasminneva yajamānaḥ saindhava iva vlīyanta eṣā vai brahmaikatātra hi sarve kāmāḥ samāhitā ityatrodāharanti -- aṃśudhāraya ivāṇuvāteritaḥ saṃsphuratyasāvantargaḥ surāṇām/ yo haivaṃvitsa savit sa dvaitavit saikadhāmetaḥ syāttadātmakaśca / ye vindava ivābhyuccarantyajasram vidyudivābhrārciṣaḥ parame vyoman / te'rciṣo vai yaśasa āśrayavaśājjaṭābhirūpā iva kṛṣṇavartmanaḥ

6.36

dve vāva khalvete brahmajyotiṣo rūpake śāntamekaṃ samṛddhaṃ caikam / atha yacchāntaṃ tasyā''dhāraṃ kham atha yatsamṛddhamidaṃ tasyānnam tasmānmantrauṣadhājyāmiṣapuroḍāśasthālīpākādibhiryaṣṭavyamantarvedyām/ āsnyavaśiṣṭairannapānaiścā''syamāhavanīyamiti matvā tejasaḥ samṛddhyai puṇyalokavijityarthāyāmṛtatvāya cātrodāharanti - agnihotraṃ juhuyātsvargakāmo yamarājyamagniṣṭomenābhiyajati somarājyamukthena sūryarājyaṃ ṣoḍaśinā svārājyamatirātreṇa prājāpatyamāsahasrasaṃvatsarāntakratuneti / vartyādhārasnehayogādyathā dīpasya saṃsthitiḥ / antaryāṇḍopayogādimau sthitāvātmaśucī tathā //

6.37

tasmādomityanenaitadupāsītāparimitaṃ tejastattredhabhihitamagnāvāditye prāṇe'thaiṣā nāḍyannabahumityeṣāgnau hutamādityaṃ gamayati ato yo raso'sravat sa udgīthaṃ varṣati teneme prāṇāḥ prāṇebhyaḥ prajā ityatrodāharanti -- yaddhaviragnau hūyate tadādityaṃ gamayati tatsūryo raśmibhirvarṣati tenānnaṃ bhavati annādbhūtānāmutpattirityevaṃ hyāha / agnau prāstāhutiḥ samyagādityamupatiṣṭhate / ādityājjāyate vṛṣṭirvṛṣṭerannaṃ tataḥ prajāḥ //

6.38

agnihotraṃ juhvāno lobhajālaṃ bhinatti ataḥ saṃmohaṃ chitvā na krodhānstunaṣvānaḥ kāmamabhidhyāyamānastataścaturjālaṃ brahmakośaṃ bhindadataḥ paramākāśamatra hi saura saumyāgneyasātvikāni maṇḍalāni bhittvā tataḥ śuddhaḥ sattvāntarasthamacalamamṛtamacyutaṃ dhruvaṃ viṣṇusaṃjñitam sarvāparaṃ dhāma satyakāmasarvajñatvasaṃyuktam svatantram caitanyam sve mahimni tiṣṭhamānaṃ paśyati atrodāharanti -- ravimadhye sthitaḥ somaḥ somamadhye hutāśanaḥ / tejomadhye sthitaṃ sattvaṃ sattvamadhye sthito'cyutaḥ // śarīraprādeśāṅguṣṭhamātramaṇorapyaṇuṃ dhyātvā'taḥ paramatāṃ gacchati atra hi sarve kāmāḥ samāhitā iti atrodāharanti -- aṅguṣṭhaprādeśaśarīramātraṃ pradīpapratāpavaddvistridhā hi/ tadbrahmābhiṣṭūyamānaṃ maho devo bhuvanānyāviveśa / ॐ namo brahmaṇe namaḥ //

7.1

iti ṣaṣṭhaḥ prapāṭhakaḥ //
7 prapāṭhaka ७ / agnirgāyatraṃ trivṛdrathantaraṃ vasantaḥ prāṇo nakṣatrāṇi vasavaḥ purastādudyanti tapanti varṣanti stuvanti punarviśanti antarvivareṇekṣanti acintyo'mūrto gabhīro guṇabhugmayo'nirvṛttiryogīśvaraḥ sarvajño megho'prameyo'nādyantaḥ śrīmān ajo dhīmānanirdeśyaḥ sarvasṛk sarvasyātmā sarvabhuk sarvasyeśānaḥ sarvasyāntarāntaraḥ

7.2

indrastriṣṭup pañcadaśo bṛhadgrīṣmo vyānaḥ somo rudrā dakṣiṇata udyanti tapanti varṣanti stuvanti punarviśanti antarvivareṇa īkṣanti anādyanto'parimito'paricchinno'paraprayojyaḥ svatantro'liṅgo'mūrto'nantaśaktirdhātā bhāskaraḥ

7.3

maruto jagatī saptadaśo vairūpam varṣā apānaḥ śukra ādityāḥ paścādudyanti tapanti varṣanti stuvanti punarviśanti antarvivareṇekṣanti tacchāntamaśabdamabhayamaśokamānandam tṛptam sthiramacalamamṛtamacyutam dhruvam viṣṇusaṃjñitam sarvāparaṃ dhāma

7.4

viśve devā anuṣṭubekaviṃśo vairājaḥ śaratsamāno varuṇaḥ sādhyā uttarata udyanti tapanti varṣanti stuvanti punarviśanti antarvivareṇekṣanti antaḥśuddhaḥ pūtaḥ śūnyaḥ śānto'prāṇo nirātmānantaḥ

7.5

mitrāvaruṇau paṅktistriṇavatrayastriṃśo śākvararaivate hemanta śiśirā udāno'ṅgirasaścandramā ūrdhvā udyanti tapanti varṣanti stuvanti punarviśanti antarvivareṇekṣanti praṇavākhyaṃ praṇetāram bhārūpam vigatanidram vijaram vimṛtyum viśokam

7.6

śanirāhuketūragarakṣoyakṣanaravihagaśarabhebhādayo'dhastādudyanti tapanti varṣanti stuvanti punarviśanti antarvivareṇekṣanti yaḥ prājño vidharaṇaḥ sarvāntaro'kṣaraḥ śuddhaḥ pūtaḥ bhāntaḥ kṣāntaḥ śāntaḥ

7.7

eṣa hi khalvātmantarhṛdaye'ṇīyāniddho'gniriva viśvarūpo'syaivānnamidaṃ sarvamasminnotā imāḥ prajāḥ/ eṣa ātmāpahatapāpmā vijaro vimṛtyurviśoko'vicikitso'vipāśaḥ satyasaṅkalpaḥ satyakāmaḥ eṣa parameśvaraḥ eṣa bhūtādhipatiḥ eṣa bhūtapālaḥ eṣa setuḥ vidharaṇaḥ eṣa hi khalvātmeśānaḥ śambhurbhavo rudraḥ prajāpatir viśvasṛgghiraṇyagarbhaḥ satyaṃ prāṇo haṃsaḥ śastācyuto viṣṇurnārāyaṇaḥ yaścaiṣo'gnau yaścāyaṃ hṛdaye yaścāsāvāditye sa eṣa ekaḥ tasmai te viśvarūpāya satye nabhasi hitāya namaḥ

7.8

athedānīṃ jñānopasargā rājanmohajālasyaiṣa vai yoniḥ yadasvargaiḥ saha svargasyaiṣa vāṭye purastādukte'pyadhaḥ stambenāśliṣyanti atha ye cānye ha nityapramuditā nityapravasitā nityayācanakā nityaṃ śilpopajīvino'tha ye cānye ha purayācakā ayājyayācakāḥ śudraśiṣyāḥ śūdraśca śāstravidvāṃso'tha ye cānye ha cāṭajaṭanaṭabhaṭapravrajitaraṅgāvatāriṇo rājakarmaṇi patitādayo'thaye cānye ha yakṣarākṣasabhūtagaṇapiśācoragagrahādīnāmarthaṃ puraskṛtya śamayāma ityevaṃ bruvāṇā atha ye cānye ha vṛthā kaṣāyakuṇḍalinaḥ kāpālino'tha ye cānye ha vṛthā tarkadṛṣṭāntakuhakendrajālairvaidikeṣu paristhātumicchanti taiḥ saha na saṃvast prakāśyabhūtā vai te taskarā asvargyā ityevaṃ hyāha \ḥ nairātmyavādakuhakairmithyādṛṣṭāntahetubhiḥ / bhrāmyanloko na jānāti vedavidyāntarantu yat //

7.9

bṛhaspatirvai śukro bhūtvendrasyābhayāyāsurebhyaḥ kṣayāyemāmavidyāmasṛjat tayā śivamaśivamityuddiśantyaśivaṃ śivamiti vedādiśāstrahiṃsakadharmābhidhyānamastviti vadanti ato naināmabhidhīyetānyathaiṣā bandhyevaiṣā ratimātraṃ phalamasyā vṛttacyutasyeva nārambhaṇīyetyevaṃ hyāha \ḥ dūramete viparīte viṣūcī avidyā yā ca vidyeti jñātā / vidyābhīpsituṃ naciketasaṃ manye na tvā kāmā bahavo lolupante // vidyāṃ cāvidyāṃ ca yastadvedobhayaṃ saha / avidyayā mṛtyuṃ tīrtvā vidyayā amṛtamaśnute // avidyāyāmantare veṣṭyamānāḥ svayaṃ dhīrāḥ paṇḍitaṃ manyamānāḥ / dandramyamānāḥ pariyanti mūḍhā andhenaiva nīyamānā yathāndhāḥ //

7.10

devāsurā ha vai ya ātmakāmā brahmaṇo'ntikaṃ prayātāḥ tasmai namaskṛtvocuḥ bhagavan vayamātmakāmāḥ sa tvaṃ no brūhīti ataściraṃ dhyātvā'manyatānyatāmāno vai te'surā ato'nyatamameteṣāmuktam tadime mūḍhā upajīvantyabhiṣvaṅgiṇastaryābhighātino'nṛtābhiśaṃsinaḥ satyamivānṛtaṃ paśyantīndrajālavadityato yadvedeṣvābhihitaṃ tatsatyaṃ yadvedeṣūktaṃ tadvidvāṃsa upajīvanti tasmādbrāhmaṇo nāvaidikamadhīyītāyamarthaḥ syāditi

7.11

etadvā va tatsvarūpaṃ nabhasaḥ khe'ntarbhūtasya yatparaṃ tejastattredhābhihitamagnā āditye prāṇa etadvā va tatsvarūpaṃ nabhasaḥ khe'ntarbhūtasya yadomityetadakṣaramanenaiva tadudbudhyati udayati ucchvasati ajasraṃ brahmadhīyālambaṃ vātraivaitatsamīraṇe nabhasi praśākhayaivotkramya skandhātskandhamanusarati/ apsu prakṣepako lavaṇasyeva ghṛtasya cauṣṇyamivābhidhyāturvistṛtirivaitadityātrodāharanti/ atha kasmāducyate vaidyuto yasmāduccāritamātra eva sarvaṃ śarīraṃ vidyotayati tasmādomityanenaitadupāsītāparimitaṃ tejaḥ /
१ puruṣaścakṣuṣo yo'yaṃ dakṣiṇo'kṣiṇyavasthitaḥ /
indro'yamasya jāyeyaṃ savye cākṣiṇyavasthitā //
२ samāgamastayoreva hṛdayāntargate suṣau /
tejastallohitasyātra piṇḍa evobhayostayoḥ //
३ hṛdayādāyāti tāvaccakṣuṣyasminpratiṣṭhitā /
sāraṇī sā tayornāḍī dvayorekā dvidhā satī //
४ manaḥ kāyāgnimāhanti sa prerayati mārutam /
mārutastūrasi caranmandraṃ janayati svaram //
५ khajāgniyogād hṛdi samprayuktamaṇorhyaṇurdviraṇuḥ kaṇṭhadeśe /
jihvāgradeśe tryaṇukaṃ ca viddhi vinirgataṃ mātṛkamevamāhuḥ //
६ na paśyanmṛtyumaṃ paśyati na rogaṃ nota duḥkhatām /
sarvaṃ hi paśyanpaśyati sarvamāpnoti sarvaśaḥ //
७ cākṣuṣaḥ svapnacārī ca suptaḥ suptātparaśca yaḥ /
bhedāścaite'sya catvārastebhyasturyaṃ mahattaram //
८ triṣvekapāccaredbrahma tripāccarati cottare /
satyānṛtopabhogārthāḥ dvaitībhāvo mahātmana iti
dvaitībhāvo mahātmana iti //

iti saptamaḥ prapāṭhakaḥ //
ॐ āpyāyantviti śāntiḥ //
iti maitrāyaṇyupaniṣatsamāptā //
adhikādhyayanāya

Original text: maitrāyaṇyupaniṣat · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc