kauthumagṛhyasūtram · Chapter 1

kauthumagṛhyam
śrīrastu
kauthumagṛhyamārabhyate
athātaḥ prāyaścittāni / athātaḥ kramāṇāṃ vakṣye gṛhastho vā brahmacārī vā gṛhastho gṛhyāgnau brahmacārī laukikāgnau gṛhastheṣviticaraṇena paricaraṇe vā brahmacaryavicchinne laukike'gnau prātarāhutipūrvakaṃ naimittikaṃ kāryam / punarādhāne varjayet sāyamupakramya tātkālikaprāyaścittāpattau cettāsyāṃ tatra kāryam / paurṇamyāhutyāmatītaṃ cettābhyāṃ tattatkuryuḥ parvaṇā cetsaṃkalpya kāryam tadabhāve sadyaḥ kuryād apareṇa darśaṃ tve prāyaścittiḥ trirātraṃ pañcarātraṃ vā daśarātrā ttāḥ prāyaścittapūrvayajñaṃ yajete tāvubhau parvā saṃkalpya tītau tāmiṣṭau tadvat tatra yadi lopaṃ vā taṃ māmāsādatītaṃ vā punarādhānaṃ kuryuḥ / prāyaścittārthe prājāpatyaṃ vā tadūrdhvaṃ viśeṣaśca gṛhyāgnau gṛhyāgniṃ yadi sparśettaṃtraṃ ta meko vā kāryo mantrāṇāṃ tāvubhau brūyāttaṃtrī tatsamidhau saṃyuktaṃ gṛhṇan navarohaṇaṃ tataḥ karma prāṇāyāmaṃ kuryuḥ / tūṣṇīṃ pariṣicya mantreṇābhyarcyāhutyāmanartha staras tāvubhau dvau samidhamādhāya bhaṣatkarmī mantraṃ brūyāt / atra pupastūṣṇīṃ kāryaṃ patnī vā iti samānaṃ samāropaṇaṃ kuryuḥ kartavyā iti vaitadu bhavati svayaṃ svayaṃ prāyaścittī tata ūrdhvaṃ viśeṣaṃ syād anyāgnau svayamamasmadbhāvi tathāci yajñidyannevarohaṇaṃ kuryāṃ ādisamāropaṇaṃ prajñātastadamagnimutsṛjya bhūrbhuvaḥ svariti brūyāḥ / tūṣṇīṃ tiṣṭhan na gacchet tadagnipatyāṃ ta prāgnau karmabhraṣṭā svagṛhyāgnau svayaṃ svayaṃ prāyaścittir ata ūrdhvaṃ viśeṣaṃ syād ājyatantrairanāropaṇaṃ cetsamāropaṇaṃ prajñātaḥ punarārabhya prātarāhutyādi prapadāntaparyantaṃ yatkiṃcitkarma yadi lopaṃ syāt prātarāhutiścetprāyaścittamityeke nyūnakarmādi punarāvṛttiḥ pradhānādūrdhvaṃ prāyaścittir ata ūrdhvaṃ viśeṣaścarutantreṇa tato vyākhyātā prāgudakpravaṇe deśe tatra sthaṃḍilamupali yāt

athātaḥ prāṅmukho bhūtvodagagreṣu darbheṣu omityuccairupaviśya gṛhyāgnau nirīkṣyamāṇollekhanaṃ tataḥ kārayet / tatprātarāhutiṃ hutvā vedavidbrāhmaṇaṃ labhet tadalābhe khādiranyāyaḥ chatramuttarāsaṃ ceti khādiraṃ nyā ityeke brāhmaṇaṃ prārthayet / brāhmaṇaṃ bhūrbhuvaḥ svaḥ bṛhaspatirbrahmāhaṃ mānuṣa iti brūyāt ācāryo dve darbhāgraṃ dadyāt brāhmaṇo nirastaḥ parāvasuriti dakṣiṇāstṛṇaṃ nirasyāsanārthe prāgagrāndarbhānāstīryā vasoḥ sadane sīdāmītyudaṅmukha omityupāṃśurupaviśed ācāryo brāhmaṇamarcayitvā tataḥ kāṃsyapātramādāya mṛnmayapātraṃ vā'bhidyam tāmravarjaṃ rajata iti śālitaṇḍulānnavaśūrpeṇādāyodagudvāsyo nirvāpārthena sakṛtpātraṃ pūrayet / dvistūṣṇīṃ kāryamaॐ prokṣyāmīti brūyād āpaḥ prāvayantyudagudvāsya tataḥ samūhanādyājyatanveṣu gṛhyokte navaparvaṇaṃ kāryaṃ tatpātramutthāpyāgnimadhye sthāpyo nirvāpa iti brūyāt tadā jīvataṇḍulān śrapayet / sruveṇābhighāryā'gnerbahistaraṇādaṃtayorudagudvāsya punaḥ prokṣaṇaṃ kuryāt / tata īdhmamādāya tatra viśeṣaḥ samidhamucyate / bahvṛcāḥ khādireṇa bodhāyanāḥ palāśaiśchandogāḥ udumbareṇa yajante / prādeśamātrāḥ kuśapṛṣṭhāḥ samāgratoguṃṣṭhaparvaghṛtadyumātrīḥ prajñātāgrāḥ kārayitvā tadabhāve darbhairvā saptadaśaiḥ ādāya anaṣṭārthamekaṃ prapadārthamekamidhmārthe paṃcadaśam etāni saptadaśa gṛhṇan sruveṇābhighārya agramadhyamūlonyanuyājārthamuttarato nidhāya paṃcadaśamagnau prakṣipya śeṣeṇa prapadaṃ jape yāvacīriti śaṭhāntāni tāvatsvāṣasīṃ dhārayan rupāhanagnau hutvā śeṣākṣatānabhyarcya tato vyāhṛtibhiḥ tisṛbhiḥ hutvā tato kāmajavyāhṛtī ca hutvā cakṣuṣī caturgṛhītaṃ sruveṇa juhuyāt / eteṣāṃ carutantre eteṣāṃ yathārthaṃ syāt tatra viśeṣastu varadānaprayogocyate / khādiranyāyena ca gṛhyokteḥ kuthumasya mathādityuktvā kauthumo kuthumasya mārgamācarati

athātaḥ carupātraṃ nirīkṣya saṃmukhe sthāpanaṃ kāryam udagudvāsya ityeke saṃmukhe kāryaḥ carordvibhāgaṃ kāryaṃ sruvapātramāsādya cchidvānārdraṃ tadabhāve kāṃsyapātraṃ vā tanmadhye'bhighārya caroḥ pūrvadeśe sakṛdavadāya dvitīyye madhyame hyavadāna śeṣe sruvapātre punaścābhighārya agnimadhye juhuyāt tvadvitīyaṃ ceccaroḥ paścimadeśe syātsakṛdavadāya dvirabhighāryā prāgudagdeśe juhuyāj jāmadagnyāścenmavyāt paścāt purastāt sakṛdavadāya bhṛguṇā madhyame kārṣmaryastatra carūṇāmuṣmāṇāṃ kriyate apalanayedyayorojaseti dvistūṣṇīṃ kuryātkarmāgnyāvupahatiścetprājāpatyaṃ vā prāyaścittaṃ juhuyāt / atītavicchinne tatkṣaṇe ṣaṣṭirdevatā hutvā ca tad ahorātrāmatītaṃ dramasauryaṣu ityeteṣu parvādyai svāmimadhyame cetkartavyaṃ syāt prāyaścittir gṛhyāgnau karma kartumapi vāṇicaturthe rajaścāṃḍālānanugate vā saṃvatsarādūrdhvaṃ yathākṛcchraṃ vapanaṃ ca tathā prāyaścitti prāyaścittiḥ

atha parvaprāyaścittir udagayanaṃ vā dakṣiṇāyanaṃ vā vasantādyādiṣaṣṭhe caturṇā cāndramasasaurya ityeteṣu parvādyaignāmiṣṭamadhye cetkartavyaṃ syātprāyaścittir gṛhyāgnau karmā kartumapi pāṇicaturthe'hani tvadārabhya tanmā gādanta udayana dakṣiṇāgnau ceṣṭātkartavya tanmāsādisaṃkalpaiḥ kartavyaṃ syātprāyaścittir vivāhe yadi pūrvapakṣe cedapare paurṇamāsyaidārabhya kartavyaḥ syāt saṃkalpairdaśapūrṇamāsābhyāṃ dvāviṣṭara ityuktau tatra dvitīyā viṣṭedinā vyādā yajñe'narthaḥ tasmāttābhyāṃ dvāviṣṭauropaṃ vighnaṃ kartavyaṃ syātprāyaścitti ni tisṛbhiścāvamāsyāni tāṃ svadhā me viṣṭimadhyā cetkartavyaṃ syātprāyaścittir anayorādhānamadhye rāhuparvaṇi cendramāha iti / ādyapaṅkau dvitīyā gāyatryā ubhayordevatā candra ityuktvā prāyaścittiḥ / sauryaḥ parvaṇi ceccitraṃ devānāmudu tyāmity ādyaiḥ triṣṭup tu dvitīye gāyatrī vā ubhayordevatā sūrya ityuktvā prāyaścittiḥ prāyaścittaṃ vinā punaścārambhaṇi cet kartavyaṃ syātprāyaścittis tāṃ saṃkalpya madhye śrāddhakarmāṇi tatrāgnau karaṇaṃ kapāṇau hutaṃ vā tadvad bhuñjānaḥ kartavyaṃ syātprāyaścittir atha viśeṣaśca niyamairdampatyormadhye rajaścāṇḍālagamane vā kartavyaṃ syātprāyaścittis tayorādhānamadhye rāśau madhye sparśakṣayaṃ vā vṛddhi vā kartavyaṃ syātprāyaścittis tayorādhānamadhye'nyagrāmaṃ praviśya patho gatvā kartavyaṃ syātprāyaścittis tayormadhye ubhāvanyagamane vā divā maithune vā kartavyaṃ syātprāyaścittiḥ puruṣo bhojanamadhye tathā karma maithunaṃ ca śvānamārjālau saṃspṛṣṭvā kartavyaṃ syātprāyaścittir atha viśeṣaśca gṛhyāvanagnikānāṃ ca vidhavāṃ spṛṣṭvā kartavyaṃ syātprāyaścittir aśnīyī śūdrānnabhogī cārvākī paradārābhigamanī svakarmatyāgī nityaṃ parānnabhojī tathānagrāhī gobrāhmaṇavadhī veśyātkuṭumbī rājānnabhojī adhyāpanagraṃthatyāgī vidyādūṣyaguruvādai prāṇasaṃhārī mārjālocchiṣṭabhojī vedavikrayī kanyāpativratādūṣī svakuṭumbatyāgī upādhyāyagurordūṣī guroḥ patnyabhigamanī māṃsabhakṣī śrāddhakālatyāgī tathā śrāddhabhojī taṭhākasaṃhārī varṣavardhī sadārogī brāhmaṇatāḍī mṛttikāpāṣāṇadāhī sadocchiṣṭī vipradūṣī iti te caṃḍālasamāḥ gṛhyāgnau spṛṣṭā daṃpatyorvāsacelaṃ kāryaṃ kartavyaṃ syātprāyaścitti prāyaścittārthe ṣaṣṭirdevatā uktā / kanyāhṛtīni vyāhṛtibhistisṛbhiḥ āvṛttiḥ punaśca tisṛbhirdvādaśaguṇaṃ kāryaṃ prājāpatyaṃ na pañcakasamastāntaṃ catvāri pāhi no agnayenase iti tisṛbhiḥ prājāpatyamekaṃ yatkusīdaṃ ca samastāntaṃ caturthī sviṣṭakṛdvā ityeṣāṃ prāyaścittir evaṃ brāhmaṇeyo yāsāḥ prāyaścittāṃ vikataṃ jānanyaḥ śarīrādvimucyate yaḥ śarīrādvimucyate

athātaḥ prāyaścittaviparyāsaḥ sarvatra jalābhyāsaḥ prājāpatyaṃ yatkusīdaṃ ca saṃpūtyardhyāśabaliṃ hutvā yadi purastāttaṃ viparyaso yatkusīdaṃ juhuyāt yatsarvatra na saṃskārājyamapi yajamānaṃ hutvā tatanīṣaṃ bhavati adakṣiṇabrāhmaṇaṃ tadyajño rākṣasaṃ bhavati idhmaṃ vinā yajate patati narake ubhau yajamāno brahmaṇā sarvatrāhutyā kālamanupeṣekṣayā vipro yajñaghātakaḥ tisṛbhirbrahmaghātakaḥ tisṛbhiḥ sadhyākālānapekṣayā vipro jyotirghātakaḥ sarvatra pradoṣeṣvadhyāyo vedaghātaka anyāvarṇī vidyādānī gurughātakaḥ sarvatra svecchayātyāgī pitṛghātakaḥ ityete ityetaṣakhāpātikanā mātra bhāṣaṇaṃ nābhivādyamaṃtra pathena śārśanaprekṣa iti yadi pramādākṛtvā gāyatryāṣṭa japet

dvibhāryāgnisaṃyogaḥ / athātaḥ sarvavarṇeṣu brāhmaṇānāṃ punarādhipatyaṃ cet pūrvaṃ gṛhyāgnerardhaṃ praṇīya tayoḥ saṃyojanārthe caturthastyāhvaḥ sāyamupakramya yajamānaḥ pūrvāgnimavarohaṇaṃ kṛtvā tatra sthaṃḍilaṃ kurvan agniṃ vo vṛdhantamiti tṛcena pratiṣṭāpyānantarabhāryā navāgnau pātreṇādāyemaṃ stomamiti tṛcena saṃyojya pratṛcāmante caturakṣarasupāṃśu tato agniraitviti ṣaḍbhirājyam hute yajamānaṃ vācayetprāṇāyāmaṃ pariṣicyāgnaye svāhā prajāpataye svāhā punaḥ pariṣicyāgauṣūkaṃ samāropaṇaṃ vāmadevyaṃ gītvā yadi deśāntare tatra laukikāgnau kuryātpūrvavat saṃyojyā'priyādhipatyaṃ cedviśeṣo'sti tatra tadvyākhyāsyāmo brāhmaṇānāmantrya śatāpūpamāśayatakaṃ vāṣṭau snātvālaṃkṛtya kamaṇḍalunodakaṃ gṛhītvā vanāntare gatvā tasmindeśe aśuṣkāṃ komalīṃ śubhaparṇīṃ phalavatīṃ vistārayuktaṃ prāpanhīṃ sahitāṃ etairguṇavānarkaśākhāmavalokya tatpitrārthe vedavidbrāhmaṇaṃ vicārya snāpayitvārkaśākhā na haret navāsasācchādayitvā taṃ brāhmaṇo devasya tvetyarkakanyādānaṃ varaṃ pratigṛhṇāmīti purata sthaṇḍilaṃ kurvannarkasya uttarata upaviśya tāmaṣṭau brāhmaṇārkaśākhāṃ pariveṣṭya sarve prāṅmukhodaṅmukho vā brāhmaṇas tato brāhmaṇamabhyarcya pratyekaṃ daśadaśāpūpaṃ dadyāt śeṣamuttarato nidhāya laukikāgniṃ pratiṣṭhāpya tataḥ samūhanādi prapadāntaṃ kṛtvedhmāṅkaṃ hutvā tato vyāhṛtibhistisṛbhiḥ hutvā agniretviti ṣaḍbhiḥ punastisṛbhiḥ tato yajamānaḥ tiṣṭhannagni pradakṣiṇa gṛhya agnirāditya sarve brāhmaṇānāmantarbhāvaḥ dikṣvākāśayorbahirbhāvaḥ tūṣṇīṃ triḥ pradakṣiṇaṃ kuryāt svasthānamupaviśya dakṣiṇena sahitāraṃ gṛhṇīyāt tad gṛhṇāmi ta ityupāṃśu tatopariṣṭāddhomaṃ samāpya śiṣṭānapūpaṃ daśakaṃ brahmaṇe dadyāt daśakaṃ svayaṃ prāśnīyāt tatrāgnau pariṣicya abhyarcya vyāhṛtibhiśca tisṛbhiḥ ājyaṃ juhuyāt tadvisṛjya tato vāmadevyaṃ viprāṇāmāśiṣo vacaḥ kanyā gṛhaṃ gacchet tataḥ punarādhipatyaṃ punarādhipatyam

atha ṛtukālaparokṣaṇam prathamārtavādataḥ śuddhaḥ snātvā svastivācanaṃ śayyāgṛhamalaṃkṛtya puṣpaphalānvikīrya pratidiśaṃ dīpairalaṃkṛtya sugandhapaṅkena dorghacaturasraṃ sthaṇḍilaṃ kurvan uparyukṣapatramudagagramāstīryāthopari navavāsasa prāgagrāmāstorya prāksiraḥ patnīṃ śayitvordhvamukhīnathā jānubhyāṃ pādai vasumatyākramya tatsamīpe patis tatrābhimukho bhūtvovaśyesajastaitayo nimālabhya viṣṇuryoniṃ kalpayatviti aṣṭavāraṃ japitvā'ṣṭaputro bhavati skakāle patiralabhyaḥ cedanyapuruṣo na kartavyaṃ syāt ṣaḍrātro ṛtuṃ kālaḥ

athāto garbhasaṃskāro maithunaṣaṣṭhe pratidinaprabhṛti yugme dine yugmāsu putro jāyeran yugmāsu putro jāyeran ayugmāsu rātriṣu striyo jāyeran iti jñātvā yadā vadhvāḥ prathamagarbho bhavati tadodarasaṃskāradvāreṇotpatsyamānāpatyasaṃskārārthaṃ puṃsavanasīmantonnayanaṃ kuryād yā kutraciddine garbhasaṃbhavastanmāsamekaṃ gaṇayitvā tṛtīyamāsāṃstvavaśobhanaṃ tataḥ puṃsavanaṃ nāndīmukhaṃ pūrve'hani tataḥ pare'hanyuṣasi snātvā caturasraṃ sthaṇḍilamupalipyodagagreṣu darbheṣūpaviśya dakṣiṇataḥ patnīṃ cottarato yajamānīdaṅmukho brāhmaṇas tato'gneḥ praṇayanaṃ vā vinā prātarāhutiṃ hutvā samūhanādiprapadāntaṃ hutvā idhmāṅgaṃ hutvā tato vyāhṛtibhiḥ tisṛbhirhutvā tato yajamānaḥ patnyā pṛṣṭhatastiṣṭhan dakṣiṇakoryarādi nā'bhyantamamimṛśet pumāṃsāviti brūyāt svasthānamupaviśya tatopariṣṭāddhomaṃ samāpya vadhvāṃ punaḥ snātvā yajamānaḥ puṣpākṣatānaikaviṃśatiyavānnavaśūrpe nidhāya gṛhītvā grāmānniṣkramya vaṭarājasamīpaṃ gatvā tatra vāsinīmupasthāyotsāhavyāpinītyadrame nityagasthiterāpitsataṃ me śriyaṃ dehi tasmānnamābhīṣṭaṃ kurvantviti puṣpākṣatairabhyarcya tasyopari yavairavakīryodagagrāṃ śākhāṃ paraśunā cchedayitvā tamoṣadhībhūmau navāntarikṣe vā gṛhṇīyād ūrdhvāgrāṃ gṛhamānīya koṣṭhamadhye maṇikadeśe vā svāsane pratiṣṭāpya tataścaturasraṃ sthaṇḍilamupalipya bruyavetkimārgaṇā prapadāntaṃ kṛtvā idhmāṅgaṃ hutvā punaśca vyāhṛtibhistisṛbhirhutvā tamoṣadhessaptabhirmukhalakanyā bhrātṛmato prāṅmukhī peṣayitvā pratyāharantīṃ taṃ pratiṣṭaṃ navavo saśninakṣi japet gṛhītvā yajamānaḥ tato'gneḥ paścātpatnīṃ prākśirordhvamukhīṃ śayitvā vadhvāgnyormadhye yajamānaḥ pratyaṅmukhaḥ sāyīta punānagniriti mantreṇa dakṣiṇanāsikāpuṭe piṣṭarasaṃ pīḍayitvā niṣpīḍya piṣṭaṃ salile nidhāya vastraṃ brahmaṇe dadyāt tadrasamudare kuryāt tayoḥ svasthānamupaviśya tatopariṣṭādi samāpya tato brāhmaṇabhojanaṃ tato brāhmaṇabhojanam

atha caturthe māsi sīmantonnayanaṃ kartavyam nāndīmukhaṃ pūrve'hani tataḥ pare'hanyuṣasi snātvā yajamānaḥ puṃsavanaṃ krameṇaudumbaraśākhāṃ gṛhamānīya triśvetayā ca śalalyā taṇḍulān tilamiśrān śrapayitvā laukike'gnau sthaṇḍilasyottarato nidhāya pūrvavatprapadāntaṃ kṛtvā idhmāṅgaṃ hutvā punaśca vyāhṛtibhistisṛbhirhutvā tato yajamānaḥ pṛṣṭhatastiṣṭhan taṃ gṛhītvā audumbaraśākhāmayamūrjeti vā japitvā nāsāgrameti didhyaṃmnisnāranātamunayatadantimatho yenāditeti pratipya punaḥ śalalyā gṛhītvā rākā ityeke iti pratiṣṭhāpya tūṣṇīṃ triḥ prokṣaṇaṃ kṛtvā svasthānamupaviśya tatopariṣṭāddhomānsamāpya vadha dhṛtapātrāṃ kiṃ paśyasīti vācayitvā vāmadevyaṃ gotvā tato brāhmaṇabhojanaṃ tato brāhmaṇabhojanam

atha putrasya jananakāle soṣyantīhomāraṃbhe ekadeśapraṇayanaṃ snātvā sthaṇḍilamupalipya samūhanādi prapadāntaṃ kṛtvā idhmāṅgaṃ hutvā tataḥ śirojananakāle yātiraśvīti dvābhyāmājyaṃ hutvāsau śabde nāma brūyāt putro vārabhamavenmuniśreṣṭhaṃ pṛcchāmi tvā mitvātprivās tadenāmagrahaṇaṃ karaṇātpūrvaṃ kṛtakāni nāmāni tatkathaṃ vistareṇa tathyaṃ me brūhy aśeṣaṃ tu vyākhyāsyāmo nī karaṇā davamimamañcakaṃ nā paścānpūtrakaṃ kuryād yadi viparyāsonmāyenākṛtaṃ cetaṃ hutaṃmamarghatasmājjanavadunta yatrābhāvaḥ tyasyā prāyaścittaṃ juhuyād ava vā janana iṣvāṃte sauśabde viṣṇupradevaśarmanniti manasā kalpayan manasaṃ praviśayāsauśabde vivādabīyaṃ brūyāt ko nāmāsy asau śabde nakṣatrāśrayaṃ nāma kartavyam maghaṃ vā putrayorekatra yānanād yadi jātakarmādi nāpataṃ saṃskārameva kartavyaṃ nāmakaraṇādūrdhvaṃ pṛthak saṃskāraṃ svayaṃ kuryāt jātakarma vakṣyāmi daśayanāpra iti ṣayitvā trayastriṃśadbrīhīti madhusarpibhyāmekaikaṃ palamādāya ubhayatra yaśaso yaśo'sīti saṃyojya hiraṇyaśakalena samamaṅguṣṭhābhyāṃ anāmikābhyāṃ vā saṃgṛhya tadabhāve kuśathevā yavapiṣṭamājyadvayamākṣeti śiśuṃ pra ta ya taṃdvasarpibhyāṃ medhāṃ ta iti tato brāhmaṇadakṣiṇā

tataścandradarśam / jananādi daśarātrātpare dve vā tasminnakṣatre taṃ kumāraṃ syātitātaṃ vetadūrdhakimāṃsuśudarśanaṃ tadabhāve darśanaṃ kṛtvā cāma kuryāt kathaṃ vakṣyāmi nāndīmukhaṃ pūrve'hani tataḥ pare'hanyuṣasi snātvā yajamānaścaturasraṃ sthaṃḍilamupalipya gṛhyāgnerekadeśāgniṃ vibhajya samūhanādi prapadāntaṃ kṛtvā idhmāṅgaṃ hutvā tato mātā svakumāramādāyā'hatena vāsā paridhāya dakṣiṇataḥ pratyaṅmukhaḥ upaviśya tatkārayitvā patihaste pradāya pṛṣṭhato gatvottarato upaviśya yajamānasvaṃ kumāraṃ avalokya vyāhṛtibhistisṛbhirhutvā punaḥ pradāya yajamāno paṃcāṃ madhyena ko'sīti dvābhyāmarakṣaṇā pratinetramabhimṛśet katamo'sīti caturakṣareṇa śrotrābhyāṃ eṣo'sīti tryakṣareṇa nāsāgre madhyamūlamabhimṛśed amṛtosīti caturakṣareṇa pāṇibāhubhyāṃ pratyekamabhimṛśya śeṣeṇa mastakaṃ gṛhītvā tato mātā ca vāmahastena kumārayavakaṃ gṛhītvā pūrvoktamākhyānaṃ dakṣiṇe śravaṇe upāṃśu brūyāt tato yajamāno dakṣiṇaṃ gṛhṇīyāt tata upāṃśu sarvānhetyativādanīyaṃ nāma brūyāt tata upariṣṭāddhomaṃ samāpya yathā vāmadevyaṃ gītvā pativratāśiṣo vācayitvā tathā brāhmaṇabhojanam

athātaścandropasthānam śuklapakṣatṛtīyāpañcamyāṃ saptamyāṃ ṣaṣṭhe vāṣṭame vā nuvakṣyādinā kartavyaṃ syāt tṛtīye māsi ṣaṣṭhe māsi kāryaṃ pañcāṅgaśodhite dine / chandogaṃ vedavidbrāhmaṇaṃ niyakṣā sadbrāhmaṇa udayādarvāk grāmānniṣkramya saśirataṃ sthāpayitvā śaketā svarṇakalaśamādāya kāṃśyaṃ vā mṛnmayavarjaṃ jānumātramavagāhyā'po hi ṣṭheti tṛcena pūrayitvā śanno devīriti mantreṇoddhṛtyamiti śirasi vinidhāya yaḥ pāvamānīriti jalaṃ niṣkramya vāmadevyena grāmaṃ praviśet sarvatra na saṃbhāṣaṇaṃ nopahyasya sumanaso bhūtvā yajamānagṛhe devasabhāsamīpe goṣṭamadhye vā tāmudapātrāṃ cāsane nidhāyopari kuśaiḥ chādayitvā taṃ brāhmaṇayajamānādivāvabhujjan yāntī vā ityete āstamayād atassahasirasaṃ sthāpayitvā tatra yajamānaḥ niṣkramya gṛhādbahiḥ śucau deśe caturasraṃ sthaṇḍilamupalipya dakṣiṇābhimukho bhūtvā hā u candreti maṇḍalaṃ praviśya prāṅmukhopaviśya svastivācanaṃ kṛtvā yajamānaṃ puṣpāñjaliṃ pūrayitvā candrābhimukhastiṣṭhan tato mātā ca kumāramuddhṛtya dakṣiṇataḥ pratyaṅmukhībhūtvā taṃ kumāraṃ patihaste pradāya pṛṣṭhato gatvottarataḥ tiṣṭhed yajamānaḥ puṣpāñjalyuparikumāraṃ dhārayatyate sukhomaṃta iti tisṛbhirupasthāyodañcaṃ mātre pradāya karābhyāmañjaliṃ kuryāt tamañjaliṃ brahmapraṇavena pūrayitvā padaścedapājjaliṃ avasiṃcet punastūṣṇīṃ pūrayitvā tathā dvistūṣṇīmutsṛjya pratyaṅmukhopaviśya vāmadevyaṃ gītvā tato brāhmaṇabhojanaṃ tato brāhmaṇabhojanam

ṣaṣṭhe māsyannaprāśanam ābhyudayikaṃ pūrve'hani pare'hanyuṣasi snātvā yajamāno yavapiṣṭaṃ vā pāyasaṃ śrapayitvā kriyāmakriyāmataṇḍulāṃ svarūpatkvaṃ pitā tatye mātā ca kumāramādāyopaviśya jātakarmavat karmārambhe pāyasaṃ prāśnīyāt tato brāhmaṇabhojanaṃ tato brāhmaṇabhojanam / tṛtīye varṣe vapanaṃ kāryam ābhyudayikaṃ pūrve'hni tataḥ pare'hanyuṣasi snātvā yajamānaḥ caturasraṃ sthaṇḍilamupaliṣya maṇḍalādbahirdakṣiṇenājyāgneyādi sthāpayitvā nāpitaḥ prāṅmukhopaviśya tatoṣṇopayātramādarśo tadanvantaraṃ bhātkacaṃ tat paścimena darbhaṃ piñjūlī sthaṇḍilasyottare vāyavyādi snāpayitvā raktānaḍugomayaṃ laukikatvaṃ kṛsarasthālīpāko vṛthāpakva iti homaṃ mā nāmanaśānvadeśe tato gṛhyāgniṃ pratiṣṭhāpya prātarāhutiṃ hutvā vanyagotre sarvaekadeśe kṛsalīkārayet kecittriśikhāḥ kecitpañcaśikhāḥ yathāgotrakulakalpamaraṇye keśānikhaneyuḥ taṃvinidadhatyeke māṇavakaḥ punaḥ snātvā yajamānaḥ svasthānamupaviśya athopariṣṭāddhomaṃ samāpya vāmadevyaṃ gotvā tato brāhmaṇabhojanaṃ tato brāhmaṇabhojanam

aṣṭame varṣe brahmacaryam dvādaśasaṃvatsarādarvāgā tatrāṣṭame varṣe kuryāt smṛtyukte śubhanakṣatre tasminnahani pūrvāhṇe upakramya pūrvaṃ nāndīmukhaṃ kṛtvā tataḥ puṇyāhe pūrvāhṇe ācāryaḥ sahasirasaṃ snāpayitvā vaṭoḥ sarvapanaṃ kārayitvā snātvālaṃkṛtyāhatena vāsasā paridhāya caturasraṃ sthaṇḍilamupalipya prāṅmukhopaviśya pādau kṣolanīmākramya dakṣiṇe śiṣyastadvadācārya svayaṃ dārorvā dadyāttūṣṇīṃ navopataṃ vratamuce tadvaddhiraṇye lomnā carmaṇi upavītībhūtvā tayoḥ punarācamya gṛhyāgniṃ pratiṣṭhāya vismṛtaṃ sagotre'rdhaṃ caulopanayanagodāneṣu tataḥ samūhanādi prapadāntaṃ kṛtvā idhmāṅgaṃ hutvā tato'nvārabdhāyāṃ vyāhṛtibhiḥ tisṛbhiḥ hutvā ubhābhyāṃ hastābhyāṃ māṇavakaṃ gṛhītvā yamamā dabha vācayitvā prekṣetsavitāraṃ dhyāyan nuṣṇenetyuṣṇodakaṃ prokṣedvāyuṃ dhyāyan dakṣiṇena añjaliṃ māṇavakaḥ pūrayitvā dakṣiṇataḥ keśānvāpayitvāpa undantu iti vāpayitvā viṣṇordaṃṣṭro'si ityādarśaṃ prekṣed oṣadhe trāyasvainamiti darbhaṃ piñjūlī prakṣālya sthāne pratiṣṭhāpya svadhite nainaṃ hiṃsīḥ ityādarśaṃ oṣadhīriti saṃjojya yena pūṣeti viprāstaṃ prokṣeyuḥ anyapuruṣaḥ sakṛdāyasena pracchidyā saptabhiḥ keśāgrān darbhāgrayuktān tūṣṇīṃ anaḍuhe prakṣipya punaśca undanādi prabhṛty evaṃ paścāduttarataśca triyāyuṣamiti mūrdhānaṃ parigṛhya jape tadupasṛpya kuryeti brāhmaṇaṃ brūyāt ko nāmeti pṛcchedācāryaḥ śiṣyo nakṣatrasvayaṃ nāma brūyāt tūṣṇīṃ śiṣyāñjalau nilīya tathā bhūmau śiṣyaḥ tataḥ ācāryo brūyāt tābhyāṃ hastābhyāṃ māṇavakāñjaliṃ gṛhṇīyāt devasya tvetyācāryo mantrī sūryasyeva dukṛdātvānāvartyaḥ prāṅmukhastiṣṭhan ācāryapṛṣṭhataḥ prāṅmukhaḥ sthitvā ubhau karatalena śiṣyasya nābhideśaṃ spṛṣṭvā prāṇānāmity antaṃ ka ityudara ahura ityurasi kṛsara iti kaṇṭhe saṃ savyena savyaṃ devāya tvetyapasavye vā savyaṃ prajāpataye tveti punaśca vaṭuḥ prāṅmukho bhūtvā cāryo brahmacāryasyasau samidhamā dhehi āpo'śāna karma kuru mā divā svāpsīḥ iti tvaṃ brahmacārītyarthaḥ svamagni kāryaṃ kuruta srāvamana prāṇāgnihotrīditi vā jaṭharatvāmity evaṃkartavyamityācāryo brūyātu tathāstviti tān pratipya prātarāhutiṃ hutvā svasūktaṃ gītvā prāṇāyāmaṃ kuryāt svagotre vānyagotre vā svagotre vedaryabhāgaṃ dadyādanyagotre vetyādaṃ vibhasya svagotre purastāddeśeda ekadeśe śāudamityuktvā praṇayanaṃ vidus tamagniṃ barhiṣi sadyo nidhāya tataḥ samūhanādi prapadāntaṃ kṛtvā idhmāṅgaṃ hutvā tatonvārabdhe vyāhṛtibhistisṛbhiḥ hutvā punaśca samastābhiśca hutvāgne vratapata ityādibhiḥ māṇavako hutvā tatrāgnigurvomadhya nayed utkramya tathā matvā brāhmaṇa ācārya tiṣṭasvaduḥ prāṅmukho bhūtvā prāgagrāndarbhān brāhmaṇa sthitvā pūrayitvodakajaśaṃ gṛhṇīyāt śiṣyāñjaliṃ kārayitvā ācārye paryañjaliṃ brāhmaṇaṃ pūrayitvā mantretyācārye japitvā śiṣyāñjaliṃ prekṣayet brahmacāryataḥ prāṇāyāmaṃ kṛtvā pariṣicyābhyarcya agnaye samidhamityekāṃ samidhamādadyāt prajāpatiṃ manasā dvitīyena hutvā śraddhā me dhetyagnimupasthāyāmātmānamabhivādya triyāyuṣamiti bhasma gṛhītvā madhyamelacānāmikāṅguṣṭhena saṃyūya brahmā bindurasīti bhāle āyuḥ bindurasīti śirasi śrīrbindurasīti urasi śraddhā bindurasīti gale medhā bindurasīti nābhau tejo bindurasīti dakṣiṇabāhumūle kāmabindurasīti savye vāsupṛṣṭhe sarvakāmeti sarvāṅge vā tato bhaikṣaṃ yācet tat bhaikṣaṃ brahmaṇe dadyāt ācāryādhīnaḥ tūṣṇīṃ tiṣṭhet tato madhyāhne tathoktamārjanaṃ kuryāt sāyamagnikāryaṃ tato brāhmaṇabhojanaṃ tato brāhmaṇabhojanam

atha godānaprabhṛtyaṃ brūyād ācāryassvasthānamupaviśya tathā brāhmaṇo rbrahmāgnyormadhye māṇavakodagreṣu ca darbheṣvācāryānugo bhūtvā dakṣiṇajānvaktamupaviśyācāryo mekhalāṃ trirāvṛttāṃ badhvā māṇavako mantraṃ vācayitvā iyaṃ duruktādityācāryaḥ punarācamya tato māṇavakaḥ suparṇavasubhāsalo bhūtvā śobhane muhūrtenvāvīhanaṃ parasparamupanayana ācāryapa asau māṇavako upaviśya tatopariṣṭāddhomaṃ samāpya tatassāvitrīpradāna madhyaiḥ praṇavamuccārya tataḥ pāde pāde'vasāya tathā dvitīye'vasāya mukhyaṃ tṛtīye tataḥ praṇavapūrvaṃ vyāhṛtīḥ pratyekamavadhāpya omityuccaiḥ tataḥ pālāśadaṇḍaṃ dadyāt suśravaḥ suśravasaṃ metyācāryojapitvā ekamahe suśravaḥ suśravasamiti māṇavakaṃ pratigrāhya tato dakṣiṇakare dve samidho gṛhṇīyāt dharmā bhavati dharmā bhavati

athātaḥ prāyaścittānāṃ gṛhastho brahmacārī surāpānacaṇḍālābhigamanaṃ gurutalpakabrahmahatyāgovadhaṃ suvarṇasteyaṃ duṣpratigrahaṃ parānnaṃ vainalaghutvārthe brāhmaṇasya hitīrthaṃ prāyaścittaṃ vakṣyāmīti trirātramupavāsaḥ samidhaḥ śrapayitvā tato vapanaṃ kārayitvā kamaṇḍalunodakaṃ gṛhītvā saritaḥ snāpayitvā kṛṣṇagomayaṃ gṛhītvā gohṛdaye jāta sthitā bhuvanaṃ pāvanīkṛte tasmātpāvanībhūtaḥ sarvapāpakṣayaṃ kurvityanena gomayaṃ gṛhītvā adbhiḥ saṃyūya pālāśaparṇaṃ gṛhītvā dvādaśagṛhītaṃ pūrayitvā praṇavaśatenābhimantrya mastake'nulipya brahmasāgniparyantaṃ homatrayaṃ sarvatrābhyastatadupahṛtpāvana pūrvavat punarabhyāsa iti vā brahmacāryamadyapānamadhuprāśanam pratyarātraṃ muktyahīna iti nopavītī digambaraṃ dvārapālanaṃ kramukṣaṇaṃ divāmaithunaṃ divā punarbhojanaṃ caṇḍālasaṃbhāṣaṇamanyakṛtamanyocchiṣṭabhojanaṃ pārvaṇaprāśanaṃ sapiṇḍīmahaikoddiṣṭaṃ teṣu punarbrahmacaryaṃ kṛtsnatvāt pramādālaghutvamiti jñāyate dharmāktena kuryāt tadabhāśvamāśrayaṅkam vitatho bhavati tasmāddharmaparo nityakusumagranthābhyāsas tathā bhūtvā tayoḥ punarācamya prapadāntaṃ kṛtvā idhmāṅgaṃ hutvā tato'nvārabdhāyāṃ vyāhṛtibhistisṛbhiḥ hutvāgne vratādi paṃcabhirācāryo juhuyāt śiṣyo mantraṃ vācayitvācāryaḥ svasthāne tiṣṭhan yuvā śiṣyaḥ prāṅmukha udbhāvaṃ jalaṃ kārayitvā pitāñjaliṃ brahma pūrayitvā ācārya ā gantre mantramuttkā śiṣyāñjaliṃ prekṣet ko nāmetyācāryo manasā pṛcchet śiṣyo nakṣatrāśrayaṃ nāma ityupāṃśu tayoḥ svasthānamupaviśya tatopariṣṭāddhomaṃ samāpya sāvitrīpradānārthe tatsaviturvṛṇīmahe sūryo devasya dhīmahi bhāno so'haṃ saṃpracodayāt iti tūṣṇīṃ pālāśadaṇḍaṃ dadyāt tato brāhmaṇabhojanaṃ tato brāhmaṇabhojanam

abhibhātmānaḥ sarvāṅgaiḥ pratyekasahasraṃ sthaṇḍilamupalipya ikṣudaṇḍaśakaṃ kṛtvodagagramāstīryopari śiṣyopaveśanam navaśūrpaṃ śirasi nidhāya kuśaiḥ chādayitvā'cāryo ghaṭenāñjaliṃ pūrayitvā dakṣiṇapādenākramya yena deveti namantriya eto nvindretyabhiṣicya punaśca vāsasā paridhāya caturasraṃ sthaṇḍilamupalipya pūrvopanayanavat pravaṇaṃ kṛtvā brīhīn vā yavān vā yathācchakasthaṃḍilaṃ pūrayitvā taṃ śūrpaṃ tadupari nidhāya tathā śiṣyopaveśanaṃ pūrvoktamantreṇa payasādi śiṣyamastake'bhiṣiñcet caturasraṃ sthaṇḍilamupalipya pūrvopanayanavat praṇayanaṃ kṛtvācāryo mekhalāṃ trirāvṛttāṃ baddhvā tūṣṇīṃ śiṣyo mantraṃ vācayitvā yathoktamantreṇa yajñopavītī śarāvaṃ mārjayitvā śanno devīriti pañcaśataṃ yaḥ pāvamānīriti triḥ śataṃ eto nvindramaṣṭacatvāri samāṃ yatra śataṃ vā śatavārapraṇavaṃ śatamaṣṭottaraṃ ebhirmārjayitvā punaśca yathoktamārjanaṃ kṛtvā śucau deśe sthaṇḍilaṃ vartayitvā vā kuśāgrān sahasramādāya dviśatādhikaṃ vā śataṃ vibhajya śatāgraṃ śirasi nidhāya śataṃ pādatale nidhāyākramya pārśvayoḥ śataṃ śataṃ badhnīyāt urasi āpo hi ṣṭheti sahasraṃ japitvā śanno devīriti dviguṇameto nvindraṃ catvāriṃśad gāyatraṃ pañcasahasraṃ praṇavamayutaṃ kṛtvā

atho opāsanavidhiṃ vyākhyāsyāmaḥ / kālo'nādeśe sāyamāhutyupakramya prātaḥ praste tejaḥ prāptisāyamāhur yadi samasya kṛtatvāt aprāptitvāt prātadāhuḥ so'yaṃ yāmatrayādarvāk yathāprāptiriti tasmātsakālaprāptirbhavati divā yāmādadvāgyathoktamiti dātistasmādaprāptirbhavati pralapya māṇavakamantraṃ punargṛhītaṃ sakṛtpraṇavenābhimantrya pītvācamyāṅgulamātraṃ jalamavagāhya prāṇāyāmaṃ sahasraṃ kṛtvā'po hi ṣṭheti śataṃ japitvā śanno devīriti dviśataṃ yaḥ pāvamānīriti triśataṃ eto nvindraṃ caturdaśa gāyatraṃ pañcadaśa praṇavasahasraṃ ityaṣṭa teṣāṃ sumanaso jatpa punarnābhimātraṃ jale sthitā prāṇayāmaśataṃ kṛtvā'po hi ṣṭheti śatam

atha punarbrahmacaryavidhiṃ vyākhyāsyāmaḥ / ṣaṇmāsān payobhakṣaḥ samudramavagāhya pūrvavannāndomukhaṃ kṛtvā tato vapanaṃ kārayitvā aṣṭau brāhmaṇānniyojya aṣṭau mṛnmayeṣu dadhimadhvājyapayaḥ śarkarodakaṃ nālikerajalaṃ purīṣaṃ gaṃgātoyaṃ etānpūrayitvā'hatena vāsasā pariveśya ā pyāyasveti kṣīrapātramabhimantraya dadhikrāviṇeti dadhipātraṃ śukramasīti ghṛtapātraṃ madhuścu nnidhanamiti madhupātram āpo hi ṣṭheti śarkarām kayā naścitra iti nālikeram gāyatre gomūtraṃ evaṃ deveti ścarṇodapātramiti

ityete vā vāmityuccaiḥ brūyāt pradakṣiṇena jalaṃ vīkṣyādityamādityamaśaktaścet pratiyāme sakṛt ghaṭikāvasānaṃ vātāstamayād bhavati tataḥ sāya mārjayitvā kamaṇḍalunodakaṃ gṛhītvā maḍhaṃ praviśet / prāṅmukhopaviśya tata udakaṃ pītvā netrayoḥ prakṣālyācamya tataḥ prāṇāpānau dvau tavaśyāvīyau dvau rājanaśāśāhiṇābhyāṃ gavāṃ vrate dve idaṃ viṣṇuḥ ṣaḍṛcaṃ devavratāni eteṣāṃ punaḥ punarabhyāso na tiṣṭhaṃ vāvasānaṃ na nidraṃ drāca iti dvādaśarātramupavāso hyāparevādvrataṃ na yācate / dvādaśarātraṃ nāśnīyāt ity evaṃ dvādaśarātramupavāsaḥ kṛttvātikṛtsna iti smṛtam / yavadbṛhaspatirbrahmā tāvatsvarge loke mahīyate na ca punarāvartate na ca punarāvartate