ātmopaniṣat · Chapter 1
ātmopaniṣat
yatra nātmaprapañco'yamapahnavapadaṃ gataḥ /
pratiyogivinirmuktaḥ paramātmāvaśiṣyate //
ॐ bhadraṃ karṇebhiḥ śruṇuyāma devāḥ / bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ /
sthirairaṅgaistuṣṭuvāsastanūbhiḥ / vyaśema devahitaṃ yadāyuḥ //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
ॐ athāṅgirāstrividhaḥ puruṣo'jāyatātmāntarātmā paramātmā ceti /
tvakcarmamāṃsaromāṅguṣṭhāṅgulyaḥ pṛṣṭhavaṃśanakhagulphodara
nābhimeḍhrakaṭūrukapolaśrotrabhrūlalāṭabāhupārśvaśiro'kṣīṇi bhavanti
jāyate mriyata ityeṣa ātmā /
athāntarātmānāma pṛthivyāpastejovāyurākāśamicchādveṣasukhaduḥkha
kāmamohavikalpānādismṛtiliṅgodāttānudāttahrsvadīrghaplutaḥ
khalitagarjitasphuṭitamuditanṛttagītavāditrapralayavijṛmbhitādibhiḥ
śrotā ghrātā rasayitā netā kartā vijñānātmā puruṣaḥ
purāṇanyāyamīmāṃsādharmaśāstrāṇīti śravaṇaghrāṇākarṣaṇakarmaviśeṣaṇaṃ
karotyeṣo'ntarātmā /
atha paramātmā nāma yathākṣara upāsanīyaḥ /
sa ca prāṇāyāmapratyāhāradhārṇādhyānasamādhiyogānumānātmacintakavaṭakaṇikā
vā śyāmākataṇḍulo vā vālāgraśatasahasravikalpanābhiḥ sa labhyate
nopalabhyate na jāyate na mriyate na śuṣyati na klidyate na dahyate na kampate
na bhidyate na cchidyate nirguṇaḥ sākṣibhūtaḥ śuddho niravayavātmā kevalaḥ
sūkṣmo nirmamo nirañjano nirvikāraḥ śabdasparśarūparasagandhavarjito nirvikalpo
nirākāṅkṣaḥ sarvavyāpī so'cintyo nirvarṇyaśca punātyaśuddhānyapūtāni /
niṣkriyastasya saṃsāro nāsti /
ātmasaṃjñaḥ śivaḥ śuddha eka evādvayaḥ sadā /
brahmarūpatayā brahma kevalaṃ pratibhāsate
jagadrūpatayāpyetadbrahmaiva pratibhāsate /
vidyāvidyādibhedena bhāvābhāvādibhedataḥ
guruśiṣyādibhedena brahmaiva pratibhāsate /
brahmaiva kevalaṃ śuddhaṃ vidyate tattvadarśane
na ca vidyā na cāvidyā na jagacca na cāparam /
satyatvena jagadbhānaṃ saṃsārasya pravartakam
asatyatvena bhānaṃ tu saṃsārasya nivartakam /
ghaṭo'yamiti vijñātuṃ niyamaḥ konvapekṣate
vinā pramāṇasuṣṭhutvaṃ yasminsati padārthadhīḥ /
ayamātmā nityasiddhaḥ pramāṇe sati bhāsate
na deśaṃ nāpi kālaṃ vā na śuddhiṃ vāpyapekṣate /
devadatto'hamityetadvijñānaṃ nirapekṣakam
tadvadbrahmavido'pyasyabrahmāhamiti vedanam /
bhānuneva jagatsarvaṃ bhāsyate yasya tejasā
anātmakamasattucchaṃ kiṃ nu tasyāvabhāsakam /
vedaśāstrapurāṇāni bhūtāni sakalānyapi
yenārthavanti taṃ kiṃ nu vijñātāraṃ prakāśayet /
kṣudhāṃ dehavyathāṃ tyaktvā bālaḥ krīḍati vastuni
tathaiva vidvānramate nirmamo nirahaṃ sukhī /
kāmānniṣkāmarūpī saṃcaratyekacaro muniḥ
svātmanaiva sadā tuṣṭaḥ svayaṃ sarvātmanā sthitaḥ /
nirdhano'pi sadā tuṣṭo'pyasahāyo mahābalaḥ
nityatṛpto'pyabhuñjāno'pyasamaḥ samadarśanaḥ /
kurvannapi na kurvāṇaścābhoktā phalabhogyapi
śarīryapyaśarīryeṣa paricchinno'pi sarvagaḥ /
aśarīraṃ sadā santamidaṃ brahmavidaṃ kvacit
priyāpriye na spṛśatastathaiva ca śubhā śubhe /
tamasā grastavadbhānādagrasto'pi ravirjanaiḥ
grasta ityucyate bhrāntyā hyajñātvā vastulakṣaṇam /
tadvaddehādibandhebhyo vimuktaṃ brahmavittamam
paśyanti dehivanmūḍhāḥ śarīrābhāsadarśanāt /
ahinirlvayanīvāyaṃ muktadehastu tiṣṭhati
itastataścālyamāno yatkiñcitprāṇavāyunā /
srotasā nīyate dāru yathā nimnonnatasthalam
daivena nīyate deho yathā kālopabhuktiṣu /
lakṣyālakṣyagatiṃ tyaktvā yastiṣṭhetkevalātmanā
śiva eva svayaṃ sākṣādayaṃ brahmaviduttamaḥ /
jīvanneva sadā muktaḥ kṛtārtho brahmavittamaḥ
upādhināśādbrahmaiva sadbrahmāpyeti nirdvayam /
śailūṣo veṣasadbhāvābhāvayośca yathā pumān
tathaiva brahmavicchreṣṭhaḥ sadā brahmaiva nāparaḥ /
ghaṭe naṣṭe yathā vyoma vyomaiva bhavati svayam
tathaivopādhivilaye brahmaiva brahmavitsvayam /
kṣīraṃ kṣīre yathā kṣiptaṃ tailaṃ taile jalaṃ jale
saṃyuktamekatāṃ yāti tathātmanyātmavinmuniḥ /
evaṃ videhakaivalyaṃ sanmātratvamakhaṇḍitam
brahmabhāvaṃ prapadyaiṣa yatirnāvartate punaḥ /
sadātmakatvavijñānadagdhā vidyādivarṣmaṇaḥ
amuṣya brahmabhūtattvādbrahmaṇaḥ kuta udbhavaḥ /
māyāklṛptau bandhamokṣau na staḥ svātmani vastutaḥ
yathā rajjau niṣkriyāyāṃ sarpābhāsavinirgamau /
avṛteḥ sadasattvābhyāṃ vaktavye bandhamokṣaṇe
nāvṛttirbrahmaṇaḥ kvācidanyābhāvādanāvṛtam /
astīti pratyayo yaśca yaśca nāstīti vastuni
buddhereva guṇāvetau na tu nityasya vastunaḥ /
atastau māyayā klṛptau bandhamokṣau na cātmani
niṣkale niṣkriye śānte niravadye niraṃjane /
advitīye pare tattve vyomavatkalpanā kutaḥ
na nirodho na cotpattirna baddho na ca sādhakaḥ /
na mumukṣurna vai mukta ityeṣā paramārthatā
ityupaniṣat //
ॐ bhadraṃ karṇebhiḥ śruṇuyāma devāḥ / bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ /
sthirairaṅgaistuṣṭuvāsastanūbhiḥ / vyaśema devahitaṃ yadāyuḥ //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
// hariḥ ॐ tatsat //
adhikādhyayanāya
Original text: ātmopaniṣat · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0