Language

ENहिગુ
Scripture Library

ātmopaniṣat · Chapter 1

1

ātmopaniṣat
yatra nātmaprapañco'yamapahnavapadaṃ gataḥ /
pratiyogivinirmuktaḥ paramātmāvaśiṣyate //
ॐ bhadraṃ karṇebhiḥ śruṇuyāma devāḥ / bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ /
sthirairaṅgaistuṣṭuvāsastanūbhiḥ / vyaśema devahitaṃ yadāyuḥ //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
ॐ athāṅgirāstrividhaḥ puruṣo'jāyatātmāntarātmā paramātmā ceti /
tvakcarmamāṃsaromāṅguṣṭhāṅgulyaḥ pṛṣṭhavaṃśanakhagulphodara
nābhimeḍhrakaṭūrukapolaśrotrabhrūlalāṭabāhupārśvaśiro'kṣīṇi bhavanti
jāyate mriyata ityeṣa ātmā /
athāntarātmānāma pṛthivyāpastejovāyurākāśamicchādveṣasukhaduḥkha
kāmamohavikalpānādismṛtiliṅgodāttānudāttahrsvadīrghaplutaḥ
khalitagarjitasphuṭitamuditanṛttagītavāditrapralayavijṛmbhitādibhiḥ
śrotā ghrātā rasayitā netā kartā vijñānātmā puruṣaḥ
purāṇanyāyamīmāṃsādharmaśāstrāṇīti śravaṇaghrāṇākarṣaṇakarmaviśeṣaṇaṃ
karotyeṣo'ntarātmā /
atha paramātmā nāma yathākṣara upāsanīyaḥ /
sa ca prāṇāyāmapratyāhāradhārṇādhyānasamādhiyogānumānātmacintakavaṭakaṇikā
vā śyāmākataṇḍulo vā vālāgraśatasahasravikalpanābhiḥ sa labhyate
nopalabhyate na jāyate na mriyate na śuṣyati na klidyate na dahyate na kampate
na bhidyate na cchidyate nirguṇaḥ sākṣibhūtaḥ śuddho niravayavātmā kevalaḥ
sūkṣmo nirmamo nirañjano nirvikāraḥ śabdasparśarūparasagandhavarjito nirvikalpo
nirākāṅkṣaḥ sarvavyāpī so'cintyo nirvarṇyaśca punātyaśuddhānyapūtāni /
niṣkriyastasya saṃsāro nāsti /
ātmasaṃjñaḥ śivaḥ śuddha eka evādvayaḥ sadā /
brahmarūpatayā brahma kevalaṃ pratibhāsate

2

jagadrūpatayāpyetadbrahmaiva pratibhāsate /
vidyāvidyādibhedena bhāvābhāvādibhedataḥ

3

guruśiṣyādibhedena brahmaiva pratibhāsate /
brahmaiva kevalaṃ śuddhaṃ vidyate tattvadarśane

4

na ca vidyā na cāvidyā na jagacca na cāparam /
satyatvena jagadbhānaṃ saṃsārasya pravartakam

5

asatyatvena bhānaṃ tu saṃsārasya nivartakam /
ghaṭo'yamiti vijñātuṃ niyamaḥ konvapekṣate

6

vinā pramāṇasuṣṭhutvaṃ yasminsati padārthadhīḥ /
ayamātmā nityasiddhaḥ pramāṇe sati bhāsate

7

na deśaṃ nāpi kālaṃ vā na śuddhiṃ vāpyapekṣate /
devadatto'hamityetadvijñānaṃ nirapekṣakam

8

tadvadbrahmavido'pyasyabrahmāhamiti vedanam /
bhānuneva jagatsarvaṃ bhāsyate yasya tejasā

9

anātmakamasattucchaṃ kiṃ nu tasyāvabhāsakam /
vedaśāstrapurāṇāni bhūtāni sakalānyapi

10

yenārthavanti taṃ kiṃ nu vijñātāraṃ prakāśayet /
kṣudhāṃ dehavyathāṃ tyaktvā bālaḥ krīḍati vastuni

11

tathaiva vidvānramate nirmamo nirahaṃ sukhī /
kāmānniṣkāmarūpī saṃcaratyekacaro muniḥ

12

svātmanaiva sadā tuṣṭaḥ svayaṃ sarvātmanā sthitaḥ /
nirdhano'pi sadā tuṣṭo'pyasahāyo mahābalaḥ

13

nityatṛpto'pyabhuñjāno'pyasamaḥ samadarśanaḥ /
kurvannapi na kurvāṇaścābhoktā phalabhogyapi

14

śarīryapyaśarīryeṣa paricchinno'pi sarvagaḥ /
aśarīraṃ sadā santamidaṃ brahmavidaṃ kvacit

15

priyāpriye na spṛśatastathaiva ca śubhā śubhe /
tamasā grastavadbhānādagrasto'pi ravirjanaiḥ

16

grasta ityucyate bhrāntyā hyajñātvā vastulakṣaṇam /
tadvaddehādibandhebhyo vimuktaṃ brahmavittamam

17

paśyanti dehivanmūḍhāḥ śarīrābhāsadarśanāt /
ahinirlvayanīvāyaṃ muktadehastu tiṣṭhati

18

itastataścālyamāno yatkiñcitprāṇavāyunā /
srotasā nīyate dāru yathā nimnonnatasthalam

19

daivena nīyate deho yathā kālopabhuktiṣu /
lakṣyālakṣyagatiṃ tyaktvā yastiṣṭhetkevalātmanā

20

śiva eva svayaṃ sākṣādayaṃ brahmaviduttamaḥ /
jīvanneva sadā muktaḥ kṛtārtho brahmavittamaḥ

21

upādhināśādbrahmaiva sadbrahmāpyeti nirdvayam /
śailūṣo veṣasadbhāvābhāvayośca yathā pumān

22

tathaiva brahmavicchreṣṭhaḥ sadā brahmaiva nāparaḥ /
ghaṭe naṣṭe yathā vyoma vyomaiva bhavati svayam

23

tathaivopādhivilaye brahmaiva brahmavitsvayam /
kṣīraṃ kṣīre yathā kṣiptaṃ tailaṃ taile jalaṃ jale

24

saṃyuktamekatāṃ yāti tathātmanyātmavinmuniḥ /
evaṃ videhakaivalyaṃ sanmātratvamakhaṇḍitam

25

brahmabhāvaṃ prapadyaiṣa yatirnāvartate punaḥ /
sadātmakatvavijñānadagdhā vidyādivarṣmaṇaḥ

26

amuṣya brahmabhūtattvādbrahmaṇaḥ kuta udbhavaḥ /
māyāklṛptau bandhamokṣau na staḥ svātmani vastutaḥ

27

yathā rajjau niṣkriyāyāṃ sarpābhāsavinirgamau /
avṛteḥ sadasattvābhyāṃ vaktavye bandhamokṣaṇe

28

nāvṛttirbrahmaṇaḥ kvācidanyābhāvādanāvṛtam /
astīti pratyayo yaśca yaśca nāstīti vastuni

29

buddhereva guṇāvetau na tu nityasya vastunaḥ /
atastau māyayā klṛptau bandhamokṣau na cātmani

30

niṣkale niṣkriye śānte niravadye niraṃjane /
advitīye pare tattve vyomavatkalpanā kutaḥ

31

na nirodho na cotpattirna baddho na ca sādhakaḥ /
na mumukṣurna vai mukta ityeṣā paramārthatā

ityupaniṣat //
ॐ bhadraṃ karṇebhiḥ śruṇuyāma devāḥ / bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ /
sthirairaṅgaistuṣṭuvāsastanūbhiḥ / vyaśema devahitaṃ yadāyuḥ //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
// hariḥ ॐ tatsat //
adhikādhyayanāya

Original text: ātmopaniṣat · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc