atharvaśiraupaniṣad · Chapter 1

atharvavedīya śaiva upaniṣat //
atharvaśirasāmarthamanarthaprocavācakam /
sarvādhāramanādhāraṃ svamātratraipadākṣaram //
ॐ bhadraṃ karṇebhiḥ śṛṇuyāma devā bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ /
sthirairaṅgaistuṣṭuvāṃsastanūbhirvyaśema devahitaṃ yadāyuḥ //
svasti na indro vṝddhaśravāḥ svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ /
svasti nastārkṣyo ariṣṭanemiḥ svasti no bṛhaspatirdadhātu //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
ॐ devā ha vai svargaṃ lokamāyaṃste rudramapṛcchanko bhavāniti / so'bravīdahamekaḥ prathamamāsaṃ vartāmi ca bhaviśyāmi ca nānyaḥ kaścinmatto vyatirikta iti / so'ntarādantaraṃ prāviśat diśaścāntaraṃ prāviśat so'haṃ nityānityo'haṃ vyaktāvyakto brahmāhamabrahmāhaṃ prāñcaḥ pratyañco'haṃ dakṣiṇāñca udañcoham adhaścordhvaṃ cāhaṃ diśaśca pratidiśaścāhaṃ pumānapumān striyaścāhaṃ gāyatryahaṃ sāvitryahaṃ sarasvatyahaṃ triṣṭubjagatyanuṣṭup cāhaṃ chando'haṃ gārhapatyo dakṣiṇāgnirāhavanīyo'haṃ satyo'haṃ gaurahaṃ gauryahamṛgahaṃ yajurahaṃ sāmāhamatharvāṅgiraso'haṃ jyeṣṭho'haṃ śreṣṭho'haṃ variṣṭho'hamāpo'haṃ tejo'haṃ guhyohamaraṇyo'hamakṣaramahaṃ kṣaramahaṃ puṣkaramahaṃ pavitramahamugraṃ ca madhyaṃ ca bahiśca purastājjyotirityahameva sarve māmeva sa sarve sa māṃ yo māṃ veda sa vedānveda sa sarvāṃśca vedānsāṅgānapi brahma brāhmaṇaiśca gāṃ gobhirbrāhmāṇānbrāhmaṇyena havirhaviṣā āyurāyuṣā satyena satyaṃ dharmeṇa dharmaṃ tarpayāmi svena tejasā / tato ha vai te devā rudramapṛcchante devā rudramapaśyan / te devā rudramadhyāyaṃstato devā ūrdhvabāhavo rudraṃ stuvanti

ॐ yo vai rudraḥ sa bhagavānyaśca brahmā tasmai vai namonamaḥ

yo vai rudraḥ sa bhagavān yaśca viṣṇustasmai vai namonamaḥ

yo vai rudraḥ sa bhagavānyaśca skandastasmai vai namonamaḥ

yo vai rudraḥ sa bhagavānyaścendrastasmai vai namonamaḥ

yo vai rudraḥ sa bhagavānyaścāgnistasmai vai namonamaḥ

yo vai rudraḥ sa bhagavānyaśca vāyustasmai vai namonamaḥ

yo vai rudraḥ sa bhagavānyaśca sūryastasmai vai namonamaḥ

yo vai rudraḥ sa bhagavānyaśca somastasmai vai namonamaḥ

yo vai rudraḥ sa bhagavānye cāṣṭau grahāstasmai vai namonamaḥ

yo vai rudraḥ sa bhagavānye cāṣṭau pratigrahāstasmai vai namonamaḥ

yo vai rudraḥ sa bhagavānyacca bhūstasmai vai namonamaḥ

yo vai rudraḥ sa bhagavānyacca bhuvastasmai vai namonamaḥ

yo vai rudraḥ sa bhagavānyacca svastasmai vai namonamaḥ

yo vai rudraḥ sa bhagavānyacca mahastasmai vai namonamaḥ

yo vai rudraḥ sa bhagavānyā ca pṛthivī tasmai vai namonamaḥ

yo vai rudraḥ sa bhagavānyaccāntarikṣaṃ tasmai vai namonamaḥ

yo vai rudraḥ sa bhagavānyā ca dyaustasmai vai namonamaḥ

yo vai rudraḥ sa bhagavānyāścāpastasmai vai namonamaḥ

yo vai rudraḥ sa bhagavānyacca tejastasmai vai namonamaḥ

yo vai rudraḥ sa bhagavānyaccākāśaṃ tasmai vai namonamaḥ

yo vai rudraḥ sa bhagavānyaśca kālastasmai vai namonamaḥ

yo vai rudraḥ sa bhagavānyaśca yamastasmai vai namonamaḥ

yo vai rudraḥ sa bhagavānyaśca mṛtyustasmai vai namonamaḥ

yo vai rudraḥ sa bhagavānyaccāmṛtaṃ tasmai vai namonamaḥ

yo vai rudraḥ sa bhagavānyacca viśvaṃ tasmai vai namonamaḥ

yo vai rudraḥ sa bhagavānyācca sthūlaṃ tasmai vai namonamaḥ

yo vai rudraḥ sa bhagavānyacca sūkṣmaṃ tasmai vai namonamaḥ

yo vai rudraḥ sa bhagavānyacca śuklaṃ tasmai namonamaḥ

yo vai rudraḥ sa bhagavānyacca kṛṣṇaṃ tasmai vai namonamaḥ

yo vai rudraḥ sa bhagavānyacca kṛtsnaṃ tasmai vai namonamaḥ

yo vai rudraḥ sa bhagavānyacca satyaṃ tasmai vai namonamaḥ

yo vai rudraḥ sa bhagavānyacca sarvaṃ tasmai vai namonamaḥ

bhūste ādirmadhyaṃ bhuvaḥ svaste śīrṣaṃ viśvarūpo'si brahmaikastvaṃ dvidhā tridhā baddhastvaṃ śāntistvaṃ puṣṭistvaṃ hutamahutaṃ dattamadattaṃ sarvamasarvaṃ viśvamaviśvaṃ kṛtamakṛtaṃ paramaparaṃ parāyaṇaṃ ca tvam / apāma somamamṛtā abhūmāganma jyotiravidāma devān / kiṃ nūnamasmānkṛṇavadarātiḥ kimu dhūrtiramṛtaṃ martyasya ca / somasūryapurastāt sūkṣmaḥ puruṣaḥ / sarvaṃ jagaddhitaṃ vā etadakṣaraṃ prājāpatyaṃ sūkṣmaṃ saumyaṃ puruṣamagrāhyamagrāhyeṇa bhāvaṃ bhāvena saumyaṃ saumyena sūkṣmaṃ sūkṣmeṇa vāyavyaṃ vāyavyena grasati svena tejasā tasmādupasaṃhartre mahāgrāsāya vai namo namaḥ / hṛdisthā devatāḥ sarvā hṛdi prāṇāḥ pratiṣṭhitāḥ / hṛdi tvamasi yo nityaṃ tisro mātrāḥ parastu saḥ / tasyottarataḥ śiro dakṣiṇataḥ pādau ya uttarataḥ sa oṅkāraḥ ya oṅkāraḥ sa praṇavaḥ yaḥ praṇavaḥ sa sarvavyāpī yaḥ sarvavyāpī so'nantaḥ yo'nantastattāraṃ yattāraṃ tatsūkṣmaṃ yatsūkṣmaṃ tacchuklaṃ yacchuklaṃ tadvaidyutaṃ yadvaidyutaṃ tatparaṃ brahma yatparaṃ brahma sa ekaḥ ya ekaḥ sa rudraḥ ya rudraḥ yo rudraḥ sa īśānaḥ ya īśānaḥ sa bhagavān maheśvaraḥ

atha kasmāducyata oṅkāro yasmāduccāryamāṇa eva prāṇānūrdhvamutkrāmayati tasmāducyate oṅkāraḥ / atha kasmāducyate praṇavaḥ yasmāduccāryamāṇa eva ṛgyajuḥsāmātharvāṅgiraso brahma brāhmaṇebhyaḥ praṇāmayati nāmayati ca tasmāducyate praṇavaḥ / atha kasmāducyate sarvavyāpī yasmāduccāryamāṇa eva sarvān lokānvyāpnoti sneho yathā palalapiṇḍamiva śāntarūpamotaprotamanuprāpto vyatiṣiktaśca tasmāducyate sarvavyāpī / atha kasmāducyate'nanto yasmāduccāryamāṇa eva tiryagūrdhvamadhastāccāsyānto nopalabhyate tasmāducyate'nantaḥ / atha kasmāducyate tāraṃ yasmāduccāryamāṇa eva garbhajanmavyādhi-jarāmaraṇasaṃsāramahābhayāttārayati trāyate ca tasmāducyate tāram / atha kasmāducyate śuklaṃ yasmāduccāryamāṇa eva klandate klāmayate ca tasmāducyate śuklam / atha kasmāducyate sūkṣmaṃ yasmāduccāryamāṇa eva sūkṣmo bhūtvā śarīrāṇyadhitiṣṭhati sarvāṇi cāṅgānyabhimṛśati tasmāducyate sūkṣmam / atha kasmāducyate vaidyutaṃ yasmāduccāryamāṇa evāvyakte mahati tamasi dyotayate tasmāducyate vaidyutam / atha kasmāducyate paraṃ brahma yasmātparamaparaṃ parāyaṇaṃ ca bṛhadbṛhatyā bṛṃhayati tasmāducyate paraṃ brahma / atha kasmāducyate ekaḥ yaḥ sarvānprāṇānsaṃbhakṣya saṃbhakṣaṇenājaḥ saṃsṛjati visṛjati ca / tīrthameke vrajanti tīrthameke dakṣiṇāḥ pratyañca udañcaḥprāñco'bhivrajantyeke teṣāṃ sarveṣāmiha saṃgatiḥ / sākaṃ sa eko bhūtaścarati prajānāṃ tasmāducyata ekaḥ / atha kasmāducyate rudraḥ yasmādṛṣibhirnānyairbhaktairdrutamasya rūpamupalabhyate tasmāducyate rudraḥ / atha kasmāducyate īśānaḥ yaḥ sarvāndevānīśate īśānībhirjananībhiśca paramaśaktibhiḥ / abhi tvā śūra ṇo numo dugdhā iva dhenavaḥ / īśānamasya jagataḥ svardṛśamīśānamindra tasthuṣa iti tasmāducyata īśānaḥ / atha kasmāducyate bhagavānmaheśvaraḥ yasmādbhaktājñānena bhajantyanugṛhṇāti ca vācaṃ saṃsṛjati visṛjati ca sarvānbhāvān parityajyātmajñānena yogaiśvaryeṇa mahati mahīyate tasmāducyate bhagavānmaheśvaraḥ / tadetadrudracaritam

eko ha devaḥ pradiśo nu sarvāḥ pūrvo ha jātaḥ sa u garbhe antaḥ / sa eva jātaḥ sa janiṣyamāṇaḥ pratyaṅjanāstiṣṭhati sarvatomukhaḥ / eko rudro na dvitīyāya tasmai ya imāṃllokānīśata īśanībhiḥ / pratyaṅjanāstiṣṭhati sañcukocāntakāle saṃsṛjya viśvā bhuvanāni goptā / yo yoniṃ yonimadhitiṣṭhatyeko yenedaṃ sañcarati vicarati sarvam / tamīśānaṃ varadaṃ devamīḍyaṃ nicāyyemāṃ śāntimatyantameti / kṣamāṃ hitvā hetujālāsya mūlaṃ buddhyā sañcitaṃ sthāpayitvā tu rudre rudramekatvamāhuḥ / śāśvataṃ vai purāṇamiṣamūrjeṇa paśavo'nunāmayantaṃ mṛtyupāśān / tadetenātmannetenārdhacaturthamātreṇa śāntiṃ saṃsṛjati pāśavimokṣaṇam / yā sā prathamā mātrā brahmadevatyā raktā varṇena yastāṃ dhyāyate nityaṃ sa gacchetbrāhmaṃ padam / yā sā dvitīyā mātrā viṣṇudevatyā kṛṣṇā varṇena yastāṃ dhyāyate nityaṃ sa gacchedvaiṣṇavaṃ padam / yā sā tṛtīyā mātrā īśānadevatyā kapilā varṇena yastāṃ dhyāyate nityaṃ sa gacchedaiśānaṃ padam / yā sārdhacaturthī mātrā sarvadevatyā'vyaktībhūtā khaṃ vicarati śuddhasphaṭikasannibhā varṇena yastāṃ dhyāyate nityaṃ sa gacchetpadamanāmayam / tadetadupāsīta munayorvāgvadanti na tasya grahaṇamayaṃ panthā vihita uttareṇa yena devā yānti yena pitaro yena ṛṣayaḥ paramaparaṃ parāyaṇaṃ ceti / bālāgramātraṃ hṛdayasya madhye viśvaṃ devaṃ jātarūpaṃ vareṇyam / tamātmasthaṃ ye nu paśyanti dhīrāsteṣāṃ śāntirbhavati netareṣām / yasminkrodhaṃ yāṃ ca tṛṣṇāṃ kṣamāṃ cākṣamāṃ hitvā hetujālasya mūlam / buddhyā sañcitaṃ sthāpayitvā tu rudre rudramekatvamāhuḥ / rudro hi śāśvatena vai purāṇeneṣamūrjeṇa tapasā niyantā / agniriti bhasma vāyuriti bhasma jalamiti bhasma sthalamiti bhasma vyometi bhasma sarvaṃha vā idaṃ bhasma mana etāni cakṣūṃṣi bhasmāni yasmādvratamidaṃ pāśupataṃ yadbhasmanāṅgāni saṃspṛśettasmādbrahma tadetatpāśupataṃ paśupāśavimokṣaṇāya

yo'gnau rudro yo'psvantarya oṣadhīrvīrudha āviveśa / ya imā viśvā bhuvanāni caklṛpe tasmai rudrāya namo'stvagnaye / yo rudro'gnau yo rudro'psvantaryo rudra oṣadhīrvīrudha āviveśa / yo rudra imā viśvā bhuvanāni caklṛpe tasmai rudrāya namonamaḥ / yo rudro'psu yo rudra oṣadhīṣu yo rudro vanaspatiṣu / yena rudreṇa jagadūrdhvaṃ dhāritaṃ pṛthivī dvidhā tridhā dhartā dhāritā nāgā ye'ntarikṣe tasmai rudrāya vai namonamaḥ /mūrdhānamasya saṃsevyāpyatharvā hṛdayaṃ ca yat / mastiṣkādūrdhvaṃ prerayan pavamāno'dhiśīrṣataḥ / tadvā atharvaṇaḥ śiro devakośaḥ samujjhitaḥ / tatprāṇo'bhirakṣati śiro'ntamatho manaḥ / na ca divo devajanena guptā nacāntarikṣāṇi na ca bhūma imāḥ / yasminnidaṃ sarvamotaprotaṃ tasmādanyanna paraṃ kiñcanāsti / na tasmātpūrvaṃ na paraṃ tadasti na bhūtaṃ nota bhavyaṃ yadāsīt / sahasrapādekamūrdhnā vyāptaṃ sa evedamāvarīvarti bhūtam / akṣarātsañjāyate kālaḥ kālādvyāpaka ucyate / vyāpako hi bhagavān rudro bhogāyamano yadā śete rudrastadā saṃhāryate prajāḥ / ucchvāsite tamo bhavati tamasa āpo'psvaṅgulyā mathite mathitaṃ śiśire śiśiraṃ mathyamānaṃ phenaṃ bhavati, phenādaṇḍaṃ bhavatyaṇḍādbrahmā bhavati, brahmaṇo vāyuḥ vāyoroṅkāraḥ ॐkārātsāvitrī sāvitryā gāyatrī gāyatryā lokā bhavanti / arcayanti tapaḥ satyaṃ madhu kṣaranti yaddhruvam / etaddhi paramaṃ tapa āpo'jyotīraso'mṛtaṃ brahma bhūrbhuvaḥ svaro nama iti

ya idamatharvaśiro brāhmaṇo'dhīte aśrotriyaḥ śrotriyo bhavati, anupanīta upanīto bhavati, so'gnipūto bhavati sa vāyupūto bhavati sa sūryapūto bhavati sa somapūto bhavati sa satyapūto bhavati sa sarvapūto bhavati sa sarverdevairjñāto bhavati sa sarvairvedairanudhyāto bhavati sa sarveṣu tīrtheṣu snāto bhavati tena sarvaiḥ kratubhiriṣṭaṃ bhavati gāyatryāḥ ṣaṣṭisahasrāṇi japtāni bhavanti itihāsapurāṇānāṃ rudrāṇāṃ śatasahasrāṇi japtāni bhavanti / praṇavānāmayutaṃ japtaṃ bhavati / sa cakṣuṣaḥ paṅktiṃ punāti / ā saptamātpuruṣayugānpunātītyāha bhagavānatharvaśiraḥ sakṛjjaptvaiva śuciḥ sa pūtaḥ karmaṇyo bhavati / dvitīyaṃ japtvā gaṇādhipatyamavāpnoti / tṛtīyaṃ japtvaivamevānupraviśatyoṃ satyamoṃ satyam

ॐ bhadraṃ karṇebhiḥ śṛṇuyāma devā bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ /
sthirairaṅgaistuṣṭuvāṃsastanūbhirvyaśema devahitaṃ yadāyuḥ //
svasti na indro vṝddhaśravāḥ svasti naḥ pūṣā viśvavedāḥ /
svasti nastārkṣyo ariṣṭanemiḥ svasti no bṛhaspatirdadhātu //
ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ //
// ityatharvaśira upaniṣatsamāptā //
adhikādhyayanāya