Adhyatma Ramayana · Chapter p1

adhyātmarāmayaṇe bāla kāṇḍam
prathamaḥ sargaḥ
rāma hṛdayam
yaḥ pṛthvībharavāraṇāya divijaiḥ saṃprārthitaścinmayaḥ
saṃjātaḥ pṛthivītale ravikule māyāmanuṣyo'vyayaḥ /
niścakraṃ hatarākṣasaḥ punaragād brahmatvamādyaṃ sthirāṃ
kīrtiṃ pāpaharāṃ vidhāya jagatāṃ taṃ jānakīśaṃ bhaje

viśvodbhavasthitilayādiṣu hetumekaṃ
māyāśriyaṃ vigatamāyamacintyamūrtim /
ānandasāndramamalaṃ nijabodharūpaṃ
sitāpatiṃ viditatattvamahaṃ namāmi

paṭhanti ye nityamananyacetasaḥ śṛṇvanti
cādhyātmikasaṃjñitaṃ śubham /
rāmāyaṇaṃ sarvapurāṇasaṃmataṃ
nirdhūtapāpā harimeva yānti te

adhyātmarāmāyaṇameva nityaṃ
paṭhedyadīcchedbhavabandhamuktim /
gavāṃ sahasrāyutakoṭidānāt
phalaṃ labhedyaḥ śṛṇuyātsa nityam

purārigirisaṃbhūtā śrīrāmārṇavasaṅgatā /
adhyātmarāmagaṅgeyaṃ punāti bhuvanatrayam

kailāsāgre kadācidraviśatavimale mandire ratnapīṭhe
saṃviṣṭaṃ dhyānaniṣṭhaṃ trinayanamabhayaṃ sevitaṃ siddhasaṃghaiḥ /
devī vāmāṅkasaṃsthā girivaratanayā pārvatī bhaktinamrā
prāhedaṃ devamīśaṃ sakalamalaharaṃ vākyamānandakandaram

pārvatyuvāca
-
namo'stu te deva jagannivāsa
sarvātmadṛk tvaṃ parameśvaro'si
pṛcchāmi tattvaṃ puroṣottamasya
sanātanaṃ tvaṃ ca sanātano'si

gopyaṃ yadatyantamananyavācyaṃ
vadanti bhakteṣu mahānubhāvāḥ /
tadapyaho'haṃ tava deva bhaktā
priyo'si me tvaṃ vada yattu pṛṣṭam

jñānaṃ savijñānamathānubhaktivairāgyayuktaṃ
ca mitaṃ vibhāsvat /
jānāmyahaṃ yoṣidapi tvaduktaṃ
yathā tathā brūhi taranti yena

pṛcchāmi cānyacca paraṃ
rahasyaṃ tadeva cāgre vada vārijākṣa /
śrīrāmacandre'khilalokasāre
bhaktirdṛḍhā naurbhavati prasiddhā

bhaktiḥ prasiddhā bhavakokṣaṇāya
nānyattataḥ sādhanamasti kiñcit /
tathāpi hṛtsaṃśayabandhanaṃ me
vibhettumarhasyamaloktibhistvam

vadanti rāmaṃ paramekamādyaṃ
nirastamāyāguṇasapravāham /
bhajanti cāharniśamapramattāḥ
paraṃ padaṃ yānti tathaiva siddhāḥ

vadanti kecitparamo'pi rāmaḥ
svāvidyayā saṃvṛtamātmasaṃjñam /
jānāti nātmānamataḥ pareṇa
sambodhito veda parātmatattvam

yadi sma jānāti kuto vilāpaḥ
sītākṛte'nena kṛtaḥ pareṇa
jānāti naivaṃ yadi kena sevyaḥ
samo hi sarvairapi jīvajātaiḥ

atrottaraṃ kiṃ viditaṃ bhavadbhistad
brūta me saṃśayabhedi vākyam

śrīmahādeva uvāca
-
dhanyāsi bhaktāsi parātmanastvaṃ
yajjñātumicchā tava rāmatattvam /
purā na kenāpyabhicodito'haṃ
vaktuṃ rahasyaṃ paramaṃ nigūḍham

tvayādya bhaktyā parinodito'haṃ
vakṣye namaskṝtya raghūttamaṃ te /
rāmaḥ parātmā prakṛteranādirānanda
ekaḥ puruṣottamo hi

svamāyayā kṛtsnamidaṃ hi
sṛṣṭvā nabhovadantarbahirāsthito yaḥ /
sarvāntarastho'pi nigūḍha
ātmā svamāyayā sṛṣṭamidaṃ vicaṣṭe

jaganti nityaṃ parito bhramanti
yatsannidhau cumbakalohavaddhi /
etanna jānanti vimūḍhacittāḥ
svāvidyayā saṃvṛtamānasā ye

svājñānamapyātmani śuddhabu
svāropayantīha nirastamāye/
saṃsāramevānusaranti te vai
putrādisaktāḥ purukarmayuktāḥ

yathā'prakāśo na tu vidyate ravau
jyotiḥsvabhāve parameśvare tathā .
viśuddhavijñānaghane raghūttame'vidyā
kathaṃ syātparataḥ parātmani .. २१..
yathā hi cākṣṇā bhramatā gṛhādikaṃ
vinaṣṭadṛṣṭerbhramatīva dṛśyate .
tathaiva dehendriyakarturātmanaḥ
kṛte pare'dhyasya jano vimuhyati .. २२..
nāho na rātriḥ savituryathā bhavet
prākāśarūpāvyabhicārataḥ kvacit .
jñānaṃ tathājñanamidaṃ dvayaṃ harau
rāme kathaṃ sthāsyati śuddhacidghane .. २३..
tasmātparānandamaye raghūttame
vijñānarūpe hi na vidyate tamaḥ .
ajñānasākṣiṇyaravindalocane
māyāśrayatvānna hi mohakāraṇam .. २४..
atra te kathayiṣyāmi rahasyamapi durlabham .
sītārāmamarutsūnusaṃvādaṃ mokṣasādhanam .. २५..
purā rāmāyaṇe rāme rāvaṇaṃ devakaṇṭakam .
hatvā raṇe raṇaślāghī saputrabalavāhanam .. २६..
sītayā saha sugrīvalakṣmaṇābhyāṃ samanvitaḥ .
ayodhyāmagamadrāmo hanūmatpramukhairvṛtaḥ .. २७..
abhiṣiktaḥ parivṛto vasiṣṭhādyairmahātmabhiḥ .
siṃhāsane samāsīnaḥ koṭisūryasamaprabhaḥ .. २८..
dṛṣṭvā tadā hanūmantaṃ prāñjaliṃ purataḥ sthitam .
kṛtakāryaṃ nirākāṅkṣaṃ jñānāpekṣaṃ mahāmatim .. २९..
rāmaḥ sītāmuvācedaṃ brūhi tattvaṃ hanūmate .
niṣkalmaṣo'yaṃ jñānasyapātraṃno nityabhaktimān .. ३०..
tatheti jānakī prāha tattvaṃ rāmasya niścitam .
hanūmate prapannāya sītā lokavimohinī .. ३१..
sītovāca
-
rāmaṃ viddhi paraṃ brahma saccidānandamadvayam .
sarvopādhivinirmuktaṃ sattāmātramagocaram .. ३२..
ānandaṃ nirmalaṃ śāntaṃ nirvikāraṃ nirañjanam .
sarvavyāpinamātmānaṃ svaprakāśamakalmaṣam .. ३३..
māṃ viddhi mūlaprakṛtiṃ sargasthityantakāriṇīm .
tasya sannidhimātreṇa sṛjāmīdamatandritā .. ३४..
tatsānnidhyānmayā sṛṣṭaṃ tasminnāropyate'budhaiḥ .
ayodhyānagare janma raghuvaṃśe'tinirmale .. ३५..
viśvāmitrasahāyatvaṃ makhasaṃrakṣaṇaṃ tataḥ .
ahalyāśāpaśamanaṃ cāpabhaṅgo maheśituḥ .. ३६..
matpāṇigrahaṇaṃ paścābhārgavasya madakṣayaḥ .
ayodhyānagare vāso mayā dvādaśavārṣikaḥ .. ३७..
daṇḍakāraṇyagamanaṃ virādhavadha eva ca .
māyāmārīcamaraṇaṃ māyāsītāhṛtistathā .. ३८..
jaṭāyuṣo mokṣalābhaḥ kabandhasya tathaiva ca .
śabaryāḥ pūjanaṃ paścātsugrīveṇa samāgamaḥ .. ३९..
vālinaśca vadhaḥ paścātsītānveṣaṇameva ca .
setubandhaśca jaladhau laṅkāyāśca nirodhanam .. ४०..
rāvaṇasya vadho yuddhe suputrasya durātmanaḥ .
vibhīṣaṇe rājyadānaṃ puṣpakeṇa mayā saha .. ४१..
ayodhyāgamanaṃ paścādrājye rāmābhiṣecanam /
evamādīni karmāṇi mayaivācaritānyapi
āropayanti rāme'sminnirvikāre'khilātmani .. ४२..
rāmo na gacchati na tiṣṭhati nānuśocatyākāṅkṣate
tyajati no na karoti kiñcit /
ānandamūrtiracalaḥ pariṇāmahīno
māyāguṇānanugato hi tathā vibhāti

tato rāmaḥ svayaṃ prāha hanūmantamupasthitam .
śṛṇutattvam pravakṣyāmi hyātmānātmaparātmanām .. ४४..
ākāśasya yathā bhedastrividho dṛśyate mahān /
jalāśaye mahākāśastadavacchinna eva hi /
pratibiṃbākhyamaparaṃ dṛśyate trividhaṃ nabhaḥ .. ४५..
buddhyavacchinnacaitanyamekaṃ pūrṇamathāparam /
ābhāsastvaparaṃ bimbabhūtamevaṃ tridhā citiḥ .. ४६..
sābhāsabuddheḥ kartṛtvamavicchinne'vikāriṇi /
sākṣiṇyāropyate bhrāntyā jīvatvaṃca tathā budhaiḥ .. ४७..
ābhāsastu mṛṣā buddhiravidyākāryamucyate /
avicchinnaṃ tu tadbrahma vicchedastu vikalpataḥ .. ४८..
avicchinnasya pūrṇena ekatvaṃ pratipādyate /
tattvamasyādivākyaiśca sābhāsasyāhamastathā .. ४९..
aikyajñānaṃ yadotpannaṃ mahāvākyena cātmanoḥ /
tadāvidyā svakāryaiśca naśyatyeva na saṃśayaḥ .. ५०..
etadvijñāya madbhakto madbhāvāyopapadyate /
madbhaktivimukhānāṃ hi śāstragarteṣy muhyatām /
na jñānaṃ na ca mokṣaḥ syātteṣāṃ janmaśatairapi .. ५१..
idaṃ rahasyaṃ hṛdayaṃ mamātmano
mayaiva sākṣātkathitaṃ tavānagha .
madbhaktihīnāya śaṭhāya na tvayā
dātavyamaindrādapi rājyato'dhikam .. ५२..
śrīmahādeva uvāca
-
etatte'bhihitaṃ devi śrīrāmahṛdayaṃ mayā /
atiguhyatamaṃ hṛdyaṃ pavitraṃ pāpaśodhanam .. ५३..
sākṣādrāmeṇa kathitaṃ sarvavedāntasaṃgraham /
yaḥ paṭhetsatataṃ bhaktyā sa mukto nātra saṃśayaḥ .. ५४..
brahmahatyādi pāpāni bahujanmārjitānyapi /
naśyantyeva na sandeho rāmasya vacanaṃ yathā .. ५५..
yo'tibhraṣṭo'tipāpī paradhanaparadāreṣu nityodyato vā
steyī brahmaghnamātāpitṛvadhanirato yogivṛndāpakārī
yaḥ saṃpūjyābhirāmaṃ paṭhati ca hṛdayaṃ rāmacandrasya bhaktyā
yogīndrairapyalabhyaṃ padamiha labhate sarvadevaiḥ sa pūjyam

//iti śrīmadadhyātmarāmāyaṇe umāmaheśvarasaṃvāde bālakāṇḍe
śrīrāmahṛdayaṃ nāma prathamaḥ sargaḥ

bāla kāṇḍam
dvitīyaḥ sargaḥ
pārvatyuvāca
-
dhanyāsmyanugṛhītāsmi kṛtārthāsmi jagatprabho .
vicchinno me'stisandehagranthirbhavadanugrahāt .. १..
tvanmukhādgalitaṃ rāmatattvāmṛtarasāyanam .
pibanti me mano deva na tṛpyati bhavāpaham .. २..
śrīrāmasya kathā tvattaḥ śṛtā saṃkṣepato mayā .
idānīṃ śrotumicchāmi vistareṇa sphuṭākṣaram .. ३..
śrīmahādeva uvāca
-
śṛṇu devi pravakṣyāmi guhyādguhyataraṃ mahat .
adhyātmarāmacaratiṃ rāmeṇoktaṃ purā mama .. ४ .
tadadya kathayiṣyāmi śṛṇu tāpatrayāpaham .
yacchṛtvā mucyate janturajñānotthamahābhayāt .
prāpnoti paramāmṛddhim dīrghāyuḥ putrasantatim .. ५..
bhūmirbhāreṇa magnā daśavadanamukhāśeṣarakṣogaṇānāṃ
dhṛtvā gorūpamādau divijamunijanaiḥsākamabjāsanasya .
gatvā lokaṃ rūdantī vyasanamupagataṃ brahmaṇe prāha
sarvaṃ brahmā dhyātvā muhūrtaṃ sakalamapihṛdāvedaśeṣātmakatvāt

tasmātkṣīrasamudratīramagamad brahmāthadevairvṛto
devyā cākhilalokahṛtsthamajaraṃsarvajñamīśaṃ harim .
astauṣīcchṛtisiddhanirmalapadaiḥ stotraiḥpurāṇodbhavai
rbhaktyā gadgadayāgirātivimalairānandabāṣpairvṛtaḥ .. ७..
tataḥ sphuratsahasrāṃśusahasrasadṛśaprabhaḥ .
āvirāsīddhariḥ prācyāṃ diśāṃ vyapanayaṃstamaḥ .. ८..
kathaṃciddṛṣṭvānbrahmā durdarśamakṛtātmanām .
indranīlapratīkāśaṃ smitāsyaṃ padmalocanam .. ९..
kirīṭahārakeyūrakuṇḍalaiḥ kaṭakādibhiḥ .
vibhrājamānaṃ śrīvatsakaustubhaprabhayānvitam .. १०..
stuvadbhiḥ sanakādyaiśca pārṣadaiḥ pariveṣṭitam .
śaṅkhacakragadāpadmavanamālāvirājitam .. ११..
svarṇayajñopavītena svarṇavarṇāmbareṇa ca .
śriyā bhūmyā ca sahitaṃ garuḍopari saṃsthitam .. १२..
harṣagadgadayā vācā stotuṃ samupacakrame .. १३..
brahmovāca
-
nato'smi te padaṃ deva prāṇa buddhīndriyātmabhiḥ .
yaccintyate karmapāśāddhṛdi nityaṃ mumukṣubhiḥ .. १४..
māyayā guṇamayyā tvam sṛjasyavasi lumpasi .
jagattena na te lepa ānandānubhavātmanaḥ .. १५..
tathā śuddhirna duṣṭānāṃ dānādhyayanakarmabhiḥ .
śuddhātmatā te yaśasi sadā bhaktimatāṃ yathā .. १६..
atastavāṅghrirme dṛṣṭaścittadoṣāpanuttaye .
sadyo'ntarhṛdaye nityaṃ munibhiḥ sātvatairvṛtaḥ .. १७..
brahmādyaiḥ svārthasiddhyarthamasmābhiḥ pūrvasevitaḥ .
aparokṣānubhūtyarthaṃ jñānibhirhṛdibhāvitaḥ .. १८..
tavāṅghripūjānirmālyatulasīmālayā vibho .
spardhate vakṣasi padaṃ labdhvāpi śrīḥ sapatnivat .. १९..
atastvatpādabhakteṣu tava bhaktiḥ śriyo'dhikā .
bhaktimevābhivāñchanti tvadbhaktāḥ sāravedinaḥ .. २०..
atastvatpādakamale bhaktireva sadāstu me .
saṃsāramayataptānāṃ bheṣajaṃ bhaktireva te .. २१..
iti bruvantaṃ brahmāṇaṃ babhāṣe bhagavān hariḥ .
kiṃ karomīti taṃ vedhāḥ pratyuvācātiharṣitaḥ .. २२..
bhagavan rāvaṇo nāma paulastyatanayo mahān .
rākṣasanāmadhipatirmaddattavaradarpitaḥ .. २३..
trilokīṃ lokapālāṃśca bādhate viśvabādhakaḥ .
mānuṣeṇa mṛtistasya mayā kalyāṇa kalpitā .. २४..
atastvaṃ mānuṣo bhūtvā jahi devaripuṃ prabho .. २५..
śrībhagavānuvāca
-
kaśyapasya varo dattastapasā toṣitena me .
yācitaḥ putrabhāvāya tathetyaṅgīkṛtaṃ mayā .
sa idānīṃ daśaratho bhūtvā tiṣṭhati bhūtale .. २६..
tasyāhaṃ putratāmetya kausalyāyāṃ śubhe dine .
caturdhātmānamevāhaṃ sṛjāmītarayoḥ pṛthak .. २७..
yogamāyāpi sīteti janakasya gṛhe tadā .
utpatsyate tayā sārdhaṃ sarvaṃ sampādayāmyaham .
ityuktvāntardadhe viṣṇurbrahmā devānathābravīt .. २८..
brahmovāca
-
viṣṇurmānuṣarūpeṇa bhaviṣyati raghoḥ kule .. २९..
yūyaṃ sṛjadhvaṃ sarve'pi vānareṣvaṃśasambhavān .
viṣṇoḥ sahāyaṃ kuruta yāvatsthāsyati bhūtale .. ३०..
iti devānsamādiśya samāśvāsya ca medinīm .
yayau brahmā svabhavanaṃ vijvaraḥ sukhamāsthitaḥ .. ३१..
devāśca sarve harirūpadhāriṇaḥ
sthitāḥ sahāyārthamitastato hareḥ .
mahābalāḥ parvatavṛkṣayodhinaḥ
pratīkṣamāṇā bhagavantamīśvaram .. ३२..
//iti śrīmadadhyātmarāmayaṇe umāmaheśvarasaṃvāde
bālakāṇḍe dvitīyaḥ sargaḥ

adhyātma rāmāyaṇam
bāla kāṇḍam
tṛtīyaḥ sargaḥ
śrīmahādeva uvāca
-
atha rājā daśarathaḥ śrīmānsatyaparāyaṇaḥ .
ayodhyādhipatirvīraḥ sarvalokeṣu viśrutaḥ .. १..
so'napatyatvaduḥkhena pīḍito gurumekadā .
vasiṣṭhaṃ svakulācāryamabhivādyedamabravīt .. २..
svāminputrā kathaṃ me syuḥ sarvalakṣaṇalakṣitaḥ .
putrahīnasya me rājyaṃ sarvaṃ duḥkhāya kalpate .. ३..
tato'bravīdvasiṣṭhastaṃ bhaviṣyanti sutāstava .
catvāraḥ sattvasampannā lokapālā ivāparāḥ .. ४..
śāntābhartāramānīya ṛṣyaśruṅgaṃ tapodhanam .
asmābhiḥ sahitaḥ putrakāmeṣṭiṃ śīghramācara .. ५..
tatheti munimānīya mantribhiḥ sahitaḥ śuciḥ .
yajñakarma samārebhe munibhirvītakalmaṣaiḥ .. ६..
śraddhayā hūyamāne'gnau taptajāmbūnadaprabhaḥ .
pāyasaṃ svarṇapātrasthaṃ gṛhītvovāca havyavāṭ .. ७..
gṛhāṇa pāyasaṃ divyaṃ putrīyaṃ devanirmitam .
lapsyase paramātmānaṃ putratvena na saṃśayaḥ .. ८..
ityuktvā pāyasaṃ dattvā rājñe so'ntardadhe'nalaḥ .
vavande muniśārdūlau rājā labdhamanorathaḥ .. ९..
vasiṣṭhaṛṣyaśruṅgābhyāmanujñāto dadau havaḥ .
kausalyāyai sakaikeyyai ardhamardhaṃ prayatnataḥ .. १०..
tataḥ sumitrā saṃprāptā jagṛdhnuḥ pautrikaṃ carum .
kausalyā tu svabhāgārdhaṃ dadau tasyai mudānvitā .. ११..
kaikeyī ca svabhāgārdhaṃ dadau prītisamanvitaḥ .
upabhujya caruṃ sarvāḥ striyo garbhasamanvitaḥ .. १२..
devatā iva rejustāḥ svabhāsā rājamandire .
daśame māsi kausalyā suṣuve putramadbhutam .. १३..
madhumāse site pakṣe navamyāṃ karkaṭe śubhe .
punarvasvṛkṣasahite uccasthe grahapañcake .. १४..
meṣaṃ pūṣaṇi saṃprāpte puṣpavṛṣṭisamākule .
āvirāsījjagannāthaḥ paramātmā sanātanaḥ .. १५..
nīlotpaladalaśyāmaḥ pītavāsāścaturbhujaḥ .
jalajāruṇanetrāntaḥ sphuratkuṇḍalamaṇḍitaḥ .. १६..
sahasrārkapratīkāśaḥ kirīṭī kuñcitālakaḥ .
śaṅkhacakragadāpadmavanamālāvirājitaḥ .. १७..
anugrahākhyahṛsthendusūcakasmitacandrikaḥ .
karuṇārasasampūrṇanviśālotpalalocanaḥ .
śrīvatsahārakeyūranūpurādivibhūṣaṇaḥ .. १८..
dṛṣṭvā taṃ paramātmānaṃ kausalyā vismayākulā .
harṣāśrupūrṇanayanā natvā prāñjalirabravīt .. १९..
kausalyovāca
-
devadeva namaste'stu śaṅkhacakragadādhara .
paramātmācyuto'nantaḥ pūrṇastvaṃ puruṣottamaḥ .. २०..
vadantyagocaraṃ vācāṃ buddhyādīnāmatīndriyam .
tvāṃ vedavādinaḥ sattāmātraṃ jñānaikavigraham .. २१..
tvameva māyayā viśvaṃ sṛjasyavasi haṃsi ca .
sattvādiguṇasaṃyuktasturya evāmalaḥ sadā .. २२.
karoṣīva na kartā tvaṃ gacchasīva na gacchasi .
śṛṇoṣi na śṛṇoṣīva paśyasīva na paśyasi .. २३..
apramāṇo hyamanāḥ śuddha ityādi śṛtirabravīt .
samaḥ sarveṣu bhūteṣu tiṣṭhannapi na lakṣyase .. २४..
ajñānadhvāntacittānāṃ vyakta eva sumedhasām .
jaṭhare tava dṛśyante brahmāṇḍāḥ paramāṇavaḥ .. २५..
tvaṃ mamodarasambhūta iti lokānviḍambase .
bhakteṣu pāravaśyaṃ te dṛṣṭaṃ me'dya raghūttama .. २६..
saṃsārasāgare magnā patiputradhanādiṣu .
bhramāmi māyayā te'dya pādamūlamupāgatā .. २७..
deva tvadrūpametanme sadā tiṣṭhatu mānase .
āvṛṇotu na māṃ māyā tava viśvavimohinī .. २८..
upasaṃhāra viśvātmannado rūpamalaukikam .
darśayasva mahānandabālabhāvaṃ sukomalam .
lalitāliṅganālāpaistariṣyāmyutkaṭaṃ tamaḥ .. २९..
śrībhagavānuvāca
-
yadyadiṣṭhaṃ tavāstyamba tattadbhavatu nānyathā .. ३०..
ahaṃ tu brahmaṇā pūrvaṃ bhūmirbhārāpanuttaye .
prārthito rāvaṇaṃ hantuṃ mānuṣatvamupāgataḥ .. ३१..
tvayā daśarathenāhaṃ tapasārādhitaḥ purā .
matputratvābhikāṅkṣiṇyā kṛtamanindite .. ३२..
rūpametattvayā dṛṣṭaṃ prāktanaṃ tapasaḥ phalam .
maddarśanaṃ vimokṣāya kalpate hyanyadurlabham .. ३३..
saṃvādamāvayoryastu paṭhedvā śṛṇuyādapi .
sa yāti mama sārūpyaṃ maraṇe matsmṛtiṃ labhet .. ३४..
ityuktvā mātaraṃ rāmo bālo bhūtvā ruroda ha .
bālatve'pīndranīlābho viśālākṣo'tisundaraḥ .. ३५..
bālāruṇapratīkāśo lālitākhilalokapaḥ .
atha rājā daśarathaḥ śrutvā putrodbhavotsavam .
ānandārṇavamagno'sāvāyayau guruṇā saha .. ३६..
rāmaṃ rājīvapatrākṣaṃ dṛṣṭvā harṣāśrusaṃplutaḥ .
guruṇā jātakarmāṇi kartavyāni cakāra saḥ .. ३७..
kaikeyī cātha bharatamasūta kamalekṣaṇā .
sumitrāyāṃ yayau jātau pūrṇendusadṛśānanau .. ३८..
tadā grāmasahasrāṇi brāhmaṇebhyo mudā dadau .
suvarṇāni ca ratnāni vāsāṃsi surabhīḥ śubhāḥ .. ३९..
yasmin ramante munayo vidyayā jñānaviplave .
taṃ guruḥ prāha rāmeti ramaṇādrāma ityapi .. ४०..
bharaṇādbharato nāma lakṣmaṇaṃ lakṣaṇānvitaṃ .
śatrughnaṃ śatruhantāramevaṃ gururabhāṣata .. ४१..
lakṣmaṇo rāmacandreṇa śatrughno bharatena ca .
dvandvībhūya carantau tau pāyasāṃśānusārataḥ .. ४२..
rāmastu lakṣmaṇenātha vicaranbālalīlayā .
ramayāmāsa pitarau ceṣṭitairmugdhabhāṣitaiḥ .. ४३..
bhāle svarṇamayāśvatthaparṇamuktāphalaprabham .
kaṇṭhe ratnamaṇivrātamadhyadvīpinakhāñcitam .. ४४..
karṇayoḥ svarṇasampannaratnārjunasaṭālukam .
śiñjanamaṇimañjīrakaṭisūtrāṅgadairvṛtam .. ४५..
smitavaktrālpadaśanamindranīlamaṇiprabham .
aṅgaṇe riṅgamāṇaṃ taṃ tarṇakānanu sarvataḥ .
dṛṣṭvā daśaratho rājā kausalyā mumude tadā .. ४६..
bhokṣyamāṇo daśaratho rāmamehīti cāsakṛt .
āhvayatyatiharṣeṇa premṇā nāyāti līlayā .. ४७..
ānayetica kausalyāmāha sā sasmitā sutam .
dhāvatyapi na śaknoti spraṣṭuṃ yogimanogatim .. ४८..
prahasansvayamāyāti kardamāṅkitapāṇinā .
kiñcidgṛhītvā kavalaṃ punareva palāyate .. ४९..
kausalyā jananī tasya māsi māsi prakurvatī .
bāyanāni vicitrāṇi samalaṅkṛtya rāghavam .. ५०..
apūpānmodakānkṛtvā karṇaśaṣkulikāstathā .
karṇapūrāṃśca vividhān varṣavṛddhau ca vāyanam .. ५१..
gṛhakṛtyaṃ tayā tyaktaṃ tasya cāpalyakāraṇāt .
ekadā raghunātho'sau gato mātaramantike .. ५२..
bhojanaṃ dehi me mātarna śṛtaṃ kāryasaktayā .
tataḥ krodhena bhāṇḍāni laguḍenāhanattadā .. ५३..
śikyasthaṃ pātayāmāsa gavyaṃ ca navanītakam .
lakṣmaṇāya dadau rāmo bharatāya yathākramam .. ५४..
śatrughnāya dadau paścāddadhi dugdhaṃ tathaiva ca .
sūdena kathite mātre hāsyaṃ kṛtvā pradhāvati .. ५५..
āgatāṃ tāṃ vilokyātha tataḥ sarvaiḥ palāyitam .
kausalyā dhāvamānāpi praskhalantī pade pade .. ५६..
raghunādhaṃ kare dhṛtvā kiñcinnovāca bhāminī .
bālabhāvaṃ samāśritya mandaṃ mandaṃ ruroda ha .. ५७..
te sarve lālitā mātrā gāḍhamāliṅgya yatnataḥ .
evamānandasandohajagadānandakārakaḥ .. ५८..
māyābālavapurdhṛtvā ramayāmāsa dampatī .
atha kālena te sarve kaumāraṃ pratipedire .. ५९..
upanītā vasiṣṭhena sarvavidyāviśāradāḥ .
dhanurvede ca niratāḥ sarvaśāstrārthavedinaḥ .. ६०..
babhūvurjagatāṃ nātha līlayā nararūpiṇaḥ .
lakṣmaṇastu sadā rāmamanugacchati sādaram .. ६१..
sevyasevakabhāvena śatrughno bharataṃ tathā .
rāmaścāpadharo nityaṃ tūṇībāṇānvitaḥ prabhuḥ .. ६२..
aśvārūḍho vanaṃ yāti mṛgayāyai salakṣmaṇaḥ .
hatvā duṣṭamṛgānsarvānpitre sarvaṃ nyavedayat .. ६३..
prātarutthāya susnātaḥ pitarāvabhivādya ca .
paurakāryāṇi sarvāṇi karoti vinayānvitaḥ .. ६४..
bandhubhiḥ sahito nityaṃ bhuktvā munibhiranvaham .
dharmaśāstrarahasyāni śṛṇāti vyākaroti ca .. ६५..
evaṃ parātmā manujāvatāro
manuṣyalokānanusṛtya sarvam .
cakre'vikārī pariṇāmahīno

vicāryamāṇe na karoti kiñcit .. ६६..
//iti śrīmadadhyātmarāmayaṇe umāmaheśvarasaṃvāde
bālakāṇḍe tṛtīyaḥ sargaḥ

.. adhyātma rāmāyaṇam ..
.. bāla kāṇḍam ..
caturthaḥ sargaḥ
śrīmahādeva uvāca
-
kadācitkauśiko'bhyāgādayodhyāṃ jvalanaprabhaḥ .
draṣṭuṃ rāmaṃ parātmānaṃ jātaṃ jñātvā svamāyayā .. १..
dṛṣṭvā daśaratho rājā pratyutthāyācireṇa tu .
vasiṣṭhena samāgamya pūjayitvā yathāvidhi .. २..
abhivādya muniṃ rājā prāñjalirbhaktinamradhīḥ .
kṛtārtho'smi munīndrāhaṃ tvadāgamanakāraṇāt .. ३..
tvadvidhā yadgṛham yānti tatraivāyānti saṃpadaḥ .
yadarthamāgato'si tvaṃ brūhi satyaṃ karomi tat .. ४..
viśvāmitro'pi taṃ prītaḥ pratyuvāca mahīpatiḥ .
ahaṃ parvaṇi saṃprāpte dṛṣṭvā yaṣṭuṃ surānpitan .. ५..
yadārabhe tadā daityā vighnaṃ kurvanti nityaśaḥ .
mārīcaśca subāhuścāpare cānucarāstayoḥ .. ६..
atastayorvadhārthāya jyeṣṭhaṃ rāmaṃ prayaccha me .
lakṣmaṇena saha bhrātrā tava śreyo bhaviṣyati .. ७..
vasiṣṭhena sahāmantryā dīyatāṃ yadi rocate .
papraccha gurumekānte rājā cintāparāyaṇaḥ .. ८..
kiṃ karomi guro rāmaṃ tyaktuṃ notsahate mahaḥ .
bahuvarṣasahasrānte kaṣṭenotpāditāḥ sutāḥ .. ९..
catvāro'mastulyāste teṣāṃ rāmo'tivallabhaḥ .
rāmastvito gacchati cenna jīvāmi kathañcana .. १०..
pratyākhyāto yadi muniḥ śāpaṃ dāsyatyasaṃśayaḥ .
kathaṃ śreyo bhavenmahyamasatyaṃ cāpi na spṛśet .. ११..
vasiṣṭha uvāca
-
śṛṇu rājandevaguhyaṃ gopanīyaṃ prayatnataḥ .
rāmo na mānuṣo jātaḥ paramātmā sanātanaḥ .. १२..
bhūmerbhārāvatārāya brahmaṇā prārthitaḥ purā .
sa eva jāto bhavane kausalyāyāṃ tavānagha .. १३..
tvaṃ tu prajāpatiḥ pūrvaṃ kaśyapo brahmaṇaḥ sutaḥ .
kausalyā cāditirdevamātā pūrvaṃ yaśasvinī .. १४..
bhavantau tapa ugraṃ vai tepāthe bahuvatsaram .
agrāmyaviṣayau viṣṇupūjādhyānaikatatparau .
tadā prasanno bhagavān varado bhaktavatsalaḥ .. १५..
vṛṇīṣva varamityukte tvaṃ me putro bhavāmala .
iti tvayā yācito'sau bhagavānbhūtabhāvanaḥ .. १६..
tathetyuktvādya putraste jāto rāmaḥ sa eva hi .
śeṣastu lakṣmaṇo rājan rāmamevānvapadyate .. १७..
jātau bharataśatrughnau śaṅkhacakre gadābhṛtaḥ .
yogamāyāpi sīteti jātā janakanandinī .. १८..
viśvāmitro'pi rāmāya tāṃ yojayitumāgataḥ .
etadguhyatamaṃ rājanna vaktavyaṃ kadācana .. १९..
ataḥ prītena manasā pūjayitvātha kauśikam .
preṣayasva ramānāthaṃ rāghavaṃ sahalakṣmaṇam .. २०..
vasiṣṭhenaivamuktastu rājā daśarathastadā .
kṛtakṛtyamivātmānaṃ mene pramuditāntaraḥ .. २१..
āhūya rāmarāmeti lakṣmaṇeti ca sādaram .
āliṅgya mūrdhnavaghrāya kauśikāya samarpayat .. २२..
tato'tihṛṣṭo bhagavānviśvāmitraḥ pratāpavān .
āśīrbhirabhinandyātha āgatau rāmalakṣmaṇau .
gṛhītvā cāpatūṇīrabāṇakhaḍgadharau yayau .. २३..
kiñciddeśamatikramya rāmamāhūya bhaktitaḥ .
dadau balāṃ cātibalāṃ vidye dve devanirmite .. २४..
yayorgrahaṇamātreṇa kṣutkṣāmādi na jāyate .. २५..
tata uttīrya gaṅgāṃ te tāṭakāvanamāgaman .
viśvāmitrastadā prāha rāmaṃ satyaparākramam .. २६..
atrāsti tāṭakā nāma rākṣasī kāmarūpiṇī .
bādhate lokamakhilaṃ jahi tāmavicārayan .. २७..
tatheti dhanurādāya saguṇaṃ raghunandanaḥ .
ṭaṅkāramakarottena śabdenāpūrayadvanam .. २८..
tacchṛtvāsahamānā sā tāṭakā ghorarūpiṇī .
krodhasaṃmūrcchitā rāmamabhidudrāva meghavat .. २९..
tāmekena śareṇāśu tāḍayāmāsa vakṣasi .
papāta vipine ghorā vamantī rudhiraṃ bahu .. ३०..
tato'tisundarī yakṣī sarvābharaṇabhūṣitā .
śāpātpiśācatāṃ prāptā muktā rāmaprasādataḥ .. ३१..
natvā rāmaṃ parikramya gatā rāmājñayā divam .. ३२..
tato'tihṛṣṭaḥ parirabhya rāmaṃ
mūrdhanyavaghrāya vicintya kiñcit .
sarvāstrajālaṃ sarahasyamantraṃ
prītyābhirāmāya dadau munīndraḥ .. ३३..
iti śrīmadadhyātmarāmayaṇe umāmaheśvarasaṃvāde
bālakāṇḍe caturthaḥ sargaḥ .. ४..
.. adhyātma rāmāyaṇam ..
.. bāla kāṇḍam ..
.. pañcamaḥ sargaḥ ..
śrīmahādeva uvāca
tatra kāmāśrame ramye kānane munisaṅkule .
uṣitvā rajanīmekāṃ prabhāte prasthitāḥ śanaiḥ .. १..
siddhāśramaṃ gatāḥ sarve siddhacāraṇasevitam .
viśvāmitreṇa saṃdiṣṭā munayastannivāsinaḥ .. २..
pūjāṃ ca mahatīṃ cakrū rāmalakṣmaṇayordhrutam .
śrīrāmaḥ kauśikaṃ prāha mune dīkṣāṃ praviśyatām .. ३..
darśayasva mahābhāga kutastau rākṣasādhamau .
tathetyuktvā muniryaṣṭumārebhe munibhiḥ saha .. ४..
madhyāhne dadṛśāte tau rākṣasau kāmarūpiṇau .
mārīcaśca subāhuśca varṣantau rudhirāsthinī .. ५..
rāmo'pi dhanurādāya dvau bāṇau sandadhe sudhīḥ .
ākarṇāṃtaṃ samākṛṣya visasarja tayoḥ pṛthak .. ६..
tayorekastu mārīcaṃ bhrāmayañchatayojanam .
pātayāmāsa jaladhau tadadbhutamivābhavat .. ७..
dvitīyo'gnimayo bāṇaḥ subāhumajayatkṣaṇāt .
apare lakṣamaṇenāśu hatāstadanuyāyinaḥ .. ८..
puṣpaughairākirandevā rāghavaṃ sahalakṣmaṇam .
devadundubhayo nedustuṣṭuvaḥ siddhacāraṇāḥ .. ९..
viśvāmitrastu saṃpūjya pūjārhaṃ raghunandanam .
aṅke niveśya cāliṅgya bhaktyā bāṣpākulekṣaṇaḥ .. १०..
bhojayitvā saha bhrātrā rāmaṃ pakvaphalādibhiḥ .
purāṇavākyairmadhurairnirnāya divasatrayam .. ११..
caturthe'hani saṃprāpte kauśiko rāmamabravīt .
rāma rāma mahāyajñaṃ draṣṭuṃ gacchāmahe vayam .. १२..
videharājanagare janakasya mahātmanaḥ .
tatra māheśvaraṃ cāpamasti nyastaṃ pinākinā .. १३..
drakṣyasi tvaṃ mahāsattvaṃ pūjyase janakena ca .
ityuktvā munibhistābhyāṃ yayau gaṅgāsamīpagam .. १४..
gautamasyāśramaṃ puṇyaṃ yatrāhalyāsthitā tapaḥ .
divyapuṣpaphalopetapādapaiḥ pariveṣṭitam .. १५..
mṛgapakṣigaṇairhīnaṃ nānājantuvivarjitaṃ .
dṛṣṭvovāca muniṃ śrīmān rāmo rājīvalocanaḥ .. १६..
kasyaitadāśramapadaṃ bhāti bhāsvacchubhaṃ mahat .
patrapuṣpaphalairyuktaṃ jantubhiḥ parivarjitam .. १७..
āhlādayati me ceto bhagavan brūhi tattvataḥ .. १८..
viśvāmitra uvāca
śṛṇu rāma purā vṛttaṃ gautamo lokaviśṛtaḥ .
sarvadharmabhṛtāṃ śreṣṭhastapasārādhayan harim .. १९..
tasmai brahmā dadau kanyāmahalyāṃ lokasundarīm .
brahmacaryeṇa santuṣṭaḥ śuśrūṣaṇaparāyaṇām .. २०..
tayā sārdhamihāvatsīdgautamastapatāṃ varaḥ .
śakrastu tāṃ dharṣayitumantaraṃ prepsuranvahaṃ .. २१..
kadācinmuniveṣeṇa gautame nirgate gṛhāt .
dharṣayitvātha niragāttvaritaṃ munirapyagāt .. २२..
dṛṣṭvā yāntaṃ svarūpeṇa muniḥ paramakopanaḥ .
papraccha kastvaṃ duṣṭātman mama rūpadharo'dhamaḥ .. २३..
satyaṃ brūhi na cedbhasma kariṣyāmi na saṃśayaḥ .
so'bravīddevarājo'haṃ pāhi māṃ kāmakiṅkaram .. २४..
kṛtaṃ jugupsitaṃ karma mayā kutsitacetasā .
gautamaḥ krodhatāmrākṣaḥ śaśāpa divijādhipam .. २५..
yonilampaṭa duṣṭātmansahasrabhagavānbhava .
śatvā taṃ devarājānaṃ praviśya svāśramaṃ dhṛtam .. २६..
dṛṣṭvāhalyāṃ vepamānāṃ prāñjaliṃ gautamo'bravīt .
duṣṭe tvaṃ tiṣṭha durvṛtte śilāyāmāśrame mama .. २७..
nirāhārā divārātraṃ tapaḥ paramamāsthitā .
ātapānilavarṣādisahiṣṇuḥ parameśvaram .. २८..
dhyāyantī rāmamekāgramanasā hṛdi saṃsthitam .
nānājantuvihīno'yamāśramo me bhaviṣyati .. २९..
evaṃ varṣasahasreṣu hyanekeṣu gateṣu ca .
rāmo dāśarathiḥ śrīmānāgamiṣyati sānujaḥ .. ३०..
yadā tvadāśrayaśilāṃ pādābhyāmākramiṣyati .
tadaiva dhūtapāpā tvaṃ rāmaṃ saṃpūjya bhaktitaḥ .. ३१..
parikramya namaskṛtya stutvā śāpādvimokṣyase .

pūrvavanmama śuśrūṣāṃ kariṣyasi yathāsukham .. ३२..
ityuktvā gautamaḥ prāgāddhimavantaṃ nagottamam .
tadādyahalyā bhūtānāmadṛśyā svāśrāme śubhe .. ३३..
tava pādarajaḥsparśaṃ kāṅkṣate pavanāśanā .
āste'dyāpi raghuśreṣṭha tapo duṣkaramāsthitā .. ३४..
pāvayasva munerbhāryāmahalyāṃ brahmaṇaḥ sutām .
ityuktvā rāghavaṃ haste gṛhītvā munipuṅgavaḥ .. ३५..
darśayāmāsa cāhalyāmugreṇa tapasā sthitam .
rāmaḥ śilāṃ padā spṛṣṭvā tāṃ
cāpaśyattapodhanām .. ३६..
nanāma rāghavo'halyāṃ rāmo'hamiti cābravīt .
tato dṛṣṭvā raghuśreṣṭhaṃ pītakauśeyavāsasam .. ३७..
caturbhujaṃ śaṅkhacakragadāpaṅkajadhāriṇam .
dhanurbāṇadharaṃ rāmaṃ lakṣmaṇena samanvitam .. ३८..
smitavaktraṃ padmanetraṃ śrīvatsāṅkitavakṣasam .
nīlamāṇikyasaṅkāśaṃ dyotayantaṃ diśo daśa .. ३९..
dṛṣṭvā rāmaṃ ramānāthaṃ harṣavisphāritekṣaṇā .
gautamasya vacaḥ smṛtvā jñātvā nārāyaṇaṃ varam .. ४०..
saṃpūjya vidhivadrāmamarghyādibhiraninditā .
harṣāśrujalanetrāntā daṇḍavatpraṇipatya sā .. ४१..
utthāya ca punardṛṣṭvā rāmaṃ rājīvalocanam .
pulakāṅkitasarvāṅgā girā gadgadayailata .. ४२..
ahalyovāca
aho kṛtārthāsmi jagannivāsa te
pādābjasaṃlagnarajaḥkaṇādaham .
spṛśāmi yatpadmajaśaṃkarādibhirvimṛgyate
randhitamānasaiḥ sadā .. ४३..
aho vicitraṃ tava rāma ceṣṭitaṃ
manuṣyabhāvena vimohitaṃ jagat .
calasyajasraṃ caraṇādivarjitaḥ
sampūrṇa ānandamayo'timāyikaḥ .. ४४..
yatpādapaṅkajaparāgapavitragātrā
bhāgīrathī bhavaviriñcimukhānpunāti .
sākṣātsa eva mama dṛgviṣayo yadāste
kiṃ varṇyate mama purākṛtabhāgadheyam .. ४५..
martyāvatāre manujākṛtiṃ hariṃ
rāmābhidheyaṃ ramaṇīyadehinam .
dhanurdharaṃ padmaviśālalocanaṃ
bhajāmi nityaṃ na parānbhajiṣye .. ४६..
yatpādapaṅkajarajaḥ śrutibhirvimṛgyaṃ
yannābhipaṅkajabhavaḥ kamalāsanaśca .
yannāmasārarasiko bhagavānpurāristaṃ
rāmacandramaniśaṃ hṛdi bhāvayāmi .. ४७..
yasyāvatāracaritāni viriñciloke
gāyanti nāradamāvā bhavapadmajādyāḥ .
ānandajāśrupariṣiktakucāgrasīmā
vāgīśvarī ca tamahaṃ śaraṇaṃ prapadye .. ४८..
so'yaṃ parātmā puruṣaḥ purāṇā
ekaḥ svayaṃjyotirananta ādyaḥ .
māyātanuṃ lokavimohanīyāṃ
dhatte parānugraha eṣa rāmaḥ .. ४९..
ayaṃ hi viśvodbhavasaṃyamānāmekaḥ
svamāyāguṇabimbito yaḥ .
viriñciviṣṇvīśvaranāmabhedān
dhatte svatantraḥ paripūrṇa ātmā .. ५०..
namo'stu te rāma tavāṅghripaṅkajaṃ
śriyā dhṛtaṃ vakṣasi lālitaṃ priyāt .
ākrāntamekena jagattrayaṃ purā
dhyeyaṃ munīndrairabhimānavarjitaiḥ .. ५१..
jagatāmādibhūtastvaṃ jagattvaṃ jagadāśrayaḥ .
sarvabhūteṣvasaṃyukta eko bhāti bhavānparaḥ .. ५२..
oṃkāravācyastvaṃ rāma vācāmaviṣayaḥ pumān .
vācyavācakabhedena bhavāneva jaganmayaḥ .. ५३..
kāryakāraṇakartṛtvaphalasādhanabhedataḥ .
eko vibhāsi rāma tvaṃ māyayā bahurūpayā .. ५४..
tvanmāyāmohitadhiyastvāṃ na jānanti tattvataḥ .
mānuṣaṃ tvābhimanyante māyinaṃ parameśvaram .. ५५..
ākāśavattvaṃ sarvatra bahirantargato'malaḥ .
asaṅgo hyacalo nityaḥ śuddho buddhaḥ sadavyayaḥ .. ५६..
yoṣinmūḍhāhamajñā te tattvaṃ jāne kathaṃ vibho .
tasmātte śataśo rāma namaskuryāmananyadhīḥ .. ५७..
deva me yatra kutrāpi sthitāyā api sarvadā .
tvatpādakamale saktā bhaktireva sadāstu me .. ५८..
namaste puruṣādhyakṣa namaste bhaktavatsala .
namaste'stu hṛṣīkeśa nārāyaṇa namo'stute .. ५९..
bhavabhayaharamekaṃ bhānukoṭiprakāśaṃ
karadhṛtaśaracāpaṃ kālameghāvabhāsam .
kanakaruciravastraṃ ratnavatkuṇḍalāḍhyaṃ
kamalaviśadanetraṃ sānujaṃ rāmamīḍe .. ६०..
stutvaivaṃ puruṣaṃ sākṣādrāghavaṃ purataḥ sthitam .
parikramya praṇamyāśu sānujñātā yayau patim .. ६१..
ahalyayā kṛtaṃ stotraṃ yaḥ paṭhedbhaktisaṃyutaḥ .
sa mucyate'khilaiḥ pāpaiḥ paraṃ brahmādhigacchati .. ६२..
putrādyarthe paṭhedbhaktyā rāmaṃ hṛdi nidhāya ca .
saṃvatsareṇa labhate vandhyā api suputrakam .. ६३..
sarvānkāmānavāpnoti rāmacandraprasādataḥ .. ६४..
brahmaghno gurutalpago'pi puruṣaḥ steyī surāpo'pi vā
mātṛbhrātṛvihiṃsako'pi satataṃ bhogaikabaddhāturaḥ .
nityaṃ stotramidaṃ japan raghupatiṃ bhaktyā hṛdayasthaṃ
smaran dhyāyanmuktimupaiti kiṃ punarasau
svācārayukto naraḥ .. ६५..
iti śrīmadadhyātmarāmayaṇe umāmaheśvarasaṃvāde bālakāṇḍe
ahalyoddharaṇaṃ nāma pañcamaḥ sargaḥ .. ५..
.. bāla kāṇḍam ..
.. ṣaṣṭhaḥ sargaḥ ..
viśvāmitro'tha taṃ prāha rāghavaṃ sahalakṣmaṇam .
gacchāmo vatsa mithilāṃ janakenābhipālitām .. १..
dṛṣṭvā kratuvaraṃ paścādayodhyāṃ gantumarhasi .
ityuktvā prayayau gaṅgāmuttartuṃ saharāghavaḥ .
tasminkāle nāvikena niṣiddho raghunandanaḥ .. २..
nāvika uvāca
kṣālayāmi tava pādapaṅkajaṃ nātha
dārudṛṣadoḥ kimantaram .
mānuṣīkaraṇacūrṇamasti te
pādayoriti kathā prathīyasī .. ३..
pādāmbujaṃ te vimalaṃ hi kṛtvā
paścātparaṃ tīramahaṃ nayāmi .
nocettarī sadyuvatī malena
syāccedvibho viddhi kuṭambavāhāniḥ .. ४..
ityuktvā kṣālitau pādau paraṃ tīraṃ tato gatāḥ .
kauśiko raghunāthena sahito mithilāṃ yayau .. ५..
videhasya puraṃ prātarṛṣivāṭaṃ samāviśat .
prāptaṃ kauśikamākarṇya janako'timudānvitaḥ .. ६..
pūjādravyāṇi saṃgṛhya sopādhyāyaḥ samāyayau .
daṇḍavatpraṇipatyātha pūjayāmāsa kauśikam .. ७..
papraccha rāghavau dṛṣṭvā sarvalakṣaṇasaṃyutau .
dyotayantau diśaḥ sarvāścandrasūryāvivāparau .. ८..
kasyaitau naraśārdūlau putrau devasutopamau .
manaḥprītikarau me'dya naranārāyaṇāviva .. ९..
pratyuvāca muniḥ prīto harṣayan janakaṃ tadā .
putrau daśarathasyaitau bhrātarau rāmalakṣmaṇau .. १०..
makhasaṃrakṣaṇārthāya mayānītau pituḥ purāt .
āgacchan rāghavo mārge tāṭakāṃ viśvaghātinīm .. ११..
śareṇaikena hatavānnodito me'tivikramaḥ .
tato mamāśramaṃ gatvā mama yajñavihiṃsakān .. १२..
subāhupramukhānhatvā mārīcaṃ sāgare'kṣipat .
tato gaṅgātaṭe puṇye gautamasyāśramaṃ śubham .. १३..
gatvā tatra śilārūpā gautamasya vadhūḥ sthitā .
pādapaṅkajasaṃsparśātkṛtā mānuṣarūpiṇī .. १४..
dṛṣṭvāhalyāṃ namaskṛtya tayā samyakprapūjitaḥ .
idānīṃ draṣṭakāmaste gṛhe māheśvaraṃ dhanuḥ .. १५..
pūjitaṃ rājabhiḥ sarvairdṛṣṭamityanuśuśruve .
ato darśaya rājendra śaivaṃ cāpamanuttamam .
dṛṣṭvāyodhyāṃ jigamiṣuḥ pitaraṃ draṣṭumicchati .. १६..
ityukto muninā rājā pūjārhāviti pūjayā .
pūjayāmāsa dharmajño vidhidṛṣṭena karmaṇā .. १७..
janaka uvāca
tataḥ sampreṣayāmāsa mantriṇaṃ buddhimattaram .
śīghramānaya viśveśacāpaṃ rāmāya darśaya .. १८..
tato gate mantrivare rājā kauśikamabravīt .
yadi rāmo dhanurdhṛtvā koṭyāmāropayedguṇam .. १९..
tadā mayātmajā sītā dīyate rāghavāya hi .
tatheti kauśiko'pyāha rāmaṃ saṃvīkṣya sasmitam .. २०..
śīghraṃ darśaya cāpāgryaṃ rāmāyamitatejase .
evaṃ bruvati maunīśe āgatāścāpavāhakāḥ .. २१..
cāpaṃ gṛhītvā balinaḥ paṅcasāhasrasaṅkhyakāḥ .
ghaṇṭāśatasamāyuktaṃ maṇivajrādibhūṣitam .. २२..
darśayāmāsa rāmāya mantrī mantrayatāṃ varaḥ .
dṛṣṭvā rāmaḥ prahṛṣṭātmā baddhvā parikaraṃ dṛḍham .. २३..
gṛhītvā vāmahastena līlayā tolayan dhanuḥ .
āropayāmāsa guṇaṃ paśyatsvakhilarājasu .. २४..
īṣadākarṣayāmāsa pāṇinā dakṣiṇena saḥ .
babhañjākhilahṛtsāro diśaḥ śabdena pūrayan .. २५..
diśaśca vidiśaścaiva svargaṃ martyaṃ rasātalam .

tadadbhutamabhūttatra devānāṃ divi paśyatām .. २६..
ācchādayantaḥ kusumairdevāḥ stutibhirīḍire .
devadundubhayo nedurnanṛtuścāpsarogaṇāḥ .. २७..
dvidhā bhagnaṃ dhanurdṛṣṭvā rājāliṅgya raghūdvaham .
vismayaṃ lebhire sītāmātaro'ntaḥpurājire .. २८..
sītā svarṇamayīṃ mālāṃ gṛhītvā dakṣiṇe kare .
smitavaktrā svarṇavarṇā sarvābharaṇabhūṣitā .. २९..
muktāhāraiḥ karṇapatraiḥ kvanaccaraṇanūpurā .
dukūlaparisaṃvītā vastrāntarvyañjitastanī .. ३०..
rāmasyopari nikṣipya smayamānā mudaṃ yayau .
tato mumudire sarve rājadārāḥ svalaṅkṛtam .. ३१..
gavākṣajālaranghrebhyo dṛṣṭvā lokavimohanam .
tato'bhavīnmuniṃ rājā sarvaśāstraviśāradaḥ .. ३२..
bho kauśika muniśreṣṭha patraṃ preṣaya satvaram .
rājā daśarathaḥ śīghramāgacchatu saputrakaḥ .. ३३.
vivāhārthaṃ kumārāṇāṃ sadāraḥ sahamantribhiḥ .
tatheti preṣayāmāsa dūtāṃstvaritavikramān .. ३४..
te gatvā rājaśārdūlaṃ rāmaśreyo nyavedayan .
śrutvā rāmakṛtaṃ rājā harṣeṇa mahatāplutaḥ .. ३५..
mithilāgamanārthāya tvarayāmāsa mantribhiḥ .
gacchantu mithilāṃ sarve gajāśvarathapattayaḥ .. ३६..
rathamānaya me śīghraṃ gacchāmyadyaiva mā ciram .
vasiṣṭhastvagrato yātu sadāra sahito'gnibhiḥ .. ३७..
rāmamātaḥ samādāya munirme bhagavān guruḥ .
evaṃ prasthāpya sakalaṃ rājarṣirvipulaṃ ratham .. ३८..
mahatyā senayā sārdhamāruhya tvarito yayau .
āgataṃ rāghavaṃ śrutvā rājā harṣasamākulaḥ .. ३९..
pratyujjagāma janakaḥ śatānandapurodhasā .
yathoktapūjayā pūjyaṃ pūjayāmāsa satkṛtam .. ४०..
rāmastu lakṣmaṇenāśu vavande caraṇau pituḥ .
tato hṝṣṭo daśaratho rāmaṃ vacanamabravīt .. ४१..
diṣṭyā paśyāmite rāma mukhaṃ phullāmbujopamam .
muneranugrahātsarvaṃ sampannaṃ mama śobhanam .. ४२..
ityktvāghrāya mūrdhānamāliṅgya ca punaḥ punaḥ .
harṣeṇa mahatāviṣṭo brahmānandaṃ gato yathā .. ४३..
tato janakarājena mandire sanniveśitaḥ .
śobhane sarvabhogāḍhye sadāraḥ sasutaḥ sukhī .. ४४..
tataḥ śubhe dine lagne sumuhūrte raghūttamam .
ānayāmāsa dharmajño rāmaṃ sabhrātṛkaṃ tadā .. ४५..
ratnastambhasuvistāre sivitāne sutoraṇe .
maṇḍape sarvaśobhāḍhye muktāpuṣpaphalānvite .. ४६..
vedavidbhiḥ susambādhe brāhmaṇaiḥ svarṇabhūṣitaiḥ .
suvāsinībhiḥ parito niṣkakaṇṭhībhirāvṛte .. ४७..
bherīdundubhinirghoṣairgītanṛtyaiḥ samākule .
divyaratnāñcite svarṇapīṭhe rāmaṃ nyaveśayat .. ४८..
vasiṣṭhaṃ kauśikaṃ caiva śatānandaḥ purohitaḥ .
yathākramaṃ pūjayitvā rāmasyobhayapārśvayoḥ .. ४९..
sthāpayitvā sa tatrāgniṃ jvālayitvā yathāvidhi .
sītāmānīya śobhāḍhyāṃ nānāratnavibhūṣitām .. ५०..
sabhāryo janakaḥ prāyādrāmaṃ rājīvalocanam .
pādau prakṣālya vidhivattadapo mūrdhnyadhārayat .. ५१..
yā dhṛtā mūrdhni śarveṇa brahmaṇā munibhiḥ sadā .
tataḥ sītāṃ kare dhṛtvā sākṣatodakapūrvakam .. ५२..
rāmāya pradadau prītyā pāṇigrahavidhānataḥ .
sītā kamalapatrākṣī svarṇamuktādibhūṣitā .. ५३..
dīyate me sutā tubhyaṃ prīto bhava raghūttama .
iti prītena manasā sītāṃ rāmakare'rpayan .. ५४..
mumoda janako lakṣmīṃ kṣīrābdhiriva viṣṇave .
urmilāṃ caurasīṃ kanyāṃ lakṣmaṇāya dadau mudā .. ५५..
tathaiva śrutikīrtiṃ ca māṇḍavīṃ bhrātṛkanyake .
bharatāya dadāvekāṃ śatrughnāyāparāṃ dadau .. ५६..
catvāro dārasampannā bhrātaraḥ śubhalakṣaṇāḥ .
virejuḥ prajayā sarve lokapālā ivāpare .. ५७..
tato'bravīdvasiṣṭhāya viśvāmitrāya maithilaḥ .
janakaḥ svasutodantaṃ nāradenābhibhāṣitam .. ५८..
yajñabhūmiviśuddhyarthaṃ karṣato lāṅgalena me .
sītāmukhātsamutpannā kanyakā śubhalakṣaṇā .. ५९..
tāmadrākṣamahaṃ prītyā putrikābhāvabhāvitām .
arpitā priyabhāryāyai śaraccandranibhānanā .. ६०..
ekadā nārado'bhyāgādvivikte mayi saṃsthite .
raṇayanmahatīm vīṇāṃ gāyannarāyaṇaṃ vibhum .. ६१..
pūjitaḥ sukhamāsīno māmuvāca sukhānvitaḥ .
śṛṇuṣva vacanaṃ guhyaṃ tavābhyudayakāraṇam .. ६२..
paramātmā hṛṣīkeśo bhaktānugrahakāmyayā .
devakāryārthasiddhyarthaṃ rāvaṇasya vadhāya ca .. ६३..
jāto rāma iti khyāto māyāmānuṣaveṣadhṛk .
āste dāśarathirbhūtvā caturdhā parameśvaraḥ .. ६४..
yogamāyāpi sīteti jātā vai tava veśmani .
atastvaṃ rāghavāyaiva dehi sītāṃ prayatnataḥ .. ६५..
nānyebhyaḥ pūrvabhāryaiṣā rāmasya paramātmanaḥ .
ityuktvā prayayau devagatiṃ devamunistadā .. ६६..
tadārabhya mayā sītā viṣṇorlakṣmīrvibhāvyate .
kathaṃ mayā rāghavāya dīyate jānakī śubhā .. ६७..
iti cintāsamāviṣṭaḥ kāryamekamacintayam .
matpitāmahagehe tu nyāsabhūtamidaṃ dhanuḥ .. ६८..
īśvareṇa purā kṣiptaṃ puradāhādanantaram .
dhanuretatpaṇaṃ kāryamiti cintya kṛtaṃ tathā .. ६९..
sītāpāṇigrahārthāya sarveṣāṃ mānanāśanam .
tvatprasādānmuniśreṣṭha rāmo rājīvalocanaḥ .. ७०..
āgato'tra dhanurdraṣṭuṃ phalito me manorathaḥ .
adya me saphalaṃ janma rāma tvāṃ saha sītayā .. ७१..
ekāsanasthaṃ paśyāmi bhrājamānaṃ raviṃ yathā .. ७२..
tvatpādāmbudharo brahmā sṛṣṭicakrapravartakaḥ .
balistvatpādasalilaṃ dhṛtvābhūddivijādhipaḥ .. ७३..
tvatpādapāṃsusṃsparśādahalyā bhartṛśāpataḥ .
sadya eva vinirmuktā ko'nyastvatto'dhirakṣitā .. ७४..
yatpādapaṅkajaparāgasurāgayogivṛndairjitaṃ
bhavabhayaṃ jitakālacakraiḥ .
yannamakīrtanaparā jitaduḥkhaśokā devāstameva
śaraṇaṃ satataṃ prapadye .. ७५..
iti stutvā nṛpaḥ prādādrāghavāya mahātmane .
dīnārāṇāṃ koṭiśataṃ rathānāmayutaṃ tadā .. ७६..
aśvānāṃ niyutaṃ prādādgajānāṃ ṣaṭśataṃ tathā .
pattīnāṃ lakṣamekaṃ tu dāsīnāṃ triśataṃ dadau .. ७७..
divyāmbarāṇi harāṃśa muktāratnamayojjvalān .
sītāyai janakaḥ prādātprītyā duhitṛvatsalaḥ .. ७८..
vasiṣṭhādīnsusaṃpūjya bharataṃ lakṣmaṇaṃ tathā .
pūjayitvā yathānyāyaṃ tathā daśarathaṃ nṛpan .. ७९..
prasthāpayāmāsa nṛpo rājānaṃ raghusattamam .
sītāmāliṅgya rudatīṃ mātaraḥ sāśrulocanāḥ .. ८०..
śvaśrūśuśrūṣaṇaparā nityaṃ rāmamanuvratā .
pātivratyamupālambya tiṣṭha vatse yathā sukham .. ८१..
prayāṇakāle raghunandanasya bherīmṛdaṅgānakatūryaghoṣaḥ .
svarvāsibherīghanatūryaśabdaiḥ saṃmūrcchito
bhūtabhayaṅkaro'bhūt .. ८२..
iti śrīmadadhyātmarāmayaṇe umāmaheśvarasaṃvāde
bālakāṇḍe ṣaṣṭhaḥ sargaḥ .. ६..
.. bāla kāṇḍam ..
.. saptamaḥ sargaḥ ..
atha gacchati śrīrāme maithilādyojanatrayam .
nimittānyatighorāṇi dadarśa nṛpasattamaḥ .. १..
natvā vasiṣṭhaṃ papraccha kimidaṃ munipuṅgava .
nimittānīha dṛśyante viṣmāṇi samantataḥ .. २..
vasiṣṭastamatha prāha bhayamāgāmi sūcyate .
purapyabhayaṃ te'dya śīghrameva bhaviṣyati .. ३..
mṛgāḥ pradakṣiṇaṃ yānti paśya tvāṃ śubhasūcakāḥ .
ityevaṃ vadatastathā vavau ghorataro'nilaḥ .. ४..
muṣṇaṃścakṣūṃṣi sarveṣāṃ pāṃsuvṛṣṭibhirardayan .
tato vrajandadarśāgre tejorāśimupasthitam .. ५..
koṭisūryapratīkāśaṃ vidyutpuñjasamaprabham .
tejorāśiṃ dadarśātha jamadagnyaṃ pratāpavān .. ६..
nīlameghanibhaṃ prāṃśuṃ jaṭāmaṇḍalamaṇḍitam .
dhanuḥ paraśupāṇiṃ ca sākṣātkālamivāntakam .. ७..
kārtavīryāntakaṃ rāmaṃ dṛptakṣatriyamardanam .
prāptaṃ daśarathasyāgre kālamṛtyumivāparam .. ८..
taṃ dṛṣṭvā bhayasantrasto rājā daśarathastadā .
arghyādipūjāṃ vismṛtya trāhi trāhīti cābravīt .. ९..
daṇḍavatpraṇipatyāha putraprāṇaṃ prayaccha me .

iti bruvantaṃ rājānamanādṛtya raghūttamam .. १०..
uvāca niṣṭhuraṃ vākyaṃ krodhātpracalitendriyaḥ .
tvaṃ rāma iti nāmnā me carasi kṣatriyādhama .. ११..
dvandvayuddhaṃ prayacchāśu yadi tvaṃ kṣatriyo'si vai .
purāṇaṃ jarjaraṃ cāpaṃ bhaṅktvā tvaṃ kathyase mudhā .. १२..
asmiṃstu vaiṣṇave cāpe āropayasi cedguṇam .
tadā yuddhaṃ tvayā sārdhaṃ karomi raghuvaṃśaja .. १३..
no cetsarvānhaniṣyāmi kṣatriyāntakarohyaham .
iti bruvati vai tasmiṃścāla vasudhā bhṛśam .. १४..
andhakāro babhūvātha sarveṣāmapi cakṣuṣām .
rāmo dāśarathirvīro vīkṣya taṃ bhārgavaṃ ruṣā .. १५..
dhanurācchidya taddhastādātopya guṇamañjasā .
tūṇīrādbāṇamādāya saṃdhāyākṛṣya vīryavān .. १६..
uvāca bhārgavaṃ rāmaṃ śṛṇu brahmanvaco mama .
lakṣyaṃ darśaya bāṇasya hyamogho mama sāyakaḥ .. १७..
lokānpādayugaṃ vāpi vada śīghraṃ mamājñayā .
ayaṃ lokaḥ paro vātha tyayā gantuṃ na śakyate .. १८..
evaṃ tvaṃ hi prakartavyaṃ vada śīghraṃ mamājñayā .
evaṃ vadati śrīrāme bhārgavo vikṛtānanaḥ .. १९..
saṃsmaranpūrvavṛttāntamidaṃ vacanamabravīt .
rāma rāma mahābāho jāne tvāṃ parameśvaram .. २०..
purāṇapuruṣaṃ viṣṇuṃ jagatsargalayodbhavam .
bālye'yaṃ tapasā viṣṇumārādhayitumañjasā .. २१..
cakratīrthaṃ śubhaṃ gatvā tapasā viṣṇumanvaham .
atoṣayaṃ mahātmānaṃ nārāyaṇamananyadhīḥ .. २२..
tataḥ prasanno deveśaḥ śaṅkhacakragadādharaḥ .
uvāca māṃ raghuśreṣṭha prasannamukhapaṅkajaḥ .. २३..
śrībhagavānuvāca
uttiṣṭha tapaso brahmanphalitaṃ te tapo mahat .
maccidaṃśena yuktastvaṃ jahi haihayapuṅgavam .. २४..
kārtavīryaṃ pitṛhaṇaṃ yadarthaṃ tapasaḥ śramaḥ .
tatastriḥsaptakṛtvastvaṃ hatvā kṣtriyamaṇḍalam .. २५..
kṛtsanāṃ bhūmiṃ kaśyapāya dattvā śāntimupāvaha .
tretāmukhe dāśarathirbhūtvā rāmo'hamavyahaḥ .. २६..
utpatsye parayā śaktyā tadā drakṣyasi māṃ tataḥ .
mattejaḥ punarādāsye tyayi dattaṃ mayā purā .. २७..
tadā tapaścaraṃlloke tiṣṭha tvaṃ brahmaṇo dinam .
ityuktvāntardadhe devastathā sarvaṃ kṛtaṃ mayā .. २८..
sa eva viṣṇustvaṃ rāma jāto'si brahmaṇārthitaḥ .
mayi sthitaṃ tu tvattejastvayaiva punarāhṛtam .. २९..
adya me saphalaṃ janma pratīto'si mama prabho .
brahmādibhiralabhyastvaṃ prakṛteḥ pārago mataḥ .. ३०..
tyayi janmādiṣaḍbhāvā na santyajñānasaṃbhavāḥ .
nirvikāro'si pūrṇastvaṃ gamanādivivarjitaḥ .. ३१..
yathā jale phenajālaṃ dhūmo vahnau tathā tyayi .
tvadādhārā tvadviṣayā māyā kāryaṃ sṛjatyaho .. ३२..
yāvanmāyāvṛtā lokāstāvattvāṃ na vijānate .
avicāritasiddhaiṣāvidyā vidyāvirodhinī .. ३३..
avidyākṛtadehādisaṅghāte pratibimbitā .
cicchaktirjīvaloke'smin jīva ityabhidhīyate .. ३४..
yāvaddehamanaḥ prāṇabuddhyādiṣvabhimānavān .
tāvatkartṛtvabhoktṛtvasukhaduḥkhādibhāgbhavet .. ३५..
ātmanaḥsaṃsṛtirnāsti buddherjñānaṃ na jātviti .
avivekāddvyayaṃ yuṅktvā saṃsārīti pravartate .. ३६..
jaḍasya citsamāyogāccittvaṃ bhūyāccitestathā .
jaḍasaṅgājjaḍatvaṃ hi jalāgnyormelanaṃ yathā .. ३७..
yāvattvatpādabhaktānāṃ saṅgasaukhyaṃ na vindati .
tāvatsṃsāraduḥkhaughānna nivartennaraḥ sadā .. ३८..
tatsaṅgalabdhayā bhaktyā yadā tvāṃ samupāsate .
tadā māyā śanairyāti tānavaṃ pratipadyate .. ३९..
tatastvajjñānasampannaḥ sadgurustena labhyate .
vākyajñānaṃ gurorlabdhvā tvatprasādādvimucyate .. ४०..
tasmāttvadbhaktihīnānāṃ kalpakoṭiśatairapi .
na muktiśaṅkā vijñānaśaṅkā naiva sukhaṃ tathā .. ४१..
atastvatpādayugale bhaktirme janma janmani .
syāttvadbhaktimatāṃ saṅgo'vidyā
yābhyāṃ vinaśyati .. ४२..
loke tvadbhaktiniratāstvaddharmāmṛtavarṣiṇaḥ .
punanti lokamakhilaṃ kiṃ punaḥ svakulodbhavān .. ४३..
namo'stu jagatāṃ nātha namaste bhaktibhāvana .
namaḥ kāruṇikānanta rāmacandra namo'stu te .. ४४..
deva yadyatkṛtaṃ puṇyaṃ mayā lokajigīṣayā .
tatsarvaṃ tava bāṇāya bhūyādrāma namo'stu te .. ४५..
tataḥ prasanno bhagavān śrīrāmaḥ karuṇāmayaḥ .
prasanno'smi tava brahmanyatte manasi vartate .. ४६..
dāsye tadakhilaṃ kāmaṃ mā kuruṣvātra saṃśayam .
tataḥ prītena manasā bhārgavo rāmamabravīt .. ४७..
yadi me'nugraho rāma tavāsti madhusūdana .
tvadbhaktasaṅgastvatpāde dṛḍhā bhaktiḥ sadāstu me .. ४८..
stotrametatpaṭhedyastu bhaktihīno'pi sarvadā .
tvadbhaktistasya vijñānaṃ bhūyādante smṛtistava .. ४९..
tatheti rāghaveṇoktaḥ parikramya praṇamya tam .
pūjitastadanujñāto mahendrācalamanvagāt .. ५०..
rajā daśaratho hṛṣṭo rāmaṃ mṛtamivāgatam .
āliṅgyāliṅgya harṣeṇa netrābhyāṃ jalamutsṛjat .. ५१..
tataḥ prītena manasā svasthacittaḥ puraṃ yayau .
rāmalakṣmaṇaśatrughnabharatā devasaṃmitāḥ .. ५२..
svāṃ svāṃ bharyāmupādāya remire svasvamandire .
mātāpitṛbhyāṃ saṃhṛṣṭo rāmaḥ sītāsamanvitaḥ .
reme vaikuṇṭhabhavane śriyā saha yathā hariḥ .. ५३..
yudhājinnāma kaikeyībhrātā bharatamātulaḥ .
bharataṃ netumāgacchatsvarājyaṃ prītisaṃyutaḥ .. ५४..
preṣayāmāsa bharataṃ rājā snehasamanvitaḥ .
śatrughnaṃ cāpi saṃpūjya yudhājitamarindamaḥ .. ५५.
kausalyā śuśubhe devī rāmeṇa saha sītayā .
devamāteva paulomyā śacyā śakreṇa śobhanā .. ५६..
sākete lokanāthaprathitaguṇagaṇolokasaṅgītakīrtiḥ śrīrāmaḥ
sītayāste'khilajananikarānandasandohamūrtiḥ .
nityaśrīrnirvikāro niravadhivibhavonityamāyānirāso māyākāryānusārīmanuja iva sadā bhāti devo'khileśaḥ .. ५७..
//iti śrīmadadhyātmarāmayaṇe umāmaheśvarasaṃvāde
bālakāṇḍe sapthamaḥ sargaḥ

adhyātmarāmayaṇe ayodhyākāṇḍam
.. ayodhyā kāṇḍaḥ ..
.. prathamaḥ sargaḥ ..
ekadā sukhamāsīnaṃ rāmam svāntaḥpurājire .
sarvābharaṇasaṃpannaṃ ratnasiṃhāsane sthitam .. १..
nīlotpaladalaśyāmaṃ kaustubhāmuktakandharam .
sītayā rathadaṇḍena cāmareṇātha vījitam .. २..
vinodayantaṃ tāmbūlacarvaṇādibhirādarāt .
nārado'vataraddraṣṭumambarādyatra rāghavaḥ .. ३..
śuddhasphaṭikasaṅkāśaḥ śaraccandra ivāmalaḥ .
atarkitamupāyāto nārado divyadarśanaḥ .. ४..
taṃ dṛṣṭvā sahasotthāya rāmaḥ prītyā kṛtāñjaliḥ .
nanāma śirasā bhūmau sītayā saha bhaktimān .. ५..
uvāca nāradaṃ rāmaḥ prītyā paramayā yutaḥ .
saṃsāriṇāṃ muniśreṣṭha durlabhaṃ tava darśanam .
asmākaṃ viṣayāsaktacetasāṃ nitarāṃ muneḥ .. ६..
avāptaṃ me pūrvajanmakṛtapuṇyamahodayaiḥ .
saṃsāriṇāpi hi mune labhyate satsamāgamaḥ .. ७..
atastvaddarśanādeva kṛtārtho'smi munīśvara .
kiṃ kāryaṃ te mayā kāryaṃ brūhi tatkaravāṇi bhoḥ .. ८..
atha taṃ nārado'pyāha rāghavaṃ bhaktavatsalam .
kiṃ mohayasi māṃ rāma vākyairlokānusāribhiḥ .. ९..
saṃsāryahamiti proktaṃ satyametattvayā vibhoḥ .
jagatāmādibhūtā yā sā māyā gṛhiṇī tava .. १०..
tvatsannikarṣājjāyante tasyāṃ brahmādayaḥ prajāḥ .
tvadāśrayā sadā bhāti māyā yā kriguṇātmikā .. ११..
sūte'jasraṃ śuklakṛṣṇalohitāḥ sarvadā prajāḥ .
lokatrayamahāgehe gṛhasthastvamudāhṛtaḥ .. १२..
tvaṃ viṣṇurjānakī lakṣmīḥ śivastvaṃ jānakī śivā .
brahmā tvaṃ jānakī vāṇī sūryastvaṃ jānakī prabhā .. १३..
bhavān śaśāṅkaḥ sītā tu rohiṇī śubhalakṣaṇā .
śakrastvameva paulomī sītā svāhānalo bhavān .. १४..
yamastvaṃ kālarūpaśca sītā saṃyaminī prabho .
nirṛtistvaṃ jagannātha tāmasī jānakī śubhā .. १५..
rāma tvameva varuṇo bhārgavī jānakī śubhā .
vāyustvaṃ rāma sītā tu sadāgatiritīritā .. १६..
kuberastvaṃ rāma sītā sarvasaṃpatprakīrtitā .
rudrāṇī jānakī proktā rudrastvaṃ lokanāśakṛt .. १७..
loke strīvācakaṃ yāvattatsarvaṃ jānakī śubhā .
punnāmavācakaṃ yāvattatsarvaṃ tvaṃ hi rāghava .. १८..
tasmāllokatraye deva yuvābhyāṃ nāsti kiñcana .. १९..
tvadābhāsoditājñānamavyākṛtamitīryate .
tasmānmahāṃstataḥ sūtraṃ liṅgaṃ sarvātmakaṃ tataḥ .. २०..
ahaṅkāraśca buddhiśca pañcaprāṇendriyāṇi ca .
liṅgamityucyate prājñairjanmamṛtyusukhādimat .. २१..
sa eva jīvasaṃjñaśca loke bhāti jaganmayaḥ .
avācyānādyavidyaiva kāraṇopādhirucyate .. २२..
sthūlaṃ sūkṣmaṃ kāraṇākhyamupādhitritayaṃ citeḥ .
etairviśiṣṭo jīvaḥ syādviyuktaḥ parameśvaraḥ .. २३..
jāgratsvapnasuṣuptākhyā saṃsṛtiryā pravartate .
tasyā vilakṣaṇaḥ sākṣī cinmātrastvaṃ raghūttama .. २४..
tvatta eva jagajjātaṃ tvayi sarvaṃ pratiṣṭhitam .
tvayyeva līyate kṛtsnaṃ tasmāttvaṃ sarvakāraṇam .. २५..
rajjāvahimivātmānaṃ jīvaṃ jñātvā bhayaṃ bhavet .
parātmāhamiti jñātvā bhayaduḥkhairvimucyate .. २६..
cinmātrajyotiṣā sarvāḥ sarvadeheṣu buddhayaḥ .
tvayā yasmātprakāśyante sarvasyātmā tato bhavān .. २७..
ajñānānnyasyate sarvaṃ tvayi rajjo bhujaṅgavat .
tvajjñānāllīyate sarvaṃ tasmājjñānaṃ sadābhyaset .. २८..
tvatpādabhaktiyuktānāṃ vijñānaṃ bhavati kramāt .
tasmāttvadbhaktiyuktā ye muktibhājasta eva hi .. २९..
ahaṃ tvadbhaktabhaktānāṃ tadbhaktānāṃ ca kiṅkaraḥ .
ato māmaugṛhṇīṣva mohayasva na māṃ prabho .. ३०..
tvannābhikamalotpanno brahmā me janakaḥ prabho .
atastavāhaṃ pautro'smi bhaktaṃ māṃ pāhi rāghava .. ३१..
ityuktvā bahuśo natvā svānandāśru pariplutaḥ .
uvāca vacanaṃ rāma brahmaṇā nodito'smyaham .. ३२..
rāvaṇasya vadhārthāya jāto'siraghusattama .
idānīṃ rājyarakṣārthaṃ pitā tvāmbhiṣekṣyati .. ३३..
yadi rājyābhisaṃsakto rāvaṇaṃ na haniṣyasi .
pratijñā te kṛtā rāma bhūbhāraharaṇāya vai .. ३४..
tatsatyaṃ kuru rājendra satyasaṃdhastvameva hi .
śrutvaitadgaditaṃ rāmo nāradaṃ prāha sasmitam .. ३५..
śṛṇu nārada me kiñcidvidyate'viditaṃ kvacit .
pratijñātaṃ ca yatpūrvaṃ kariṣye tanna saṃśayaḥ .. ३६..
kintu kālānurodhena tattatprārabdhasaṃkṣayāt .
hariṣye sarvabhūbhāraṃ krameṇāsuramaṇḍalam .. ३७..
rāvaṇasya vināśārthaṃ śvo gantā daṇḍakānanam .
caturdaśa samāstatra hyuṣitvā muniveṣadhṛk .. ३८..
sītāmiṣeṇa taṃ duṣṭaṃ sakulaṃ nāśayāmyaham .
evaṃ rāme pratijñāte nāradaḥ pramumoda ha .. ३९..
pradakṣiṇatrayaṃ kṛvā daṇḍavatpraṇipatya tam .
anujñātaśca rāmeṇa yayau devagatiṃ muniḥ .. ४०..
saṃvādaṃ paṭhati śṛṇoti saṃsmaredvā yo nityaṃ
minivararāmayoḥ sabhaktyā /
saṃprāpnotyamarasudurlabhaṃ vimokṣaṃ kaivalyaṃ
viratipuraḥsaraṃ krameṇa

//iti śrīmadadhyātmarāmayaṇe umāmaheśvarasaṃvāde
ayodhyākāṇḍe prathamaḥ sargaḥ

.. adhyātma rāmāyaṇam ..
.. ayodhyā kāṇḍaḥ ..
.. dvitīyaḥ sargaḥ ..
atha rājā daśarathaḥ kadācidrahasi sthitaḥ .
vasiṣṭhaṃ svakulācāryamāhūyedamabhāṣata .. १..
bhagavan rāmamakhilāḥ praśaṃsanti muhurmuhuḥ .
paurāśca nigamā vṛddhā mantriṇaśca viśeṣataḥ .. २..
tataḥ sarvaguṇopetaṃ rāmaṃ rājīvalocanam .
jyeṣṭhaṃ rājye'bhiṣekṣyāmi vṛddho'haṃ munipuṅgava .. ३..
bharato mātulaṃ draṣṭuṃ gataḥ śatrughnasaṃyutaḥ .
abhiṣekṣye śva evāśu bhavāṃstaccānumodatām .. ४..
sambhārāḥ sambhriyantāṃ ca gaccha mantraya rāghavam .
ucchrīyantāṃ patākāśca nānāvarṇāḥ samantataḥ .. ५..
toraṇāni vicitrāṇi svarṇamuktāmayāni vai .
āhūya mantriṇāṃ rājā sumantraṃ mantrisattamam ..६..
ājñāpayati yadyattvāṃ munistattatsamānaya .
yauvarājye'bhiṣekṣyāmi śvobhūte raghunandanam .. ७..
tathete harṣātsa muniṃ kiṃ karomītyabhāṣata .
tamuvāca mahātejā vasiṣṭho jñānināṃ varaḥ .. ८..
śvaḥ prabhāte madhyakakṣe kanyakāḥ svarṇabhūṣitāḥ .
tiṣṭhantu ṣoḍaśa gajāḥ svarṇaratnādi bhūṣitāḥ .. ९..
caturdantaḥ samāyātu airāvatakulodbhavaḥ .
nānātīrthodakaiḥ pūrṇāḥ svarṇakumbhāḥ sahasraśaḥ .. १०..
sthāpyantāṃ navavaiyāghracarmāṇi trīṇi cānaya .
śvetacchatraṃ ratnadaṇḍaṃ muktāmaṇivirājitam .. ११..
divyamālyāni vastrāṇi divyānyābharaṇāni ca .
munayaḥ satkṛtāstatra tiṣṭhantu kuśapāṇayaḥ .. १२..
nartakyo vāramukhyāśca gāyakā veṇukāstathā .
nānāvāditrakuśalā vādayantu nṛpāṅgaṇe .. १३..
hastyaśvarathapādātā bahistiṣṭhantu sāyudhāḥ .
nagare yāni tiṣṭhanti devatāyatanāni ca .. १४..
teṣu pravartatāṃ pūjā nānābalibhirāvṛtā .
rājānaḥ śīghramāyāntu nānopāyanapāṇayaḥ .. १५..
ityādiśya muniḥ śrīmān sumantraṃ nṛpamantriṇam .
svayaṃ jagāma bhavanaṃ rāghavasyātiśobhanam .. १६..
rathamāruhya bhagavānvsiṣṭho munisattamaḥ .
trīṇi kakṣāṇyatikramya rathātkṣitimavātarat .. १७..
antaḥ praviśya bhavanaṃ svācāryatvādavāritaḥ .
gurumāgatamājñāya rāmastūrṇaḥ kṛtāñjaliḥ .. १८..
pratyudgamya namaskṛtya daṇḍavad bhaktisaṃyutaḥ .
svarṇapātreṇa pānīyamānināyāśu jānakī .. १९..
ratnāsane samāveśya pādau prakṣālya bhaktitaḥ .
tadapaḥ śirasā dhṛtvā sītāyā saha rāghavaḥ .. २०..
dhanyo'smītyabravīdrāmastava pādāmbudhāraṇāt .
śrīrāmeṇaivamuktastu prahasanmunirabravīt .. २१..
tvatpādasalilaṃ dhṛtvā dhanyo'bhūdgirijāpatiḥ
brahmāpi matpitā te hi pādatīrthahatāśubhaḥ .. २२..
idānīṃ bhāṣase yattvaṃ lokānāmupadeśakṛt .
jānāmi tvāṃ parātmānaṃ lakṣmyā saṃjātamīśvaram .. २३..
devakāryārthasiddhyarthaṃ bhaktānāṃ bhaktisiddhaye .
rāvaṇasya vadhārthāya jātaṃ jānāmi rāghava .. २४..
tathāpi devakāryārthṃ guhyaṃ nodghāṭayāmyaham .
tathā tvaṃ māyayā sarvaṃ karoṣi raghunandana .. २५..
tathaivānuvidhāsye'haṃ śiṣyastvaṃ gururapyaham .
gururgurūṇāṃ tvaṃ deva pitṝṇāṃ tvaṃ pitāmahaḥ .. २६..
antaryāmī jagadyātrāvāhakastvamagocaraḥ .
śuddhasattvamayaṃ dehaṃ dhṛtvā svādhīnasambhavam .. २७..
manuṣya iva loke'smin bhāsi tvaṃ yogamāyayā .
paurohityamahaṃ jāne vigarhyaṃ dūṣyajīvanam .. २८..
ikṣvākūṇāṃ kule rāmaḥ paramātmā janiṣyate .
iti jñātaṃ mayā pūrvaṃ brahmaṇā kathitaṃ purā .. २९..
tato'hamāśayā rāma tava sambandhakāṅkṣayā .
akārṣaṃ garhitamapi tavācāryatvasiddhaye .. ३०..
tato manoratho me'dya phalito raghunandana .
tvadadhīnā mahāmāyā sarvalokaikamohinī .. ३१..
māṃ yathā mohayennaiva tathā kuru raghūdvaha .
guruniṣkṛtikāmastvaṃ yadi dehyetadeva me .. ३२..
prasaṅgātsarvamapyuktaṃ na vācyaṃ kutracinmayā .
rājñā daśarathenāhaṃ preṣito'smi raghūdvaha .. ३३..
tvāmāmantrayituṃ rājye śvo'bhiṣekṣyati rāghava .
adya tvaṃ sītayā sārdhamupavāsaṃ yathāvidhi .. ३४..
kṛtvā śucirbhūmiśāyī bhava rāma jitendriyaḥ .
gacchāmi rājasānnidhyaṃ tvaṃ tu prātargamiṣyasi .. ३५..
ityuktvā rathamāruhya yayau rājagururdrutam .
rāmo'pi lakṣmaṇaṃ dṛṣṭvā prahasannidamabravīt .. ३६..
saumitre yauvarājye me śvo'bhiṣeko bhaviṣyati .
nimittamātramevāhaṃ kartā bhoktā tvameva hi ..

mama tvaṃ bahiḥ prāṇo nātra kāryā vicāraṇā .
tato vasiṣṭhena yathā bhāṣitaṃ tattathākarot .. ३८..
vasiṣṭho'pi nṛpaṃ gatvā kṛtaṃ sarvaṃ nyavedayat .
vasiṣṭhasya puro rājñā hyuktaṃ rāmābhiṣecanam .. ३९..
yadā tadaiva nagare śrutvā kaścitpumān jagau .
kausalyāyai rāmamātre sumitrāyai tathaiva ca .. ४०..
śrutvā te harṣasampūrṇe dadaturhāramuttamam .
tasmai tataḥ prītamānā kausalyā putravatsalā .. ४१..
lakṣmīṃ paryacaraddevīṃ rāmasyārthaprasiddhaye .
satyavādī daśarathaḥ karotyeva pratiśrutam .. ४२..
kaikeyīvaśagaḥ kintu kāmukaḥ kiṃ kariṣyati .
iti vyākulacittā sā durgāṃ devīmapūjayat .. ४३..
etasminnantare devā devīṃ vāṇīmacodayan .
gaccha devi bhuvo lokamayodhyāyāṃ prayatnataḥ .. ४४..
rāmābhiṣekavighnārthaṃ yatasvaṃ brahmavākyataḥ .
mantharāṃ praviśasvādau kaikeyīṃ ca tataḥ param .. ४५..
tato vighne samutpanne punarehi diviṃ śubhe .
tathetyuktvā tathā cakre praviveśātha mantharām .. ४६..
sāpi kubjā trivakrā tu prāsādāgramathāruhat .
nagaraṃ parito dṛṣṭvā sarvataḥ samalaṃkṛtam .. ४७..
nānātoraṇasambādhaṃ patākābhiralaṃkṛtam .
dānotsavasamāyuktā kausalyā cātiharṣitā .. ४८..
dhātrīṃ papraccha mātaḥ kiṃ nagaraṃ samalaṃkṛtam .
dānotsavasamāyuktā kausalyā cātiharṣitā .. ४९..
dadāti vipramukhyebho vastrāṇi vividhāni ca .
tāmuvāca tadā dhātrī rāmacandrābhiṣecanam .. ५०..
śvo bhaviṣyati tenādya sarvato'laṃkṛtaṃ puram .
tatśrutvā tvaritaṃ gatvā kaikeyīṃ vākyamabravīt .. ५१..
paryaṅkasthāṃ viśālākṣīmekānte paryavasthitām .
kiṃ śeṣe durbhage mūḍhe mahadbhayamupasthitam .. ५२..
na jānīṣe'tisaundaryamāninī mattagāminī .. ५३..
rāmasyānugrahādrājñaḥ śvo'bhiṣeko bhaviṣyati .
tatśrutvā sahasotthāya kaikeyī priyavādinī .. ५४..
tasyai divyaṃ dadau svarṇanūpuraṃ ratnabhūṣitam .
harṣasthāne kimiti me kathyate bhayamāgatam .. ५५..
bharatādhiko rāmaḥ priyakṛnme priyaṃvadaḥ .
kausalyāṃ māṃ samaṃ paśyan sadā śuśrūṣate hi mām .. ५६..
rāmādbhayaṃ kimāpannaṃ tava mūḍhe vadasva me .
tatśrutvā viṣasādātha kubjākāraṇavairiṇī .. ५७..
śṛṇu madvacanaṃ devi yathārthaṃ te mahadbhayam .
tvāṃ toṣayan sadā rājā priyavākyāni bhāṣate .. ५८..
kāmuko'tathyavādī ca tvāṃ vācā paritoṣayan .
kāryaṃ karoti tasyā vai rāmamātuḥ supuṣkalam .. ५९..
manasyetannidhāyaiva preṣayāmāsa te sutam .
bharataṃ mātulakule preṣayāmāsa sānujam .. ६०..
sumitrāyāḥ samīcīnaṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ .
lakṣmaṇo rāmamanveti rājyaṃ so'nubhaviṣyati .. ६१..
bharato rāghavasyāgre kiṅkaro vā bhaviṣyati .
vivāsyate vā nagarātprāṇairvā hāyate'cirāt .. ६२..
tvaṃ tu dāsīva kausalyāṃ nityaṃ paricariṣyasi .
tato'pi maraṇaṃ śreyo yatsapatnyāḥ parābhavaḥ .. ६३..
ataḥ śīghraṃ yatasvādya bharatasyābhiṣecane .
rāmasya vanavāsārthaṃ varṣāṇi nava pañca ca .. ६४..
tato rūḍho'bhaye putrastava rājñi bhaviṣyati .
upāyaṃ te pravakṣyāmi pūrvameva suniścitam .. ६५..
purā devāsure yuddhe rājā daśarathaḥ svayam .
indreṇa yācito dhanvī sahāyārthaṃ mahārathaḥ .. ६६..
jagāma senayā sārdhaṃ tvayā saha śubhānane .
yuddhaṃ prakurvatastasya rākṣasaiḥ saha dhanvinaḥ .. ६७..
tadākṣakīlo nyapatacchinnastasya na veda saḥ .
tvaṃ tu hastaṃ samāveśya kīlarandhre'tidhairyataḥ .. ६८..
sthitavatyasitāpāṅgi patiprāṇaparīpsayā .
tato hatvāsurānsarvān dadarśa tvāmarindamaḥ .. ६९..
āścaryaṃ paramaṃ lebhe tvāmāliṅgya mudānvitaḥ .
vṛṇīṣva yatte manasi vāñchitaṃ varado'smyaham .. ७०..
varadvayaṃ vṛṇīṣva tvamevaṃ rājāvadatsvayam .
tvayokto varado rājanyadi dattaṃ varadvayam .. ७१..
tvayyeva tiṣṭhatu ciraṃ nyāsabhūtaṃ mamānagha .
yadā me'vasaro bhūyāttadā dehi varadvayam .. ७२..
tathetyuktvā svayaṃ rājā mandiraṃ vraja suvrate .
tvattaḥ śrutaṃ mayā pūrvamidānīṃ smṛtimāgatam .. ७३..
ataḥ śīghraṃ praviśyādya krodhāgāraṃ ruṣānvitā .
vimucya sarvābharaṇaṃ sarvato vinikīrya ca .. ७४..
bhūmāveva śayānā tvaṃ tūṣṇīmātiṣṭha bhāmini .
yāvatsatyaṃ pratijñāya rājābhīṣṭaṃ karoti te .. ७५..
śrutvā trivakrayoktaṃ tattadā kekayanandinī .
tathyamevākhilaṃ mene duḥsaṅgāhitavibhramā .. ७६..
tāmāha kaikeyī duṣṭā kutaste buddhirīdṛśī .
evaṃ tvāṃ buddhisampannāṃ na jāne vakrasundari .. ७७..
bharato yadi me bhaviṣyati sutaḥ priyaḥ .
grāmān śataṃ pradāsyāmi mama tvaṃ prāṇavallabhā .. ७८..
ityuktvā kopabhavanaṃ praviśya sahasā ruṣā .
vimucya sarvābharaṇaṃ parikīrya samantataḥ .. ७९..
bhūmau śayānā malinā malināmbaradhāriṇī .
provāca śṛṇu me kubje yāvadrāmo vanaṃ vrajet .. ८०..
prāṇāṃstyakṣye'tha vā vakre śayiṣye tāvadeva hi .
niścayaṃ kuru kalyāṇi kalyāṇaṃ te bhaviṣyasi .. ८१..
ityuktvā prayayau kubjā gṛhaṃ sāpi tathākarot .. ८२..
dhīro'tyantadayānvito'pi saguṇācārānvito vāthavā
nītijño vidhivādadeśikaparo vidyāviveko'thavā .
duṣṭānāmatipāpabhāvitadhiyāṃ saṅgaṃ sadā vedbhajettadbuddhyā
paribhāvito vrajati tat sāmyaṃ krameṇa sphuṭam .. ८३..
ata saṅgaḥ parityājyo duṣṭānāṃ sarvadaiva hi .
duḥsaṅgī cyavate svārthādyatheyaṃ rājakanyakā .. ८४..
iti śrīmadadhyātmarāmayaṇe umāmaheśvarasaṃvāde
ayodhyākāṇḍe dvitīyaḥ sargaḥ .. २..
.. adhyātma rāmāyaṇam ..
.. ayodhyā kāṇḍaḥ ..
.. tṛtīyaḥ sargaḥ ..
tato daśaratho rājā rāmābhyudayakāraṇāt .
ādiśya mantriprakṛtīḥ sānando gṛhamāviśat .. १..
tatrādṛṣṭvā priyāṃ rājā kimetaditi vihvalaḥ .
yā purā mandiraṃ tasyāḥ praviṣṭe mayi śobhanā .. २..
hasantī māmupāyāti sā kiṃ naivādya dṛśyate .
ityātmanyeva saṃcintya manasātividūyatā .. ३..
papraccha dāsīnikaraṃ kuto vaḥ svāminī śubhā .
nāyāti māṃ yathāpūrvaṃ matpriyā priyadarśanā .. ४..
tā ūcuḥ krodhabhavanaṃ praviṣṭā naiva vidmahe .
kāraṇaṃ tatra deva tvaṃ gaccha niścetumarhasi .. ५..
ityukto bhayasantrasto rājā tasyāḥ samīpagaḥ .
upaviśya śanairdehaṃ spṛśanvai pāṇinābravīt .. ६..
kiṃ śeṣe vasudhāpṛṣṭe paryaṅkādīn vihāya ca .
māṃ tvaṃ khedayase bhīru yato māṃ nāvabhāṣase .. ७..
alaṅkāraṃ parityajya bhūmau malinavāsasā .
kimarthaṃ brūhi sakalaṃ vidhāsye tava vāñchitam .. ८..
ko vā tavāhitaṃ kartā nārī vā puruṣo'pi vā .
sa me daṇḍyaśca vadhyaśca bhaviṣyati na saṃśayaḥ .. ९..
brūhi devi yathā prītistadavaśyaṃ mamāgrataḥ .
tadidānīṃ sādhayiṣye sudurlabhamapi kṣaṇāt .. १०..
jānāsi tvaṃ mama svāntaṃ priyaṃ māṃ svavaśe sthitam .
tathāpi māṃ khedayase vṛthā tava pariśramaḥ .. ११..
brūhi kiṃ dhaninaṃ kuryāṃ daridraṃ te priyaṅkaram .
dhaninaṃ kṣaṇamātreṇa nirdhanaṃ ca tavāhitam .. १२..
brūhi kiṃ vā vadhiṣyāmi vadhārho vā vimokṣyase .
kimatra bahunoktena prāṇāndāsyāmi te priye .. १३..
mama prāṇātpriyataro rāmo rājīvalocanaḥ .
tasyopari śape brūhi tvaddhitaṃ tatkaromyaham .. १४..
iti bruvāṇaṃ rājānaṃ śapantaṃ rāghavopari .
śanairvimṛjya netre sā rājānaṃ pratyabhāṣata .. १५..
yadi satyapratijño'si śapathaṃ kuruṣe yadi .
yācñcāṃ me saphalāṃ kartuṃ śīghrameva tvamarhasi .. १६..
pūrvaṃ devāsure yuddhe mayā tvaṃ parirakṣitaḥ .
tadā varadvayaṃ dattaṃ tvayā me tuṣṭacetasā .. १७..

taddvayaṃ nyāsabhūtaṃ me sthāpitaṃ tvayi suvrata .
tatraikena vareṇāśu bharataṃ me priyaṃ sutam .. १८..
ebhiḥ saṃbhṛtasaṃbhārairyauvarājye'bhiṣecaya .
apareṇa vareṇāśu rāmo gacchatu daṇḍakān .. १९..
muniveṣadharaḥ śrīmān jaṭāvalkalabhūṣaṇaḥ .
caturdaśa samāstatra kandamūlaphalāśanaḥ .. २०..
punarāyātu tasyānte vane vā tiṣṭhatu svayam .
prabhāte gacchatu vanaṃ rāmo rājīvalocanaḥ .. २१..
yadi kiñcidvilambeta prāṇāṃstyakṣye tavāgrataḥ .
bhava satyapratijñastvametadeva mama priyam .. २२..
śrutvaitaddāruṇaṃ vākyaṃ kaikeyyā romaharṣaṇam .
nipapāta mahīpālo vajrāhata ivācalaḥ .. २३..
śanairunmīlya nayane vimṛjya parayā bhiyā .
duḥsvapno vā mayā dṛṣṭohyathavā cittavibhramaḥ .. २४..
ityālokya puraḥ patnīṃ vyāghrīmiva puraḥ sthitam .
kimidaṃ bhāṣase bhadre mama prāṇaharaṃ vacaḥ .. २५..
rāmaḥ kamaparādhaṃ te kṛtavānkamalekṣaṇaḥ .
mamāgre rāghavaguṇānvarṇayasyaniśaṃ śubhān .. २६..
kausalyāṃ māṃ samaṃ paśyan śuśrūṣā kurute sadā .
iti bruvantī tvaṃ pūrvamidānīṃ bhāṣase'nyathā .. २७..
rājyaṃ gṛhāṇa putrāya rāmastiṣṭhatu mandire .
anugṛhṇīṣva māṃ vāme rāmānnāsti bhayaṃ tava .. २८..
ityuktvāśruparītākṣaḥ pādayornipapāta ha .
kaikeyī pratyuvācedaṃ sāpi raktāntalocanā .. २९..
rājendra kiṃ tvaṃ bhrānto'si uktaṃ tadbhāṣase'nyathā .
mithyā karoṣi cetsvīyaṃ bhāṣitaṃ narako bhavet .. ३०..
vanaṃ na gacchedyadi rāmacandraḥ
prabhātakāle'jinacīrayuktaḥ .
udbandhanaṃ vā viṣabhakṣaṇaṃ vā
kṛtvā mariṣye puratastavāham .. ३१..
satyapratijño'hamitīha loke
viḍambase sarvasabhāntareṣu .
rāmopari tvaṃ śapathaṃ ca kṛtvā
mithyāpratijño narakaṃ prayāhi .. ३२..
ityuktaḥ priyayā dīno magno duḥkhārṇave nṛpaḥ .
mūrcchitaḥ patito bhūmau visaṃjño mṛtako yathā .. ३३..
evaṃ rātrigatā tasya duḥkhātsṃvatsaropamā .
aruṇodayakāle tu vandino gāyakā jaguḥ .. ३४..
nivārayitvā tān sarvānkaikeyī roṣamāsthitā .
tataḥ prabhātasamaye madhyakakṣamupasthitāḥ .. ३५..
brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyā ṛṣayaḥ kanyakāstathā .
chatraṃ ca cāmaraṃ divyaṃ gajo vājī tathaiva ca .. ३६..
anyāśca vāramukhyā yāḥ paurajānapadāstathā .
vasiṣṭhena yathājñaptaṃ tatsarvaṃ tatra saṃsthitam .. ३७..
striyo bālāśca vṛddhāśca rātrau nidrāṃ na lebhire .
kadā drakṣyāmahe rāmaṃ pītakauśeyavāsasam .. ३८..
sarvābharaṇasampannaṃ kirīṭakaṭakojjvalam .
kaustubhābharaṇaṃ śyāmaṃ kandarpaśatasundaram .. ३९..
abhiṣiktaṃ samāyātaṃ gajārūḍhaṃ smitānanam .
śvetacchatradharaṃ tatra lakṣmaṇaṃ lakṣaṇānvitam .. ४०..
rāmaṃ kadā vā drakṣyāmaḥ prabhātaṃ vā kadā bhavet .
ityutsukadhiyaḥ sarve babhūvuḥ puravāsinaḥ .. ४१..
nedānīmutthito rājā kimarthaṃ ceti cintayan .
sumantraḥ śanakaiḥ prāyādyatra rājāvatiṣṭhate .. ४२..
vardhayan jayaśabdena praṇamanśirasā nṛpam .
atikhinnaṃ nṛpaṃ dṛṣṭvā kaikeyīṃ samapṛcchata .. ४३..
devi kaikeyi vardhasva kiṃ rājā dṛśyate'nyathā .
tamāha kaikeyī rājā rātrau nidrāṃ na labdhavān .. ४४..
rāma rāmeti rāmeti rāmamevānucintayan .
prajāgareṇa vai rājā hyasvastha iva lakṣyate .
rāmamānaya śīghraṃ tvaṃ rājā draṣṭumihecchati .. ४५..
aśrutvā rājavacanaṃ kathaṃ gacchāmi bhāmini .
tatśrutvā mantriṇo vākyaṃ rājā mantriṇamabravīt .. ४६..
sumantra rāmaṃ drakṣyāmi śīghramānaya sundaram .
ityuktvastvaritaṃ gatvā sumantro rāmamandiram .. ४७..
avāritaḥ praviṣṭo'yaṃ tvaritaṃ rāmamabravīt .
śīghramāgaccha bhadraṃ te rāma rājīvalocana .. ४८..
piturgehaṃ mayā sārdhaṃ rājā tvāṃ draṣṭumicchati .
ityukto rathamāruhya sambhramāttvarito yayau .. ४९..
rāmaḥ sārathinā sārdhaṃ lakṣmaṇena samanvitaḥ .
madhyakakṣe vasiṣṭādīn paśyanneva tvarānvitaḥ .. ५०..
pituḥ samīpaṃ saṅgamya nanāma caraṇau pituḥ .
rāmamāliliṅgya rājā samutthāya sasambhramaḥ .. ५१..
bāhū prasārya rāmeti duḥkhānmadhye papāta ha .
hvāheti rāmastaṃ śīghramāliṅgyāṅkenyaveśayat .. ५२..
rājānaṃ mūrcchitaṃ dṛṣṭvā cukruśuḥ sarvayoṣitaḥ .
kimarthaṃ rodanamiti vasiṣṭo'pi samāviśat .. ५३..
rāmaḥ papraccha kimidaṃ rājño duḥkhyasya kāraṇam .
evaṃ pṛcchati rāme sā kaikeyī rāmamabravīt .. ५४..
tvameva kāraṇaṃ hyatra rājño duḥkhopaśāntaye .
kiñcitkāryaṃ tvayā rāma kartavyaṃ nṛpaterhitam .. ५५..
kuru satyapratijñastvaṃ rājānaṃ satyavādinam .
rājñā varadvayaṃ dattaṃ mama santuṣṭacetasā .. ५६..
tvadadhīnaṃ tu tatsarvaṃ vaktuṃ tvāṃ lajjate nṛpaḥ .
satyapāśena sambaddhaṃ pitaraṃ trātumarhasi .. ५७..
putraśabdena caitaddhi narakāttrāyate pitā .
rāmastayoditaṃ śrutvā śūlenābhihato yathā .. ५८..
vyathitaḥ kaikeyīṃ prāha kiṃ māmevaṃ prabhāṣase .
pitrārthe jīvitaṃ dāsye pibeyaṃ viṣamulbaṇam .. ५९..
sītāṃ tyakṣye'tha kausalyāṃ rājyaṃ cāpi tyajāmyaham .
anājñapto'pi kurute pituḥ kāryaṃ sa uttamaḥ .. ६०..
uktaḥ karoti yaḥ putraḥ sa madhyama udāhṛtaḥ .
ukto'pi kurute naiva sa putro mala ucyate .. ६१..
ataḥ karomi tatsarvaṃ yanmāmāha pitā mama .
satyaṃ satyaṃ karomyeva rāmo dvirnābhibhāṣate .. ६२..
iti rāmapratijñāṃ sā śrutvā vaktuṃ pracakrame .
rāma tvadbhiṣekārthaṃ saṃbhārāḥ saṃbhṛtāśca ye .. ६३..
taireva bharato'vaśyamabhiṣecyaḥ priyo mama .
apareṇa vareṇāśu cīravāsā jaṭādharaḥ .. ६४..
vanaṃ prayāhi śīghraṃ tvamadyaiva piturājñayā .
caturdaśa samāstatra vasa munyannabhojanaḥ .. ६५..
etadeva pituste'dya kāryaṃ tvaṃ kartumarhasi .
rājā tu lajjate vaktuṃ tvāmevaṃ raghunandana .. ६६..
śrīrāma uvāca
bharatasyaiva rājyaṃ syādahaṃ gacchāmi daṇḍakān .
kintu rājā na vaktīha māṃ na jāne'tra kāraṇam .. ६७..
śrutvaitadrāmavacanaṃ dṛṣṭvā rāmaṃ puraḥ sthitam .
prāha rājā daśaratho duḥkhito duḥkhitaṃ vacaḥ .. ६८..
strījitaṃ bhrāntahṛdayamunmārgaparivartinam .
nigṛhya māṃ gṛhāṇedaṃ rājyaṃ pāpaṃ na tadbhavet .. ६९..
evaṃ cedanṛtaṃ naiva māṃ spṛśedraghunandana .
ityuktvā duḥkhasantapto vilalāpa nṛpastadā .. ७०..
hā rāmā hā jagannātha hā mama prāṇavallabha .
māṃ visṛjya kathaṃ ghoraṃ vipinaṃ gantumarhasi .. ७१..
iti rāmaṃ samāliṅgya muktakaṇṭho ruroda ha .
visṛjya nayane rāmaḥ pituḥ sajalapāṇinā .. ७२..
āśvāsayāmāsa nṛpaṃ śanaiḥ sa nayakovidaḥ .
kimatra duḥkhena vibho rājyaṃ śāstu me'nujaḥ .. ७३..
ahaṃ pratijñāṃ nistīrya punaryāsyāmi te puram .
rājyātkoṭiguṇaṃ saukhyaṃ mama rājanvane sataḥ .. ७४..
tvatsatyapālanaṃ deva kāryaṃ cāpi bhaviṣyati .
kaikeyyāśca priyo rājanvanavāso mahāguṇaḥ .. ७५..
idānīṃ gantumicchāmi vyetu mātuśca hṛjjvaraḥ .
sambhāraścopahīyantāmabhiṣekārthamāhṛtāḥ .. ७६..
mātaraṃ ca samanuśvāsya anunīya ca jānakīm .
āgatya pādau vanditvā tava yāsye sukhaṃ vanam .. ७७..
ityuktvā tu parikramya mātaraṃ draṣṭumāyayau .
kausalyāpi hareḥ pūjāṃ kurute rāmakāraṇāt .. ७८..
homaṃ ca kārayāmāsa brāhmaṇebho dadau dhanam .
dhyāyate viṣṇumekāgramanasā maunamāsthitā .. ७९..
antaḥsthamekaṃ ghanacitprakāśaṃ
nirastasarvātiśayasvarūpam .
viṣṇuṃ sadānandamayaṃ hṛdabje sā
bhāvayantī na dadarśa rāmam .. ८०..
iti śrīmadadhyātmarāmayaṇe umāmaheśvarasaṃvāde
ayodhyākāṇḍe tṛtīyaḥ sargaḥ .. ३..
.. adhyātma rāmāyaṇam ..
.. ayodhyā kāṇḍaḥ ..

.. caturthaḥ sargaḥ ..
tataḥ sumitrā dṛṣṭvainaṃ rāmaṃ rājñīṃ sasambhramā .
kausalyāṃ bodhayāmāsa rāmo'yaṃ samupasthitaḥ .. १..
śrutvaiva rāmanāmaiṣā bahirdṛṣṭipravāhitā .
rāmaṃ dṛṣṭvā viśālākṣamāliṅgyāṅke nyaveśayat .. २..
mūrdhnyavaghrāya pasparśa gātraṃ nīlotpalacchavi .
bhuṅkṣva putreti ca prāha miṣṭamannaṃ kṣudhārtitaḥ .. ३..
rāmaḥ prāha na me mātarbhojanāvasaraḥ kutaḥ .
daṇḍakāgamane śīghraṃ mama kālo'dya niścitaḥ .. ४..
kaikeyīvaradānena satyasandhaḥ pitā mama .
bharatāya dadau rājyaṃ mamāpyāraṇyamuttamam .. ५..
caturdaśa samāstatra hyuṣitvā muniveṣadhṛk .
āgamiṣye punaḥ śīghraṃ na cintāṃ kartumarhasi .. ६..
tatśrutvā sahasodvignā mūrcchitā punarutthitā .
āha rāmaṃ suduḥkhārtā duḥkhasāgarasaṃplutā .. ७..
yadi rāma vanaṃ satyaṃ yāsi cennaya māmapi .
tvadvihīnā kṣaṇādarthaṃ vā jīvitaṃ dhāraye katham .. ८..
yathā gaurbālakaṃ vatsaṃ tyaktvā tiṣṭhenna kutracit .
tathaiva tvāṃ na śaknomi tyaktuṃ prāṇātpriyaṃ sutam .. ९..
bharatāya prasannaścedrājyaṃ rājā prayacchatu .
kimarthaṃ vanavāsāya tvāmājñāpayati priyam .. १०..
kaikeyyā varado rājā sarvasvaṃ vā prayacchatu .
tvayā kimaparāddhaṃ hi kaikeyyā vā nṛpasya vā .. ११..
pitā gururyathā rāma tavāhamadhikā tataḥ .
pitrā''jñapto vanaṃ gantuṃ vārayeyamahaṃ sutam .. १२..
yadi gacchasi madvākyamullaṅghya nṛpavākyataḥ .
tadā prāṇānparityajya gacchāmi yamasādanam .. १३..
lakṣmaṇo'pi tataḥ śrutvā kausalyāvacanaṃ ruṣā .
uvāca rāghavaṃ vīkṣya dahanniva jagattrayam .. १४..
unmattaṃ bhrāntamanasaṃ kaikeyīvaśavartinam .
baddhvā nihanmi bharataṃ tadbandhūnmātulānapi .. १५..
adya paśyantu me śauryaṃ lokānpradahataḥ purā .
rāma tvamabhiṣekāya kuru yatnamarindama .. १६..
dhanuṣpāṇirahaṃ tatra nihantya vighnakāriṇaḥ .
iti bruvantaṃ saumitrimāliṅgya raghunandanaḥ .. १७..
śūro'si raghuśārdūla mamātyantahite rataḥ .
jānāmi sarvaṃ te satyaṃ kintu tatsamayo na hi .. १८..
yadidaṃ dṛśyate sarvaṃ rājyaṃ dehādikaṃ ca yat .
yadi satyaṃ bhavettatra āyāsaḥ saphalaśca te .. १९..
bhogā meghavitānasyavidyullekheva cañcalāḥ .
āyurapyagnisantaptalohasyajalabinduvat .. २०..
yathā vyālagalasyo'pi bheko daṃśānapekṣate .
tathā kālāhinā grasto loko bhogānaśāśvatān .. २१..
karoti duḥkhena hi karmatantraṃ
śarīrabhogārthamaharniśaṃ naraḥ .
dehastu bhinnaḥ puruṣātsamīkṣyate
ko vātra bhogaḥ puruṣeṇa bhujyate .. २२..
pitṛmātṛsutabhrātṛdārabandhavādisaṃgamaḥ .
prapāyāmiva jantūnāṃ nadyāṃ kāṣṭhaudyavaccalaḥ .. २३..
chāyeva lakṣmīścapalā pratītā
tāruṇyamambūrmivadadhruvaṃ ca .
svapnopamaṃ strīsukhamāyuralpaṃ
tathāpi jantorabhimāna eṣaḥ .. २४..
saṃsṛtiḥ svapnasadṛśī sadā rogādisaṅkulā .
gāndharavanagaraprakhyā mūḍhastāmanuvartate .. २५..
āyuṣyaṃ kṣīyate yasmādādityasya gatāgataiḥ .
dṛṣṭvānyeṣāṃ jarāmṛtyū kathañcinnaiva budhyate .. २६..
sa eva divasaḥ saiva rātrirityeva mūḍhadhīḥ .
bhogānanupatatyeva kālavegaṃ na paśyati .. २७..
pratikṣaṇaṃ kṣaratyetadāyurāmaghaṭāmbuvat .
sapatnā iva rogaughāḥ śarīraṃ praharantyaho .. २८..
jarā vyāghrīva puratastarjayantyavatiṣṭhate .
mṛtyuḥ sahaiva yātyeṣa samayaṃ sampratīkṣate .. २९..
dehe'haṃbhāvamāpanno rājāhaṃ lokaviśrutaḥ .
ityasminmanute jantuḥ kṛmiviṅbhasmasaṃjñite .. ३०..
tvagasthimāṃsaviṇmūtraretoraktādisaṃyutaḥ .
vikārī pariṇāmī ca deha ātmā kathaṃ vada .. ३१..
yamāsthāya bhavām̐lloke dagdhumicchati lakṣmaṇa .
dehābhimāninaḥ sarve doṣāḥ prādurbhavanti hi .. ३२..
deho'hamiti yo buddhiravidyā sā prakīrtitā .
nāhaṃ dehaścidātmeti buddhirvidyeti bhaṇyate .. ३३..
avidyā saṃsṛterheturvidyā tasyā nivartikā .
tasmādyatnaḥ sadā kāryo vidyābhyāse mumukṣubhiḥ .
kāmakrodhādayastatra śatravaḥ śatrusūdana .. ३४..
tatrāpi krodha evālaṃ mokṣavighnāya sarvadā .
yenāviṣṭaḥ pumānhanti pitṛbhrātṛsuhṛtsakhīn .. ३५..
krodhamūlo manastāpaḥ krodhaḥ saṃsārabandhanam .
dharmakṣayakaraḥ krodhastasmātkrodhaṃ parityaja .. ३६..
krodha eṣa mahān śatrustṛṣṇā vaitaraṇī nadī .
santtoṣo nandanavanaṃ śāntireva hi kāmadhuk .. ३७..
tasmmacchāntiṃ bhajasvādya śatrurevaṃ bhavenna te .
dehendriyamanaḥprāṇabuddhyādibhyo vilakṣaṇaḥ .. ३८..
ātmā śuddhaḥ svayaṃjyotiravikārī nirākṛtiḥ .
yāvaddehendriyaprāṇairbhinnatvaṃ nātmano viduḥ .. ३९..
tāvatsaṃsāraduḥkhaughaiḥ pīḍyante mṛtyusaṃyutāḥ .
tasmāttvaṃ sarvadā bhinnamātmānaṃ hṛdi bhāvaya .. ४०..
buddhyādibhyo bahiḥ sarvamanuvartasva mā khidaḥ .
bhuñjanprārabdhamakhilaṃ sukhaṃ vā duḥkhameva vā .. ४१..
pravāhapatitaṃ kāryaṃ kurvannapi na lipyase .
bāhye sarvatra kartṛtvamāvahannapi rāghava .. ४२..
antaḥśuddhasvabhāvastvaṃ lipyase na ca karmabhiḥ .
etanmayoditaṃ kṛtsnaṃ hṛdi bhāvaya sarvadā .. ४३..
saṃsāraduḥkhairakhilairbādhyase na kadācana .
tvamapyamba mamā''diṣṭaṃ hṛdi bhāvaya nityadā .. ४४..
samāgamaṃ pratīkṣamba na duḥkhaiḥ pīḍyase ciram .
na sadaikatra saṃvāsaḥ karmamārgānuvartinām .. ४५..
yathā pravāhapatitaplavānāṃ saritāṃ tathā .
caturdaśasamāsaṅkhyā kṣaṇārddhamiva jāyate .. ४६..
anumanyasva māmamba duḥkhaṃ santyajya dūrataḥ .
evaṃ cetsukhasaṃvāso bhaviṣyati vane mama .. ४७..
ityuktvā daṇḍavanmātuḥ pādayorapatacciram .
utthāpyāṅkesamāveśya āśīrbhirabhyanandayat .. ४८..
sarve devāḥ sagandharvā brahmaviṣṇuśivādayaḥ .
rakṣantu tvāṃ sadā yāntaṃ tiṣṭhantaṃ nidrayāyutam .. ४९..
iti prasthāpayāmāsa samāliṅgya punaḥ punaḥ .
lakṣmaṇo'pi tadā rāmaṃ natvā harṣāśrugadgadaḥ .. ५०..
āha rāma mamāntaḥsthaḥ saṃśayo'yaṃ tvayā hṛtaḥ .
yāsyāmi pṛṣṭhato rāma sevāṃ kartuṃ tadādiśa .. ५१..
anugṛhṇīṣva māṃ rāma nocetprāṇāṃstyajāmyaham .
tathetirāghavo'pyāhalakṣmaṇaṃ yāhi mā ciram .. ५२..
pratasthe tāṃ samādhātuṃ gataḥ sītāpatirvibhuḥ .
āgataṃ patimālokya sītā susmitabhāṣiṇī .. ५३..
svarṇapātrasthasalilaiḥ pādau prakṣālya bhaktitaḥ .
papraccha patimālokya deva kiṃ senayā vinā ..

āgato'si gataḥ kutra śvetacchatraṃ ca te kutaḥ .
vāditrāṇi na vāndyate kirīṭādivivarjitaḥ .. ५५..
sāmantarājasahitaḥ sambhramānnāgato'si kim .
iti smasītayā pṛṣṭo rāmaḥ sasmitamabravīt .. ५६..
rājñā me daṇḍakāraṇye rājyaṃ dattaṃ śubhe'khilam .
atastatpālanārthāya śīghraṃ yāsyāmi bhāmini .. ५७..
adyaiva yāsyāmi vanaṃ tvaṃ tu śvaśrūsamīpagā .
śuśrūṣāṃ kuru me māturna mithyāvādino vayam .. ५८..
iti bruvantaṃ śrīrāmaṃ sītā bhītābravīdvacaḥ .
kimarthaṃ vanarājyaṃ te pitrā dattaṃ mahātmanā .. ५९..
tāmāha rāmaḥ kaikeyyai rājā prīto varaṃ dadau .
bharatāya dadau rājyaṃ vanavāsaṃ mamānaghe .. ६०..
caturdaśa samāstatra vāso me kila yācitaḥ .
tayā devyā dadau rājā satyavādī dayāparaḥ .. ६१..
ataḥ śīghraṃ gamiṣyāmi mā vighnaṃ kuru bhāmini .
śrutvā tadrāmavacanaṃ jānakī prītisaṃyutā .. ६२..
ahamagre gamiṣyāmi vanaṃ paścāttvameṣyasi .
ityāha māṃ vinā gantuṃ tava rāghava nocitam .. ६३..
tāmāha rāghavaḥ prītaḥ svapriyāṃ priyavādinīm .
kathaṃ vanaṃ tvāṃ neṣye'haṃ bahuvyāghramṛgākulam .. ६४..
rākṣasā ghorarūpāśca santi mānuṣabhojinaḥ .
siṃhavyāghravarāhāśca sañcaranti samantataḥ .. ६५..
kaṭvamlaphalamūlāni bhojanārthaṃ sumadhyame .
apūpānapi vyañjanāni vidyante na kadācana .. ६६..
kāle kāle phalaṃ vāpi vidyate kutra sundari .
mārgo na dṛśyate kvāpi śarkarākaṇṭakānvitaḥ .. ६७..
guhāgahvarasambādhaṃ jhallīdaṃśādibhiryutam .
evaṃ bahuvidhaṃ doṣaṃ vanaṃ daṇḍakasajñitam .. ६८..
pādacāreṇa gantavyaṃ śītavātātapādimat .
rākṣasādīnvane dṛṣṭvā jīvitaṃ hāsyase'cirāt .. ६९..
tasmādbhadre gṛhe tiṣṭha śīghraṃ drakṣyasi māṃ punaḥ .
rāmasya vacanaṃ śrutvā sītā duḥkhasamanvitā .. ७०..
pratyuvāca sphuradvaktrā kiñcitkopasamanvitā .
kathaṃ māmicchase tyaktuṃ dharmapatnīṃ pativratām .. ७१..
tvadananyāmadoṣāṃ māṃ dharmajño'si dayāparaḥ .
tvatsamīpe sthitāṃ rāma ko vā māṃ dharṣayedvane .. ७२..
phalamūlādikaṃ yadyattava bhuktāvaśeṣitam .
tadevāmṛtatulyaṃ me tena tuṣṭā ramāmyaham .. ७३..
tvayā saha carantyā me kuśāḥ kāśāśca kaṇṭakāḥ .
puṣpāstaraṇatulyā me bhaviṣyanti na saṃśayaḥ .. ७४..
ahaṃ tvāṃ kleśaye naiva bhaveyaṃ kāryasādhinī .
bālye māṃ vīkṣya kaścidvaijyotiḥśāstraviśāradaḥ .. ७५..
prāha te vipine vāsaḥ patyā saha bhaviṣyati .
satyavādī dvijo bhūyādgamiṣyāmi tvayā saha .. ७६..
anyatkiñcitpravakṣyāmi śrutvā māṃ naya kānanam .
rāmāyaṇāni bahuśaḥ śrutāni bahubhirdvijaiḥ .. ७७..
sītāṃ vinā vanaṃ rāmo gataḥ kiṃ kutracidvada .
atastvayā gamiṣyāmi sarvathā tvatsahāyinī .. ७८..
yadigacchasi maṃ tyatktvā prāṇāṃstyakṣyāmi te'grataḥ .
iti taṃ niścayaṃ jñātvā sītāyā raghunandanaḥ .. ७९..
abravīddevi gaccha tvaṃ vanaṃ śīghraṃ mayā saha .
arundhatyai prayacchāśu hārānābharaṇāni ca .. ८०..
brāhmaṇebhyo dhanaṃ sarvaṃ dattvā gacchāmahe vanam .
ityuktvā lakṣmaṇenāśu dvijānāhūya bhaktitaḥ .. ८१..
dadau gavāṃ vṛndaśataṃ dhanāni
vastrāṇi divyāni vibhūṣaṇāni .
kuṭumbavadbhyaḥ śrutaśīlavadbhyo
mudā dvijebhyo raghuvaṃśaketuḥ .. ८२..
arundhatyai dadau sītā mukhyānyābharaṇāni ca .
rāmo mātuḥ sevakebhyo dadau dhanamanekadhā .. ८३..
svakāntaḥpuravāsibhyaḥ sevakebhyastathaiva ca .
paurajānapadebhyaśca brāhmaṇebhyaḥ sahasraśaḥ .. ८४..
lakṣmaṇo'pi sumitrāṃ tu kausalyāyai samarpayat .
dhanuṣpāṇiḥ samāgatya rāmasyāgre vyavasthitaḥ .. ८५..
rāmaḥ sītā lakṣmaṇaśca jagmuḥ sarve nṛpālayam .. ८६..
śrīrāmaḥ saha sītayā nṛpapathe gacchan śanaiḥ sānujaḥ .
paurān jānapaddkutūhaladṛśaḥ sānandamudvīkṣayan .
śyāmaḥ kāmasahasrasundaravapuḥ kāntyā diśo bhāsayan .
pādanyāsapavitritākhilajagat prāpālayaṃ tatpituḥ .. ८७..
iti śrīmadadhyātmarāmayaṇe umāmaheśvarasaṃvāde
ayodhyākāṇḍe caturthaḥ sargaḥ .. ४..
.. adhyātma rāmāyaṇam ..
.. ayodhyā kāṇḍaḥ ..
.. pañcamaḥ sargaḥ ..
āyāntaṃ nāgarā dṛṣṭvā mārge rāmaṃ sajānakīm .
lakṣmaṇena samaṃ vīkṣya ūcuḥ sarve parasparam .. १..
kaikeyyā varadānādi śrutvā duḥkhasamāvṛtāḥ .
bata rājā daśarathaḥ satyasandhaṃ priyaṃ sutam .. २..
strīhetoratyajatkāmī tasya satyavatā kutaḥ .
kaikeyī vā kathaṃ duṣṭā rāmaṃ satyaṃ priyaṅkaram .. ३..
vivāsayāmāsa kathaṃ krūrakarmātimūḍhadhīḥ .
he janā nātra vastavyaṃ gacchamo'dyaiva kānanam .. ४..
yatra rāmaḥ sabhāryaśca sānujo gantumicchati .
paśyantu jānakīṃ sarve pādacāreṇa gacchatīm .. ५..
puṃbhiḥ kadāciddṛṣṭvā vā jānakī lokasundarī .
sāpi pādena gacchantī janasaṅgheṣvanāvṛtā .. ६..
rāmo'pi pādacāreṇa gajāśvādivivarjitaḥ .
gacchati drakṣyatha vibhuṃ sarvalokaikasundaram .. ७..
rākṣasī kaikeyīnāmnī jātā sarvavināśinī .
rāmasyāpi bhavedduḥkhaṃ sītāyāḥ pādayānataḥ .. ८..
balavānvidhirevātra puṃprayatno hi durbalaḥ .
iti duḥkhākule vṛnde sādhūnāṃ munipuṅgavaḥ .. ९..
abravīdvāmadevo'tha sādhūnāṃ saṅghamadhyagaḥ .
mānuśocatha rāmaṃ vā sītāṃ vā vacmi tattvataḥ .. १०..
eṣa ramaḥ paro viṣṇurādinārāyaṇaḥ smṛtaḥ .
eṣā sā jānakī lakṣmīryogamāyeti viśrutā .. ११..
asau śeṣastamanveti lakṣmaṇākhyaśca sāmpratam .
eṣa māyāguṇairyuktastattadākāravāniva .. १२..
eṣa eva rajoyukto brahmābhūdviśvabhāvanaḥ .
sattvāviṣṭastathā viṣṇustrijagatpratipālakaḥ .. १३..
eṣa rudrastāmaso'nte jagatpralayakāraṇam .
eṣa matsyaḥ purā bhūtvā bhaktaṃ vaivasvataṃ manum .. १४..
nāvyāropya layasyānte pālayāmāsa rāghavaḥ .
samudramathane pūrvaṃ mandare sutalaṃ gate .. १५..
adhārayatsvapṛṣṭhe'driṃ kūrmarūpī raghūttamaḥ .
mahī rasātalaṃ yātā pralaye sūkaro'bhavat .. १६..
tolayāmāsa daṃṣṭrāgre tāṃ kṣoṇīṃ raghunandanaḥ .
nārasiṃhaṃ vapuḥ kṛtvā prahlādavaradaḥ purā .. १७..
trailokyakaṇṭakaṃ rakṣaḥ pāṭayāmāsa tannakhaiḥ .
putrarājyaṃ hṛtaṃ dṛṣṭvā hyadityā yācitaḥ purā .. १८..
vāmanatvamupāgamya yāñcayā cāharatpunaḥ .
duṣṭakṣatriyabhūbhāranivṛttyai bhārgavo'bhavat .. १९..
sa eva jagatāṃ nātha idānīṃ rāmatāṃ gataḥ .
rāvaṇādīni rakṣāṃsi koṭiśo nihaniṣyati .. २०..
mānuṣeṇaiva maraṇaṃ tasya dṛṣṭaṃ durātmanaḥ .
rājñā daśarathenāpi tapasārādhito hariḥ .. २१..
putratvākāṅkṣayā viṣṇostadā putro'bhavaddhariḥ .
sa eva viṣṇuḥ śrīrāmo rāvaṇādivadhāya hi .. २२..
gantādyaiva vanaṃ rāmo lakṣmaṇena sahāyavān .
eṣā sītā harermāyā sṛṣṭisthityantakāriṇī .. २३..
rājā vā kaikeyī vāpi nātra kāraṇamaṇvapi .
pūrvedyurnāradaḥ prāha bhūbhāraharaṇāya ca .. २४..
rāmo'pyāha svayaṃ sākṣācchvo gamiṣyāmyahaṃ vanam .
ato rāmaṃ samuddiśya cintāṃ tyajata bāliśāḥ .. २५..
rāmarāmeti ye nityaṃ japanti manujā bhuvi .
teṣāṃ mṛtyu bhayādīni na bhavanti kadācana .. २६..
kā punastasya rāmasya duḥkhaśaṅkā mahātmanaḥ .
rāmanāmnaiva muktiḥ syātkalau nānyena kenacit .. २७..
māyāmānuṣarūpeṇa viḍambayati lokakṛt .
bhaktānāṃ bhajārthāya rāvaṇasya vadhāya ca .. २८..
rājñaścābhīṣṭasiddhyarthaṃ mānuṣaṃ vapurāśritaḥ .
ityuktvā virarāmātha vāmadevo māhāmuniḥ .. २९..
śrutvā te'pi dvijāḥ sarve rāmaṃ jñātvā hariṃ vibhum .
jahurhṛtsaṃśayagranthiṃ rāmamevānvacintayan .. ३०..
ya idaṃ cintayennityaṃ rahasyaṃ rāmasītayoḥ .

tasya rāme dṛḍhā bhaktirbhavedvijñānapūrvikā .. ३१..
rahasyaṃ gopanīyaṃ vo yūyaṃ vai rāghavapriyāḥ .
ityuktvā prayayau vipraste'pi rāmaṃ paraṃ viduḥ .. ३२..
tato rāmaḥ samāviśya pitṛgehamavāritaḥ .
sānujaḥ sītayā gatvā kaikeyīmidamabravīt .. ३३..
āgatāḥ smo vayaṃ mātastrayaste sammataṃ vanam .
gantuṃ kṛtadhiyaḥ śīghramājñāpayatu naḥ pitā .. ३४..
ityuktā sahasotthāya cīrāṇi pradadau svayam .
rāmāya lakṣmaṇāyātha sītāyai ca pṛthak pṛthak .. ३५..
rāmastu vastrāṇyutsṛjya vanyacīrāṇi paryadhāt .
lakṣmaṇo'pi tathā cakre sītā tanna vijānatī .. ३६..
haste gṛhītvā rāmasya lajjayā mukhamaikṣata .
rāmo gṛhītvā taccīramṃśuke paryaceṣṭayat .. ३७..
tad dṛṣṭvā rurudaḥ sarve rājadārāḥ samantataḥ .
vasiṣṭhastu tadākarṇya ruditaṃ bhartsayan ruṣā .. ३८..
kaikeyīṃ prāha durvṛtte rāma eva tvayā vṛtaḥ .
vanavāsāya duṣṭe tvaṃ sītāyai kiṃ prayacchasi .. ३९..
yadi rāmaṃ samanveti sītā bhaktyā pativratā .
divyāmbaradharā nityaṃ sarvābharaṇabhūṣitam .. ४०..
ramayatvaniśaṃ rāmaṃ vanaduḥkhanivāriṇī .
rājā daśaratho'pyāha sumantraṃ rathamānaya .. ४१..
rathamāruhya gacchantu vanaṃ vanacarapriyāḥ .
ityuktvā rāmamālokya sītāṃ caiva salakṣmaṇam .. ४२..
duḥkhānnipatito bhūmau rurodāśrupariplutaḥ .
āruroha rathaṃ sītā śīghraṃ rāmasy paśyataḥ .. ४३..
rāmaḥ pradakṣiṇaṃ kṛtvā pitaraṃ rathamāruhat .
lakṣmaṇaḥ khaḍgayugalaṃ dhanustūṇīyugaṃ tathā .. ४४..
gṛhītvā rathamāruhya nodayāmāsa sārathim .
tiṣṭha tiṣṭha sumantreti rājā daśaratho'bravīt .. ४५..
gaccha gaccheti rāmeṇa nodito'codayadratham .
rāme dūraṃ gate rājā mūrcchitaḥ prāpatadbhuvi .. ४६..
paurāstu bālavṛddhāśca vṛddhā brāhmaṇasattamāḥ .
tiṣṭha tiṣṭheti rāmeti krośanto rathamanvayuḥ .. ४७..
rājā ruditvā suciraṃ māṃ nayantu gṛhaṃ prati .
kausalyāyā rāmamāturityāha paricārakān .. ४८..
kiñcitkālaṃ bhavettatra jīvanaṃ duḥkhitasya me .
ata ūrdhvaṃ na jīvāmi ciraṃ rāmaṃ vinā kṛtaḥ .. ४९..
tato gṛhaṃ praviśyaiva kausalyāyāḥ papāta ha .
mūrcchitaśca cirāduddhvā tūṣṇīmevāvatasthivān .. ५०..
rāmastu tamasātīraṃ gatvā tatrāvasatsukhī .
jalaṃ prāśya nirāhāro vṛkṣamūle'svapadvibhuḥ .. ५१..
sītayā saha dharmātmā dhanuṣpāṇistu lakṣmaṇaḥ .
pālayāmāsa dharmajñaḥ sumantreṇa samanvitaḥ .. ५२..
paurāḥ sarve samāgatya sthitāstasyāvidūrataḥ .
śaktā rāmaṃ puraṃ netuṃ nocedgacchāmahe vanam .. ५३..
iti niścayamājñāya teṣāṃ rāmo'tivismitaḥ .
nāhaṃ gacchāmi nagaramete vai kleśabhāginaḥ .. ५४..
bhaviṣyantīti niścitya sumantramidamabravīt .
idānīmeva gacchāmaḥ sumantra rathamānaya .. ५५..
ityājñaptaḥ sumantro'pi rathaṃ vāhairayojayat .
āruhya rāmaḥ sītā ca lakṣmaṇo'pi yayurdrutam .. ५६..
ayodhyābhimukhaṃ gatvā kiñciddūraṃ tato yayuḥ .
te'pi rāmamadṛṣṭvaiva prātarutthāya duḥkhitāḥ .. ५७..
rathanemigataṃ mārgaṃ paśyantaste puraṃ yayuḥ .
hṛdi rāmaṃ sasītaṃ te dhyāyantastathuranvaham .. ५८..
sumantro'pi rathaṃ śīghraṃ nodayāmāsa sādaram .
sphītān janapadānpaśyan rāmaḥ sītāsamanvitaḥ .. ५९..
gaṅgātīraṃ samāgacchacchṛṅgaverāvidūrataḥ .
gaṅgāṃ dṛṣṭvā namaskṛtya snātvā sānandamānasaḥ .. ६०..
śiṃśipāvṛkṣamūle sa niṣasāda raghūttamaḥ .
tato guho janaiḥ śrutvā rāmāgamamahotsavam .. ६१..
sakhāyaṃ svāminaṃ draṣṭuṃ harṣāttūrṇaṃ samāpatat .
phalāni madhupuṣpādi gṛhītvā bhaktisaṃyutaḥ .. ६२..
rāmasyāgre vinikṣipya daṇḍavatprāpatadbhuvi .
guhamutthāpya taṃ tūrṇaṃ rāghavaḥ pariṣasvaje .. ६३..
saṃpṛṣṭakuśalo rāmaṃ guhaṃ prāñjalirabravīt .
dhanyo'hamadya me janma naiṣādaṃ lokapāvana .. ६४..
babhūva paramānadaḥ spṛṣṭvā te'ṅgaṃ raghūttama .
naiṣādarājyametatte kiṅkarasya raghūttama .. ६५..
tvadadhīnaṃ vasannatra pālayāsmān raghūdvaha .
āgaccha yāmo nagaraṃ pāvanaṃ kuru me gṛham .. ६६..
gṛhāṇa phalamūlāni tvadarthaṃ sañcitāni me .
anugṛhṇīṣva bhagavan dāsaste'haṃ surottama .. ६७..
rāmastamāha suprīto vacanaṃ śṛṇu me sakhe .
na vekṣyāmi gṛhaṃ grāmaṃ nava varṣāṇi pañca ca .. ६८..
dattamanyena no bhuñje phalamūlādi kiñcana .
rājyaṃ mamaitattaṃ sarvaṃ tvaṃ sakhā me'tivallabhaḥ .. ६९..
vaṭakṣīraṃ samānāyya jaṭāmukuṭamādarāt .
babandha lakṣmaṇenātha sahito rathunandanaḥ .. ७०..
jalamā tu samprāśya sītayā saha rāghavaḥ .
āstṛtaṃ kuśaparṇādyaiḥ śayanaṃ lakṣmaṇena hi .. ७१..
uvāsa tatra nagaraprāsādāgre yathā purā .
suṣvāpa tatra vaidehyā paryaṅka iva saṃskṛte .. ७२..
tato'vidūre parigṛhya cāpaṃ
sabāṇatūṇīradhanuḥ sa lakṣmaṇaḥ .
rarakṣa rāmaṃ parito vipaśyan
guhena sārdhaṃ saśarāsanena .. ७३..
iti śrīmadadhyātmarāmayaṇe umāmaheśvarasaṃvāde
ayodhyākāṇḍe pañcamaḥ sargaḥ .. ५..
.. adhyātma rāmāyaṇam ..
.. ayodhyā kāṇḍaḥ ..
.. ṣaṣṭhaḥ sargaḥ ..
suptaṃ rāmaṃ samālokya guhaḥ so'śrupariplutaḥ .
lakṣmaṇaṃ prāha vinayād bhrātaḥ paśyasi rāghavam .. १..
śayānaṃ kuśapatrauvasaṃstare sītayā saha .
yaḥ śete svarṇaparyaṅke svāstīrṇe bhavanottame .. २..
kaikeyī rāmaduḥkhasya kāraṇaṃ vidhinā kṛtā .
mantharābuddhimāsthāya kaikeyī pāpamācarat .. ३..
tacchrutvā lakṣmaṇaḥ prāha sakhe śṛṇu vaco mama .
kaḥ kasya heturduḥkhasya kaśca hetuḥ sukhasya ca .. ४..
svapūrvārjitakarmaiva kāraṇaṃ sukhaduḥkhayoḥ .. ५..
sukhasya duḥkhasya na ko'pi dātā paro
dadātīti kubuddhireṣā .
ahaṃ karomīti vṛthabhimānaḥ
svakarmasūtragrathito hi lokaḥ .. ६..
suhṛnmitrāryudāsīnadveṣyamadhyasthabāndhavāḥ .
svayamevācarankarma tathā tatra vibhāvyate .. ७..
sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ svakarmavaśago naraḥ .
yadyadyathāgataṃ tattad bhuktvā svasthamanā bhavet .. ८..
na me bhogāgame vāñchā na me bhogavivarjane .
āgacchatvatha māgacchatvabhogavaśago bhavet .. ९..
svasmin deśe ca kāle ca yasmādvā yena kena vā .
kṛtaṃ śubhāśubhaṃ karma bhojyaṃ tattatra nānyathā .. १०..
alaṃ harṣaviṣādābhyāṃ śubhāśubhaphalodaye .
vidhātrā vihitaṃ yadyattadalaṅghyaṃ surāsuraiḥ .. ११..
sarvadā sukhaduḥkhābhyāṃ naraḥ pratyavarudhyate .
śarīraṃ puṇyapāpābhyāmutpannaṃ sukhaduḥkhavat .. १२..
sukhasyānantaraṃ duḥkhaṃ duḥkhasyānantaraṃ sukham .
dvayametaddhi jantūnāmālaṅghya dinarātrivat .. १३..
sukhamadhye sthitaṃ duḥkhaṃ duḥkhamadhye sthitaṃ sukham .
dvayamanyonyasaṃyuktaṃ procyate jalakaṅkavat .. १४..
tasmāddhairyeṇa vidvāṃsa iṣṭāniṣṭopapattiṣu .
na hṛṣyanti na muhyanti samaṃ māyeti bhāvanāt .. १५..
guhalakṣmaṇayorevaṃ bhāṣatorvimalaṃ nabhaḥ .
babhūva rāmaḥ salilaṃ spṛṣṭvā prātaḥ samāhitaḥ .. १६..
uvāca śīghraṃ sudṛḍhaṃ nāvamānaya me sakhe .
śrutvā rāmasya vacanaṃ niṣādādhipatirguhaḥ .. १७..
svayameva dṛḍhaṃ nāvamānināya sulakṣaṇām .
svāminnāruhyatāṃ naukāṃ sītayā lakṣmaṇena ca .. १८..
vāhaye jñātibhiḥ sārdhamahameva samāhitaḥ .
tatheti rāghavaḥ sītāmāropya śubhalakṣaṇām .. १९..
guhasya hastāvālambya svayaṃ cārohadacyutaḥ .
āyudhādīn samāropya lakṣmaṇo'pyāruroha ca .. २०..
guhastānvāhayāmāsa jñātibhiḥ sahitaḥ svayam .
gaṅgāmadhye gatāṃ gaṅgāṃ prārthayāmāsa jānakī .. २१..
devi gaṅge namastubhyaṃ nivṛttā vanavāsataḥ .
rāmeṇa sahitāhaṃ tvāṃ lakṣmaṇena ca pūjaye .. २२..
surāmāṃsopahāraiśca nānābalibhirādṛtā .
ityuktvā parakūlaṃ tau śanairuttīrya jagmatuḥ .. २३..

guho'pi rāghavaṃ prāha gamiṣyāmi tvayā saha .
anujñāṃ dehi rājendra nocetprāṇāṃstyajāmyaham .. २४..
śrutvā naiṣādivacanaṃ śrīrāmastamathābravīt .
caturdaśa samāḥ sthitvā daṇḍake punarapyaham .. २५..
āyāsyābhyuditaṃ satyaṃ nāsatyaṃ rāmabhāṣitam .
ityuktvāliṅgya taṃ bhaktaṃ samāśvāsya punaḥ punaḥ .. २६..
nivartayāmāsa guhaṃ so'pi kṛcchrādyayau gṛham .. २७..
tatra meghyaṃ mṛgaṃ hatvā paktvā hutvā ca te trayaḥ .
bhuktvā vṛkṣatale suptvā sukhamāsata tāṃ niśām .. २८..
tato rāmastu vaidehyā lakṣmaṇena samanvitaḥ .
bharadvājāśramapadaṃ gatvā bahirupasthitaḥ .
tatraikaṃ vaṭukaṃ dṛṣṭvā rāmaḥ prāha ca he vaṭo .. २९..
rāmo dāśarathiḥ sītālakṣmaṇābhyāṃ samanvitaḥ .
āste bahirvanasyeti hyucyatāṃ munisannidhau .. ३०..
tatśrutvā sahasā gatvā pādayoḥ patito muneḥ .
svāmin rāmaḥ samāgatya vanād bahiravasthitaḥ .. ३१..
sabhāryaḥ sānujaḥ śrīmānāha māṃ devasannibhaḥ .
bharadvājāya munaye jñāpayasva yathocitam .. ३२..
tatśrutvā sahasotthāya bharadvājo munīśvaraḥ .
gṛhītvārghyaṃ ca pādyaṃ ca rāmasāmīpyamāyayau .. ३३..
dṛṣṭvā rāmaṃ yathānyāyaṃ pūjayitvā salakṣmaṇam .
āha me parṇaśālāṃ bho rāma rājīvalocana .. ३४..
āgaccha pādarajasā punīhi raghunandana .
ityuktvoṭajamānīya sītayā saha raghāvau .. ३५..
bhaktyā punaḥ pūjayitvā cakārātithyamuttamam .
adyāhaṃ tapasaḥ pāraṃ gato'mi tava saṅgamāt .. ३६..
jñātaṃ rāma tavodantaṃ bhūtaṃ cāgāmikaṃ ca yat .
jānāmi tvāṃ parātmānaṃ māyayā kāryamānuṣam .. ३७..
yadarthamavatīrṇo'si prārthito brahmaṇā purā .
yadarthaṃ vanavāsaste yatkariṣyasi vai punaḥ .. ३८..
jānāmi jñānadṛṣṭyāhaṃ jātayā tvadupāsanāt .
itaḥ paraṃ tvāṃ kiṃ vakṣye kṛtārtho'haṃ raghūttama .. ३९..
yastvāṃ paśyāmi kākutsthaṃ puruṣaṃ prakṛteḥ param .
rāmastamabhivādyāha sītālakṣmaṇasaṃyutaḥ .. ४०..
anugrāhyastvayā brahmanvayaṃ kṣatriyabāndhavāḥ .
iti sambhāṣya te'nyonyamuṣitvā munisannidhau .. ४१..
prātarutthāya yamunāmuttīrya munivārakaiḥ .
kṛtāplavane muninā dṛṣṭamārgeṇa rāghavaḥ .. ४२..
prayayau citrakūṭādriṃ vālmīkeryatra cāśramaḥ .
gatvā rāmo'thavālmīkerāśramaṃ ṛṣisaṅkulam .. ४३..
nānāmṛgadvijākīrṇaṃ nityapuṣpaphalākulam .
tatra dṛṣṭvā samāsānaṃ vālmīkiṃ munisattamam .. ४४..
nanāma śirasā rāmo lakṣmaṇena ca sītayā .
dṛṣṭvā rāmaṃ ramānāthaṃ vālmīkirlokasundaram .. ४५..
jānakīlakṣmaṇopetaṃ jaṭāmukuṭamaṇḍitam .
kandarpasadṛśākāraṃ kamanīyāmbujekṣaṇam .. ४६..
dṛṣṭvaiva sahasottasthau vismayānimiṣekṣaṇaḥ .
āliṅgya paramānandaṃ rāmaṃ harṣāśru locanaḥ .. ४७..
pūjayitvā jagatpūjyaṃ bhaktyārghyādibhiradṛtaḥ .
phalamūlaiḥ sa madhurairbhojayitvā ca lālitaḥ .. ४८..
rāghavaḥ prāñjaliḥ prāha vālmīkiṃ vinayānvitaḥ .
piturājñāṃ puraskṛtya daṇḍakānāgatā vayam .. ४९..
bhavanto yadi jānantī kiṃ vakṣyāmo'tra kāraṇam .
yatra me sukhavāsāya bhavetsthānaṃ vadasva tat .. ५०..
sītayā sahitaḥ kālaṃ kiñcittatra nayāmyaham .
ityukto rāghaveṇāsau muniḥ sasmitamabravīt .. ५१..
tvameva sarvalokānāṃ nivāsasthānamuttamam .
tavāpi sarvabhūtāni nivāsasadanāni hi .. ५२..
evaṃ sādhāraṇaṃ sthānamuktaṃ te raghunandana .
sītayā sahitasyena viśeṣaṃ pṛcchatastava .
tadvakṣyāmi raghuśreṣṭha yatte niyatamandiram .. ५३..
śāntānāṃ samadṛṣṭīnāmadveṣṭaṇāṃ ca jantuṣu .
tvāmeva bhajatāṃ nityaṃ hṛdayaṃ te'dhimandiram .. ५४..
dharmādharmānparityajya tvāmeva bhajato'niśam .
sītayā saha te rāma tasya hṛtsukhamandiram .. ५५..
tvanmantrajāpako yastu tvāmeva śaraṇaṃ gataḥ .
nirdvandvo niḥspṛhastasya hṛdayaṃ te sumandiram .. ५६..
nirahaṅkāriṇaḥ śāntā ye rāgadveṣavarjitāḥ .
samaloṣṭāśmakanakāsteṣāṃ te hṛdayaṃ gṛham .. ५७..
tvayi dattamanobuddhiryaḥ santuṣṭa sadāḥ bhavet .
tvayi santyaktakarmā yastanmanaste śubhaṃ gṛham .. ५८..
yo na dveṣṭyapriyaṃ prāpya priyaṃ prāpya na hṛṣyate .
sarvaṃ māyeti niścitya tvāṃ bhajettanmano gṛham .. ५९..
ṣaḍbhāvādivikārānyo dehe paśyati nātmani .
kṣuttṛṭ sukhaṃ bhayaṃ duḥkhaṃ prāṇabuddhyornirīkṣate .. ६०..
saṃsāradharmairnirmuktastasya te mānasaṃ gṛham .. ६१..
paśyanti ye sarvaguhāśayasthaṃ tvāṃ
cidghanaṃ satyamanantamekam .
alepakaṃ sarvagataṃ vareṇyaṃ teṣāṃ
hṛdabje saha sītayā vasa .. ६२..
nirantarābhyāsadṛḍhīkṛtātmanāṃ
tvatpādasevāpariniṣṭhitānām .
tvannāmakīrtyā hatakalmaṣāṇāṃ
sītāsametasya gṛhaṃ hṛdabje .. ६३..
rāma tvannāmamahimā varṇyate kena vā katham .
yatprabhāvādahaṃ rāma brahmarṣitvamavāptavān .. ६४..
ahaṃ purā kirāteṣu kirātaiḥ saha vardhitaḥ .
janmamātradvijatvaṃ me śūdrācārarataḥ sadā .. ६५..
śūdrāyāṃ bahavaḥ putrā utpannā me'jitātmanaḥ .
tataścoraśca saṅgamya cauro'hamabhavaṃ purā .. ६६..
dhanurbāṇadharo nityaṃ jīvānāmantakopamaḥ .
ekadā munayaḥ sapta dṛṣṭā mahati kānane .. ६७..
sākṣānmayā prakāśanto jvalanārkasamaprabhaḥ .
tānanvadhāvaṃ lobhena teṣāṃ sarvaparicchadān .. ६८..
grahītukāmastatrāhaṃ tiṣṭha tiṣṭheti cābravam .
dṛṣṭvā māṃ munayo'pṛcchankimāyāsi dvijādhamā .. ६९..
ahaṃ tānabravaṃ kiñcidādātuṃ munisattamāḥ .
putradārādayaḥ santi bahavo me bubhukṣitāḥ .. ७०..
teṣāṃ saṃrakṣaṇārthāya carāmi girikānane .
tato māmūcuravyagrāḥ pṛccha gatvā kuṭumbakam .. ७१..
yo yo mayā pratidinaṃ kriyate pāpasañcayaḥ .
yūyaṃ tadbhāginaḥ kiṃ vā neti vetipṛthakpṛthak .. ७२..
vayaṃ sthāsyāmahe tāvadāgamiṣyasi niścayaḥ .
tathetyuktvā gṛhaṃ gatvā munibhiryadudīritam .. ७३..
apṛcchaṃ putradārādīṃstairukto'haṃ raghūttama .
pāpaṃ tavaiva tatsarvaṃ vayaṃ tu phalabhāginaḥ .. ७४..
tatśrutvā jātanirvedo vicārya punarāgamam .
munayo yatra tiṣṭhanti karuṇāpūrṇamānasāḥ .. ७५..
munīnāṃ darśanādeva śuddhāntaḥkaraṇo'bhavam .
dhanurādīnparityajya daṇḍavatpatito'smyaham .. ७६..
rakṣadhvaṃ māṃ muniśreṣṭhā gacchantaṃ nirayārṇavam .
ityagre patitaṃ dṛṣṭvā māmūcurmunisattamāḥ .. ७७..
uttiṣṭhottiṣṭha bhadraṃ te saphalaḥ satsamāgamaḥ .
upadekṣyāmahe tubhyaṃ kiñcittenaiva mokṣyase .. ७८..
parasparaṃ samālocya durvṛttoyaṃ dvijādhamaḥ .
upekṣya eva sadvṛttastathāpi śaraṇaṃ gataḥ .
rakṣaṇīyaḥ prayatnena mokṣamārgopadeśataḥ .. ७९..
ityuktvā rāma te nāma vyatyastākṣarapūrvakam .
ekāgramanasātraiva mareti japa sarvadā .. ८०..
āgacchāmaḥ punaryāvattāvaduktaṃ sadā japa .
ityuktvā prayayuḥ sarve munayo divyadarśināḥ .. ८१..
ahaṃ yathopadiṣṭaṃ taistathākaravamañjasā .
japannekāgramanasā bāhyaṃ vismṛtavānaham .. ८२..
evaṃ bahutithe kāle gate niścalarūpiṇaḥ .
sarvasaṅgavihīnasya valmīko'bhūnmamopari .. ८३..
tato yugasahasrānte ṛṣayaḥ punarāgaman .
māmūcurniṣkramasveti tatśrutvā tūrṇamutthitaḥ .. ८४..
valmīkānnirgataścāhaṃ nīhārādiva bhāskaraḥ .
māmapyāhurmunigaṇā vālmīkistvaṃ munīśvara .. ८५..
valmīkātsambhavo yasmād dvitīyaṃ janma te'bhavat .
ityuktvā te yayurdivyagatiṃ raghukulottama .. ८६..
ahaṃ te rāma nāmnaśca prabhāvādīdṛśo'bhavam .
adya sākṣātprapaśyāmi sasītaṃ lakṣmaṇena ca .. ८७..
rāmaṃ rājīvapatrākṣaṃ tvāṃ mukto nātra saṃśayaḥ .

āgaccha rāma bhadraṃ te sthalaṃ vai darśayāmyaham .. ८८..
evamuktvā muniḥ śrīmām̐llakṣmaṇena samanvitaḥ .
śiṣyaiḥ parivṛto gatvā madhye parvatagaṅgayoḥ .. ८९..
tatra śālāṃ suvistīrṇaṃ kārayāmāsa vāsabhūḥ .
prākpaścimaṃ dakṣiṇodak śobhanaṃ mandiradvayam .. ९०..
jānakyā sahito rāmo lakṣmaṇena samanvitaḥ .
tatra te devasadṛśā hyavasan bhavanāttame .. ९१..
vālmīkinā tatra supūjito'yaṃ
rāmaḥ sasītaḥ saha lakṣmaṇena .
devairmunīdraiḥ sahito mudāste
svarge yathā devapatiḥ saśacyā .. ९२..
iti śrīmadadhyātmarāmayaṇe umāmaheśvarasaṃvāde
ayodhyākāṇḍe ṣaṣṭhaḥ sargaḥ .. ६..
.. adhyātma rāmāyaṇam ..
.. ayodhyā kāṇḍaḥ ..
.. saptamaḥ sargaḥ ..
sumantro'pi tadāyodhyāṃ dinānte praviveśa ha .
vastreṇa mukhamācchādya bāṣpākulitalocanaḥ .. १..
bahireva rathaṃ sthāpya rājānaṃ draṣṭumāyayau .
jaya śabdena rājānaṃ stutvā taṃ praṇanāma ha .. २..
tato rājā namantaṃ taṃ sumantraṃ vihvalo'bravīt .
sumantra rāmaḥ kutrāste sītayā lakṣmaṇena ca .. ३..
kutra tyaktastvayā rāmaḥ kiṃ māṃ pāpinamabravīt .
sītā vā lakṣmaṇo vāpi nirdayaṃ māṃ kimabravīt .. ४..
hā rāma hā guṇanidhe hā sīte priyavādini .
duḥkhārṇave nimagnaṃ māṃ mriyamāṇaṃ na paśyasi .. ५..
vilapyaivaṃ ciraṃ rājā nimagno duḥkhasāgare .
evaṃ mantrī rudantaṃ taṃ prāñjalirvākyamabravīt .. ६..
rāmaḥ sītā ca saumitrirmayā nītā rathena te .
śṛṅgaverapurābhyāśe gaṅgākūle vyavasthitāḥ .. ७..
guhena kiñcidānītaṃ phalamūlādikaṃ ca yat .
spṛṣṭvā hastena samprītyā nāgrahīdvisasarja tat .. ८..
vaṭakṣīraḥ samānāyya guhena raghunandanaḥ .
jaṭāmukuṭamābaddhya māmāha nṛpate svayam .. ९..
sumantra brūhi rājānaṃ śokaste'stu na matkṛte .
sāketādadhikaṃ saukhyaṃ vipine no bhaviṣyati .. १०..
māturme vandanaṃ brūhi śokaṃ tyajatu matkṛte .
āśvāsayatu rājānaṃ vṛddhaṃ śokapariplutam .. ११..
sītā cāśruparītākṣī māmāha nṛpasattama .
duḥkhagadgadayā vācā rāmaṃ kiñcidavekṣatī .. १२..
sāṣṭāṅga praṇipātaṃ me brūhi śvaśroḥ padāmbuje .
iti prarudatī sītā gatā kiñcidavāṅmukhī .. १३..
tataste'śruparītākṣā nāvamāruruhustadā .
yāvadgaṅgāṃ samuttīrya gatāstāvadahaṃ sthitaḥ .. १४..
tato duḥkhena mahatā punarevāhamāgataḥ .
tato rudantī kausalyā rājanamidamabravīt .. १५..
kaikeyyai priyabhāryāyai prasanno dattavānvaram .
tvaṃ rājyaṃ dehi tasyaiva matputraḥ kiṃ vivāsitaḥ .. १६..
kṛtvā tvameva tatsarvamidānīṃ kiṃ nu rodiṣi .
kausalyāvacanaṃ śrutvā kṣate spṛṣṭa ivāgninā .. १७..
punaḥ śākāśrupūrṇākṣaḥ kausalyāmidamabravīt .
duḥkhena mriyamāṇaṃ māṃ kiṃ punarduḥkhayasyalam .. १८..
idānīmeva me prāṇā utkramiṣyanti niścayaḥ .
śapto'haṃ bālyabhāvena kenacinmuninā purā .. १९..
purāhaṃ yauvane dṛptacāpabāṇadharo niśi .
acaraṃ mṛgayāsakto nadyāstīre mahāvane .. २०..
tatrārdharātrasamaye muniḥ kaścittṛṣārditaḥ .
pipāsārditayoḥ pitrorjalamānetumudyataḥ .
apūrayajjale kumbhaṃ tadā śabdo'bhavanmahān .. २१..
gajaḥ pibati pānīyamiti matvā mahāniśi .
bāṇaṃ dhanuṣi sandhāya śabdavedhinamakṣipam .. २२..
hā hato'smīti tatrābhūcchabdo mānuṣasūcakaḥ .
kasyāpi na kṛto doṣo mayā kena hato vidhe .. २३..
pratīkṣate māṃ mātā ca pitā ca jalakāṅkṣayā .
tatśrutvā bhayasantrastastato'haṃ pauruṣaṃ vacaḥ .. २४..
śanairgatvātha tatpārśvaṃ svāmin daśaratho'smyaham .
ajānatā mayā viddhastrātumarhasi māṃ mune .. २५..
ityuktvā pādayostasya patitā gadgadākṣaraḥ .
tadā māmāha sa munirmā bhaiṣīrnṛpasattama .. २६..
brahmahatyā spṛśenna tvāṃ vaiśyo'haṃ tapasi sthitaḥ .
pitarau māṃ pratīkṣete kṣuttṛḍbhyāṃ paripīḍitau .. २७..
tayostvamudakaṃ dehi śīghramevāvicārayan .
na cettvāṃ bhasmasātkuryātpitāme yadi kupyati .. २८..
jalaṃ datvā tu tau natvā kṛtaṃ sarvaṃ nivedaya .
śalyamuddhara me dehātprāṇāṃstyakṣyāmi pīḍitaḥ .. २९..
ityukto muninā śīghraṃ bāṇamutpāṭya dehataḥ .
sajalaṃ kalaśaṃ dhṛtvā gato'haṃ yatra dampatī .. ३०..
ativṛddhāvandhadṛśau kṣutpipāsārditau niśi .
nāyāti salilaṃ gṛhya putraḥ kiṃ vātra kāraṇam .. ३१..
ananyagatikau vṛddhau śocyau tṛṭparipīḍitau .
āvāmupekṣate kiṃ vā bhaktimānāvayoḥ sutaḥ .. ३२..
iti cintāvyākulau tau matpādanyāsajaṃ dhvanim .
śrutvā prāha pitā putra kiṃ vilambaḥ kṛtastvayā .. ३३..
dehyāvayoḥ supānīyaṃ piba tvamapi putraka .
ityevaṃ lapatorbhītyā sakāśamagamaṃ śanaiḥ .. ३४..
pādayoḥ praṇipatyāhamabravaṃ vinayānvitaḥ .
nāhaṃ putrastvayodhyāyā rājā daśaratho'smyaham .. ३५..
pāpo'haṃ mṛgayāsakto rātrau mṛgavihiṃsakaḥ .
jalāvatārāddūre'haṃ sthitvā jalagataṃ dhvanim .. ३६..
śrutvāhaṃ śabdavedhitvādekaṃ bāṇamathātyajam .
hato'smīti dhvaniṃ śrutvā bhayāttatrāhamāgataḥ .. ३७..
jaṭāṃ vikīrya patitaṃ dṛṣṭvāhaṃ munidārakam .
bhīto gṛhītvā tatpādau rakṣa rakṣeti cābravam .. ३८..
mā bhaiṣīriti māṃ prāha brahmahatyābhayaṃ na te .
matpitroḥ salilaṃ dattvā natvā prārthaya jīvitam .. ३९..
ityukto muninā tena hyāgato munihiṃsakaḥ .
rakṣetāṃ māṃ dayāyuktau yuvāṃ hi śaraṇāgatam .. ४०..
iti śrutvā tu duḥkhārtau vilapya bahu śocya tam .
patitau nau suto yatra naya tatrāvilambayan .. ४१..
tato nītau suto yatra mayā tau vṛddhadampatī .
spṛṣṭvā sutaṃ tau hastābhyāṃ bahuśo'tha vilepatuḥ .. ४२..
hāheti krandamānau tau putraputretyavocatām .
jalaṃ dehīti putreti kimarthaṃ na dadāsyalam .. ४३..
tato māmūcatuḥ śīghraṃ citiṃ racaya bhūpate .
mayā tadaiva racitā citistatra niveśitāḥ .
trayastatrāgnirutsṛṣṭo dagdhāste tridivaṃ yayuḥ .. ४४..
tatra vṛddhaḥ pitā prāha tvamapyevaṃ bhaviṣyasi .
putraśokena maraṇaṃ prāpsyase vacanānmama .. ४५..
sa idānīṃ mama prāptaḥ śāpakālo'nivāritaḥ .
ityuktvā vilalāpātha rājā śokasamākulaḥ .. ४६..
hā rāma putra hā sīteti lakṣmaṇa guṇākara .
tvadviyogādahaṃ prāpto mṛtyuṃ kaikeyisambhavam .. ४७..
vadannevaṃ daśarathaḥ prāṇāṃstyaktvā divaṃ gataḥ .
kausalyā ca sumitrā ca tathānyā rājayoṣitaḥ .. ४८..
cukruśuśca vilepuśca urastāḍanapūrvakam .
vasiṣṭhaḥ prayayau tatra prātarmantribhirāvṛtaḥ .. ४९..
tailadroṇyāṃ daśarathaṃ kṣitvā dūtānāthābravīt .
gacchata tvaritaṃ sāśvā yudhājinnagaraṃ prati .. ५०..
tatrāste bharataḥ śrīmāñchatrughnasahitaḥ prabhuḥ .
ucyatāṃ bharataḥ śīghramāgaccheti mamājñayā .. ५१..
ayodhyāṃ prati rājānaṃ kaikeyīṃ cāpi paśyatu .
ityuktvāstvaritaṃ dūtā gatvā bharatamātulam .. ५२..
yudhājitaṃ praṇamyocurbharataṃ sānujaṃ prati .
vasiṣṭhastvabravīdrājan bharataḥ sānujaḥ prabhuḥ .. ५३..
śīghramāgacchatu purīmayodhyāmavicārayan .
ityājñapto'tha bharatastvaritaṃ bhayavihvalaḥ .. ५४..
āyayau guruṇādiṣṭhaḥ saha dūtaistu sānujaḥ .
rājño vā rāghavasyāpi duḥkhaṃ kiñcidupasthitam .. ५५..
iti cintāparo mārge cintayannagaraṃ yayau .
nagaraṃ bhraṣṭalakṣmīkaṃ janasambādhavarjitam .. ५६..
utsavaiśca parityaktaṃ dṛṣṭvā cintāparo'bhavat .
praviśya rājabhavanaṃ rājalakṣmīvivarjitam .. ५७..
upaśyatkaikeyīṃ tatra ekāmevāsane sthitam .
nanāma śirasā pādau māturbhaktisamanvitaḥ .. ५८..

āgataṃ bharataṃ dṛṣṭvā kaikeyī premasambhramāt .
utthāyāliṅgya rabhasā svāṅkamāropya saṃsthitā .. ५९..
mūrdhnyavaghrāya papraccha kuśalaṃ svakulasya sā .
pitā me kuśalo bhrātā mātā ca śubhalakṣaṇā .. ६०..
diṣṭyā tvamadya kuśalī mayā dṛṣṭo'si putraka .
iti pṛṣṭaḥ sa bharato mātrā cintākulendriyaḥ .. ६१..
dūyamānena manasā mātaraṃ samapṛcchata .
mātaḥ pitā me kutrāste ekā tvamiha saṃsthitā .. ६२..
tvayā vinā na me tātaḥ kadācidrahasi sthitaḥ .
idānīṃ dṛśyate naiva kutra tiṣṭhati me vada .. ६३..
adṛṣṭvā pitaraṃ me'dya bhayaṃ duḥkhaṃ ca jāyate .
athāha kaikeyī putra kiṃ duḥkhena tavānagha .. ६४..
yā gatirdharmaśīlānāmaśvamedhādiyājinām .
tāṃ gatiṃ gatavānadya pitā te pitṛvatsala .. ६५..
tatśrutvā nipapātorvyāṃ bharataḥ śokavihvalaḥ .
hā tāta kva gato'si tvaṃ tyaktvā māṃ vṛjinārṇave .. ६६..
asamarpyaiva rāmāya rājñe māṃ kva gato'si bhoḥ .
iti vilapitaṃ putraṃ patitaṃ muktamūrdhajam .. ६७..
utthāpyāmṛjya nayane kaikeyī putramabravīt .
samāśvasihi bhadraṃ te sarvaṃ sampāditaṃ mayā .. ६८..
tāmāha bharatastāto mriyamāṇaḥ kimabravīt .
tamāha kaikeyī devī bharataṃ bhayavarjitā .. ६९..
hā rāma rāma sīteti lakṣmaṇeti punaḥ punaḥ .
vilapanneva suciraṃ dehaṃ tyaktvā divaṃ yayau .. ७०..
tāmāha bharato he'mba rāmaḥ sannihito na kim .
tadānīṃ lakṣmaṇo vāpi sītā vā kutra te gatāḥ .. ७१..
rāmasya yauvarājyārthaṃ pitrā te sambhramaḥ kṛtaḥ .
tava rājyapradānāya tadāhaṃ vighnamācaram .. ७२..
rajñā dattaṃ hi me pūrvaṃ varadena varadvayam .
yācitaṃ tadidānīṃ me tayorekena te'khilam .. ७३..
rājyaṃ rāmasya caikena vanavāso munivratam .
tataḥ satyaparo rājyaṃ dattvā tadaiva hi .. ७४..
rāmaṃ sampreṣayāmāsa vanameva pitā tava .
sītāpyanugatā rāmaṃ pātivratyamupāśritā .. ७५..
saubhrātraṃ darśayanrāmamanuyāto'pi lakṣmaṇaḥ .
vanaṃ gateṣu sarveṣu rājā tāneva cintayan .. ७६..
pralapan rāmarāmeti mamāra nṛpasattamaḥ .
iti māturvacaḥ śrutvā vajrāhata iva drumaḥ .. ७७..
papāta bhūmau niḥsaṃjñastaṃ dṛṣṭvā duḥkhitā tadā .
kaikeyī punarapyāha vatsa śokena kiṃ tava .. ७८..
rājye mahati samprāpte duḥkhasyāvasaraḥ kutaḥ .
iti bruvantīmālokya mātaraṃ pradahanniva .. ७९..
asambhāṣyāsi pāpe me ghore tva bhartṛghātinī .
pāpe tvadgarbhajāto'haṃ pāpavānasmi sāmpratam .
ahamagniṃ pravakṣyāmi viṣaṃ vā bhakṣayāmyaham .. ८०..
khaḍgena vātha cātmānaṃ hatvā yāmi yamakṣayam .
bhartṛghātini duṣṭe tvaṃ kumbhīpākaṃ gamiṣyasi .. ८१..
iti nirbhartsya kaikeyīṃ kausalyābhavanaṃ yayau .
sāpi taṃ bharataṃ dṛṣṭvā muktakaṇṭhā ruroda ha .. ८२..
pādayoḥ patitastasyā bharato'pi tadārudat .
āliṅgya bharataṃ sādhvī rāmamātā yaśasvinī .
kṛśātidīnavadanā sāśrunetredamabravīt .. ८३..
putra tvayi gate dūramevaṃ sarvamabhūdidam .
uktaṃ mātrā śrutaṃ sarvaṃ tvayā te mātṛceṣṭitam .. ८४..
putraḥ sabhāryo vanameva yātaḥ
salakṣmaṇo me raghurāmacandraḥ .
cīrāmbaro baddhajaṭākalāpaḥ
santyajya māṃ duḥkhasamudramagnām .. ८५..
hā rāma hā me raghuvaṃśanātha
jāto'si me tvaṃ parataḥ parātmā .
tathāpi duḥkhaṃ na jahāti māṃ vai
vidhirbalīyāniti me manīṣā .. ८६..
sa evaṃ bharato vīkṣya vilapantīṃ bhṛśaṃ śucā .
pādau gṛhītvā prāhedaṃ śṛṇu mātarvacā mama .. ८७..
kaikeyyā yatkṛtaṃ karma rāmarājyābhiṣecane .
anyadvā yadi jānāmi sā mayā noditā yadi .. ८८..
pāpaṃ me'stu tadā mātarbrahmahatyāśatodbhavam .
hatvā vasiṣṭhaṃ khaḍgena arundhatyā samanvitam .. ८९..
bhūyāttatpāpamakhilaṃ mama jānāmi yadyaham .
ityevaṃ śapathaṃ kṛtvā ruroda bharatastadā .. ९०..
kausalyā tamathāliṅgya putra jānāmi mā śucaḥ .
etasminnantare śrutvā bharatasya samāgamam .. ९१..
vasiṣṭho mantribhiḥ sārdhaṃ prayayau rājamandiram .
rudantaṃ bharataṃ dṛṣṭvā vasiṣṭhaḥ prāha sādaram .. ९२..
vṛddho rājā daśaratho jñānī satyaparākramaḥ .
bhuktvā martyasukhaṃ sarvamiṣṭvā vipuladakṣiṇaiḥ .. ९३..
aśvamedhādibhiryajñairlabdhvā rāmaṃ sutaṃ harim .
ante jagāma tridivaṃ devendrārddhāsanaṃ prabhuḥ .. ९४..
taṃ śocasi vṛthaiva tvamaśocyaṃ mokṣabhājanam .
ātmā nityo'vyayaḥ śuddho janmanāśādivarjitaḥ .. ९५..
śarīraṃ jaḍamatyarthamapavitraṃ vinaśvaram .
vicāryamāṇe śokasya nāvakāśaḥ kathañcana .. ९६..
pitā vā tanayo vāpi yadi mṛtyuvaśaṃ gataḥ .
mūḍhāstamanuśocanti svātmatāḍanapūrvakam .. ९७..
niḥsāre khalu saṃsāre viyogo jñānināṃ yadā .
bhavedvairāgyahetuḥ sa śāntisaukhyaṃ tanoti ca .. ९८..
janmavānyadi loke'smiṃstarhi taṃ mṛtyuranvagāt .
tasmādaparihāryo'yaṃ mṛtyurjanmavatāṃ sadā .. ९९..
svakarmavaśataḥ sarvajantūnāṃ prabhavāpyayau .
vijānannapyavidvānyaḥ kathaṃ śocaṃti bāndhavān .. १००..
brahmāṇḍakoṭayo naṣṭāḥ sṛṣṭayo bahuśo gatāḥ .
śuṣyanti sāgarāḥ sarve kaivāsthā kṣaṇajīvite .. १०१..
calapatrāntalagnāmbubinduvatkṣaṇabhaṅguram .
āyustyajatyavelāyāṃ kastatra pratyayastava .. १०२..
dehī prāktanadehotthakarmaṇā dehavānpunaḥ .
taddehotthena ca punarevaṃ dehaḥ sadātmanaḥ .. १०३..
yathā tyajati vai jīrṇaṃ vāso gṛhṇāti nūtanam .
tathā jīrṇaṃ parityajya dehī dehaṃ punarnavam .. १०४..
bhajatyeva sadā tatra śokasyāvasaraḥ kutaḥ .
ātmā na mriyate jātu jāyate na ca vardhate .. १०५..
ṣaḍbhāvarahito'nantaḥ satyaprajñānavigrahaḥ .
ānandarūpo buddhyādisākṣī layavivarjitaḥ .. १०६..
eka eva paro hyātmā
hyadvitīyaḥ samaḥ sthitaḥ .
ityātmānaṃ dṛḍhaṃ
jñātvā tyaktvā śokaṃ kuru kriyām .. १०७..
tailadroṇyāḥ piturdehamuddhṛtya sacivaiḥ saha .
kṛtyaṃ kuru yathānyāyamasmābhiḥ kulanandana .. १०८..
iti sambodhitaḥ sākṣād guruṇā bharatastadā .
visṛjyājñānajaṃ śokaṃ cakre savidhivatkriyām .. १०९..
guruṇoktaprakāreṇa āhitāgneryathāvidhi .
saṃskṛtya sa piturdehaṃ vidhidṛṣṭena karmaṇā .. ११०..
ekādaśe'hani prāpte brāhmaṇānvedapāragān .
bhojayāmāsa vidhivacchataśo'tha sahasraśaḥ .. १११..
uddiśya pitaraṃ tatra brāhmaṇebhyo dhanaṃ bahu .
dadau gavāṃ sahasrāṇi grāmān ratnāmbarāṇi ca .. ११२..
avasatsvagṛhe yatra rāmamevānucintayan .
vasiṣṭhena saha bhrātrā mantribhiḥ parivāritaḥ .. ११३..
rāme'raṇyaṃ prayāte saha janakasutā lakṣmaṇābhyāṃ sughoraṃ
mātā me rākṣasīva pradahati hṛdayaṃ darśanādeva sadyaḥ .
gacchāmyāraṇyamadya sthiramatirakhilaṃ dūrato'pāsya rājyaṃ
rāmaṃ sītāsametaṃ smitaruciramukhaṃ nityamevānuseve .. ११४..
iti śrīmadadhyātmarāmayaṇe umāmaheśvarasaṃvāde
ayodhyākāṇḍe saptamaḥ sargaḥ .. ७..
.. adhyātma rāmāyaṇam ..
.. ayodhyā kāṇḍaḥ ..
.. aṣṭamaḥ sargaḥ ..
vasiṣṭho munibhiḥ sārdhaṃ mantribhiḥ parivāritaḥ .
rājñaḥ sabhāṃ devasabhāsannibhāmaviśadvibhuḥ .. १..
tatrāsane samāsīnaścaturmukha ivāparaḥ .
ānīya bharataṃ tatra upaveśya sahānujam .. २..
abravīdvacanaṃ deśakālocitamarindamam .
vatsa rājye'bhiṣekṣyāmastvāmadya pitṛśāsanāt .. ३..
kaikeyyā yācitaṃ rājyaṃ tvadarthe puruṣarṣabha .
satyasandho daśarathaḥ pratijñāya dadau kila .. ४..
abhiṣeko bhavatvadya munibhirmantrapūrvakam .
tatśrutvā bharato'pyāha mama rājyena kiṃ mune .. ५..
rāmo rājādhirājaśca vayaṃ tasyaiva kiṅkarāḥ .
śvaḥ prabhāte gamiṣyāmo rāmamānetumañjasā .. ६..

ahaṃ yūyaṃ mātaraśca kaikeyīṃ rākṣyasīṃ vinā .
haniṣyāmyadhunaivāhaṃ kaikeyīṃ mātṛgandhinīm .. ७..
kintu māṃ no raghuśreṣṭhaḥ strīhantāraṃ sahiṣyate .
tacchvo bhūte gamiṣyāmi pādacāreṇa daṇḍakān .. ८..
śatrughnasahitastūrṇaṃ yūyamāyāta vā na vā .
rāmo yathā vane yātastathāhaṃ valkalāmbaraḥ .. ९..
phalamūlakṛtāhāraḥ śatrughnasahito mune .
bhūmiśāyī jaṭādhārī yāvadrāmo nivartate .. १०..
iti niścitya bharatastūṣṇīmevāvatasthivān .
sādhusādhviti taṃ sarve praśaśaṃsurmudānvitāḥ .. ११..
tataḥ prabhāte bharataṃ gacchantaṃ sarvasainikāḥ .
anujagmuḥ sumantreṇa noditāḥ sāśvakuñjarāḥ .. १२..
kausalyādyā rājadārā vasiṣṭhapramukhā dvijāḥ .
chādayanto bhuvaṃ sarve pṛṣṭhataḥ pārśvato'grataḥ .. १३..
śṛṅgaverapuraṃ gatvā gaṅgākūle samantataḥ .
uvāsa mahatī senā śatrughnaparicoditā .. १४..
āgataṃ bharataṃ śrutvā guhaḥ śaṅkitamānasaḥ .
mahatyā senayā sārdhamāgato bharataḥ kila .. १५..
pāpaṃ kartuṃ na vā yāti rāmasyāviditātmanaḥ .
gatvā taddhṛdayaṃ jñeyaṃ yadi śuddhastariṣyati .. १६..
gaṅgā nocetsamākṛṣya nāvastiṣṭhantu sāyudhāḥ .
jñātayo me samāyattāḥ paśyantaḥ sarvatodiśam .. १७..
iti sarvānsamādiśya guho bharatamāgataḥ .
upāyanāni saṃgṛhya vividhāni bahūnyapi .. १८..
prayayau jñātibhiḥ sārdhaṃ bahubhirvividhāyudhaiḥ .
nivedyopayānānyagre bharatasya samantataḥ .. १९..
dṛṣṭvā bharatamāsīnaṃ sānujaṃ saha mantribhiḥ .
cīrāmbaraṃ ghanaśyāmaṃ jaṭāmukuṭadhāriṇam .. २०..
rāmamevānuśocantaṃ rāmarāmeti vādinam .
nanāma śirasā bhūmau guho'hamiti cābravīt .. २१..
śīghramutthāpya bharato gāḍhamāliṅgya sādaram .
pṛṣṭvā nāmayamavyagraḥ sakhāyamidamabravīt .. २२..
bhrātastvaṃ rāghaveṇātra sametaḥ samavasthitaḥ .
rāmeṇāliṅgitaḥ sārdranayanenāmalātmanā .. २३..
dhanyo'si kṛtakṛtyo'si yattvayā paribhāṣitaḥ .
rāmo rājīvapatrākṣo lakṣmaṇena ca sītayā .. २४..
yatra rāmastvayā dṛṣṭastatra māṃ naya suvrata .
sītayā sahito yatra suptastaddarśayasva me .. २५.
tvaṃ rāmasya priyatamo bhaktimānasi bhāgyavān .
iti saṃsmṛtya saṃsmṛtya rāmaṃ sāśruvilocanaḥ .. २६..
guhena sahitastatra yatra rāmaḥ sthito niśi .
yayau dadarśa śayanasthalaṃ kuśasamāstṛtam .. २७..
sītā''bharaṇasaṃlagnasvarṇabindubhirarcitam .
duḥkhasantaptahṛdayo bharataḥ paryadevayat .. २८..
aho'tisukumārī yā sītā janakanandinī .
prāsāde ratnaparyaṅke komalāstaraṇe śubhe .. २९..
rāmeṇa sahitā śete sā kathaṃ kuśaviṣṭare .
sītā rāmeṇa sahitā duḥkhena mama doṣataḥ .. ३०..
dhiṅmāṃ jāto'smi kaikeyyā pāparāśisamānataḥ .
mannimittamidaṃ kleśaṃ rāmasya paramātmanaḥ .. ३१..
aho'tisaphalaṃ janma lakṣmaṇasya mahātmanaḥ .
rāmameva sadānveti vanasthamapi hṛṣṭadhīḥ .. ३२..
ahaṃ rāmasya dāsā ye teṣāṃ dāsasya kiṅkaraḥ .
yadi syāṃ saphalaṃ janma mama bhūyānna saṃśayaḥ .. ३३..
bhrātarjānāsi yadi tatkathayasva mamākhilam .
yatra tiṣṭhati tatrāhaṃ gacchāmyānetumañjasā .. ३४..
guhastaṃ śuddhahṛdayaṃ jñātvā sasnehamabravīt .
deva tvameva dhanyo'si yasya te bhaktirīdṛśī .. ३५..
rāme rājīvapatrākṣe sītāyāṃ lakṣmaṇe tathā .
citrakūṭādrinikaṭe mandākinyāvidūrataḥ .. ३६..
munīnāmāśramapade rāmastiṣṭhati sānujaḥ .
jānakyā sahito nandātsukhamāste kila prabhuḥ .. ३७..
tatra gacchāmahe śīghraṃ gaṅgāṃ tartumihārhasi .
ityuktvā tvaritaṃ gatvā nāvaḥ pañcaśatāni ha .. ३८..
samānayatsasainyasya tartuṃ gaṅgāṃ mahānadīm .
svayamevānināyaikāṃ rājnāvaṃ guhastadā .. ३९..
āropya bharataṃ tatra śatrughnaṃ rāmamātaram .
vasiṣṭhaṃ ca tathānyatra kaikeyīṃ cānyayoṣitaḥ .. ४०..
tīrtvā gaṅgāṃ yayau śīghraṃ bharadvājāśramaṃ prati .
dūre sthāpya mahāsainyaṃ bharataḥ sānujo yayau .. ४१..
āśrame munimāsīnaṃ jvalantamiva pāvakam .
dṛṣṭvā nanāma bharataḥ sāṣṭāṅgamatibhaktitaḥ .. ४२..
jñātvā dāśarathiṃ prītyā pūjayāmāsa maunirāṭ .
papraccha kuśalaṃ dṛṣṭvā jaṭāvalkaladhāriṇam .. ४३..
rājyaṃ praśāsataste'dya kimetadvalkalādikam .
āgato'si kimarthaṃ tvaṃ vipinaṃ munisevitam .. ४४..
bharadvājavacaḥ śrutvā bharataḥ sāśrulocanaḥ .
sarvaṃ jānāsi bhagavan sarvabhūtāśayasthitaḥ .. ४५..
tathāpi pṛcchase kiñcittadanugraha eva me .
kaikeyyā matkṛtaṃ karma rāmarājyavighātanam .. ४६..
vanavāsādikaṃ vāpi na hi jānāmi kiñcana .
bhavatpādayugaṃ me'dya pramāṇaṃ munisattama .. ४७..
ityuktvā pādayugalaṃ muneḥ spṛṣṭvā'rttamānasaḥ .
jñātumarhasi māṃ deva śuddho vāśuddha eva vā .. ४८..
mama rājyena kiṃ svāmin rāme tiṣṭhati rājani .
kiṅkaro'haṃ muniśreṣṭha rāmacandrasya śāśvataḥ .. ४९..
ato gatvā muniśreṣṭha rāmasya caraṇāntike .
patitvā rājyasambhārān samarpyātraiva rāghavam .. ५०..
abhiṣekṣye vasiṣṭhādyaiḥ paurajānapadaiḥ saha .
neṣye'yodhyāṃ ramānāthaṃ dāsaḥ sevetinīcavat .. ५१..
ityudīritamākarṇyaṃ bharatasya vaco muniḥ .
āliṅgya mūrdhnyavaghrāya praśaśaṃsa savismayaḥ .. ५२..
vatsa jñātaṃ puraivaitadbhaviṣyaṃ jñānacakṣuṣā .
mā śucastvaṃ paro bhaktaḥ śrīrāme lakṣmaṇādapi .. ५३..
ātithyaṃ kartumicchāmi sasainyasya tavānagha .
adya bhuktvā sasainyastvaṃ śvo gantā rāmasannidhim .. ५४..
yathā''jñāpayati bhavāṃstatheti bharato'bravīt .
bharadvājastvapaḥ spṛṣṭvā maunī homagṛhe sthitaḥ .. ५५..
dadhyau kāmadughāṃ kāmavarṣiṇīṃ kāmado muniḥ .
asṛjatkāmadhuk sarvaṃ yathākāmamalaukikam .. ५६..
bharatasya sasainyasya yatheṣṭaṃ ca manoratham .
yathā vavarṣa sakalaṃ tṛptāste sarvasainikāḥ .. ५७..
vasiṣṭhaṃ pūjayitvāgre śāstradṛṣṭena karmaṇā .
paścātsasainyaṃ bharataṃ tarpayāmāsa yogirāṭ .. ५८..
uṣitvā dinamekaṃ tu āśrame svargasannibhe .
abhivādya punaḥ prātarbharadvājaṃ sahānujaḥ .. ५९..
bharatastu kṛtānujñaḥ prayayau rāmasannidhim .
citrakūṭamanuprāpya dūre saṃsthāpya sainikān .
rāmasaṃdarśanākāṅkṣī prayayau bharataḥ svayam .. ६०..
śatrughnena sumantreṇa guhena ca parantapaḥ .
tapasvimaṇḍalaṃ sarvaṃ vicitvāno nyavavarta .. ६१..
adṛṣṭvā rāmabhavanamapṛcchadṛṣimaṇḍalam .
kutrāste sītayā sārdhaṃ lakṣmaṇena raghūttamaḥ .. ६२..
ūcuragre gireḥ paścādgaṅgāyā uttare taṭe .
viviktaṃ rāmasadanaṃ ramyaṃ kānanamaṇḍitam .. ६३..
saphalairāmrapanasaiḥ kadalīkhaṇḍasaṃvṛtam .
campakaiḥ kovidāraiśca punnāgairvipulaistathā .. ६४..
evaṃ darśitamālokya munibhirbharato'grataḥ .
harṣād yayau raghuśreṣṭhabhavanaṃ mantriṇā saha .. ६५..
dadarśa dūrādatibhāsuraṃ śubhaṃ
rāmasya gehaṃ munivṛndasevitam .
vṛkṣāgrasaṃlagnasuvalkalājinaṃ
rāmābhirāmaṃ bharataḥ sahānujaḥ .. ६६..
iti śrīmadadhyātmarāmayaṇe umāmaheśvarasaṃvāde
ayodhyākāṇḍe aṣṭamaḥ sargaḥ .. ८..
.. adhyātma rāmāyaṇam ..
.. ayodhyā kāṇḍaḥ ..
.. navamaḥ sargaḥ ..
atha gatvā''śramapadasamīpaṃ bharato mudā .
sītārāmapadairyuktaṃ pavitramatiśobhanam .. १..
sa tatra vajrāṅkuśavārijāñcita
dhvajādicihnāni padāni sarvataḥ .
dadarśa rāmasya bhuvo'timaṅgalāni
aceṣṭayatpādarajaḥsu sānujaḥ .. २..
aho sudhnyo'hamamūni
rāmapādāravindāṅkitabhūtalāni .
paśyāmi yatpādarajo vimṛgyaṃ
brahmādidevaiḥ śrutibhiśca nityam .. ३..
ityadbhutapremarasāplutāśayo
vigāḍhacetā raghunāthabhāvane .
ānandajāśrusnapitastanāntaraḥ
śanairavāpāśramasannidhiṃ hareḥ .. ४..
sa tatra dṛṣṭvā raghunāthamāsthitaṃ
dūrvādalaśyāmalamāyatekṣaṇam .

jaṭākirīṭaṃ navavalkalāmbaraṃ
prasannavaktraṃ taruṇāruṇadyutim .. ५..
vilokayantaṃ janakātmajāṃ śubhāṃ
saumitriṇā sevitapādapaṅkajam .
tadābhidudrāva raghūttamaṃ śucā
harṣācca tatpādayugaṃ tvarāgrahīt .. ६..
rāmastamākṛṣya sudīrghabāhurdorbhyāṃ
pariṣvajya siṣiñca netrajaiḥ .
jalairathāṅkopari saṃnyaveśayat
punaḥ punaḥ saṃpariṣasvaje vibhuḥ .. ७..
atha tā mātaraḥ sarvāḥ samājagmustvarānvitāḥ .
rāghavaṃ draṣṭukāmāstāstṛṣārtā gauryathā jalam .. ८..
rāmaḥ svamātaraṃ vīkṣya drutamutthāya pādayoḥ .
vavande sāśru sā putramāliṅgyātīva duḥkhitā .. ९..
itarāśca tathā natvā jananī raghunandanaḥ .
tataḥ samāgataṃ dṛṣṭvā vasiṣṭhaṃ munipuṅgavam .. १०..
sāṣṭāṅgaṃ praṇipatyāha dhanyo'smīti punaḥ punaḥ .
yathārhamupaveśyāha sarvāneva raghūdvahaḥ .. ११..
pitā me kuśalī kiṃ vā māṃ kimāhātiduḥkhitaḥ .
vasiṣṭhastamuvācedaṃ pitā te raghunandana .. १२..
tvadviyogābhitaptātmā tvāmeva paricintayan .
rāmarāmeti sīteti lakṣmaṇeti mamāra ha .. १३..
śrutvā tatkarṇaśūlābhaṃ gurorvacanamañjasā .
hā hato'smīti patito rudan rāmaḥ salakṣmaṇaḥ .. १४..
tato'nururuduḥ sarvā mātaraśca tathāpare .
hā tāta māṃ parityajya kva gatā'si ghaṇākara .. १५..
anātho'smi mahābāho māṃ ko vā lālayeditaḥ .
sītā ca lakṣmaṇaścaiva vilepaturatā bhṛśam .. १६..
vasiṣṭhaḥ śāntavacanaiḥ śamayāmāsa tāṃ śucam .
tato mandākinīṃ gatvā snātvā te vītakalmaṣāḥ .. १७..
rājñe dadurjalaṃ tatra sarve te jalakāṅkṣiṇe .
piṇḍānnirvāpayāmāsa rāmo lakṣmaṇasaṃyutaḥ .. १८..
iṅgudīphalapiṇyākaracitānmadhusamplutān .
vayaṃ yadannāḥ pitarastadannāḥ smṛtinoditāḥ .. १९..
iti dukhāśru pūrṇākṣaḥ punaḥ snātvā gṛhaṃ yayau .
sarve ruditvā suciraṃ snātvā jagmustadāśramam .. २०..
tasmiṃstu divase sarve upavāsaṃ pracakrire .
tataḥ paredyurvimale snātvā mandākinījale .. २१..
upaviṣṭaṃ samāgamya bharato rāmamabravīt .
rāma rāma mahābhāga svātmānamabhiṣecaya .. २२..
rājyaṃ pālaya pitryaṃ te jyeṣṭhastvaṃ me pitā tathā .
kṣatriyāṇāmayaṃ dharmo yatprajāparipālanam .. २३..
iṣṭvā yajñairbahuvidhaiḥ putrānutpādya tantave .
rājye putraṃ samāropya gamiṣyasi tato vanam .. २४..
idānīṃ vanavāsasya kālo naiva prasīda me .
māturme duṣkṛtaṃ kiñcitsmartuṃ nārhasi pāhi naḥ .. २५..
ityuktvā caraṇau bhrātuḥ śirasyādhāya bhaktitaḥ .
rāmasya purataḥ sākṣāddaṇḍavatpatito bhuvi .. २६..
utthāpya rāghavaḥ śīghramāropyāṅke'tibhaktitaḥ .
uvāca bharataṃ rāmaḥ snehārdranayanaḥ śanaiḥ .. २७..
śṛṇu vatsa pravakṣyāmi tvayoktaṃ yattathaiva tat .
kintu māmabravīttāto nava varṣāṇi pañca ca .. २८..
uṣitvā daṇḍakāraṇe puraṃ paścātsamāviśa .
idānīṃ bharatāyedaṃ rājyaṃ dattaṃ mayākhilam .. २९..
tataḥ pitraiva suvyaktaṃ rājyaṃ dattaṃ tavaiva hi .
daṇḍakāraṇyarājyaṃ me dattaṃ pitrā tathaiva ca .. ३०..
ataḥ piturvacaḥ kāryamāvābhyāmatiyatnataḥ .
piturvacanamullaṅghya svatantro yastu vartate .. ३१..
sa jīvanneva mṛtako dehānte nirayaṃ vrajet .
tasmādrājyaṃ praśādhi tvaṃ vayaṃ daṇḍakapākalāḥ .. ३२..
bharatastvabravīdrāmaṃ kāmuko mūḍhadhīḥ pitā .
strījito bhrāntahṛdaya unmatto yadi vakṣyati .
tatsatyamiti na grāhyaṃ bhrāntavākyaṃ yathā sudhīḥ .. ३३..
śrīrāma uvāca
na strījitaḥ pitā brūyānna kāmī naiva mūḍhadhiḥ .
pūrvaṃ prātiśrutaṃ tasya satyavādī dadau bhayāt .. ३४..
asatyādbhītiradhikā mahatāṃ narakādapi .
karomītyahamapyetatsatyaṃ tasyai pratiśrutam .. ३५..
kathaṃ vākyamahaṃ kuryāmasatyaṃ rāghavo hi san .
ityudīritamākarṇya rāmasya bharato'bravīt .. ३६..
śrībharata uvāca
tathaiva cīravasano vane vatsyāmi suvrate .
caturdaśa samāstvaṃ tu rājyaṃ kuru yathāsukham .. ३७..
śrīrāma uvāca
pitrā dattaṃ tavaivaitadrājyaṃ mahyaṃ vanaṃ dadau .
vyatyayaṃ yadyahaṃ kuryāmasatyaṃ pūrvavat sthitam .. ३८..
ahamapyāgamiṣyāmi seve tvāṃ lakṣmaṇo yathā .
nocetprāyopaveśena tyajāmyetatkalevaram .. ३९..
ityevaṃ niścayaṃ kṛtvā darbhānāstīrya cātape .
manasāpi viniścitya prāṅmukhopaviveśa saḥ .. ४०..
bharatasyāpi nirbandhaṃ dṛṣṭvā rāmo'tivismitaḥ .
netrāntasaṃjñāṃ gurave cakāra raghunandanaḥ .. ४१..
ekānte bharataṃ prāha vasiṣṭho jñānināṃ varaḥ .
vatsa guhyaṃ śṛṇuṣvedaṃ mama vākyātsuniścitam .. ४२..
rāmo nārāyaṇaḥ sākṣād brahmaṇā yācitaḥ purā .
rāvaṇasya vadhārthāya jāto daśarathātmajaḥ .. ४३..
yogamāyāpi sīteti jātā janakanandinī .
śeṣo'pi lakṣmaṇo jāto rāmamanveti sarvadā .. ४४..
rāvaṇaṃ hantukāmāste gamiṣyanti na saṃśayaḥ .
kaikeyyā varadānādi yadyanniṣṭhurabhāṣaṇam .. ४५..
sarvaṃ devakṛtaṃ nocedevaṃ sā bhāṣayetkatham .
tasmāttyajāgrahaṃ tāta rāmasya vinivartane .. ४६..
nivartasva mahāsainyairbhrātṛbhiḥ sahitaḥ puram .
rāvaṇaṃ sakulaṃ hatvā śīghramevāgamiṣyati .. ४७..
iti śrutvā gurorvākyaṃ bharato vismayānvitaḥ .
gatvā samīpaṃ rāmasya vismayotphullalocanaḥ .. ४८..
pāduke dehi rājendra rājyāya tava pūjite .
tayoḥ sevāṃ karomyeva yāvadāgamanaṃ tave .. ४९..
ityuktvā pāduke divye yojayāmāsa pādayoḥ .
rāmasya te dadau rāmo bharatāyātibhaktitaḥ ..

gṛhītvā pāduke divye bharato ratnabhūṣite .
rāmaṃ punaḥ parikramya praṇanāma punaḥ punaḥ .. ५१..
bharataḥ punarāhedaṃ bhaktyā gadgadayā girā .
navapañcasamānte tu prathame divase yadi .. ५२..
nāgamiṣyasi cedrāma praviśyāmi mahānalam .
bāḍhamityeva taṃ rāmo bharataṃ saṃnyavartayat .. ५३..
sasainyaḥ savasiṣṭhaśca śatrughnasahitaḥ sudhīḥ .
mātṛbhirmantribhiḥ sārdhaṃ gamanāyopacakrame .. ५४..
kaikeyī rāmamekānte sravannetrajalākulā .
prāñjaliḥ prāha he rāma tava rājyavighātanam .. ५५..
kṛtaṃ mayā duṣṭadhiyā māyāmohitacetasā .
kṣamasva mama daurātmyaṃ kṣamāsārā hi sādhavaḥ .. ५६..
tvaṃ sākṣādviṣṇuravyaktaḥ paramātmā sanātanaḥ .
māyāmānuṣarūpeṇa mohayasyakhilaṃ jagat .
tvayaiva prerito lokaḥ kurute sādhvasādhu vā .. ५७..
tvadadhīnamidaṃ viśvamasvatantraṃ karoti kim .
yathā kṛtrimanartakyo nṛtyanti kuhakecchayā .. ५८..
tvadadhīnā tathā māyā nartakī bahurūpiṇī .
tvayaiva preritāhaṃ ca devakāryaṃ kariṣyatā .. ५९..
pāpiṣṭhaṃ pāpamanasā karmācaramarindama .
adya pratīto'si mama devānāmapyagocaraḥ .. ६०..
pāhi viśveśvarānanta jagannātha namo'stu te .
chindhi snehamayaṃ pāśaṃ putravittādigocaram .. ६१..
tvajjñānānalakhaḍgena tvāmahaṃ śaraṇaṃ gatā .
kaikeyyā vacanaṃ śrutvā rāmaḥ sasmitamabravīt .. ६२..
yadāha māṃ mahābhāge nānṛtaṃ satyameva tat .
mayaiva preritā vāṇī tava vaktrādvinirgatā .. ६३..
devakāryārthasiddhyarthamatra doṣaḥ kutastava .
gaccha tvaṃ hṛdā māṃ nityaṃ bhāvayantī divāniśam .. ६४..
sarvatra vigatasnehā madbhaktyā mokṣyase'cirāt .
ahaṃ sarvatra samadṛg dveṣyo vā priya eva vā .. ६५..
nāsti me kalpakasyeva bhajato'nubhajāmyaham .
manmāyāmohitadhiyo māmamba manujākṛtim .. ६६..
sukhaduḥkhādyanugataṃ jānanti na tu tattvataḥ .
diṣṭyā madgocaraṃ jñānamutpannaṃ te bhavāpaham .. ६७..
smarantī tiṣṭha bhavane lipyase na ca karmabhiḥ .
ityuktā sā parikramya rāmaṃ sānandavismayā .. ६८..
praṇamya śataśo bhūmau yayau gehaṃ mudānvitā .
bharatastu sahāmātyairmātṛbhirguruṇā saha .. ६९..
ayodhyāmagamacchrīghraṃ rāmamevānucintayan .
paurajānapadān sarvānayodhyāyāmudāradhīḥ .. ७०..
sthāpayitvā yathānyāyaṃ nandigrāmaṃ yayau svayam .
tatra siṃhāsane nityaṃ pāduke sthāpya bhaktitaḥ .. ७१..
pūjayitvā yathā rāmaṃ gandhapuṣpākṣatādibhiḥ .
rājopacārairakhilaiḥ pratyahaṃ niyatavrataḥ .. ७२..
phalamūlāśano dānto jaṭāvalkaladhārakaḥ .
adhaḥśāyī brahmacārī śatrughnasahitastadā .. ७३..
rājakāryāṇi sarvāṇi yāvanti pṛthivītale .
tāni pādukayoḥ samyaṅnivedayati rāghavaḥ .. ७४..
gaṇayan divasāni rāmāgamanakāṅkṣayā .
sthito rāmārpitamanāḥsākṣādbrahmamuniryathā .. ७५..
rāmastu citrakūṭādrau vasanmunibhirāvṛtaḥ .
sītayā lakṣmaṇenāpi kiñcitkālamupāvasat .. ७६..
nāgarāśca sadā yānti rāmadarśanalālasāḥ .
citrakūṭasthitaṃ jñātvā sītayā lakṣmaṇena ca .. ७७..
dṛṣṭvā tajjanasambādhaṃ rāmastatyāja taṃ girim .
daṇḍakāraṇyagamane kāryamapyanucintayan .. ७८..
anvagātsītayā bhratrā hyatrerāśramamuttamam .
sarvatra sukhasaṃvāsaṃ janasambādhavarjitam .. ७९..
gatvā munimupāsīnaṃ bhāsayantaṃ tapovanam .
daṇḍavatpraṇipatyāha rāmo'hamabhivādaye .. ८०..
piturājñāṃ puraskṛtya daṇḍakānanamāgataḥ .
vanavāsamiṣeṇāpi dhanyo'haṃ darśanāttava .. ८१..
śrutvā rāmasya vacanaṃ rāmaṃ jñātvā hariṃ param .
pūjayāmāsa vidhivadbhaktyā paramayā muniḥ .. ८२..
vanyaiḥ phalaiḥ kṛtātithyamupaviṣṭaṃ raghūttamam .
sītāṃ ca lakṣmaṇaṃ caiva saṃtuṣṭo vākyamabravīt .. ८३..
bhāryā me'tīva saṃvṛddhā hyanasūyeti viśrutā .
tapaścarantī suciraṃ dharmajñā dharmavatsalā .. ८४..
antastiṣṭhati tāṃ sītā paśyatvariniṣūdana .
tatheti jānakīṃ prāha rāmo rājīvalocanaḥ .. ८५..
gaccha devīṃ namaskṛtya śīghramehi punaḥ śubhe .
tatheti rāmavacanaṃ sītā cāpi tathākarot .. ८६..
daṇḍavatpatitāmagre sītāṃ dṛṣṭvātihṛṣṭhadhīḥ .
anasūyā samāliṅgya vatse sīteti sādaram .. ८७..
divye dadau kuṇḍale dve nirmite viśvakarmaṇā .
dukūle dve dadau tasyai nirmale bhaktisaṃyutā .. ८८..
aṅgarāgaṃ ca sītāyai dadau divyaṃ śubhānanā .
na tyakṣyate'ṅgarāgeṇa śobhā tvāṃ kamalānane .. ८९..
pātivratyaṃ puraskṛtya rāmamanvehi jānaki .
kuśalī rāghavo yātu tvayā saha punargṛham .. ९०..
bhojayitvā yathānyāyaṃ rāmaṃ sītāsamanvitam .
lakṣmaṇaṃ ca tadā rāmaṃ punaḥ prāha kṛtāñjaliḥ .. ९१..
rāma tvameva bhuvanāni vidhāya teṣāṃ
saṃrakṣaṇāya suramānuṣatiryagādīn .
dehānbibharṣi na ca dehaguṇairviliptastvatto
bibhetyakhilamohakarī ca māyā .. ९३..
//iti śrīmadadhyātmarāmayaṇe umāmaheśvarasaṃvāde
ayodhyākāṇḍe navamaḥ sargaḥ