समन्वयदिश् · भाग 112

[3.]
स्द्
---
स्प्
कृत्प्रत्ययास् त्रिप्रकाराः #1 कृत्या निष्ठाघञादयः ।
(स्प्स्:) "कृत्याः" कृत्यप्रत्ययाः #2 "निष्ठादयश्" च #3 "घञादयश्" च,
द्वन्द्वात् परो #4 हि शब्दः प्रत्येकम् अभिसम्बध्यते ॥
***नोतेस्:
#1 न्: तिश्; #2 न्: श्प्रत्यश् स्.म्. इन् मर्गिन.; #3 न्: श्श् च स्.म्. इन् मर्गिन.; #4 न्: पुश्;
[3.1.]
स्द्
---
स्प्
प्रायः कृत्याश् च पञ्चैव तव्यानीययक्यप्घ्यणः #5 ॥
(स्प्स्:) यद्य् अपि तवैकेकेन्यत्वा #6 इत्य् एते ऽपि कृत्यास्, तथापि #7 लक्ष्ये प्रयो-
गादर्शनान् नैवैते #8 कृत्या इत्य् एतदर्थम् उक्तं #9 "प्रायः पञ्चैवे"ति ॥
[3.1.1.]
स्द्
(11र्:) [भा]वे उत्पद्यन्ते. भावस्य धात्वर्थमात्रस्य सामान्यरूपत्वाद् एक-
त्वाच् च भावे प्रथमैकवचनम् एव भवति, यथा ऽतेन, ताभ्याम्, तैः, त्व-
या, युवाभ्याम्, युष्माभिः, मया, आवाभ्याम्, अस्माभिः वा, भवितव्यम्ऽ.
एवं लिङ्गे कर्तरि, नपुंसकलिङ्गे च, साकल्याद् भेदाः.
स्प्
एते चाकर्मकाद् धातोर् उत्पद्यन्ते यदा, तदा ।
धात्वर्थैकतया तेषाम् आद्यैकवचनम् भवेत् ।
ऽभवितव्यं त्वया, तेन, ताभ्यां, तैर् वा, तयाऽ यथा ॥
***नोतेस्:
#5 श्: नछ् श्क्यप्श् 2 अक्षरस् zएर्स्त्öर्त्. न्: नछ् श्क्यश् एइन् अक्षर गेतिल्ग्त्, स्.म्. इन्
मर्गिन: श्पघ्यश्.; #6 पाण् 3.4.14: कृत्यार्थे तवैकेन्केन्यत्वनः. ; #7 श्: नछ्
तथाश् च. विएर् अक्षरस् zएर्स्त्öर्त्.; #8 श्: श्योगे दर्शनन् नैवेत्ये; न्: नैवेते.; #9 श्:
नछ् उक्तं सेछ्स् अक्षरस् zएर्स्त्öर्त्.;
[3.1.2.]
स्द्
27 सकर्मकात् तु कृत्यप्रत्ययाः कर्मणि भवन्ति. तदा कर्मणः क्रियायाश् च
परस्परसम्बन्धे सति, कर्माभिहितं भवति । अभिहिते कर्मणि लिङ्गार्थ-
मात्रे, प्रथमा भवति । तदा च कर्मानुसारेण त्रिलिङ्गत्वम् 27, [यथा] #10 27
ऽतेन ग्रामो गन्तव्यः, तेन नगरं गन्तव्यम् 27, तेन नगरी गन्तव्याऽ 27 ॥
स्प्
सकर्मकाद् अमी धातोर् उत्पद्यन्ते यदा, तदा ।
तेषां कर्मानुसारेण लिङ्गसंख्याविभक्तयः ॥

ऽगन्तव्यो भवता ग्रामो, गन्तव्या नगरी त्वया ।
गन्तव्यं नगरं तेनेत्य्ऽ उदाहरणयोजना ॥
***नोतेस्:
#10 म्स्: ते(11व्)न;
[3.1.3.]
स्द्
कृत्यप्रत्ययानां कर्तरि कदाचित् षष्ठी भवति, कदाचित् तृतीया भवति, यथा
ऽतस्य, तेन वा, भवितव्यम् । तस्य, तेन वा, ग्रामो गन्तव्यःऽ.
[3.1.4.]
स्द्
तव्यानीयौ [~पाण् 3.1.96], स्वराद् यः [~पाण् 3.1.97], वृ-दृ-जुषि-इण्-शसु-स्तु-
गुहां #11 क्यप् [~पाण् 3.1.109], ऋवर्णव्यञ्जनान्ताद् घ्यण् [~पाण् 3.1.124],
भावकर्मणोः कृत्यखलर्था [~पाण् 3.4.70] इत्य् एते प्रत्ययाः बाहुल्येन
वर्तमाने काले पञ्चम्यर्थे, [ऽ]नुमतौ विधौ वा, भवन्ति ।
***नोतेस्:
#11 म्स्: श्जुषीण्श्;
[3.1.4.1.]
स्द्
अनुमतिः प्रश्नपूर्वको [ऽ]ङ्गीकारः, यथा ऽकिम् अहं ग्रामं गच्छामि, न
वाऽ. स(12र्:)म्प्रत्य् उच्यते #12, ऽत्वं ग्रामं गच्छ, त्वया ग्रामो गन्तव्यऽ इति
वा.
***नोतेस्:
#12 म्स्: ऊच्श्;
[3.1.4.2.]
स्द्
विधिर् अज्ञातज्ञापनं, यथा ऽत्वं ग्रामं गच्छ, त्वया ग्रामो गन्तव्यऽ इत्य्
उक्ताः कृत्यप्रत्ययाः.
[3.2.]
स्द्
निष्ठादय उच्यन्ते ॥ क्तक्तवन्तू निष्ठसंज्ञौ [~पाण् 1.1.26], क्वन्सु[~पाण्
3.2.107]-कान[~पाण् 3.2.106]-शन्तृङ्-आनश्[~पाण् 3.2.124]-कि[~पाण् 3.2.171]-
उ[~पाण् 3.2.168]-उकञ्[~पाण् 3.2.154]-इष्णु[~पाण् 3.2.136]-क्त्वा[~पाण् 3.4.18]-
खल्[~पाण् 3.3.126]-युश्[~पाण् 3.2.148]-आनङ्[~पाण् 3.2.128]-तृण्[~पाण् 3.2.135]-
वुण्[~पाण् 3.2.146]-णिन्[~पाण् 3.1.134] इत्यादयो निष्ठादयः ।
स्प्
निष्ठादयः क्तक्तवन्तू #13 क्वन्सुकानादयः #14 स्मृताः ।
(स्प्स्:) "आदिना #15" शन्तृङ्ङाद्याः #16.
***नोतेस्:
#13 न्: श्क्तर्वन्श्; #14 न्: श्न्सुश् स्.म्. इन् मर्गिन.; #15 श्: आश् zएर्स्त्öर्त्.; #16 न्: श्ङ्ङश्
इन् मर्गिन.;

[3.2.1.]
[3.2.1.1.]
स्द्
तत्र क्तप्रत्ययस् सर्वधातूनाम् अकर्मकाणाम् अतीते काले भावे उत्पद्यते. तत्र
नपुंसकलिङ्गं प्रथमैकवचनम् एव भवति, यथा ऽतेनासितम्ऽ 27.
स्प्
अतीते ऽर्थे ऽकर्मकाणां भावे #17 क्तप्रत्ययः स्मृतः ॥
धात्वर्थैकतया तस्य प्रथ[मैकव]चो #18, यथा #19 ।
ऽआसितं तेन, ताभिर् वा, ताभ्यां, तैर् वा, त्वया, मयाऽ ॥
(स्प्स्:) "प्रथमैकवचः" प्रथमविभक्त्येकवचनम्.
***नोतेस्:
#17 श्: श्वे क्तश् zएर्स्त्öर्त्.; #18 श्: नछ् प्रथश् द्रेइ अक्षरस् zएर्स्त्öर्त्.; #19 न्: ओम्.
धात्व्श् बिस् यथा.;
[3.2.1.2.]
स्द्
सकर्मकाणां धातूनां (12व्:) क्तप्रत्ययो [ऽ]तीते काले कर्मण्य् एव भवति, न
तु भावे. तत्र कर्माभिहितं भवति । कर्मानुसारेण क्तप्रत्ययान्तस्य त्रिलिङ्-
गत्वम्, यथा ऽतेनौदनः #20 भुक्तः 27, तेन 27 शिखरिणी भुक्ता, तेन
भुटित्रं #21 भुक्तम्ऽ इति.
स्प्
यदा सकर्मकाणां क्तः #22 कर्मण्य् उत्पद्यते, तदा ।
तस्य कर्मानुसारेण लिङ्गसंख्याविभक्तयः ।
ऽभुक्ता द्राक्षा, फलं भुक्तं, भुक्तस् तेनौदनोऽ यथा #23 ॥
***नोतेस्:
#20 म्स्: तेनोदश्; #21 इस्त् हिएर् "भटित्रं" (प्w: ऽअम् स्पिएस्से गेबच्केन्ऽ,
भावप्रकाश 2.20) zउ लेसेन्? - अ।w: ऽथे wओर्द् इस् ओब्विओउस्ल्य् अ सन्स्क्रितिzअतिओन्. इत्
चोउल्द् बे थत् इत् रेfएर्स् तो "भटुरा।बटुरा" (fरोम् "भट्ठा।भट्ठि" ऽकिल्न्, ओवेन्ऽ
wहिछ्, इन् तुर्न्, मय् बे fरोम् "भ्रस्ज्"), अ त्य्पे ओf "नान्"।ब्रेअद् चोम्मोन्ल्य् उसेद् इन् थे
पुन्जब्-जम्मु अरेअ, अन्द् थत् म्w, एत्च्. हवे नोत् उन्देर्स्तोओद् थे नतुरे ओf थे
एअतब्ले एxअच्त्ल्य्. थे समे दिच्तिओनरिएस् एxप्लैन् "शिखरिणी" अस् अ दिस्ह् मदे ओf चुर्द्स्,
सुगर्, अन्द् स्पिचेस्, बुत् थे ओब्विओउस् चोग्नते "शिकरण्" चुर्रेन्त् इन् मरथि स्तन्द्स्
प्रिमरिल्य् fओर् च्रुस्हेद् बननस् ओर् प्लन्तैन् fरुइत्स् मिxएद् wइथ् मिल्क् अन्द् सुगर्ऽ.; #22 श्:
स्तत्त् क्तः: अश् ; #23 श्: ओम्. भुक्ता बिस् यथा.;
[3.2.1.3.]
स्द्
नियतानाम् एव धातूनां क्तप्रत्ययः कर्तरि भवति ॥ गत्यर्थाकर्मक #24-
श्लिष-शीङ्-स्थास-वस-रुह-जन-जीर्यतिभ्यश् [पाण् 3.4.72] चेति । 2.
स्प्
ऽमैत्रो ग्रामं गतऽ इति प्रथमोक्ते ऽत्र कर्तरि ।
***नोतेस्:

#24 म्स्: शाकर्माश्;
[3.2.2.]
स्द्
क्तवन्तुप्रत्ययो [ऽ]कर्मकेभ्यस् सकर्मकेभ्यो वा धातुभ्यो [ऽ]तीते काले कर्-
तर्य् एव भवति । न कदाचिद् भावकर्मणोः क्तवन्तुप्रत्य(---[ब्ल्.13 fएह्ल्त्]).
(14र्:)र्था इत्य् उक्तास् संक्षेपेण निष्ठादयः ॥
स्प्
कर्तर्य् #25 एव क्तवन्तुः #26 स्यान्, न क्वचिद् भावकर्मणोः ॥
तस्य कर्त्रनुसारेण लिङ्गसङ्ख्याविभक्तयः #27 ।
ऽभुक्तवान् #28 ओदनं चैत्रो, नारी भुक्तवती, कुलम् ।
भुक्तवत्, पुरुषा भुक्तवन्तऽ इत्यादिनिर्णयः ॥
***नोतेस्:
#25 न्: कर्तयेव; #26 न्: श्वक्तुः; #27 श्: विएर् अक्षरस् नछ् श्सङ्ख्याश् तेइल्wएइसे
zएर्स्त्öर्त्.; #28 श्: दिए fओल्गेन्देन् 21 अक्षरस् fअस्त् वोल्ल्स्त्äन्दिग् zएर्स्त्öर्त्.;
[3.3.]
स्द्
घञादय उच्यन्ते ॥ वुण्-तृच्[~पाण् 2.1.133]-घञ्[~पाण् 3.3.16]-युट्[~पाण्
3.3.115]-क्ति[~पाण् 3.3.95] इत्य् एवमाद्या घञादयः.
स्प्
घञादिसङ्ग्रहस् त्व् एष #29 उक्त्वाइतान् वक्ष्यते ऽधुना ।
(स्प्स्:) "एतान्" निष्ठादीन् #30.
***नोतेस्:
#29 न्: एषा; #30 श्: शादीनाम्;
[3.3.1.]
स्द्
वुण्तृचाव् अकर्मकेभ्यस् सकर्मकेभ्यो वा धातुभ्यो वर्तमाने काले कर्तर्य्
एवोत्पद्येते, न भावकर्मणोः.
स्प्
यौ वुण्तृचौ प्रत्ययौ, तौ कर्तर्य् एव, न चान्ययोः ॥
(स्प्स्:) "अन्ययोः" भावकर्मणोः.
[3.3.1.1.]
अनयोर् अकर्मकत्वम् #31 उत्पन्नयोः कर्तर्य् एवाभिहिते प्रथमा । यथा भव-
तीति ऽभावको #32 देवदत्तः, देवदत्तो भविताऽ ।
स्प्
ऽभावको #33 मैत्रऽ इत्यादौ प्रथमानुक्तकर्मणि #34 ।
(स्प्स्:) एवं तृचो ज्ञेयं.
***नोतेस्:
#31 म्स्: अनयोः कर्मश्. तेxत् गेम्äß इन्तेर्लिनेअर्कोर्रेक्तुर्.; #32 म्स्: भावुको; #33
श्: भावुको; #34 श्: श्कर्तरि;
[3.3.1.2.]

स्द्
अनयोर् वुण्तृचोस् सकर्मकत्वम् उत्पन्नयोः कर्तरि प्रथमा, कर्मणि षष्ठी,
यथा ऽदेवदत्तः ओदन(14व्:)स्य पाचकः, देवदत्तः ओदनस्य पक्ताऽ इति. वुण्-
तृचोः च कर्त्रनुसारेण त्रिलिङ्गत्वम्, यथा ऽस ओदनस्य पाचकः, सा पाचिका, तत्
कुलम् ओदनस्य पाचकम्ऽ इति । ऽस पक्ता, सा पक्त्री, तत् कुलम् ओदनस्य पक्तृऽ.
स्प्
स्यात् कर्मण्य् अनयोः षष्ठी, ऽपाचक ओदनस्य सःऽ ॥
[3.3.2.]
स्द्
घञ् #35युट्क्तिप्रत्यया अकर्मकेभ्यस् सकर्मकेभ्यो वा धातुभ्यो #36 भाव
उत्पद्यंते. एषा सकर्मकेभ्यो भाव उत्पद्यमाना कर्तरि वा षष्ठी, कर्मणि
नित्यं षष्ठी.
स्प्
भाव एव घञ्युडाद्या उत्पद्यन्ते सकर्मकात् ।
तत्र कर्तरि #37 षष्ठी वा, नित्यं कर्मणि कीर्तिता ॥
***नोतेस्:
#35 म्स्: घङ्श्; #36 म्स्: श्तुतुभ्यो; #37 श्: कर्मणि;
[3.3.2.1.]
स्द्
अकर्मकेभ्यो, यथा ऽदेवदत्तस्य भावो, भवनं, भूतिःऽ.
[3.3.2.2.]
स्द्
सक(15र्:)र्मकेभ्यो, यथा ऽदेवदत्तस्यऽ कर्तुर्, ऽदेवदत्तेनऽ कर्त्रा वा, ऽओद-
नस्यऽ कर्मभूतस्य ऽपाकः, पचनं, पक्तिःऽ.
स्प्
ऽअन्नस्य पाको मैत्रस्य, देवदत्तेन वाऽ, यथा #38 ।
(स्प्स्:) "अन्नस्य" कर्मभूतस्य । एवं युडादयो विचारणीयाः. पूर्वम् अकर्म-
कस्य निरूपणावसरे सत्य् अपि, कर्मषष्ठीप्रसङ्गेनाकर्मकस्य कर्माभावात्
सकर्मकं निर्णीय <।> #39 पश्चाद् अकर्मकं निरूपयति ॥
स्प्
अकर्मकाज् #40 ज्ञेयम् एवम् #41, ऽभावो मैत्रस्य, तेन वाऽ ॥
(स्प्स्:) "भाव" इति घञन्ता क्रिया.
***नोतेस्:
#38 श्: "अश्"[3 अक्षरस् zएर्स्त्öर्त्]"श्को मैत्रेण देवदत्त्"[zएर्स्त्öर्त् बिस्]"यथा".; #39
अ।w; #40 श्: ओम्. श्र्मकाज्; #41 श्,न्: एव;
[3.3.2.3.]
स्द्
युडन्तो भाव उत्पद्यमानो नपुंसकलिङ्ग एव. उक्तास् संक्षेपेण घञादयः
॥
[4.]

स्द्
क्रिया द्विप्रकारा, प्रधानक्रिया गुणक्रिया च. यत्र वाक्यार्थो विश्राम्यति,
निष्ठां भजते, निराकाङ्क्षतां लभते, सा प्रधानक्रिया । या तु प्रधानक्रि-
याया अङ्गभावम् अवलम्बते, उपकरणतां गच्छति, सा गुणक्रिया.
स्प्
मुख्यगौणविभेदेन #42 द्विविधा सापि कीर्तिता ।
(स्प्स्:) "सापि" क्रियापि. मुख्या क्रिया, गौणा क्रियेत्य् #43 अर्थः ॥
स्प्
वाक्यस्यार्थो निराकाङ्क्षां लभते यत्र, सा स्मृता ।
क्रिया #44 प्रधाना, ऽहे मैत्र, गाम् आनय व्रजाद्ऽ यथा ॥
(स्प्स्:) "आनये"ति मुख्या क्रिया.
स्प्
तस्या एवाङ्गभावं #45 यालम्बते #46, सा गुणक्रिया ।
***नोतेस्:
#42 न्: श्विभागेन; #43 श्: क्रिया इत्य्; #44 न्: क्रिये; #45 श्: एवाश्[3 अक्षरस् zएर्स्त्öर्त्];
#46 न्: या लभते;
[4.1.]
स्द्
त्यादिप्रत्ययान्ता क्रिया (15व्:) सर्वथा प्रधानक्रियैव भवति. त्यादिप्रत्य-
यान्तायाः क्रियाया असन्निधाने सति, कृत्प्रत्ययान्ता क्रिया वाक्यार्थविश्रान्त्या
प्रधानक्रिया सम्पद्यते ॥
[4.2.]
स्द्
गुणक्रिया च द्विप्रकारा.
स्प्
पूर्वकालक्रियान्या #47 चेति सा द्वैधम् उपागता ॥
(स्प्स्:) "सा" गुणक्रिया.
***नोतेस्:
#47 श्: या । पूर्वकाश्[3 अक्षरस् zएर्स्त्öर्त्].;
[4.2.1.]
स्द्
या तु प्रधानक्रियायाः पूर्वं निर्वर्त्यमानत्वात्, सा पूर्वकालक्रियोच्यते.
तस्यां #48 नियमेन क्त्वाप्रत्ययो [~पाण् 3.4.21] णंप्रत्ययश् [~पाण् 3.4.22] च
भवतः. तौ च क्त्वाणंप्रत्ययौ क्त्वामसन्ध्यक्षरान्तो [ऽ]व्ययम् [~पाण्
1.1.39-40] इत्य् अव्ययसंज्ञौ.
स्प्
मुख्यक्रियायाः #49 पूर्वं या निर्वर्तयितुम् #50 इष्यते ।
पूर्वकालक्रिया सास्याः क्त्वाणमौ भवतो, यथा ।
ऽपीत्वाम्भो गच्छति नरश्, श्रावं श्रावं शृणोतिऽ च ॥
***नोतेस्:

#48 म्स्: तस्या; #49 श्:श्क्रियाः; #50 श्: निश्;
[4.2.1.1.]
स्द्
अव्ययकृतो भावे भवन्तीति [म्भ् अद् पाण् 3.4.26] वचनाद् भावे धात्वर्थ-
मात्रौ भ(16र्:)वतः #51. ताभ्यां क्त्वाणंप्रत्ययाभ्यां कर्तानभिहितस्.
(स्प्स्:) चोद्यं चिकीर्षति ॥
स्प्
भावे [ऽ]व्ययकृतः सन्तीत्य् उक्तेर् धात्वर्थवाचकौ ।
(स्प्स्:) "उक्तेर्" वचनात्, "धात्वर्थवाचकौ" क्त्वाणमाव् इत्य् अर्थात्.
***नोतेस्:
#51 म्स्: भावो श्मात्रो भवति;
[4.2.1.1.1.]
स्द्
तदभिप्रायेणानभिहिते कर्तरि तृतीया प्राप्नोति ।
(स्प्स्:) एवं निर्णीय, चोद्यम् आह ।
स्प्
आभ्यां कर्तानभिहितस् तृतीयाविषयो न किम् ॥
[4.2.1.1.2.]
स्द्
परस्मैपदिनां प्रधानक्रियया यदा कर्ताभिहितस्, ततस् तदभिप्रायेणाभिहिते
कर्तरि लिङ्गार्थमात्रे प्रथमा प्राप्नोति. प्रधानक्रियाशक्त्यभिधाने गुण-
क्रियाशक्तिर् अभिहितवत् प्रकाशते इति भाष्यकारवचनप्रामाण्यात् #52 प्रधान-
क्रियाभिहिते कर्तरि लिङ्गार्थमात्रे प्रथमैव #53 भवति ।
(स्प्स्:) उत्तरम् आह #54
स्प्
मैवम्. प्रधानक्रिययाभिहितो वर्तते यतः ।
प्रथमा तत एवात्र.
(स्प्स्:) "अत्र" पूर्वोक्त उदाहरणे । अत्र युक्तिम् आह ॥
स्प्
निर्बला हि गुणक्रिया ।
मुख्यक्रियाभिधाने [ऽ]न्या चोक्तवद् दृश्यते बुधैः ॥
(स्प्स्:) "अन्या #55" गुणक्रिया ॥ तथोक्तं प्रधानक्रियाशक्त्यभिधाने गुण-
क्रियाशक्तिर् अनभिहितापि अभिहितवत् प्रकाश्यते इति. एवं यत्रापि गुणक्रियायाः
#56 प्रधानक्रियायाश् च एकम् एव कर्म भवति, तत्र #57
प्रधानक्रियैवाभिधीयते #58. गुणक्रिया तु गुणत्वाद् एव प्रधानक्रियाम्
अन्वेति । यथा #59 ऽदेवदत्त आनीय पूज्यतेऽ. यथोक्तं
गुणप्रधानक्रिययोर् धात्वोर् एकस्य #60 कर्मणः [।] #61
अभिधानं प्रधानेन. प्रधानान्वयिनो #62 गुणाः [॥]
इति. मुख्यक्रियया #63 कर्मणः शाब्दो [ऽ]न्वयः, अन्यथा #64 आर्थः ।
तथोक्तं

एवं ऽपक्त्वौदनो भुक्तो, भुज्यतेऽ #65 वेति कृत्तिङोः [।]
भोज्यस्य भुजिना शाब्द #66, आर्थस् तु पचिनान्वयः [॥]
***नोतेस्:
#52 अ।w: ऽथे रेfएरेन्चे तो थे भाष्यकार इस् मोस्त् प्रोबब्ल्य् अ रेfएरेन्चे तो थे
चोन्च्लुदिन्ग् पर्त् ओf कैयट ओन् भाष्य 3.4.26 ("स्वादुमि णमुल्"). थे wओर्दिन्ग् इस्
अन्तिचिपतेद् इन् त्रिकाण्डी।वाक्यपदीय 3.7.82 अस् हेलाराजऽस् इन्त्रोदुच्तिओन् तो थे
कारिका इन्दिचतेस्. थे "इति" ओच्चुरिन्ग् इन् थे लिने इस् च्लेअर्ल्य् नोत् इन्तेन्देद् अस् इन्दिचतिवे
ओf अ दिरेच्त् qउओततिओन् (अन्योने wहो हस्; #53 म्स्: श्मैवे; #54 न्: ओम्.; #55 श्: अन्य;
#56 श्: श्क्रि[3 अक्षरस् zएर्स्त्öर्त्].; #57 श्: अत्र; #58 श्:शाभिश्[5 अक्षरस् zएर्स्त्öर्त्].; #59
श्: यथा[7 अक्षरस् zएर्स्त्öर्त्].; #60 श्: zएर्स्त्öर्त्. न्: अकेस्य.; #61 अ।w: ऽथे चिततिओन्स्
इन् थे लस्त् fओउर् लिनेस् अरे अनुष्टुभ् वेर्सेस् ...ऽ ऽ... थे तेxत्स् [लिके थे समन्वयदिश्]
fरेqउएन्त्ल्य् चोन्तैन् चिततिओन्स् अन्द् नेwल्य् चोम्पोसेद् म्नेमोनिच् वेर्सेस् wहिछ् चन् बे
उसेfउल् इन् देतेर्मिनिन्ग् रेलतिवे छ्रोनोलोग्य् ओf थे मोरे इम्पोर्तन्त् wओर्क्स् ओf सन्स्क्रित्
ग्रम्मर्. थेरे इस् fरेqउएन्त्ल्य् नो दिffएरेन्चे इन् स्पिरित् बेत्wएएन् थे म्नेमोनिच् वेर्सेस्
ओf थेसे तेxत्स् अन्द् थे (अप्परेन्त्ल्य् पोपुलर् ग्रम्मर्) वेर्सेस् चितेद् इन् wओर्क्स् सुछ् अस्
थे काशिका, पदमञ्जरी, अन्द् शृङ्गारप्रकाशऽ.; #62 श्: कोन्सोनन्त् वोन् श्नो
उन्लेसेर्लिछ्. न्: शन्वयि, स्.म्. इन् मर्गिन: नो.; #63 श्:श्क्रिया; न्: श्क्रिया, स्.म्. इन्
मर्गिन:श्यश्.; #64 न्: अन्यया; #65 न्: मुज्यते; #66 श्: शब्द;
[4.2.1.1.3.]
स्द्
क्त्वा, यथा (16व्:) ऽदेवदत्तः स्नात्वा भुक्त्वा पीत्वा, ग्रामं व्रजतिऽ. णं, यथा
ऽपायं पायं पिब पिब पयस्, सिञ्च #67 सिञ्चाङ्गम् अङ्गम्ऽ इति ॥ 10 ॥
***नोतेस्:
#67 म्स्: पय स्विञ्च;
[4.2.2.]
स्द्
द्वितीया तु गुणक्रिया या प्रधानक्रियानिर्वर्तनसमकालम् एव निर्वर्त्यते. त-
स्यां नियमेन शन्तृङ्ङानश् इत्यादयो भवन्ति ।
स्प्
निर्वर्त्यते #68 मुख्यक्रियासमकालं गुणक्रिया ।
शन्त्राद्यन्ता द्वितीया सा. ऽस गच्छति पठन्ऽ यथा ॥
#69त्याद्यन्तैव क्रिया मुख्या त्व्. अन्या मुख्याङ्गतां भजेत् ।
मुख्यतुल्या कृदन्तापि काचित्, तस्या असम्भवे ॥
(स्प्स्:) "काचिन्" निष्ठाकृत्यखलाद्यन्ता #70, यथा हि राज्ञो [ऽ]सम्भवे
सचिवादिर् एव प्रधानस् #71. तद्वद् एवेत्य् #72 अर्थः ॥
स्प्
विश्राम्यति #73 च वाक्यार्थस् तस्यां. ऽभुक्त्वा गतो वनंऽ #74 ।
क्त्वाद्यन्ता तु क्रिया तस्या गुणतां नातिवर्तते ॥
(स्प्स्:) "तस्या" मुख्यतुल्यायाः कृदन्तगुणक्रियायाः, यथा हि गुरुसमीपे ज्ञा-
नादिना #75 शिष्येभ्यो #76 मुख्यो [ऽ]पि शिष्यो [ऽ]प्रधानः #77. स

एवान्यशिष्येषु ज्ञातन्यूनत्वादिना प्रधानेषु #78 गुर्वसम्भवे प्रधानस्.
तद्वद् एवेत्य् अर्थः ॥
***नोतेस्:
#68 श्: निश्; #69 व्ग्ल्. स्द् ओबेन्, 4.1.; #70 श्: श्कृत्यश् zएर्स्त्öर्त्.; #71 न्: श्धनम्; #72
न्: ओम्. एव; #73 न्: श्ते; श्: श्रम्श्; #74 श्: धश्; #75 श्: zएर्स्त्öर्त्.; #76 न्: श्येश् स्.म्. इन्
मर्गिन.; #77 न्: शिष्यो न्यो मुख्यो पि शिष्येभ्यो प्रधानः.; #78 श्: ज्ञातश् बिस्
शादिना zएर्स्त्öर्त्.;
[4.2.2.1.]
स्द्
गुणप्रधानभावश् च वक्तृविवक्षाकल्पितो, न तु वास्तवः, यथा ऽभुक्त्वा गच्-
छति, गत्वा भुङ्क्ते । पचन् भुङ्क्ते, भुञ्जानः पचति. पठन् गच्छति, गच्छन्
पठति. गायन् गच्छति, गच्छन् (17र्:) गायतिऽ इत्य्.
[4.3.]
स्द्
एतच् च क्रियापदं यत्र स्वरूपेणोपात्तं, तत्र विचार्यते.
[4.3.1.]
स्द्
यत्र तु क्रियापदं किंचित् स्वरूपेण नोपात्तं #79, तत्रास्तिर् भवन्तीपरो [ऽ]ध्य्-
आह्रियत #80 इति भाष्यकारवचनप्रामाण्यात् #81 अस्ति, भवति, विद्यते इति वा सत्ता-
सामान्यवाचि क्रियापदम् अध्याहृत्य, वाक्यार्थप्रतिष्ठाने[न] #82 भाव्यम्.
सत्ता हि सर्वभावानाम् अन्तरङ्गा, यथा ऽवृक्षऽ इति केवलपदे उक्ते, अस्ति,
भवति, विद्यते इति वा गम्यते. (17व्:) अत्र वा अस्तीति क्रियासामान्यवाचि
धातूपलक्षणपरम्.
स्प्
अस्तिक्रिया प्रयोक्तव्या यत्र न श्रूयते क्रिया ।
ऽप्राप्नोति स नरो मोक्षं, यस्य भक्तिर् हरौऽ #83 यथा ॥
***नोतेस्:
#79 म्स्: श्रूपेणोपात्तं; #80 म्स्: ध्याह्रियतीति; #81 अ।w: ऽरेfएरेन्चे तो
[महा]भाष्य 2.3.1, 2.3.46ऽ.; #82 अ।w: ऽसोमेथिन्ग् लिके "श्प्रतिष्ठाने[न]
भाव्यम्" (भावे चोन्स्त्रुच्तिओन् मेअनिन्ग् ऽसेत्त्लिन्ग् ओf सेन्तेन्चे मेअनिन्ग् स्होउल्द् तके
प्लचेऽ) इस् नेएदेद्ऽ.; #83 न्: हरेर्;
[4.3.2.]
स्द्
क्वचिच् च प्रकरणानुसारेण विशिष्टापि क्रियाध्याह्रियते, कर्तृरहितायाः
क्रियाया अभावात्.
[5.]
स्द्
एवं एवंभूतं वाक्यं क्वचिन् मुक्तक एकं भवति, क्वचिद् द्वे वाक्ये, क्वचिद्
बहूनि वाक्यानि । प्रबन्धे तु बहून्य् एव वाक्यानि भवन्ति. तेषां च वाक्या-
नां परस्परसम्बद्धतोपादेया, न चेद् उन्मत्तवाक्यत्वप्रसङ्गात्, यथा

ऽकुण्डम् अ(18र्:)जाजिनं पललं स्फैयकृतस्य #84 पुत्रऽ इति #85.
स्प्
एवंभूतं क्वचिद् वाक्यम् एकं, द्वे वा, बहूनि वा ।
वक्तुम् अर्थं समर्थानि, सम्बन्धश् चेत् परस्परम् ।
अन्यथोन्मत्तता ऽकुण्डं पलालम्ऽ इतिवद् भवेत् ॥
***नोतेस्:
#84 म्स्: स्फेयश्; #85 व्ग्ल्. म्भ् 1.1.1 (प्.38);
[5.1.]
स्द्
परस्परसम्बन्धश् च स्वशब्दनिर्दिष्टार्थमुखेन #86 वा भवति,
सर्वनामपरामृष्टार्थमुखेन वा.
***नोतेस्:
#86 म्स्: श्निष्टार्थश्;
[5.1.1.]
स्द्
स्वशब्दनिर्दिष्टार्थमुखेन समन्वये बहवः प्रकाराः, तथा हि यत्तदोर्
उपक्रमोपसंहारक्रमरूपो नित्यम् अभिसम्बन्धः. स च शाब्दः, आर्थश् च.
[5.1.1.1.]
स्द्
द्वयोर् #87 यत्तदोर् उपादाने सति, शाब्दः.
स्प्
उपक्रमोपसंहारक्रमरूपस् तु यत्तदोः ।
यः सम्बन्धः, स शाब्दो हि. द्वयोः शब्देन कीर्तनम् ॥
***नोतेस्:
#87 म्स्: द्वयो;
[5.1.1.2.]
स्द्
एकतरस्योपादाने सत्य्, आर्थः.
स्प्
उपादानं भवेद् यत्र केवलस्यैव यत्तदोः ।
आक्षेपो नित्यसम्बन्धाद् अन्यस्यार्थः स उच्यते ॥
[5.1.1.2.1.]
स्द्
यदि तस्यार्थसामर्थ्येनाक्षेपात् तच्छब्दस्य #88 केवलोपादाने सत्य्, आर्थः
(18व्:) त्रिप्रकारः, प्रसिद्धप्रक्रान्तानुभूतवस्तुविषयेण च, यच्छब्देन तस्य
सम्बन्धात्.
स्प्
आक्षेपो [ऽ]र्थाद् यदो यत्र नोपादानं #89, तदस् तदा ।
आर्थः प्रसिद्धानुभूतप्रक्रान्तविषयस् त्रिधा ॥
***नोतेस्:

#88 म्स्: तत् तच्छद्शब्दस्य; #89 श्: तूपादानं;
[5.1.1.2.2.]
स्द्
यच्छब्दस्य केवलस्योपादाने सति, आर्थो द्विविधस् समन्वयः, प्रक्रान्तवस्तु-
विषयेण कल्पितकर्मादिविषयेण च, तच्छब्देन तस्य सम्बन्धात्.
स्प्
यदा यद उपादानम्, प्रक्रान्तविषयेण #90 तत् #91 ।
आर्थो द्विधा, कल्पिततत्कर्मादिविषयेण #92 च ॥
एकवाक्यस्थकर्तुश् च निर्दिष्टस्येदमादिभिः ।
तच्छब्देन परामर्शो न कार्यः कविभिः क्वचित् ॥
य एकस्य यदः पूर्वं प्रयोगो, दुष्ट एव सः ।
तदभिन्नार्थेदमादिप्रयोगो हि यदा भवेत् ।
यदः पूर्वं प्रयोगे च, नो दोषो, न #93 गुणस् तदा ॥
***नोतेस्:
#90 न्: श्विषये न; #91 स्प्स्: "तत्" तदा; #92 न्: कल्पितस् तत्कर्मादिविषये न च;
#93 न्: न इन् मर्गिन.;
[5.2.]
स्द्
क्वचिच् च केवले क्रियापदे ऽध्याह्रियमाणकारकसम्बन्धे सति, वाक्यार्थपरि-
समाप्तिर् दृश्यते । यथा ऽआगच्छ, आगच्छ. चल, चल. ब्रूहि, ब्रूहि. याहि, याहि.
अपसर्प, अपसर्प. वद, वदऽ.
स्प्
अध्याहृतकारकानां सम्बन्धश् च क्वचिद् भवेत् ।
एकक्रियाप्रयोगे #94 [ऽ]पि, यथा ऽब्रूह्य्, अपसर्प, भोःऽ ॥
***नोतेस्:
#94 न्: श्क्रियश्;
[5.3.]
स्द्
अत्र चै(19र्:)केन श्लोकेन वाक्यार्थपरिसमाप्तौ मुक्तकं, द्वाभ्यां श्लोका-
भ्यां #95 वाक्यार्थपरिसमाप्तौ युगलकम्, त्रिभिस् तिलकम्, चतुर्भिस् चक्क-
लकम्, पञ्चभिः कुलकम्, अनन्तरं महाकुलकम् ॥ एतैर् व्यस्तैस् समस्तैर् वा
प्रबन्ध इति शिवम्.
स्प्
यत्र वाक्यार्थविश्रान्तिः श्लोकेनैकेन #96 दृश्यते ।
मुक्तकं तत्र #97, युग्मेन युगलम्, तिलकं त्रिभिः ॥
चतुर्भिश् च चक्कलकं, पञ्चभिः कुलकं स्मृतं ।
महाकुलकम् आचार्याः कथयन्ति ततः परम् ॥
***नोतेस्:
#95 म्स्: वाक्याभ्यां; #96 श्: पद्येनैश्; #97 न्: तत्र बिस् चक्कलकम् इन् मर्गिन.;
[6.]

स्द्
दिङ्मात्रम् अन्वयस्येदं बालानां संप्रकाशितम् ।
दिशानया प्रगल्भन्ते बालास् सम्यक् समन्वये ॥
पञ्चके दशके वापि श्लोकानां यदि दर्श्यते ।
बालश् चैतत्, ततस् सम्यगन्वयम् #98 प्रति मुक्तधीः ॥
इ(19व्:)ति समन्वयदिक् समाप्ता ॥ ॥ कृती राजानपण्डितच्छुड्डकस्य ॥ ॥
स्प्
समन्वयप्रदीपो [ऽ]यं कुडकोक्ताध्वना मया ।
दर्शितो. विबुधैर् अत्र कार्या स्खलितयोजना #99 ॥
(स्प्स्:) "कुडकः" पण्डित एकः. तेन्"ओक्तो" यो "[ऽ]ध्वा" मार्गः,
समन्वयदिगाख्यो #100 ग्रन्थविशेष इत्य् अर्थः. स तु गद्यरूपेण स्थितो,
[ऽ]यं तु पद्यरूपेणैतावान् एव विशेषः ॥ समाप्तो [ऽ]यं
समन्वयप्रदीपसङ्केतः विबुधसमूहवन्दितपादपद्मस्य
श्रीगङ्गाधरस्वामिनः शिष्येण पण्डितदेवशर्मणा इति भद्रम् #101.
***नोतेस्:
#98 अ।w: ऽचोन्तेxतुअल्ल्य्, "सम्यग्" चोउल्द् बे जोइनेद् तो ओर् सेपरतेद् fरोम् "अन्वयम्".
थे प्रेfइx "सम्" इन् थे तित्ले ओf थे wओर्क् fअवोर्स् जोइनिन्ग्. मेत्रे fअवोर्स् सेपरतिओन्.
"हिस् मिन्द् इस् ओपेनेद् तो प्रोपेर् स्य्न्तx" ओर् "हिस् मिन्द् इस् प्रोपेर्ल्य् ओपेनेद् तो स्य्न्तx"
ऽ.; #99 न्: श्र्या खलितश्; श्: श्र्यस्खलितश्. अ।w: ऽसेपरते "कार्या" fरोम् "श्स्ख..."
wहत् थे औथोर् wइस्हेस् तो सय् इस् थिस्: fइल्लिन्ग् इन् ओf wहत् इ हवे मिस्सेद् स्होउल्द् बे
दोने ब्य् थे wइसे।क्नोwलेद्गेअब्लेऽ.; #100 श्: श्दिदिग्श्; #101 श्: नछ् "देवशर्मणा" 4
अक्षरस् उन्लेसेर्लिछ् ("विरचितः" ?), दन्न् "ति शिवम्." न् उन्द् श्: एस् fओल्गेन्
स्छ्रेइबेर्स्प्र्üछे.;