राधाकृष्णार्चनदीपिका · अध्याय 1

राधा-कृष्णार्चन-दीपिका
सनातन-समो यस्य
ज्यायान् श्रीमान् सनातनः ।
श्री-वल्लभो ऽनुजः सो ऽसौ
श्री-रूपो जीव-सद्-गतिः

[*नोते: थिस् वेर्से इस् उसेद् ब्य् जिव अस् थे मङ्गलाचरण इन् ओथेर् wओर्क्स् अल्सो.]
पुराण-संहिता-तन्त्र-
मन्त्र-श्रुति-समन्वितम् ।
गीता-भागवतं शास्त्रं
जयताद् व्रज-धामसु

श्री-दामोदर-राधार्चनम् अर्हति व्रज-स्थानाम् ।
आवश्यकताम् अशाव्यनयो रत्राधिदेव्यं हि

तत्र कश्चित् शास्त्र-प्रमाणकत्वं न मन्यते, तं प्रतीदं ब्रूमः -
लक्ष्मीर् अभितः स्त्रीतमा गोप्यो लक्ष्मीतमाः प्रथिताः ।
राधा गोपीतमा चेद् अस्याः का समा रामा

इति ॥
[*नोते: थिस् वेर्से इस् qउओतेद् अत् गोपाल-चम्पू 1.25.]
आस्तां तावत् लक्ष्मी-विजेतृ-गुण-गण-गोपी-गण-प्रधानतया श्री-कृष्ण-सन्दर्भादौ निर्णीता ।
[*नोते: पोर्तिओन्स् ओf र्कद् हवे बेएन् लिfतेद् wहोलेसले fरोम् थे सन्दर्भस्.]
अत्र च निर्णेष्यमाणा स्वयं भगवतः श्री-कृष्णस्य स्वयं लक्ष्मी-रूपा श्री-राधा । गोपी-जन-मात्र-संवलितः स उपास्यत इत्य् अत्र शास्त्राणि शृणु । तत्रारोह-भूमिका-क्रमेण दर्श्यते ।
आराधनं हि कृष्णस्य
भवेद् आवश्यकं यथा ।
तथा तदीय-भक्तानां
नो चेद् दोषो ऽस्ति दुस्तरः

[*नोते: थिस् वेर्से इस्, बुत् fओर् मुकुन्दस्य इन् थे प्लचे ओf हि कृष्णस्य, थे समे अस् ल्भाग् 2.1. थे fओल्लोwइन्ग् सेच्तिओन् fओल्लोwस् च्लोसेल्य् ओन् ल्भाग् 2.]
(एन्द् पगे 1)
अत्र श्री-कृष्णस्य यथा गौतमीय-तन्त्रे -
असारे घोर-संसारे
सारं कृष्ण-पदार्चनम् ।
जन्मासाद्य मनुष्येषु
शुद्धे च पितृ-मातरि ।
यो नार्चयति कल्पः सन्
तस्मात् पापतरो हि कः

महाभारते -
मातृवत् पर्रक्षन्तं
सृष्टि-संसार-कारकम् ।
यो नार्चयति देवेशं
तं विद्याद् ब्रह्म-घातकम्

अथ तदीयानां यथा पाद्मे -
मार्कण्डेयो ऽम्बरीषस्य
वसुर् व्यासो विभीषणः ।
पुण्डरीको बलिः शम्भुः
प्रह्लादो विदुरो ध्रुवः

दाल्भ्यः पराशरो भीष्मो
नारदाद्याश् च वैष्णवैः ।
सेव्यो हरिं निषेव्यामी
नो चेद् दोषः परं भवेत्

तथा हरि-भक्ति-सुधोदये (16.76) -
अर्चयित्वा तु गोविन्दं
तदीयान् नार्चयन्ति ये ।
न ते विष्णोः प्रसादस्य
भाजनं दाम्भिका जनाः

पाद्मोत्तर-खण्डे -
आराधनानां सर्वेषां
विष्णोर् आराधनं परम् ।
तस्मात् परतरं देवि
तदीयानां समर्चनम्

अर्चयित्वा तु गोविन्दं
तदीयान् नार्चयेत् तु यः ।
न स भागवतो ज्ञेयः
केवलं दाम्भिकः स्मृतः

इति ।
अत्र पूर्वत्र च तदीय-शब्देन तस्य भक्ता एव उच्यन्ते । तत् त्व् अन्ये -
(एन्द् पगे 2)
द्वौ भूत-सर्गौ लोके ऽस्मिन्
दैव आसुर एव च ।
विष्णोर् भक्ति-परो दैव
आसुरस् तद्-विपर्ययः

इति विष्णु-धर्माग्नि-पुराणादि-नियमात् । तत् सृष्ट्यादि-लीला-गतत्वे ऽपि तद्-उदासीनेष्व् औदासीन्यस्य योग्यत्वम् । तद्-द्वेष्टृषु तद्-द्वेष्यस्यैवेति च । तथैव दर्शितं सप्तमे राजसूयारम्भे श्री-युधिष्ठिरादिभिः शिशुपालं प्रति गालि-प्रदानादिना । अतः श्री-भगवान् अप्य् उक्तं - प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च (गीता 16.7) इत्य् आरभ्य -
तान् अहं द्विषतः क्रूरान् संसारेषु नराधमान् ।
क्षिपाम्य् अजस्रम् अशुभान् आसुरीष्व् एव योनिषु

आसुरीं योनिम् आपन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि ।
माम् अप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्य् अधमां गतिम्

(गीता 16.19-20)
तथा -
अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुम् आश्रितम् ।
परं भावम् अजानन्तो मम भूतमहेश्वरम्

मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः ।
राक्षसीम् आसुरीं चैव प्रकृतिं मोहिनीं श्रिताः

(गीता 9.11-12)
इत्य् अनेन स्वभक्ताः स्तुताः ।
महात्मानस् तु मां पार्थ दैवीं प्रकृतिम् आश्रिताः ।
भजन्त्य् अनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिम् अव्ययम्

(एन्द् पगे 3)
सततं कीर्तयन्तो मां यतन्तश् च दृढव्रताः ।
नमस्यन्तश् च मां भक्त्या नित्ययुक्ता उपासते

(गीता 9.13-14)
अतैवैकादशे मद्-भक्त-पूजाभ्यधिका इति । मम पूजतो ऽप्य् अभि सर्वतोभावेनाधिका अधिक-मत्-प्रीति-करीत्य् अर्थः । तस्मान् मद्-भक्त-पूजावश्यका चान्तरङ्गा चेति स्थिते -
एतेषाम् अपि सर्वेषां
प्रह्लादः प्रवरो मतः ।
[*नोते: थेसे त्wओ लिनेस् अरे ल्भाग् 2.8, wहिछ् fइनिस्हेस् यत् प्रोक्तं तस्य माहात्म्यं स्कान्द-भागवतादिषु.]
सर्वेषु हरि-भक्तेषु
प्रह्लादो हि महत्तमः

[*नोते: (स्कन्दप्) ल्भाग् 2.9]
सप्तमे प्रह्लादस्यैव हि वाक्यम् --
क्वाहं रजः-प्रभव ईश तमो ऽधिके ऽस्मिन्
जातः सुरेतर-कुले क्व तवानुकम्पा ।
न ब्रह्मणो न तु भवस्य न वै रमाया
यन् मे ऽर्पितः शिरसि पद्म-करः प्रसादः ॥ (भ्प् 7.9.26)
तत्रैव श्री-नृसिंह-वाक्यम् --
भवन्ति पुरुषा लोके
मद्-भक्तास् त्वाम् अनुव्रताः ।
भवान् मे खलु भक्तानां
सर्वेषां प्रतिरूप-धृक्

।
सर्वतः पाण्डवः श्रेष्ठाः प्रह्लादादीदृशाद् अपि ।
श्रीमद्-भागवतं सम्यक् प्रमाणं स्फुटम् ईक्षते

[*नोते: ल्भाग् 2.12, wहिछ् बेगिन्स् पाण्डवाः सर्वतः श्रेष्ठाः.]
तथा श्री-नारद-वाक्यम् --
यूयं नृ-लोके बत भूरि-भागा
लोकं पुनाना मुनयो ऽभियन्ति ।
येषां गृहान् आवसतीति साक्षाद्
गूढं परं ब्रह्म मनुष्य-लिङ्गम् ॥ (7.10.48)
[*नोते: कृष्णस् 59* (प्22), 82 (प्33)]
(एन्द् पगे 4)
स वा अयं ब्रह्म महद्-विमृग्य-
कैवल्य-निर्वाण-सुखानुभूतिः ।
प्रियः सुहृद् वः खलु मातुलेय
आत्मार्हणीयो विधि-कृद् गुरुश् च ॥ (7.10.49)
न यस्य साक्षाद् भव-पद्मजादिभी
रूपं धिया वस्तुतयोपवर्णितम् ।
मौनेन भक्त्योपशमेन पूजितः
प्रसीदताम् एष स सात्वतां पतिः ॥ (7.10.50)
व्याख्यातं च श्री-स्वामि-चरणैः - प्रह्लादस्य भाग्यं येन देवो दृष्टः । वयं तु मन्द-भाग्या इति विषीदन्तं राजानं प्रत्य् आह यूयम् इति त्रिभिः । पद्य-त्रयस्य तात्पर्यार्थस् तैर् एव लिखितः । न तु प्रह्लादस्य गृहेषु परं ब्रह्म वसति । न च तद्-दर्शनार्थं मुनयस् तद्-गृहान् अभियन्ति । न च तस्य मातुलेयादि-रूपेण वर्तते । न च स्वयम् एव प्रसन्नः । अतो यूयम् एव ततो ऽपि समत्तो ऽपि भूरि-भागा इति भावः ॥ इति ।
सदातिसन्निकृष्टत्वान् ममताधिक्यतो हरेः ।
पाण्डवेभ्यो ऽपि यदवः केचिच् छ्रेष्ठतमा मताः ॥
तथा श्री-दशमे -
अहो भोजयते यूयं जन्म-भाजो नॄणाम् इह ।
यत् पश्यता ऽसकृत् कृष्णं तद्-दर्शनम् अपि योगिनाम् ॥ (10.82.28)
(एन्द् पगे 5)
तद्-दर्शन-स्पर्शनानपथ-प्रजल्प-
शय्यासनाशन-सयौन-स-पिण्ड-बन्धः ।
येषां गृहे निरय-वर्त्मनि वर्ततां वः
स्वर्गापवर्ग-विरमः स्वयम् आस विष्णुः ॥ (10.82.30)
तथा -
शय्यासनाटनालाप-
क्रीडा-स्नानाशनादिषु ।
न विदुः सन्तम् आत्मानं
वृष्णयः कृष्ण-चेतसः

(भ्प् 10.90.46)
यदुभ्यो ऽपि वरिष्ठो ऽसौ
भगवान् श्रीमद्-उद्धवः ।
[*नोते: थे fइर्स्त् त्wओ लिनेस् fओल्लोw ल्भाग् 2.22. सर्वेभ्यो fओर् भगवान्.]
यादवेन्द्रस्य यो मन्त्री
शिष्यो भृत्यः प्रियो महान्
आबाल्याद् एव गोविन्दे
भक्तिर् अस्य सदोत्तमा

[*नोते: थे लस्त् त्wओ लिनेस् अरे ल्भग् 2.25.]
तथा तृतीये -
यः पञ्च-हायनो मात्रा
प्रातर्-आशाय याचितः ।
तन् नैच्छद् रचयन् यस्य
सपर्यां बाल-लीलया

(भ्प् 3.2.2)
श्री-दशमे च --
वृष्णीनां प्रवरो मन्त्री कृष्णस्य दयितः सखा ।
शिष्यो बृहस्पतेः साक्षाद् उद्धवो बुद्धि-सम्मतः

तम् आह भगवान् प्रेष्ठं भक्तम् एकान्तिनं क्वचित् ।
गृहीत्वा पाणिना पाणिं प्रपन्नार्तिहरो हरिः

(10.46.1-2)
एकादशे च (16.24) त्वं तु भागवतेष्व् अहम् इति । न च सङ्कर्षणो न श्रीर् नैवात्मा च यथा भवान् इति च । अतैव तृतीये स्वयं तथैवाचरितम् --
(एन्द् पगे 6)
नोद्धवो ऽण्व् अपि मन्-न्यूनो
यद् गुणैर् नार्दितः प्रभुः ।
अतो मद्-वयुनं लोकं
ग्राहयन्न् इह तिष्ठतु

(भ्प् 3.4.3)
यद् यस्माद् गुणैः सत्त्वादिभिर् नार्दितो न पीडितः गुणातीतः इत्य् अर्थः । यतः प्रभुः भक्ति-रसास्वादे प्रभविष्णुः ।
व्रज-देव्यो वरीयस्य ईदृशाद् उद्दवाद् अपि ।
यद् आसां प्रेम-माधुर्यं स एषो ऽप्य् अभियाचते

(ल्भाग् 2.29)
तथा हि दशमे --
दृष्ट्वैवम् आदि गोपीनां
कृष्णावेशात्म-विक्लवम् ।
उद्धवः परमः प्रीतस् ता
नमस्यन्न् इदं जगौ

(भ्प् 10.47.57)
नमस्यन्न् इति वर्तमान-शतृ-प्रयोगो नमस्कारस्यानवच्छिन्नत्वं बोधयति । इदं वक्ष्यमाणं तद् एवाह --
एताः परं तनु-भृतो भुवि गोप-वध्वो
गोविन्द एवम् अखिलात्मनि रूढ-भावाः ।
वाञ्छन्ति यद् भव-भियो मुनयो वयं च
किं ब्रह्म-जन्मभिर् अनन्त-कथा-रसस्य

[भ्प् 10.47.58]
भावस्य दुर्लभत्वाद् धि तासां तत्-सिद्धये पुनः ।
पाद-रेणूक्षितं येन तृण-जन्मापि याच्यते

[*नोते: थे सेचोन्द् लिने इस् एxअच्त्ल्य् 2.41, थे fइर्स्त् लिने ओf wहिछ् इस्
न चित्रं प्रेम-माधुर्यम्
आसां वाञ्छेद् यद् उद्धवः ।]
तथा हि श्री-दशमे -
आसाम् अहो चरण-रेणु-जुषाम् अहं स्याम्
वृन्दावने किम् अपि गुल्म-लतौषधीनाम् ।
(एन्द् पगे 7)
या दुस्त्यजं स्व-जनम् आर्य-पथं च हित्वा
भेजुर् मुकुन्द-पदवीं श्रुतिभिर् विमृग्याम्

[भ्प् 10.47.61]
तस्या मृग्यत्वं श्रुतिभिर् एवोक्तं, यथा तत्रैव --
निभृत-मरुन्-मनोक्ष-दृढ-योग-युजो हृदि यन्
मुनय उपासते तद्-अरयो ऽपि ययुः स्मरणात् ।
स्त्रिय उरुगेन्द्र-भोग-भुज-दण्ड-विषक्त-धियो
वयम् अपि ते समाः सम-दृशो ऽङ्घ्रि-सरोज-सुधाः

(भ्प् 10.87.23)
अत्र प्रतियुग्मान्तरस्थस्यापि शब्दस्य द्वयेन युग्म-द्वयं पृथग् अवम्यते । ततश् च तद् ब्रह्माख्य तत् तं मुनय उपासते तद् अरयो ऽपि ययुः स्मरणात् । स्त्रियः श्री-व्रज-देव्यः अङ्घ्रि-सरोज-सुधास् तत्-प्रेम-मय=माधुर्याणि ययुः । वयम् अपि समदृशस् ताभिः सम-भावाः सत्यः समास् ताभिः तुल्यतां प्राप्ताः । व्यूहान्तरेण गोप्यो भूत्वा तवाङ्घ्रि-सरोज-सुधा ययिम इत्य् अर्थः । अत्र बृहद्-वामन-पुराणे तासां प्रार्थना पूर्वकाणि वाक्यानि सन्ति । स्त्री-शब्दस्य गोपी वाचकत्वम् । तद् अरयो ऽपि ययुः स्मरणाद् इत्य् अनेनासुराणाम् अपि मोक्ष-दातृत्वेन अन्यतया प्रसिद्धस्य श्री-कृष्णस्यैवालम्बनत्वेन लब्धत्वात् । तासाम् एव तस्मिन् केवलेन रागेण भजन-प्रसिद्धेः । तद् एतद् अप्य् आस्ताम् श्री-नारायणाङ्ग-स्थिताया लक्ष्मीतो ऽपि तासां परम-वैलक्षण्यं
तेनैव तादृश-निज-भक्ति-हेतुत्वेन दर्शितम् । यथा तत्रैव -
(एन्द् पगे 9)
नायं श्रियो ऽङ्ग उ नितान्त-रतेः प्रसादः
स्वर्-योषितां नलिन-गन्ध-रुचां कुतो ऽन्याः

(भ्प् 10.47.60)
इत्य् अनेन लक्ष्म्यादिका निरवशेषा एव स्त्रियो नामुभिः सालक्षण्यं प्राप्नुवन्तीति विलक्षणा । तत्राप्य् उदगाद् इत्य् अनेन स प्रसादस् तासु रास-प्रसङ्गे उदितवान् एव न तु जात इति स्वाभाविक-प्रेमवत्यः । केवलस्य श्री-वृन्दावन-विहारिणः पूर्ण-भगवतः सर्वतो विलक्षणस्य नित्य-प्रेयसी-रूपा इति । सर्वतो विलक्षणा-लक्ष्मी-विशेषत्वेन प्राप्ताः । तस्मात् ताभिः सह तस्य पूजनम् आवश्यकम् इत्य् आयातम् । ततः स्थूण-निखनन-न्यायेन तद्-अर्थं तासां स्वरूपं निरूप्यते । तत्रादौ श्री-भगवत्-सन्दर्भे
[*नोते: थिस् इस् थे स्तर्तिन्ग् पोइन्त् ओf थे भगवत्-सन्दर्भ. थे त्wओ fओल्लोwइन्ग् वेर्सेस् अरे qउओतेद् इन् सेच्तिओन् 16 अन्द् 21.]
ब्रह्मेति परमात्मेति भगवान् इति शब्द्यते इत्य् (भ्प् 1.2.11) आदिना श्री-भगवन्तं सुष्ठु निर्धार्य तस्य शक्ति-द्वयी निरूपिता । मायाख्या स्वरूप-भूताख्या च ।
तत्र --
ऋते ऽर्थं यत् प्रतीयेत
न प्रतीयेत चात्मनि ।
तद् विद्याद् आत्मनो मायां
यथाभासो यथा तमः ॥ [भ्प् 2.9.33]
इत्य् अनेन -
एषा माया भगवतः सृष्टि-स्थित्य्-अन्त-कारिणी ।
त्रि-वर्णा वर्णितास्माभिः किं भूयः श्रोतुम् इच्छसि ॥ (भ्प् 11.3.16)
इत्य् अनेन माया-शक्तिर् निरूपिता । तत्र तस्या अंशाश् च दर्शिताः ॥
अथ यन् न स्पृशन्ति न विदुर् मनो बुद्धीन्द्रिया सर्वैः इत्य् (भ्प् 6.16.20) आदिना ।
त्वम् आद्यः पुरुषः साक्षाद्
ईश्वरः (एन्द् पगे 9) प्रकृतेः परः ।
मायां व्युदस्य चिच्-छक्त्या
कैवल्ये स्थित आत्मनि ॥ [भ्प् 1.7.23]
इत्य् अनेन च स्वरूप-भूताचिन्त्य-शक्तिर् दर्शिता । तस्या वृत्ति-भेदेनान्तायाः --
श्रिया पुष्ट्या गिरा कान्त्या कीर्त्या तुष्ट्येलयोर् जया इत्य् आदि कियन्तो भेदाश् च दर्शिता (भ्प् 10.39.55) । सा च शक्ति-द्वयी अपरा चेति श्री-विष्णु-पुराणे दर्शिता --
सर्व-भूतेषु सर्वात्मन्
या शक्तिर् अपरा तव ।
गुणाश्रया नमस् तस्मै
शाश्वतायै सुरेश्वर

यातीत-गोचरा वाचां
मनसां चाविशेषणा ।
ज्ञानि-ज्ञान-परिच्छेद्या
वन्दे ताम् ईश्वरीं पराम्

इत्य् अनेन (विप् 1.19.76-77) ॥
तत्र प्रथमा श्री-वैष्णवानां जगद्वद्-उपेक्षणीया यन्-मयी एव खलु तस्य जगत्ता । द्वितीया तु तेषां श्री-भगवद्-उपास्या तदीय-स्वरूप-भूता यन्-मय्य् एव खलु तस्य भगवत्ता । तत्रैकम् एव स्वरूपांशित्वेन शक्तिमत्त्वेन च विराजतीति । यस्य शक्तेः स्वरूप-भूतत्वं निरूपितम् । चिच्-छक्ति-मत्ता प्रधानेन विराजमानं भगवत्-संज्ञम् आप्नोतीति तत्रैव दर्शितम् एव । तद् एवं शक्तित्व-प्राधान्येन विराजमानां लक्ष्मी-संज्ञाम् आप्नोतीति दर्शयितुं प्रकरणम् उत्थाप्यते ।
[*नोते: थे fओल्लोwइन्ग् पस्सगे एन्दिन्ग् wइथ् विशुद्धत्वम् इस् इन् भग्स् 117.]
तत्र तावद् एकस्यैव् स्वरूपस्य सत्त्वाच् चित्ताद् आनन्दाच् च स्वरूप-भूता शक्तिर् अप्य् एका त्रिधा । तद् उक्तं विष्णु-पुराणे --
ह्लादिनी सन्धिनी संवित्
त्वय्य् एका सर्व-संस्थितौ ।
ह्लाद-ताप-करी मिश्रा
त्वयि नो गुण-वर्जिते

इति (विप् 1.12.68)
व्याख्यातं च स्वामिभिः । ह्लादिनी आह्लाद-करी (एन्द् पगे 10) सन्धिनी सन्तता संविद् विद्या-शक्तिः । एका मुख्या अव्यभिचारिणी स्वरूप-भूतेति यावत् । सा सर्व-संस्थितौ सर्वस्य सम्यक् स्थितिर् यस्मात् तस्मिन् सर्वाधिष्ठान-भूते त्वय्य् एव न तु जीवेषु च सा गुणमयी त्रिविधा सा त्वयि नास्ति । ताम् एवाह ह्लाद-ताप-करी मिश्रा इति । ह्लाद-करी मनः-प्रसादोत्था सात्त्विकी । तापकरी विषय-वियोगादिषु ताप-करी तामसी । तद्-उभय-मिश्रा विषय-जन्या राजसी । तत्र हेतुः -- सत्त्वादि-गुण-वर्जिते । तद् उक्तं सर्वज्ञ-सूक्तौ -
ह्लादिन्या संविद्-आश्लिष्टः
सच्-चिद्-आनन्द ईश्वरः ।
स्वाविद्या-संवृतो जीवः
सङ्क्लेश-निकराकरः

इति (भावार्थ-दीपिका 1.7.6)
अत्र क्रमाद् उत्कर्षेण सन्धिनी-संविद्-ध्लादिन्या ज्ञेयाः । तत्र च सति घटानां घटत्वम् इव सर्वेषां सतां वस्तूनां प्रतीतेर् निमित्तम् इति क्वचित् सत्ता-स्वरूपत्वेन आम्नातो ऽप्य् असौ भगवान् सद् एव सोम्येदम् अग्र आसीद् इत्य् अत्र सद्-रूपत्वेन व्यापदिश्यमाना मया सत्तां दधाति धारयति च सा सर्व-देश-काल-द्रव्यादि-प्राप्तिकरी सन्धिनी । तथा संविद्-रूपो ऽपि यया संवेत्ति संवेदयति च सा संवित् । तथा ह्लाद-रूपो ऽपि यया संविद् उत्कट-रूपया तं ह्लादं संवेत्ति संवेदयति च सा ह्लादिनीति विवेचनीयम् ।
तद् एवं तस्या मूल-शक्तेस् त्र्य्-आत्मकत्वेन सिद्धे येन स्व-प्रकाशता-लक्षणेन तद्-वृत्ति-विशेषेण स्वरूपं स्वयं स्वरूप-शक्तिर् वा विशिष्टम् आविर्भवति तद् विशुद्ध-सत्त्वम् । तच् चान्य-निरपेक्षयस् तत्-प्रकाश इति ज्ञापन-ज्ञान-वृत्तिकत्वात् संविद् एव । अस्य मायया स्पर्शाभावात् विशुद्धत्वम् ।
[*नोते: थिस् एन्तिरे सेच्तिओन् बेगिन्निन्ग् wइथ् ह्लादिनी सन्धिनी संवित् इस् fओउन्द् इन् भगवत्-सन्दर्भ, सेच्तिओन् 117.]
तद् उक्तं श्री-विष्णु-पुराणे (एन्द् पगे 12) -
सत्त्वादयो न सन्तीशे
यत्र च प्राकृता गुणाः ।
स शुद्धः सर्व-शुद्धेभ्यः
पुमान् आद्यः प्रसीदतु

इति । [विप् 1.9.44]
श्री-दशमे च विशुद्ध-सत्त्वं तव धाम शान्तम् इत्य् आदि (भ्प् 10.27.4)
हरिर् हि निर्गुणः साक्षात्
पुरुषः प्रकृतेः परः ।
स सर्व-दृग् उपद्रष्टा
तं भजन् निर्गुणो भवेत् ॥ इति [भ्प् 10.88.5]
एकादशे च सत्त्वं रजस् तम इति गुणा जीवस्य नैव मे इति [भ्प् 11.25.12] । गीतोपनिषत्सु च -
ये चैव सात्त्विका भावा राजसास् तामसाश् च ये ।
मत्त एवेति तान् विद्धि न त्व् अहं तेषु ते मयि ॥
त्रिभिर् गुण-मयैर् भावैर् एभिः सर्वम् इदं जगत् ।
मोहितं नाभिजानाति माम् एभ्यः परम् अव्ययम् ॥ इति [गीता 7.12-3]
तत्र चेदम् एव विशुद्ध-सत्त्वं सन्धिन्य्-अंश-प्रधानं चेद् आधार-शक्तिः । संविद्-अंश-प्रधानम् आत्म-विद्या । ह्लादिनी-सारांश-प्रधानं गुह्य-विद्या । युगपत् शक्ति-त्रय-प्रधानं मूर्तिः । अत्राधार-शक्त्या भगवद्-धाम प्रकाशते । तद् उक्तं - यत् सात्वताः पुरुष-रूपम् उशन्ति सत्त्वं लोको यत [भ्प् 12.8.40]
[*नोते: थिस् अप्पेअर्स् तो बे एविदेन्चे थत् 8 इस् थे ओरिगिनल् सोउर्चे ओf थे मतेरिअल्, नोत् 117. तो बे fओल्लोwएद्.]
इति ।
तथा ज्ञान-तत्-प्रवरक-लक्षण-वृत्ति-द्वयकयात्म-विद्यया तद्-वृत्ति-रूपम् उपासकाश्रयं ज्ञानं प्रकाशते । एवं भक्ति-तत्-प्रवर्तक-लक्षण-वृत्ति-द्वयकया गुह्य-विद्यया तद्-वृत्ति-रूपा प्रीत्यात्मिका भक्तिः प्रकाशते ।
एते एव विष्णु-पुराणे लक्ष्मी-स्तवे स्पष्टीकृते - (एन्द् पगे 12)
यज्ञ-विद्या महा-विद्या
गुह्य-विद्या च शोभते ।
आत्म-विद्या च देवि त्वं
विमुक्ति-फल-दायिनी ॥ [विप् 1.9.118] इति ।
यज्ञ-विद्या कर्म । महा-विद्या अष्टाङ्ग-योगः । गुह्य-विद्या भक्तिः । आत्म-विद्या ज्ञानम् । तत्-तत्-सर्वाश्रयत्वात् त्वम् एव तत्-तद्-रूपा विविधानां मुक्तीनाम् अन्येषां च विविधानां फलानां दात्री भवसीत्य् अर्थः ।क्
[*नोते: क्. थिस् सेच्तिओन् चन् बे fओउन्द् इन् र्कद् 12-13.] श्रुतिश् च परास्य शक्तिर् विविधैव श्रूयते स्वाभाकिई ज्ञान-बल-क्रिया चेति ।
अथैवम्भूतानन्त-वृत्तिका या स्वरूप-शक्तिः सा त्व् इह भगवद्-वामांश-वर्तिनो मूर्तिमतो लक्ष्मीर् एवेत्य् आह अनपायिनी भगवती श्रीः साक्षाद् आत्मनो हरेः । [भ्प् 12.11.20] इति । टीका च - अनपायिनी हरेः शक्तिः । तत्र हेतुः साक्षाद् आत्मनः स्व-स्वरूपस्य चिद्-रूपत्वात् तस्यास् तद्-अभेदाद् इत्य् अर्थः इत्य् एषा ।
अत्र साक्षात्-शब्देन माया परैत्य् अभिमुखे च विलज्जमाना इति [भ्प् 2.7.47] विमोहिता विकत्थन्ते ममाहम् इति दुर्धियः । [भ्प् 2.5.13] इत्य् उक्त्वा माया नेति ध्वनितम् । अत्र अनपायित्वं यथा हयशीर्ष-पञ्चरात्रे -
परमात्मा हरिर् देवः तच्-छक्तिः श्रीर् इहोदिता ।
श्रीर् देवी प्रकृतिः प्रोक्ता केशवः पुरुषः स्मृतः ।
न विष्णुना विना देवी न हरिः पद्मजां विना

इति ।
विष्णु-पुराणे (विप् 1.9.143) -
नित्यैव सा जगन्-माता विष्णुः श्रीर् अनपायिनी ।
यथा सर्व-गतो विष्णुस् तथा श्रीस् तत्-सहायिनी

[*नोते: थिस् सेच्तिओन् qउओतेद् fरोम् भगवत्-सन्दर्भ 118.]
(एन्द् पगे 13)
देवत्वे देव-देहा सा मानुषत्वे च मानुषी ।
हरेर् देहानुरूपां वै करोत्य् एषात्मनस् तनुम्

इति च ।
ब्रह्म-संहितायां (5.8) नियतिः सा रमा देवि तत्-प्रिया तद्-वशं तदा इति । नियम्यते स्वयं भगवत्य् एव नियताभवतीति स्वरूप-भूता शक्तिः । देवी द्योतमाना प्रकाश-रूपेत्य् अर्थः । चिद्-रूपम् इति स्कान्दे -
अपरं त्व् अक्षरं या सा प्रकृतिर् जड-रूपिका ।
श्रीः परा प्रकृतिः प्रोक्ता चेतना विष्णु-संश्रया

ततश् च भगवान् कृष्ण-संज्ञ एव इति निर्धारिते न विष्णुना । विना देवीत्यादि देवत्वे देव-देहा सा इत्य् आदि तदीय-स्वरूप-भूता ईश-वामांश-वर्तिनी लक्ष्मी किम् आख्या । इति निर्धार्या । तत्र द्वयोर् अपि पूर्योः श्री-महिष्याख्या ज्ञेया । तदीय-स्वरूप-शक्तित्वं स्कान्द-पर्भास-खण्डे शिव-गौरी-संवादे गोप्यादित्य्-माहात्म्ये दृष्टं यथा --
पुरा कृष्णो महा-तेजा यदा प्रभासम् आगतः ।
सहितो यादवैः सर्वैः षट्-पञ्चाशत्-प्रकोटिभिः ॥
षोडशैव सहस्राणि गोप्यस् तत्र समागताः ।
लक्षम् एकं षष्ठिर् एते कृष्ण-सुताः प्रिये ॥ इत्य् उपक्रम्य । (एन्द् पगे 14)
ततो गोप्यो महा देवि विद्या याः षोडश स्मृताः ।
तासां नामानि ते वक्ष्ये तानि ह्य् एक-मनाः शृणु ॥
लम्बिनी चन्द्रिका कान्ता क्रूरा शान्ता महोदया ।
भीषणी नन्दिनी शोका सुपूर्वा विमला क्षया ॥
सुभद्रा शोभना पुण्या हंशीता कलाः क्रमात् ।
हंस एव यतः कृष्णः परमात्मा जनार्दनः ।
तस्यैताः शक्तयो देवि षोडशैव प्रकीर्तिता ॥
चन्द्ररूपी मतः कृष्ण कला-रूपास्तु ताः स्मृताः ।
सम्पूर्ण-मण्डला तासां मालिनी षोडशी कला ॥
प्रतिपत्-तिथिम् आराभ्य सञ्चरत्य् आसु चन्द्रमाः ।
षोडशैव कला यास् तु गोपी-रूपा वरानने ॥
एकैकशस् ताः सम्भिन्नाः सहस्रेण पृथक् पृथक् ।
एवं ते कथितं देवि रहस्यं ज्ञान-सम्भवम् ।
य एतं वेद पुरुषः ज्ञेयो वैष्णवो बुधैः ॥
तत्र गोप्यो राज्ञ्य इत्य् अर्थः । गोपो भूपे ऽपीत्य् अमरः । लम्बिनी अवतार-शक्तिः । हंसशीतेत्य् अत्र प्राप्तस्य हंसस्य वाच्यम् आह हंस एवेति । स च चन्द्र-रूपी चन्द्र दृष्टान्तेननोद्देश्य इत्य् अर्थः । कला-रूपा इति ताश् च शक्तयः चन्द्रस्यामृतेत्य् आदि कला दृष्टान्तेनोद्देश्या इत्य् अर्थः ।
अनुक्ताम् अन्तिमां महाशक्तिम् आह सम्पूर्णेति । सेयं तु कला समष्ठिरूपा ज्ञेया । दृष्टान्तोपादानाच् चन्द्रस्य तादृशत्वम् आह प्रतिपद् इति । आसु एतत्-तुलात्वे विवक्षितम् आह षोडशैवेति । षोडशानाम् (एन्द् पगे 15) एव विद्यारूपत्वात् । एतद्-उपदेशस्य ज्ञान-सम्भव-रहस्यत्वात् तज्-ज्ञानस्य वैष्णवत्वानुमाxअकलिङ्गत्वाच् च । क्रूराम् ईषणाशोकानाम् अपि भगवत्-स्वरूप-भूतानाम् एव सतीनां मल्लानाम् अशनिर् इत्य् आदिवत् श्री-कृष्णस्य कठिनत्वअ-प्रत्यायकत्वात् । मृतुर् भोजपतेर् इतिवत् दुर्जन-विचित्रासकत्वात् । असतां शास्तेतिवत् तदीय-शोक-हेतुत्वाद् एवं च तत्-तन्-निरुक्तिर् उपपद्यते । यथा प्रकाशैक-रूपाया एव सूर्य-कान्तोर् उलूकेषु तामिस्रादि-व्यञ्जकता । ततश् चन्द्र-रूपी मत कृष्णः कला-रूपस् तु ताः स्मृता इति स्फुटम् एव स्वरूप-भूतत्वं
दर्शितम् । तद् एवं तासां स्वरूप-शक्तित्वे लक्ष्मीत्वं तासां सिद्धत्य् एव । तद् एवम् अभिप्रेत्य तासां लक्ष्मीत्वम् आह श्री-शुकः --
गृहेषु तासाम् अनपय्यातर्क्य-कृन्
निरस्त-साम्यातिशयेष्व् अवस्थितः ।
रेमे रमाभिर् निज-काम-सम्प्लुतो
यथेतरो गार्हक-मेधिकांश् चरन्

(भ्प् 10.59.43)
टीका च - रमाभिर् लक्ष्म्या अंश-भूताभिर् इत्य् एषा । स्वरूप-शक्तित्वाद् एव रेमे इत्य् उक्तम् । अतो निजः स्त्रियः परमानन्द-शक्ति-विशेषोदय-रूप-प्रेम-विशेष-स्वरूपो यः कामस् तेन सम्प्लुतो व्याप्त इति । तत्र श्रीमत्य् आभासायां भू-शक्ति-रूपत्वं पाद्मोत्तर-खण्डादौ । यमुनायाः कृपा-शक्ति-रूपत्वं स्कान्द-यमुना-माहात्म्यादाव् इत्य् अन्वेषणीयम् । किन्तु सत्यभामाया हरिवंशादौ सौभाग्याति-
(एन्द् पगे 16) शयस्य विवक्षितत्वात् प्रेम-शक्ति-प्रचुर-भू-शक्तित्वं ज्ञेयम् । स्वयं लक्ष्मीस् तु रुक्मिणी ।
द्वारकायाम् अभूद् राजन् महामोदः पुरौकसाम् ।
रुक्मिण्या रमयोपेतं दृष्ट्वा कृष्णं श्रियः पतिम् ॥ (भ्प् 10.54.60)
इत्य् आदिषु तस्याम् एव भूरिशः प्रसिद्धेः । अतः स्वयं लक्ष्मीत्वेनैव परस्पर-योग्यताम् आह श्री-शुकः --
अस्यैव भार्या भवितुं रुक्मिण्य् अर्हति नापरा ।
असाव् अप्य् अनवद्यात्मा भैष्म्याः समुचितः पतिः

(भ्प् 10.53.37)
[*नोते: fरोम् हेरे तो दर्शितवान्, कृष्णस् 185-186, पगे 110. सेए अल्सो गोपाल-चम्पू 15.75.]
अतः स्वयं भगवतो ऽनुरूपत्वेन स्वयं लक्ष्मीत्वं प्रसिद्धम् एव । अथ श्री-वृन्दावने तदीय-स्वरूप-शक्ति-प्रादुर्भावाः श्री-व्रज-देव्यः । यथा ब्रह्म-संहितायां (5.37) --
आनन्द-चिन्मय-रस-प्रतिभाविताभिस्
ताभिर् य एव निज-रूपतया कलाभिः ।
गोलोक एव निवसत्य् अखिलात्म-भूतो
गोविन्दम् आदि-पुरुषं तम् अहं भजामि

इति ।
तत्र ताभिः श्री-गोपीभिर् मन्त्रे (5.24) तच्-छब्द-प्रयोगात् । आनन्द-चिन्-मय-रसेन प्रेम-रस-विशेषेण प्रैत्भाविताभिस् तत्-प्रधानाभिर् इत्य् अर्थः । ह्लादिनी-सार-वृत्ति-विशेष-रूपत्वात् । कलात्वेनैव निज-रूपत्वे सिद्धे पुनर् निज-रूपतयोक्तिः प्रकट-लीलायां (एन्द् पगे 17) परकीयाभासत्वस्य व्यवच्छेदार्थम् । यत उक्तं तत्रैव श्रियः कान्ताः कान्तः परम-पुरुषः (5.56) इति । श्री-परम-पुरुषयोर् औपपत्यं नास्तीति युक्तं च दर्शितवान् । एतद् अभिप्रायेणैव स्वायम्भुवागमे ऽपि श्री-भू-लीला-शब्दैः तत्-प्रेयसी-विशेषत्वम् उपदिष्टम् ।
अतैव गोपीजना विद्या-कला-प्रेरक इत्य् अत्र तापनी-वाक्ये श्रीमद्-दशाक्षरस्थ-नाम-निरुक्तौ ये गोपीजनास् ते आ सम्यग् या विद्या परम-प्रेम-रूपा तस्याः कला-वृत्ति-रूपा इति व्याख्येयम् । राज-विद्या राज-गुह्यम् इत्य् आदि गीता-प्रकरणात् भगवत्य् अविद्या-संश्लेषाभावात् । तद् उक्तं ह्लादिनीत्य् आदि । ततस् तासां प्रेरकस् तत् क्रीडायां प्रवर्तकः । स च पतित्व एव विश्रान्तः । इति वल्लभ-शब्देनैकार्थ्यम् एव । जन्म-जराभ्यां भिन्न इत्य् आदौ स वो हि स्वामी भवति इति तस्याम् एव श्रुतौ, ताः प्रति दुर्वासा-वाक्यात् । स्त्री-सम्बन्धे स्वामी-शब्दः पअत्याव् एव रूढः । स्वामिनो देवृ-देवराव् इत्य् अमर-कोषात् । पाद-न्यासैर् इत्य् आदौ [भ्प् 10.33.7] कृष्ण-वध्व इति श्री-शुक-वचनम् । ऋषभस्य जगुः कृत्यानि [भ्प् 10.33.21] इत्य् अत्र टीका च ऋषभस्य पत्युः इति । सङ्गीतशास्त्रे
च, गोपीपतिर् अनन्तो ऽपि वंशध्वनिवशं गतः इति. श्रीमच्-छङ्कराचार्य-कृते यमुनास्तोत्रे च, विधेहि तस्य राधिकाधवाङ्घ्रिपङ्कजे रतिम् इति । उद्धवं प्रति श्री-भगवता च -- बल्लव्यो मे मदात्मिकाः [भ्प् 10.46.6] इति । तद् इदं गच्छोद्धव व्रजं सौम्य पित्रोर् नः प्रीतिम् आवह इति [भ्प् 10.46.3] (एन्द् पगे 18) वल्लभाभिमानिताम् आत्मनि व्यज्य श्रीकृष्णस्य वचनं ब्राह्मणस्य मम ब्राह्मणीत्य् आदिवत् गोप-रूपस्य मम गोपी-रूपा इत्य् अर्थः । अतस् तासाम् अपि तथैवाभिमानं तत्रैवोक्तम् -- अपि बत मधुपुर्यां आर्यपुत्रो ऽधुनास्ते इति (10.47.11) । तथैव च कुमारीणां सङ्कल्प-वचनम् - नन्द-गोप-सुतं देवि पतिं मे कुरुते नमः इति (10.22.4) ।
न केवलं साधारण-रीत्या दाम्पत्य-व्यवहारस् ताभिर् मम किन्तु मद्-आत्मिका मत्-स्वरूप-शक्तय इत्य् अर्थः । आत्म-शब्दस्य मनीवाचकत्वेन ता मन्-मनस्का (10.46.4) इत्य् आद्य् उक्तं पुनर् उक्तं स्यात् । उक्तं च तासां स्वरूप-शक्तित्वं श्री-शुकदेवेन -
ताभिर् विधुत-शोकाभिर् भगवान् अच्युतो वृतः ।
व्यरोचताधिकं तात पुरुषः शक्तिभिर् यथा ॥ इति । (10.32.10)
ताभिः शक्तिभिर् यथा यावत् तथा तत्रातिशुशुभे ताभिर् भगवान् देवकी-सुतः इत्य् आदि । चकाश गोपी-परिषद्-गतो ऽर्चित इत्य् आदि । व्यरोचतैणाङ्क इवोडुभिर् वृत इत्य् आदि । स्वरूप-शक्तित्वाद् एवाधिकं व्यरोचत इत्य् आद्य्-उक्तम् उपपद्यते । स्व-शक्त्येक-प्रकाशत् श्री-भगवतः । अतस् तासां लक्ष्मी-संज्ञत्वम् अप्य् उक्तं ब्रह्म-संहितायां लक्ष्मी-सहस्र-शत-सम्भ्रम-सेव्यमानम् इति । श्रियः कान्ताः कान्तः परम-पुरुष इति । श्री-दशमे च --
(एन्द् पगे 19) गोप्यो लब्ध्वाच्युतं कान्तं श्रिय एकान्त-वल्लभम् इति (10.33.14) गोप्य एव श्रिय कान्तं मनोहरं एकान्त-वल्लभं रहो-रमणम् । तस्मात् नायं श्रियो ऽङ्ग इति शुकानुवादः सामान्ये लक्ष्मी-विजयं व्यनक्ति । लक्ष्मी-सहस्रेति विरिञ्च-वाणी लक्ष्मी-विशेषत्वम् उरीकरोति । कुरुत्वे ऽपि श्री-युधिष्ठिरादीनां पाण्डव-संज्ञत्वम् । लक्ष्मीत्वे ऽपि व्रज-देवीनां गोपी-संज्ञत्वम् इति । तस्मात् तासां परम-लक्ष्मी-रूपत्वेन तन्-नित्य-प्रेयसीत्वं सिद्धम् ।
तथा च गौतमीय-तन्त्रे दशार्ण-व्याख्यायाम् (20-21) --
गोपीति प्रकृतिं विद्याज् जनस् तत्त्वसमूहकः ।
अनयोर् आश्रयो व्याप्त्या कारणत्वेन चेश्वरः

सान्द्रानन्दं परं ज्योतिर् वल्लभत्वेन कथ्यते ।
अथवा गोपी प्रकृतिर् जनस् तदंशमण्डलम्

अनयोर् वल्लभः प्रोक्तः स्वामी कृष्णाख्य ईश्वरः।
कार्यकारणयोर् ईशः श्रुतिभिस् तेन गीयते

अनेकजन्मसिद्धानां गोपीनां पतिर् एव वा।
नन्दनन्दन इत्य् उक्तस् त्रैलोक्यानन्दवर्धनः

इति.
अतैव प्रथमा प्रकृतिः प्रधानं । द्वितीया स्वरूप-शक्तिः । तत्त्वानि महद्-आदीनि अंशाः ।
ज्ञान-शक्ति-बलैश्वर्य-वीर्य-तेजांस्य् अशेषतः ।
भगवच्-छब्द-वाच्यानि विना हेयैर् गुणादिभिः

इति विष्णु-पुराणोक्ताः (विप् 6.5.79) ।
अत्र अनेकजन्मसिद्धानां इति, बहूनि मे व्यतीतानि (एन्द् पगे 20) जन्मानि तव चार्जुन [ब्ग् 4.5] इतिवत् अनादि-सिद्धत्वम् एव बोधयति । पतिर् एव इत्य् एव-कारेण प्रकट-लीलायाम् उपपतित्व-व्यवहारस् तु मायिक एवेत्य् अर्थः । स चाग्रे दर्शयिष्यते । वा-शब्दस्यैवोत्तर-पक्षता-बोधनाय ।
[*नोते: ग्च्प् 15.73-75]
तद् एवम् आदिभिर् विशिष्टत्वेनैव तद्-आराधनाद् आसां नित्य-प्रेयसीत्वं सिद्धम् । तच्-छृतीनां तद्-आराधानां चानाघननतभावित्वात् । स हि मन्त्रे चतुर्धा प्रतीयते । मन्त्रस्य कारण-रूपत्वेन वर्ण-समुदाय-रूपत्वेन, अधिष्ठातृ-देवता-रूपत्वेन आराध्य-रूपत्वेन च । अत्र कारण-रूपत्वं तद्-अधिष्ठातृ-देवता-रूपत्वं चोक्तं ब्रह्म-संहितायां प्रकृत्या पुरुषेण च इति (5.3) । प्रकृतिर् मन्त्रस्य स्वरूपस् त्रयम् एव श्री-कृष्णः कारण-रूपत्वात् । तद् एवोक्तम् ऋष्य्-आदि-स्मरणे कृष्णः प्रकृतिर् इति । स एव अधिष्ठातृ-देवता-रूपः । वर्ण-समुदाय-रूपं चोक्तं तत्रैव - कामः कृष्णायेत्य् (ब्रह्मस् 5.24) आदिना । उक्तं च हयशीर्ष-पञ्चरात्रे
वाच्यत्वं वाचकत्वं च देवता-मन्त्रयोर् हि ।
अभेदेनोच्यते ग्रह्म तत्त्वविद्भिर् विचारतः ॥ इति ।
आराध्य-रूपत्वं च तत्रैव ब्रह्म-संहितायां -- ईश्वरः परमः कृष्णः सच्चिदानन्द-विग्रहः । अनादिर् आदिर् इत्य् आदिना (5.1) क्विचिद् दुर्गाया अधिष्ठातृत्वं तु शक्ति-शक्तिमतोर् अभेद-विवक्षया । अत उक्तं गौतमीय-कल्पे - यः कृष्णः सैव दुर्गा स्याद् या दुर्गा कृष्ण एव स इति । यतः श्री-कृष्णस् तत्र स्वरूप-शक्ति-रूपेण दुर्गा नाम । तस्मान् नेयं मायांश-भूता दुर्गा इति गम्यते । निरुक्तिश् चात्र दुःखेन (एन्द् पगे 21) गुर्व्-आराधनादि-प्रयासेन गम्यते ज्ञायते इति । तथा च नारद-पञ्चरात्रे श्रुति-विद्या-संवादे -
जानात्य् एका परा कान्तं सैव दुर्गा तद्-आत्मिका ।
या परा परया शक्तिर् महाविष्णु-स्वरूपिणी ।
यस्या विज्ञान-मात्रेण पराणां परमात्मनः ।
मुहूर्ताद् एव देवस्य प्राप्तिर् भवति नान्यथा ॥
एकेयं प्रेम-सर्वस्व-स्वभावा श्री-गोकुलेश्वरी ।
अनया सुलभो ज्ञेय आदि-देवो ऽखिलेश्वरः ॥
भक्तिर् भजन-सम्पत्तिर् भजते प्रकृतिः प्रियम् ।
ज्ञायते ऽत्यन्त-दुःखेन सेयं प्रकृतिर् आत्मनः ।
दुर्गेति गीयते सर्वैर् अखण्ड-रस-वल्लभा ॥
अस्या आवरिका शक्तिर् महामाया ऽखिलेश्वरी ।
यया मुग्धं जगत् सर्वं सर्व-देहाभिमानिनः ॥ इति ।
अतैव मायां व्युदस्य चिच्-छक्त्या कैवल्ये स्थित आत्मनीति प्रथमोक्तेः । न यत्र माया किम् उतापरे हरेर् इति द्वितीयोक्तेः मायातीत-वैकुण्ठावरण-कथने यथोक्तं पाद्मोत्तर-खण्डे -
सत्याच्युतानन्त-दुर्गा-विष्वक्सेन-गजाननाः ।
शङ्ख-पद्म-निधी लोकाश् चतुर्थावरणं स्मृतम् ॥ इत्य् अद्य् उक्त्वा -
नित्याः सर्वे परे धाम्नि ये चान्ये ऽपि दिवौकसः ।
ते वै प्राकृत-नाके ऽस्मिन्न् अनित्यास् त्रिदिवेश्वराः ॥ (एन्द् 22)
इति तेषां श्री-भगवद्-अंश-रूपत्वम् उक्तं त्रैलोक्य-सम्मोहन-तन्त्रे --
सर्वत्र देवदेवो ऽसौ
गोप-वेश-धरो हरिः ।
केवलं रूप-भेदेन
नाम-भेदः प्रकीर्तितः

अतो नाम-मात्र-साधारेणे ऽनन्य-भक्तैर् न विभेतव्यं किन्तु भागवतैर् नित्य-वैकुण्ठ-सेवकत्वात् विष्वक्सेनादिवत् सत्-कार्या एव ते । अर्चयित्वा तु गोविन्दं तदीयान् नार्चयेत् तु यः इत्य् आदि-वचनेन तद्-असत्कारे दोष-श्रवणात् । अतैव तान् एवोद्दिश्य उक्तम् एकादशे -
दुर्गां विनायकं व्यासं
विष्वक्सेनं गुरून् सुरान् ।
स्वे स्वे स्थाने त्व् अभिमुखान्
पूजयेत् प्रोक्षणादिभिः

(भ्प् 11.27.29)
अथ प्रकृतम् अनुसरामः । सद् एव श्री-गोपीनां स्वरूप-शक्तित्वे प्रसिद्धे श्री-कृष्णस्य नित्य-प्रेयसी-रूपत्वं सिद्धम् एव । ततस् ताभिः सह तस्य पूजन आवश्यकता स्वतः सिद्धा । अत्र पुनः प्रतिवादी प्राह, यदि ताः कृष्णस्य नित्य-प्रियाः, तर्हि कथं परकीयारूपत्वम् । तत्रापि पुत्रादि-संयोक्तृत्वं श्रूयते । सत्यं तद्-रूपत्वं मायिकम् इति वैष्णव-तोषणी-नाम्न्यां श्री-दशम-टिप्पन्यां कृष्ण-सन्दर्भादौ च प्रमितम् इति विस्तर-भयान् नात्र प्रपञ्चितम् ।
अथ सामान्यतः श्री-कृष्ण-प्रियाः खलु द्विधा । नित्य-सिद्धाः साधन-सिद्धाश् च । तत्र नित्य-सिद्धाः पूर्वोक्तिः । साधन-सिद्धाश् च त्रिविधाः । ऋषिजाः श्रुतयो देव-कन्याश् च । तत्र ऋषिजा यथा पाद्मोत्तर-खण्डे --
(एन्द् 23)
पुरा महर्षयः सर्वे दण्डकारण्य-वासिनः ।
दृष्ट्वा रामं हरिं तत्र भोक्तुम् ऐच्छन् सुविग्रहम्

ते सर्वे स्त्रीत्वम् आपन्नाः समुद्भूताश् च गोकुले ।
हरिं सम्प्राप्य कामेन ततो मुक्ता भवार्णवात्

[*नोते: ब्र्स् 1.2.301-2]
न च वक्तव्यं गोकुल-जातानां प्रापञ्चिक-देहादित्वं न सम्भवतीति । अवतार-लीलायाः प्रापञ्चिक-मिश्रत्वात् । श्री-देवकी देव्याम् अपि षड्-गर्भ-संज्ञकानां जन्म श्रूयते इति ।
श्रुतयो यथा बृहद्-वामन-पुराणादिषु श्रूयन्ते । यत एव तथा व्याख्यातं स्त्रिय उरुगेन्द्र-भोग-भुज-दण्ड-विषक्त-धियो वयम् अपीति (भ्प् 10.87.23) । गायत्री च तासु जातेति पाद्मे सृष्टि-खण्डे यथा ब्रह्मणा गोप-कन्याया गायत्र्या उद्वाहे गोपेषु श्री-विष्णु-वाक्यम् -
मया ज्ञात्वा ततः कन्या दत्ता चैषाविरिञ्चये ।
युष्माकं च कुले चाहं देव-कार्यार्थ-सिद्धये ।
अवतारं करिष्यामि मत्-कान्ता तु भविष्यति ॥ इति ।
देव-कन्याश् च यथा श्री-दशमे तत्-प्रियार्थं सम्भवन्तु सुर-स्त्रिय इति (भ्प् 10.1.13) । अत सुर-स्त्रियस् तासां श्री-कृष्ण-प्रियाणाम् उपयोगायेवेति गम्यते । अतस् तत्-प्रियार्थम् इत्य् एवोक्तं, न तु तत्-प्रीत्य्-अर्थम् इति ।
अतस् तासां चतुर्विधत्वम् उक्तं पाद्मे -
गोप्यस् तु ऋषिजा गोप-कन्यकाः श्रुतिजाः पराः ।
देव-कन्याश् च राजेन्द्र न मानुष्यः कदाचन ॥
(एन्द् पगे 24)
गोप-कन्या एव नित्याः । न मानुषः कथञ्चनेति प्रआकृत-मानुष्य-निषेधात् । अतस् तासां स्वरूप-शक्तित्वाद् एव श्री-भगवतस् ताभिः सह रिरंसा जाता । यथा श्री-शुकः ।
भगवान् अपि ता रात्रीः शरदोत्फुल्लमल्लिकाः
वीक्ष्य रन्तुं मनश्चक्रे योगमायाम् उपाश्रितः ॥ (भ्प् 10.29.1)
ता रात्रीर् वीक्ष्य उद्दीपनत्वेनानुभूयेति कौमुत्येनालम्बन-रूपाणां तासां प्रेम-महिमा दर्शितः । आत्मारामाश् च मुनयः इत्य् आदौ इत्थम्भूत-गुणो हरिर् इतिवत् इत्थम्भूत-गुणास् ताः येन तादृश्य् अपि तस्य रमण्च्छा जायते इति । अतैव व्यवहारार्थं तस्य कैशोरम् अपि मानितं जातम् इति श्री-विष्णु-पुराणे दर्शितम् ।
सो ऽपि कैशोरक-वयो मानयन् मधुसूदनः ।
रेमे ताभिर् अमेयात्मा क्षपासु क्षप्ताहितः ॥ (विप् 5.13.60) इति ।
हरिवंशे च-
युवतीर् गोप-कन्याश् च रात्रौ सङ्काल्य कालवित् ।
कैशोरकं मानयानः सह ताभिर् मुमोद च ॥ (ह्व् 63.18) इति ।
अत्र कालविद् इत्य् अस्य व्याख्यानं ता रात्रीर् विक्ष्येति । सह ताभिर् मुमोद हेत्यस्य सूचकं रन्तुं मनश् चक्रे इति । इत्य् आलम्बन-काल-देशानां श्री-कृष्णाय परम-पुरुषत्वं दर्शितं तस्मात् ह्लादिनी-शक्ति-विलास-लक्षण-तत्-प्रेम-मय्य् एवैषा रिरंसा । न तु प्राकृत-काममयीति । श्री-स्वामिभिर् अपि व्यक्तम् उक्तं द्वात्रिंशे विरहालाप-विक्लिन्न-हृदयो हरिर् इति स्व-प्रेमामृत-कल्लोल-विह्वली-कृत-चेतस इति । अतैव तच्-छ्रवण-फल-द्वारा तद्-अर्चनस्यावश्यकतां दर्शयति श्रीमन्-मुनीन्द्रः ॥
(एन्द् पगे 25)
विक्रीडितं व्रज-वधूभिर् इदं च विष्णोः
श्रद्धान्वितो यः शृणुयाद् अथ वर्णयेद् वा
भक्तिं परां भगवति परिलभ्य कामं
हृद्-रोगम् आश्व् अपहिनोत्य् अचिरेण धीरः ॥ (भ्प् 10.33.42) इति ॥84
अत्र स्व-प्रियाभिः संवलितस्य श्री-कृष्णस्य क्रीडायाः श्रवण-वर्णन-मात्रेण बहु-साधन-दुःसाध्यापि परा भक्तिर् उदयते उदय-मात्रेण च हृद्-रोगः शीघ्रम् अपह्रियते इति हि स्पष्टम् एवेति फलातिशय-कथनेन प्रवर्तनात् विधित्वम् एव सिध्यति । यस्य पर्णमयी जुहुर् भवति न स पापं श्लोकं शृणोतीतिवत् । न चाधिकारी कनिष्ठ इति वाच्यं धीर इत्य् उक्तत्वात् ।
अथ दर्शन-मन्त्रे नामान्तरेणानिर्दिश्य श्री-वल्लवीनां नाम विशेषम् आलम्ब्यैव स्वयं भगवतो निर्देशात् तासां तत्-परिचायकाङ्ग-रूपत्वम् एव बोधितम् । गोपी-गोप-पशूनां बहिः स्मरेद् अस्य गीर्वाण-घटाम् इत्य् आदि क्रम-दीपिकायां (क्द् 3.32) गौतमीय-तन्त्रे -
नवीन-नीरद-श्यामं नालेन्दीवर-लोचनम् ।
वल्लवी-नन्दनं वन्दे कृष्णं गोपाल-रूपिणम् ॥85 इत्य् आदौ -
रुचिरौष्ठ-पुटन्यस्त-वंशी-मधुर-निःस्वनैः ।
लसद्-गोपालिका-चेतो मोदयन्तं मुहुर् मुहुः

वल्लवी-वदनाम्भोज-मधुपान-मधु-व्रतम् ।
क्षोभयन्तं मनस् तासां सुस्मेरापाङ्गवीक्षणैः

(एन्द् पगे 26)
यौवनोद्भिन्न-देहाभिः संसक्ताभिः परस्परम् ।
विचित्राम्बर-भूषाभिर् गोप-नारीभिर् आवृतम्

इति ।
अत्र सा त्वां ब्रह्मन् नृप-वधूः कामम् आशु भजिष्यतीति [भ्प् 3.21.28] कर्दमं प्रति श्री-शुक्ल-वचनवच् च गोप-जातिभिर् नारीभिर् इत्य् अर्थः ।
क्षोभयन्तं मोहयन्तं मुहुर् मुहुर् इति वर्तमान-द्वय-प्रयोगेन नित्यम् एव तद्-उपासकैः पठ्यमान-स्तवेन गोपी-कृष्णयोः नित्यत्वम् एव लक्ष्यते । सनत्-कुमार-कल्पे च गोपाङ्गना परिवृतं मूले कल्पतरोः स्थितम् इत्य् आदि । रुद्र-यामलस्य शौरि-तन्त्रे गोपी-गो-गोप-वीतो रुरु-नख-विलसत्-कण्ठ-भूषश् चिरं नः इत्य् आदि । मृत्यु-सञ्जय-तन्त्रे -
स्मरेद् वृन्दावने रम्ये मोहयन्तम् अनारतम् ।
वल्लवी-वल्लभं कृष्णं गोप-कन्या-सहस्रशः ॥ इत्य् आदि ।
फुल्लेन्दीवर-कान्तिम् इत्य् आदि एवं स्वायम्भुवागमादाव् अपि ।
[*नोते: क्क् 3.82; कृष्णस् 106 (प्49fन्) अत्त्रिबुतेद् तो मृत्यु-सञ्जय-तन्त्र. पद्यावली 46, अत्त्रिबुतेद् तो शरदाकर.]
पुनः प्रतिवादी प्राह भवतु नाम ताः पूज्याः । किन्तु तासां नाम कुत्रापि न श्रुतम् । तत्रापि भविष्योत्तरे मल्ल-द्वादशी-प्रसङ्गे श्री-कृष्ण-युधिष्ठिर-संवादे -
गोपी-नामानि राजेन्द्र प्राधान्येन निबोध मे ।
गोपाली-पालिका धन्या विशाखा ध्यान-निष्ठिका ।
राधानुराधा सोमाभा तारका दशमी तथा

गोपालीयं नूनं पाद्मोक्त-गायत्री-चरी भवेत् । पालिकेति संज्ञायां कण । दशमी तथेति दशमीत्य् अपि - (एन्द् पगे 27) नामैकं तच् चान्वर्थम् इति सर्वान्ते पठितम् । यद् वा तथेति-दशम्य् अपि तारका-नाम्नीत्य् अर्थः । तथा स्कान्दे प्रह्लाद-संहितायां द्वारका-माहात्म्ये मायावसरः प्रस्तावे उद्धव-गमने (12.25-33) लक्षितो वाचेत्य् आदिना ललिता श्यामला धन्या विशाखा राधा शैव्या पद्मा भद्रा इत्य् एतानि अष्टौ गणितानि ।
अथ वनिता-शत-कोटिभिर् आकुलितम् इत्य् आगम-प्रसिद्धेः । वनिता-शत-यूथप इति श्री-भगवत्-प्रसिद्धेः । अन्यान्य् अपि लोक-शास्त्रयोर् अवगन्तव्यानि ।
अथ शत-कोटित्वान्यथानुपपत्त्या तासां तन्-महा-शक्तित्वम् एव गम्यते । तत्रापि सर्वथा श्रेष्ठे राधा-चन्द्रावलीत्य् उभे । भविष्योत्तरे सोमाभा-शब्देन चन्द्रावल्य् एव सूचिता अर्थ-साम्य-प्रायात् । यतः श्री-राधया सह प्रतियोगित्वम् ऐतिह्यम् अस्यात्र विराजते ।
तथा च श्री-बिल्वमङ्गल-चरणाः -
राधा-मोहन मन्दिराद् उपागतश् चन्द्रावलीम् ऊचिवान्
राधे क्षेममयेति तस्य वचनं श्रुत्वाह चन्द्रावली ।
कंस क्षेममये विमुग्ध-हृदये कंसः क्व दृष्टस् त्वया
राधा क्वेति विलज्जितो नत-मुख-स्मेरो हरिः पातु वः

[*नोते: थिस् इस् अ wएल्ल्-क्नोwन् वेर्से, बुत् इस् नोत् इन् अन्य् ओf थे बिल्वमन्गल चोल्लेच्तिओन्स्.]
तयोर् अप्य् उभयोर् मध्ये राधिका सर्वथाधिका ।
महाभाव-स्वरूपेयं गुणैर् अति-गरीयसी

यथोक्तं मत्स्य-पुराणे दक्षं प्रति देवी-वचनम् -
रुक्मिणी द्वारवत्यां तु राधा वृन्दावने वने ।
चित्र-कूटे तथा सीता विन्ध्ये विन्ध्य-निवासिनी ।
देवकी मथुरायां च पाताले परमेश्वरी ॥ इत्य् आदि । (एन्द् पगे 28)
अत्र रुक्मिणी-सह-पाठाद् इत्थं बोधयति यथा द्वारकायां तस्या एव सर्वथाधिक्यं तथा श्री-वृन्दावने तस्या इति । स्वरूप-शक्ति-व्यूह-रुक्मिणी-राधा-देवकीनां मायांश-रूपेणाभेद-कथनं तु शक्तित्व-साधारण्येनैव । यथा जीवात्म-परमात्मनोश् चित्-साम्येनैक्यं तद्वद् इति ।
अथ यथा रुक्मिणी-कृष्णयोः परस्पर-शोभित्वं श्री-शुकेन वर्णितम् - अस्यैव भार्या भवितुम् इत्य् आदिनां [भ्प् 10.53.37] तथैव राधा-कृष्णयोर् अपि ऋक्-परिशिष्टे श्रुत्या वर्णितम् राधया माधवो देवो माधवेनैव राधिका विभ्राजन्ते जनेष्व् आ इति । विभ्राजन्ते विभ्राजते आ सम्यक् इति श्रुति-पदार्थः । दर्शितं च तस्याः स्वरूपं बृहद्-गौतमीये बलदेवं प्रति श्री-कृष्णेन -
सत्त्वं तत्त्वं परत्वं च तत्त्व-त्रयम् अहं किल ।
त्रितत्त्व-रूपिणी सापि राधिका मम वल्लभा

प्रकृतेः पर एवाहं सापि मच्-छक्ति-रूपिणी ।
सात्त्विकं रूपम् आस्थाय पूर्णो ऽहं ब्रह्म चित्-परः

ब्रह्मणा प्रार्थितः सम्यक् सम्भवामि युगे युगे ।
त्वया सार्धं तया सार्धं नाशाय देवताद्रुहाम्

इति ।
अत्र सत्त्वं कार्यत्वं तत्त्वं कारणत्वं परत्वं ततो ऽपि श्रैष्ठ्यं यत् तत्त्व-त्रयं तद् अहम् इत्य् अर्थः तथैव बोधयति तथैवाग्रे ध्यान-प्रसङ्गे -
देवस्याभेद-रूपेण तप्त-हेम-सम-प्रभाम् ।
रक्त-वस्त्र-परीधानां रक्तालङ्कार-भूषिताम्

(एन्द् पगे 29)
श्री-राधां वाम-भागे तु पूजयेद् भक्ति-तत्-परः ।
देवी कृष्णमयी प्रोक्ता राधिका पर-देवता

वराभय-करा ध्येया सेविता सर्व-देवतैः ।
सर्व-लक्ष्मी-मयी सर्व-कान्तिः सम्मोहिनी परा

अत्र पूजयेद् इति कण्ठोक्तिर् एव । एवम् अग्रे ऽपि मृत्यु-सञ्जय-तन्त्रे -
पीत-वस्त्र-परीधानां वंश-युक्त-कराम्बुजाम् ।
कौस्तुभोद्दीप्त-हृदयां वनमाला-विभूषिताम् ।
श्रीमत्-कृष्णाङ्घ्रि-पल्यक-निलयां परमेश्वरीम्

इत्य् आदि ।
यथा -
सर्व-लक्ष्मी-मयीं देवीं परमानन्द-नन्दिताम् ।
रासोत्सव-प्रियां राधां कृष्णानन्द-स्वरूपिणीम् ।
भजे चिदमृताकार-पूर्णानन्द-महोदधिम्

इति ।
ध्यात्वेत्य्-आदि-सम्मोहन-तन्त्रे - चिन्तयेद् राधिकां देवीं गोप-गोकुल-सङ्कुलाम् इत्य् आदि च । अस्याः श्रेष्ठत्वम् आदि-वाराहे कटिर-परिवर्तन्यां गोवर्धन-परिक्रमे तत्-कुण्ड-प्रसङ्गे यथा -
गङ्गायाश् चोत्तरं गत्वा देव-देवस्य चक्रिणः ।
अरिष्टेन समं तत्र महद् युद्धं प्रवर्तितम्

घातयित्वा ततस् तस्मिन्न् अरिष्टं वृष-रूपिणम् ।
कोपेन पार्ष्णि-घातेन महा-तीर्थं प्रकल्पितम्

स्नातस् तत्र तदा हृष्टो वृषं हत्वा स-गोपकः ।
विपा मा (?) राधिकां प्राह कथं भद्रे भविष्यति

तत्र राधा समाश्लिष्य कृष्णम् अक्लिष्ट-कारिणम् ।
स्व-नाम्ना विदितं कुण्डं कृतं तीर्थम् अदूरतः

(एन्द् पगे 30)
राधा-कुण्डम् इति ख्यातं सर्व-पाप-हरं शुभम् ।
अरिष्टहन् राधा-कुण्ड-स्नानात् फलम् अवाप्यते

राजसूयाश्वमेधाभ्यां नात्र कार्या विचारणा ।
गो-हत्या-ब्रह्म-हत्यादि पापं क्षिप्रं प्रणश्यति

इति ।
अत्र सतीष्व् अपि सर्वासु तासु अस्या एव तेन सह तादृश-प्रेम-व्यवहारेणोत्कर्षावगमात् श्रेष्ठत्वम् आयातम् । तथा व्रत-रत्नाकर-धृत-भविष्य-पुराणे च -
बाल्ये ऽपि भगवान् कृष्णस् तरुणं रूपम् आश्रितः ।
रेमे विहारैर् विविधैः प्रियया सह राधया ॥
एकदा कार्त्तिके मासि पौर्णमास्यां महोत्सवः ।
आसीन् नन्द-गृहे इत्य् आदौ
तस्मिन् दिने च भगवान् रात्रौ राधा-गृहं ययौ ।
सा च क्रुद्धा तम् उदरे काञ्ची-दाम्ना बबन्ध ह

कृष्णस् तु सर्वम् आवेद्य निज-गेह-महोत्सवम् ।
प्रियां प्रसादयामास ततः सा तम् अवोचयत्

इदं चोवाच ताः कृष्णः प्रेयसी प्रीत-मानसः ।
काञ्ची-दाम त्वया तन्वि उदरे यन् मयार्पितम्

दामोदरेति मे नाम प्रियं तेन शुभानने ।
नातः प्रीतिकरं नाम मम लोकेषु विद्यते

नित्यम् एतत् प्रजापत्यां सर्व-सिद्धिर् भविष्यति ।
भक्तिं च दुर्लभां प्राप्य मम लोके महीयते

उलूखले यदा मात्रा बद्धो ऽहं भविता प्रिये । (एन्द् पगे 31)
उदरे दामभिर् लोके तदा व्यक्तं भविष्यति

अनेन नाम-मन्त्रेण यो ऽस्मिन् मासि त्वया सह ।
माम् अर्चयेद् विधानेन स लभेत् सर्व-वाञ्छितम्

इति ।
अत्रापि प्रियया सह राधया इति श्री-कृष्णेच्छया श्री-कृष्णवद् बाल्ये ऽपि आविष्कृत-नव-यौवनम् एव इति ज्ञेयम् ।
तत आरभ्य नन्दस्य व्रजः सर्व-समृद्धिमान् ।
हरेर् निवासात्म-गुणै रमाक्रीडम् अभून् नृप

(भ्प् 10.5.18)
इत्य् अनेन श्री-कृष्ण-प्रादुर्भावानन्तरं तसाम् आविर्भाव-कथनात् । तत्रापि श्र्ष्ठत्वं पूर्ववज् ज्ञेयम् । तत्र तादृश-भावैर् वर्णनं तस्याः श्री-शुकदेवेनापि कृतम् ।
एका भ्रू-कुटिम् आबद्ध्य प्रेम-संरम्भ-विह्वला ।
घ्नतीवैक्षत् कटाक्षेपैः सन्दष्ट-दशन-च्छदा

(भ्प् 10.32.6)
इत्य् अनेन एकामुख्या एके मुख्यान्य् अकेवला इत्य् अमरः । एवं श्रीमद्-गोपाल-तपन्यां यद् गान्धर्वीति विश्रुता सा तु सैव ज्ञेया । तस्या एवं मुख्यत्वादि-लिङ्गेन सर्वत्र चावगमात् । अतैव श्री-राधा-संवलित-दामोदर-पूजा कार्त्तिके विहिता । श्री-कृष्ण-सत्यभामा-संवादीये कार्त्तिक-माहात्म्ये च प्रातः-स्नान-सङ्कल्प-मन्त्रं -
कार्त्तिके ऽहं करिष्यामि प्रातः-स्नानं जनार्दन ।
प्रीत्य्-अर्थं तव देवेश दामोदर मया सह

[ह्ब्व् 16.172] [*नोते: अल्तेर्नतिवे नुम्बेरिन्ग् 16. 84]
अत्र मा-सब्द-प्रयोगः । तस्याः परम-लक्ष्मी-रूपत्वात् । (एन्द् पगे 32)
अर्घ्य-दान-मन्त्रे च साक्षात् तन्-नामोक्तेः । यथा -
व्रतिनः कार्त्तिके मासि स्नानस्य विधिवन् मम ।
दामोदर गृहानार्घ्यं दनुजेन्द्र-निसूदन

नित्ये नैमित्तिके कृत्स्ने कार्त्तिके पाप-शोषणे ।
गृहानार्घ्यं मया दत्तं राधया सहितो हरे

[ह्ब्व् 16.174-175]
इति युग्मत्वेन उपादानात् तस्या एव श्रेष्ठत्वम् । तद्-युगलोपासनायां भविष्य-पुराण-वचनं दर्शितम् एव । तथा दशाध्यायि-कार्त्तिक-माहात्म्यं चेन् नूनं पाद्मानुगतं स्यात् तर्हि तत्र तद्-युगलो पासनं प्रकटतरम् एवेति । तथा वासना-भाष्योत्थापित आग्नेय-वचने ऽपि तस्याः श्रेष्ठत्वम् । यथा -
गोप्यः पप्रच्छुर् उषसि कृष्णानुचरम् उद्धवम् ।
हरि-लीला-विहारांश् च तत्रैकां राधिकां विना ।
राधा तद्-भाव-संलीना वासनाया विरामिता

इत्य् आदि ।
अत्र तद्-भाव-संलीना इत्य् अनेन दिव्योन्माद-मय-वचनं मधुप कितव-बन्धो इत्य् आदिकं तस्या एवेति विज्ञाप्य सर्वासु गोपीषु तस्याः श्रेष्ठ्यं दर्शितम् । युक्तं च तत् तु यतः । श्री-कृष्णान्वेषकर्त्रीणां तासां ताम् एवोद्धिश्य तद् इदं वचनं श्रूयते यथा -
अनयाराधितो नूनं भगवान् हरिर् ईश्वरः
यन् नो विहाय गोविन्दः प्रीतो ऽयम् अनयद् रहः

(भ्प् 10.30.28)
अप्य् एणपत्न्य् उपगतः प्रिययेह गात्रैस्
तन्वन् दृशां सखि सुनिर्वृतिम् अच्युतो वः ।
कान्ताङ्ग-सङ्ग-कुच-कुङ्कुम-रञ्जितायाः
कुन्दस्रजः कुलपतेर् इह वाति गन्धः

(भ्प् 10.30.11)
(एन्द् पगे 33)
बाहुं प्रियांस उपधाय गृहीतपद्मो
रामानुजस् तुलसिकालिकुलैर् मदान्धैः
अन्वीयमान इह वस् तरवः प्रणामं
किं वाभिनन्दति चरन् प्रणयावलोकैः ॥ (भ्प् 10.30.12) इति ।
किं बहुना अस्याः सौभाग्य-वाञ्छा द्वारका-महिषीणाम् अपि श्रूयते । ततस् तासां तादृश-वचनं श्री-शुकदेवेनाप्य् उदितं - यथा न वयं साध्वि साम्राज्यम् इत्य् आद्य् उक्त्वा आहुः ----
कामयामह एतस्य श्रीमत्-पाद-रजः श्रियः ।
कुच-कुङ्कुम-गन्धाढ्यं मूर्ध्ना वोढुं गदाभृतः

व्रज-स्त्रियो यद् वाञ्छन्ति पुलिन्दास् तृण-वीरुधः ।
गावश् चारयतो गोपाः पाद-स्पर्शं महात्मनः

इति । [भ्प् 10.83.42-43]
व्रज-स्त्र्य्-आदीनां वाञ्छा दर्शिता -
पूर्णाः पुलिन्द्य उरुगायपदाब्जराग-
श्रीकुङ्कुमेन दयितास्तनमण्डितेन ।
तद्दर्शनस्मररुजस् तृणरूषितेन
लिम्पन्त्य आननकुचेषु जुहुस् तदाधिम्

(भ्प् 10.21.17) इत्य् अनेन ।
अत्र सत्य् उरुगाय-पदाब्ज-रागेत्य् अनेन (10.21.17) सह दयिता-स्तन-मण्डितेन इत्य् उक्त्या तत् कुङ्कुमं दयिता-स्तनतस् तस्य पदे लग्नम् इति गम्यते । सा च दयिता कुच-कुङ्कुम-गन्ध्याढ्यम् (एन्द् पगे 34) इत्य् एक-वचनान्त-निर्देशेनानूदिता ।
तद् इदं वर्णयन्तीषु तास्व् अपि सा विशिष्टेत्य् अवगम्यते । अयं भावः श्रीत्वे प्रसिद्धायाः श्रियस् तत्र कामनैव श्रूयते । न तु सङ्गतिः । यद् वाञ्छया श्रीर् ललनाचरत् तपो विहाय कामान् सुचिरं धृत-व्रता इति [भ्प् 10.16.36] नागपत्नीनाम् । या वै श्रियार्चितम् अजादिभिर् आप्त-कामैर् इत्य् आदि [भ्प् 10.47.62] उद्धवस्यापि वाक्यात् । न च रुक्मिणीत्वे प्रसिद्धायाः श्रियस् तत्र सङ्गतिः । काल-देशयोर् अन्यतमत्वात् । न च व्रज-स्त्रीणां श्री-सम्बन्ध-लालसा युक्ता - नायं श्रियो ऽङ्ग इत्य् आदिना (10.47.60) ततो ऽपि परमाधिक्य-श्रवणात् । तस्माद् रुक्मिणी द्वारवत्यां तु राधा वृन्दावने वने इत्य् आद्य् उक्त-सिद्धान्तानुसारेण सर्वतो विलक्षणा या श्रीर् विराजते ताम् उद्दिश्यैव व्रज-देवीनां तद् इदं वाक्यम् । ततश् च तासां यथा तत्र स्पृहास्पदता तथास्माकं पट्ट-महिषीणाम्
इति । सङ्गमश् चायं दिवस एवेति सम्भाव्यते । तत्रैव पुलिन्दानां भ्रमणात् कुङ्कुमानां लेपन-कर्मणार्द्रत्वावगमाच् च । द्वयोः सङ्गमश् चायं न सम्भोग-विशेष-रूपः । रास-प्रसङ्गे --
भगवान् अपि ता रात्रीः शरदोत्फुल्लमल्लिकाः ।
वीक्ष्य रन्तुं मनश्चक्रे इत्य् अत्रैव (भ्प् 10.29.1) नव-सङ्गमस्य प्रतीयमानत्वात् । अन्यथा तत्र परीक्षार्थं पुनस् तेनोपेक्षावचनस्यासङ्गत्वापत्तेः । तद् इदं वेणु-प्रकरणे भणितत्वाद् वेणु-सम्बन्धेनैव गम्यते । उरुगाय इत्य् अनेनैष एव संसूचितः । तस्माद् कदाचिद् वेणु-कृताकर्षायास् तस्या लब्ध-मूर्च्छाया मूर्च्छाशान्तये स-कुङ्कुमे स्विन्ने वक्षसि सम्भ्रमतः केवलेन श्री-चरण-सञ्जीवनी-पल्लवेन स्पृशन् गेवाद्यापि
(एन्द् पगे 35)
वाद्यापि सम्यक् सङ्कोचानपगयमत् द्रुतम् एव स तस्मान् निश्चक्रामेति बुध्यते । काश्चित् परोक्षं कृष्णस्य स्व-सखीभ्यो ऽन्ववर्णयन्न् इति उक्तवान् । यास् तु तद्-अन्यास् तासाम् एव पूर्णाः पुलिन्द्यः इत्य् आदि वचनम् । तस्मात् साध्व् एवोक्तम् लक्ष्मीर् अभितः स्त्रितमा इत्य् आदि । वर्णिता च सा तथैव श्री-जयदेव-सहचरेण महाराज-लक्ष्मण-सेन-मन्त्रि-वरेणोमापतिधरेण यथा --
भ्रूवल्ली-चलनैः कयापि नयनोन्मेषैः कयापि स्मित-
ज्योत्स्नाविच्छुरितैः कयापि निभृतं सम्भावितस्याध्वनि ।
गर्वाद् भेद-कृतावहेल-विनय-श्रीभाजि राधानने
सातङ्कानुनयं जयन्ति पतिताः कंसद्विषः दृष्टयः