રાધાકૃષ્ણાર્ચનદીપિકા · અધ્યાય 1

રાધા-કૃષ્ણાર્ચન-દીપિકા
સનાતન-સમો યસ્ય
જ્યાયાન્ શ્રીમાન્ સનાતનઃ ।
શ્રી-વલ્લભો ઽનુજઃ સો ઽસૌ
શ્રી-રૂપો જીવ-સદ્-ગતિઃ

[*નોતે: થિસ્ વેર્સે ઇસ્ ઉસેદ્ બ્ય્ જિવ અસ્ થે મઙ્ગલાચરણ ઇન્ ઓથેર્ wઓર્ક્સ્ અલ્સો.]
પુરાણ-સંહિતા-તન્ત્ર-
મન્ત્ર-શ્રુતિ-સમન્વિતમ્ ।
ગીતા-ભાગવતં શાસ્ત્રં
જયતાદ્ વ્રજ-ધામસુ

શ્રી-દામોદર-રાધાર્ચનમ્ અર્હતિ વ્રજ-સ્થાનામ્ ।
આવશ્યકતામ્ અશાવ્યનયો રત્રાધિદેવ્યં હિ

તત્ર કશ્ચિત્ શાસ્ત્ર-પ્રમાણકત્વં ન મન્યતે, તં પ્રતીદં બ્રૂમઃ -
લક્ષ્મીર્ અભિતઃ સ્ત્રીતમા ગોપ્યો લક્ષ્મીતમાઃ પ્રથિતાઃ ।
રાધા ગોપીતમા ચેદ્ અસ્યાઃ કા સમા રામા

ઇતિ ॥
[*નોતે: થિસ્ વેર્સે ઇસ્ qઉઓતેદ્ અત્ ગોપાલ-ચમ્પૂ 1.25.]
આસ્તાં તાવત્ લક્ષ્મી-વિજેતૃ-ગુણ-ગણ-ગોપી-ગણ-પ્રધાનતયા શ્રી-કૃષ્ણ-સન્દર્ભાદૌ નિર્ણીતા ।
[*નોતે: પોર્તિઓન્સ્ ઓf ર્કદ્ હવે બેએન્ લિfતેદ્ wહોલેસલે fરોમ્ થે સન્દર્ભસ્.]
અત્ર ચ નિર્ણેષ્યમાણા સ્વયં ભગવતઃ શ્રી-કૃષ્ણસ્ય સ્વયં લક્ષ્મી-રૂપા શ્રી-રાધા । ગોપી-જન-માત્ર-સંવલિતઃ સ ઉપાસ્યત ઇત્ય્ અત્ર શાસ્ત્રાણિ શૃણુ । તત્રારોહ-ભૂમિકા-ક્રમેણ દર્શ્યતે ।
આરાધનં હિ કૃષ્ણસ્ય
ભવેદ્ આવશ્યકં યથા ।
તથા તદીય-ભક્તાનાં
નો ચેદ્ દોષો ઽસ્તિ દુસ્તરઃ

[*નોતે: થિસ્ વેર્સે ઇસ્, બુત્ fઓર્ મુકુન્દસ્ય ઇન્ થે પ્લચે ઓf હિ કૃષ્ણસ્ય, થે સમે અસ્ લ્ભાગ્ 2.1. થે fઓલ્લોwઇન્ગ્ સેચ્તિઓન્ fઓલ્લોwસ્ ચ્લોસેલ્ય્ ઓન્ લ્ભાગ્ 2.]
(એન્દ્ પગે 1)
અત્ર શ્રી-કૃષ્ણસ્ય યથા ગૌતમીય-તન્ત્રે -
અસારે ઘોર-સંસારે
સારં કૃષ્ણ-પદાર્ચનમ્ ।
જન્માસાદ્ય મનુષ્યેષુ
શુદ્ધે ચ પિતૃ-માતરિ ।
યો નાર્ચયતિ કલ્પઃ સન્
તસ્માત્ પાપતરો હિ કઃ

મહાભારતે -
માતૃવત્ પર્રક્ષન્તં
સૃષ્ટિ-સંસાર-કારકમ્ ।
યો નાર્ચયતિ દેવેશં
તં વિદ્યાદ્ બ્રહ્મ-ઘાતકમ્

અથ તદીયાનાં યથા પાદ્મે -
માર્કણ્ડેયો ઽમ્બરીષસ્ય
વસુર્ વ્યાસો વિભીષણઃ ।
પુણ્ડરીકો બલિઃ શમ્ભુઃ
પ્રહ્લાદો વિદુરો ધ્રુવઃ

દાલ્ભ્યઃ પરાશરો ભીષ્મો
નારદાદ્યાશ્ ચ વૈષ્ણવૈઃ ।
સેવ્યો હરિં નિષેવ્યામી
નો ચેદ્ દોષઃ પરં ભવેત્

તથા હરિ-ભક્તિ-સુધોદયે (16.76) -
અર્ચયિત્વા તુ ગોવિન્દં
તદીયાન્ નાર્ચયન્તિ યે ।
ન તે વિષ્ણોઃ પ્રસાદસ્ય
ભાજનં દામ્ભિકા જનાઃ

પાદ્મોત્તર-ખણ્ડે -
આરાધનાનાં સર્વેષાં
વિષ્ણોર્ આરાધનં પરમ્ ।
તસ્માત્ પરતરં દેવિ
તદીયાનાં સમર્ચનમ્

અર્ચયિત્વા તુ ગોવિન્દં
તદીયાન્ નાર્ચયેત્ તુ યઃ ।
ન સ ભાગવતો જ્ઞેયઃ
કેવલં દામ્ભિકઃ સ્મૃતઃ

ઇતિ ।
અત્ર પૂર્વત્ર ચ તદીય-શબ્દેન તસ્ય ભક્તા એવ ઉચ્યન્તે । તત્ ત્વ્ અન્યે -
(એન્દ્ પગે 2)
દ્વૌ ભૂત-સર્ગૌ લોકે ઽસ્મિન્
દૈવ આસુર એવ ચ ।
વિષ્ણોર્ ભક્તિ-પરો દૈવ
આસુરસ્ તદ્-વિપર્યયઃ

ઇતિ વિષ્ણુ-ધર્માગ્નિ-પુરાણાદિ-નિયમાત્ । તત્ સૃષ્ટ્યાદિ-લીલા-ગતત્વે ઽપિ તદ્-ઉદાસીનેષ્વ્ ઔદાસીન્યસ્ય યોગ્યત્વમ્ । તદ્-દ્વેષ્ટૃષુ તદ્-દ્વેષ્યસ્યૈવેતિ ચ । તથૈવ દર્શિતં સપ્તમે રાજસૂયારમ્ભે શ્રી-યુધિષ્ઠિરાદિભિઃ શિશુપાલં પ્રતિ ગાલિ-પ્રદાનાદિના । અતઃ શ્રી-ભગવાન્ અપ્ય્ ઉક્તં - પ્રવૃત્તિં ચ નિવૃત્તિં ચ (ગીતા 16.7) ઇત્ય્ આરભ્ય -
તાન્ અહં દ્વિષતઃ ક્રૂરાન્ સંસારેષુ નરાધમાન્ ।
ક્ષિપામ્ય્ અજસ્રમ્ અશુભાન્ આસુરીષ્વ્ એવ યોનિષુ

આસુરીં યોનિમ્ આપન્ના મૂઢા જન્મનિ જન્મનિ ।
મામ્ અપ્રાપ્યૈવ કૌન્તેય તતો યાન્ત્ય્ અધમાં ગતિમ્

(ગીતા 16.19-20)
તથા -
અવજાનન્તિ માં મૂઢા માનુષીં તનુમ્ આશ્રિતમ્ ।
પરં ભાવમ્ અજાનન્તો મમ ભૂતમહેશ્વરમ્

મોઘાશા મોઘકર્માણો મોઘજ્ઞાના વિચેતસઃ ।
રાક્ષસીમ્ આસુરીં ચૈવ પ્રકૃતિં મોહિનીં શ્રિતાઃ

(ગીતા 9.11-12)
ઇત્ય્ અનેન સ્વભક્તાઃ સ્તુતાઃ ।
મહાત્માનસ્ તુ માં પાર્થ દૈવીં પ્રકૃતિમ્ આશ્રિતાઃ ।
ભજન્ત્ય્ અનન્યમનસો જ્ઞાત્વા ભૂતાદિમ્ અવ્યયમ્

(એન્દ્ પગે 3)
સતતં કીર્તયન્તો માં યતન્તશ્ ચ દૃઢવ્રતાઃ ।
નમસ્યન્તશ્ ચ માં ભક્ત્યા નિત્યયુક્તા ઉપાસતે

(ગીતા 9.13-14)
અતૈવૈકાદશે મદ્-ભક્ત-પૂજાભ્યધિકા ઇતિ । મમ પૂજતો ઽપ્ય્ અભિ સર્વતોભાવેનાધિકા અધિક-મત્-પ્રીતિ-કરીત્ય્ અર્થઃ । તસ્માન્ મદ્-ભક્ત-પૂજાવશ્યકા ચાન્તરઙ્ગા ચેતિ સ્થિતે -
એતેષામ્ અપિ સર્વેષાં
પ્રહ્લાદઃ પ્રવરો મતઃ ।
[*નોતે: થેસે ત્wઓ લિનેસ્ અરે લ્ભાગ્ 2.8, wહિછ્ fઇનિસ્હેસ્ યત્ પ્રોક્તં તસ્ય માહાત્મ્યં સ્કાન્દ-ભાગવતાદિષુ.]
સર્વેષુ હરિ-ભક્તેષુ
પ્રહ્લાદો હિ મહત્તમઃ

[*નોતે: (સ્કન્દપ્) લ્ભાગ્ 2.9]
સપ્તમે પ્રહ્લાદસ્યૈવ હિ વાક્યમ્ --
ક્વાહં રજઃ-પ્રભવ ઈશ તમો ઽધિકે ઽસ્મિન્
જાતઃ સુરેતર-કુલે ક્વ તવાનુકમ્પા ।
ન બ્રહ્મણો ન તુ ભવસ્ય ન વૈ રમાયા
યન્ મે ઽર્પિતઃ શિરસિ પદ્મ-કરઃ પ્રસાદઃ ॥ (ભ્પ્ 7.9.26)
તત્રૈવ શ્રી-નૃસિંહ-વાક્યમ્ --
ભવન્તિ પુરુષા લોકે
મદ્-ભક્તાસ્ ત્વામ્ અનુવ્રતાઃ ।
ભવાન્ મે ખલુ ભક્તાનાં
સર્વેષાં પ્રતિરૂપ-ધૃક્

।
સર્વતઃ પાણ્ડવઃ શ્રેષ્ઠાઃ પ્રહ્લાદાદીદૃશાદ્ અપિ ।
શ્રીમદ્-ભાગવતં સમ્યક્ પ્રમાણં સ્ફુટમ્ ઈક્ષતે

[*નોતે: લ્ભાગ્ 2.12, wહિછ્ બેગિન્સ્ પાણ્ડવાઃ સર્વતઃ શ્રેષ્ઠાઃ.]
તથા શ્રી-નારદ-વાક્યમ્ --
યૂયં નૃ-લોકે બત ભૂરિ-ભાગા
લોકં પુનાના મુનયો ઽભિયન્તિ ।
યેષાં ગૃહાન્ આવસતીતિ સાક્ષાદ્
ગૂઢં પરં બ્રહ્મ મનુષ્ય-લિઙ્ગમ્ ॥ (7.10.48)
[*નોતે: કૃષ્ણસ્ 59* (પ્22), 82 (પ્33)]
(એન્દ્ પગે 4)
સ વા અયં બ્રહ્મ મહદ્-વિમૃગ્ય-
કૈવલ્ય-નિર્વાણ-સુખાનુભૂતિઃ ।
પ્રિયઃ સુહૃદ્ વઃ ખલુ માતુલેય
આત્માર્હણીયો વિધિ-કૃદ્ ગુરુશ્ ચ ॥ (7.10.49)
ન યસ્ય સાક્ષાદ્ ભવ-પદ્મજાદિભી
રૂપં ધિયા વસ્તુતયોપવર્ણિતમ્ ।
મૌનેન ભક્ત્યોપશમેન પૂજિતઃ
પ્રસીદતામ્ એષ સ સાત્વતાં પતિઃ ॥ (7.10.50)
વ્યાખ્યાતં ચ શ્રી-સ્વામિ-ચરણૈઃ - પ્રહ્લાદસ્ય ભાગ્યં યેન દેવો દૃષ્ટઃ । વયં તુ મન્દ-ભાગ્યા ઇતિ વિષીદન્તં રાજાનં પ્રત્ય્ આહ યૂયમ્ ઇતિ ત્રિભિઃ । પદ્ય-ત્રયસ્ય તાત્પર્યાર્થસ્ તૈર્ એવ લિખિતઃ । ન તુ પ્રહ્લાદસ્ય ગૃહેષુ પરં બ્રહ્મ વસતિ । ન ચ તદ્-દર્શનાર્થં મુનયસ્ તદ્-ગૃહાન્ અભિયન્તિ । ન ચ તસ્ય માતુલેયાદિ-રૂપેણ વર્તતે । ન ચ સ્વયમ્ એવ પ્રસન્નઃ । અતો યૂયમ્ એવ તતો ઽપિ સમત્તો ઽપિ ભૂરિ-ભાગા ઇતિ ભાવઃ ॥ ઇતિ ।
સદાતિસન્નિકૃષ્ટત્વાન્ મમતાધિક્યતો હરેઃ ।
પાણ્ડવેભ્યો ઽપિ યદવઃ કેચિચ્ છ્રેષ્ઠતમા મતાઃ ॥
તથા શ્રી-દશમે -
અહો ભોજયતે યૂયં જન્મ-ભાજો નૄણામ્ ઇહ ।
યત્ પશ્યતા ઽસકૃત્ કૃષ્ણં તદ્-દર્શનમ્ અપિ યોગિનામ્ ॥ (10.82.28)
(એન્દ્ પગે 5)
તદ્-દર્શન-સ્પર્શનાનપથ-પ્રજલ્પ-
શય્યાસનાશન-સયૌન-સ-પિણ્ડ-બન્ધઃ ।
યેષાં ગૃહે નિરય-વર્ત્મનિ વર્તતાં વઃ
સ્વર્ગાપવર્ગ-વિરમઃ સ્વયમ્ આસ વિષ્ણુઃ ॥ (10.82.30)
તથા -
શય્યાસનાટનાલાપ-
ક્રીડા-સ્નાનાશનાદિષુ ।
ન વિદુઃ સન્તમ્ આત્માનં
વૃષ્ણયઃ કૃષ્ણ-ચેતસઃ

(ભ્પ્ 10.90.46)
યદુભ્યો ઽપિ વરિષ્ઠો ઽસૌ
ભગવાન્ શ્રીમદ્-ઉદ્ધવઃ ।
[*નોતે: થે fઇર્સ્ત્ ત્wઓ લિનેસ્ fઓલ્લોw લ્ભાગ્ 2.22. સર્વેભ્યો fઓર્ ભગવાન્.]
યાદવેન્દ્રસ્ય યો મન્ત્રી
શિષ્યો ભૃત્યઃ પ્રિયો મહાન્
આબાલ્યાદ્ એવ ગોવિન્દે
ભક્તિર્ અસ્ય સદોત્તમા

[*નોતે: થે લસ્ત્ ત્wઓ લિનેસ્ અરે લ્ભગ્ 2.25.]
તથા તૃતીયે -
યઃ પઞ્ચ-હાયનો માત્રા
પ્રાતર્-આશાય યાચિતઃ ।
તન્ નૈચ્છદ્ રચયન્ યસ્ય
સપર્યાં બાલ-લીલયા

(ભ્પ્ 3.2.2)
શ્રી-દશમે ચ --
વૃષ્ણીનાં પ્રવરો મન્ત્રી કૃષ્ણસ્ય દયિતઃ સખા ।
શિષ્યો બૃહસ્પતેઃ સાક્ષાદ્ ઉદ્ધવો બુદ્ધિ-સમ્મતઃ

તમ્ આહ ભગવાન્ પ્રેષ્ઠં ભક્તમ્ એકાન્તિનં ક્વચિત્ ।
ગૃહીત્વા પાણિના પાણિં પ્રપન્નાર્તિહરો હરિઃ

(10.46.1-2)
એકાદશે ચ (16.24) ત્વં તુ ભાગવતેષ્વ્ અહમ્ ઇતિ । ન ચ સઙ્કર્ષણો ન શ્રીર્ નૈવાત્મા ચ યથા ભવાન્ ઇતિ ચ । અતૈવ તૃતીયે સ્વયં તથૈવાચરિતમ્ --
(એન્દ્ પગે 6)
નોદ્ધવો ઽણ્વ્ અપિ મન્-ન્યૂનો
યદ્ ગુણૈર્ નાર્દિતઃ પ્રભુઃ ।
અતો મદ્-વયુનં લોકં
ગ્રાહયન્ન્ ઇહ તિષ્ઠતુ

(ભ્પ્ 3.4.3)
યદ્ યસ્માદ્ ગુણૈઃ સત્ત્વાદિભિર્ નાર્દિતો ન પીડિતઃ ગુણાતીતઃ ઇત્ય્ અર્થઃ । યતઃ પ્રભુઃ ભક્તિ-રસાસ્વાદે પ્રભવિષ્ણુઃ ।
વ્રજ-દેવ્યો વરીયસ્ય ઈદૃશાદ્ ઉદ્દવાદ્ અપિ ।
યદ્ આસાં પ્રેમ-માધુર્યં સ એષો ઽપ્ય્ અભિયાચતે

(લ્ભાગ્ 2.29)
તથા હિ દશમે --
દૃષ્ટ્વૈવમ્ આદિ ગોપીનાં
કૃષ્ણાવેશાત્મ-વિક્લવમ્ ।
ઉદ્ધવઃ પરમઃ પ્રીતસ્ તા
નમસ્યન્ન્ ઇદં જગૌ

(ભ્પ્ 10.47.57)
નમસ્યન્ન્ ઇતિ વર્તમાન-શતૃ-પ્રયોગો નમસ્કારસ્યાનવચ્છિન્નત્વં બોધયતિ । ઇદં વક્ષ્યમાણં તદ્ એવાહ --
એતાઃ પરં તનુ-ભૃતો ભુવિ ગોપ-વધ્વો
ગોવિન્દ એવમ્ અખિલાત્મનિ રૂઢ-ભાવાઃ ।
વાઞ્છન્તિ યદ્ ભવ-ભિયો મુનયો વયં ચ
કિં બ્રહ્મ-જન્મભિર્ અનન્ત-કથા-રસસ્ય

[ભ્પ્ 10.47.58]
ભાવસ્ય દુર્લભત્વાદ્ ધિ તાસાં તત્-સિદ્ધયે પુનઃ ।
પાદ-રેણૂક્ષિતં યેન તૃણ-જન્માપિ યાચ્યતે

[*નોતે: થે સેચોન્દ્ લિને ઇસ્ એxઅચ્ત્લ્ય્ 2.41, થે fઇર્સ્ત્ લિને ઓf wહિછ્ ઇસ્
ન ચિત્રં પ્રેમ-માધુર્યમ્
આસાં વાઞ્છેદ્ યદ્ ઉદ્ધવઃ ।]
તથા હિ શ્રી-દશમે -
આસામ્ અહો ચરણ-રેણુ-જુષામ્ અહં સ્યામ્
વૃન્દાવને કિમ્ અપિ ગુલ્મ-લતૌષધીનામ્ ।
(એન્દ્ પગે 7)
યા દુસ્ત્યજં સ્વ-જનમ્ આર્ય-પથં ચ હિત્વા
ભેજુર્ મુકુન્દ-પદવીં શ્રુતિભિર્ વિમૃગ્યામ્

[ભ્પ્ 10.47.61]
તસ્યા મૃગ્યત્વં શ્રુતિભિર્ એવોક્તં, યથા તત્રૈવ --
નિભૃત-મરુન્-મનોક્ષ-દૃઢ-યોગ-યુજો હૃદિ યન્
મુનય ઉપાસતે તદ્-અરયો ઽપિ યયુઃ સ્મરણાત્ ।
સ્ત્રિય ઉરુગેન્દ્ર-ભોગ-ભુજ-દણ્ડ-વિષક્ત-ધિયો
વયમ્ અપિ તે સમાઃ સમ-દૃશો ઽઙ્ઘ્રિ-સરોજ-સુધાઃ

(ભ્પ્ 10.87.23)
અત્ર પ્રતિયુગ્માન્તરસ્થસ્યાપિ શબ્દસ્ય દ્વયેન યુગ્મ-દ્વયં પૃથગ્ અવમ્યતે । તતશ્ ચ તદ્ બ્રહ્માખ્ય તત્ તં મુનય ઉપાસતે તદ્ અરયો ઽપિ યયુઃ સ્મરણાત્ । સ્ત્રિયઃ શ્રી-વ્રજ-દેવ્યઃ અઙ્ઘ્રિ-સરોજ-સુધાસ્ તત્-પ્રેમ-મય=માધુર્યાણિ યયુઃ । વયમ્ અપિ સમદૃશસ્ તાભિઃ સમ-ભાવાઃ સત્યઃ સમાસ્ તાભિઃ તુલ્યતાં પ્રાપ્તાઃ । વ્યૂહાન્તરેણ ગોપ્યો ભૂત્વા તવાઙ્ઘ્રિ-સરોજ-સુધા યયિમ ઇત્ય્ અર્થઃ । અત્ર બૃહદ્-વામન-પુરાણે તાસાં પ્રાર્થના પૂર્વકાણિ વાક્યાનિ સન્તિ । સ્ત્રી-શબ્દસ્ય ગોપી વાચકત્વમ્ । તદ્ અરયો ઽપિ યયુઃ સ્મરણાદ્ ઇત્ય્ અનેનાસુરાણામ્ અપિ મોક્ષ-દાતૃત્વેન અન્યતયા પ્રસિદ્ધસ્ય શ્રી-કૃષ્ણસ્યૈવાલમ્બનત્વેન લબ્ધત્વાત્ । તાસામ્ એવ તસ્મિન્ કેવલેન રાગેણ ભજન-પ્રસિદ્ધેઃ । તદ્ એતદ્ અપ્ય્ આસ્તામ્ શ્રી-નારાયણાઙ્ગ-સ્થિતાયા લક્ષ્મીતો ઽપિ તાસાં પરમ-વૈલક્ષણ્યં
તેનૈવ તાદૃશ-નિજ-ભક્તિ-હેતુત્વેન દર્શિતમ્ । યથા તત્રૈવ -
(એન્દ્ પગે 9)
નાયં શ્રિયો ઽઙ્ગ ઉ નિતાન્ત-રતેઃ પ્રસાદઃ
સ્વર્-યોષિતાં નલિન-ગન્ધ-રુચાં કુતો ઽન્યાઃ

(ભ્પ્ 10.47.60)
ઇત્ય્ અનેન લક્ષ્મ્યાદિકા નિરવશેષા એવ સ્ત્રિયો નામુભિઃ સાલક્ષણ્યં પ્રાપ્નુવન્તીતિ વિલક્ષણા । તત્રાપ્ય્ ઉદગાદ્ ઇત્ય્ અનેન સ પ્રસાદસ્ તાસુ રાસ-પ્રસઙ્ગે ઉદિતવાન્ એવ ન તુ જાત ઇતિ સ્વાભાવિક-પ્રેમવત્યઃ । કેવલસ્ય શ્રી-વૃન્દાવન-વિહારિણઃ પૂર્ણ-ભગવતઃ સર્વતો વિલક્ષણસ્ય નિત્ય-પ્રેયસી-રૂપા ઇતિ । સર્વતો વિલક્ષણા-લક્ષ્મી-વિશેષત્વેન પ્રાપ્તાઃ । તસ્માત્ તાભિઃ સહ તસ્ય પૂજનમ્ આવશ્યકમ્ ઇત્ય્ આયાતમ્ । તતઃ સ્થૂણ-નિખનન-ન્યાયેન તદ્-અર્થં તાસાં સ્વરૂપં નિરૂપ્યતે । તત્રાદૌ શ્રી-ભગવત્-સન્દર્ભે
[*નોતે: થિસ્ ઇસ્ થે સ્તર્તિન્ગ્ પોઇન્ત્ ઓf થે ભગવત્-સન્દર્ભ. થે ત્wઓ fઓલ્લોwઇન્ગ્ વેર્સેસ્ અરે qઉઓતેદ્ ઇન્ સેચ્તિઓન્ 16 અન્દ્ 21.]
બ્રહ્મેતિ પરમાત્મેતિ ભગવાન્ ઇતિ શબ્દ્યતે ઇત્ય્ (ભ્પ્ 1.2.11) આદિના શ્રી-ભગવન્તં સુષ્ઠુ નિર્ધાર્ય તસ્ય શક્તિ-દ્વયી નિરૂપિતા । માયાખ્યા સ્વરૂપ-ભૂતાખ્યા ચ ।
તત્ર --
ઋતે ઽર્થં યત્ પ્રતીયેત
ન પ્રતીયેત ચાત્મનિ ।
તદ્ વિદ્યાદ્ આત્મનો માયાં
યથાભાસો યથા તમઃ ॥ [ભ્પ્ 2.9.33]
ઇત્ય્ અનેન -
એષા માયા ભગવતઃ સૃષ્ટિ-સ્થિત્ય્-અન્ત-કારિણી ।
ત્રિ-વર્ણા વર્ણિતાસ્માભિઃ કિં ભૂયઃ શ્રોતુમ્ ઇચ્છસિ ॥ (ભ્પ્ 11.3.16)
ઇત્ય્ અનેન માયા-શક્તિર્ નિરૂપિતા । તત્ર તસ્યા અંશાશ્ ચ દર્શિતાઃ ॥
અથ યન્ ન સ્પૃશન્તિ ન વિદુર્ મનો બુદ્ધીન્દ્રિયા સર્વૈઃ ઇત્ય્ (ભ્પ્ 6.16.20) આદિના ।
ત્વમ્ આદ્યઃ પુરુષઃ સાક્ષાદ્
ઈશ્વરઃ (એન્દ્ પગે 9) પ્રકૃતેઃ પરઃ ।
માયાં વ્યુદસ્ય ચિચ્-છક્ત્યા
કૈવલ્યે સ્થિત આત્મનિ ॥ [ભ્પ્ 1.7.23]
ઇત્ય્ અનેન ચ સ્વરૂપ-ભૂતાચિન્ત્ય-શક્તિર્ દર્શિતા । તસ્યા વૃત્તિ-ભેદેનાન્તાયાઃ --
શ્રિયા પુષ્ટ્યા ગિરા કાન્ત્યા કીર્ત્યા તુષ્ટ્યેલયોર્ જયા ઇત્ય્ આદિ કિયન્તો ભેદાશ્ ચ દર્શિતા (ભ્પ્ 10.39.55) । સા ચ શક્તિ-દ્વયી અપરા ચેતિ શ્રી-વિષ્ણુ-પુરાણે દર્શિતા --
સર્વ-ભૂતેષુ સર્વાત્મન્
યા શક્તિર્ અપરા તવ ।
ગુણાશ્રયા નમસ્ તસ્મૈ
શાશ્વતાયૈ સુરેશ્વર

યાતીત-ગોચરા વાચાં
મનસાં ચાવિશેષણા ।
જ્ઞાનિ-જ્ઞાન-પરિચ્છેદ્યા
વન્દે તામ્ ઈશ્વરીં પરામ્

ઇત્ય્ અનેન (વિપ્ 1.19.76-77) ॥
તત્ર પ્રથમા શ્રી-વૈષ્ણવાનાં જગદ્વદ્-ઉપેક્ષણીયા યન્-મયી એવ ખલુ તસ્ય જગત્તા । દ્વિતીયા તુ તેષાં શ્રી-ભગવદ્-ઉપાસ્યા તદીય-સ્વરૂપ-ભૂતા યન્-મય્ય્ એવ ખલુ તસ્ય ભગવત્તા । તત્રૈકમ્ એવ સ્વરૂપાંશિત્વેન શક્તિમત્ત્વેન ચ વિરાજતીતિ । યસ્ય શક્તેઃ સ્વરૂપ-ભૂતત્વં નિરૂપિતમ્ । ચિચ્-છક્તિ-મત્તા પ્રધાનેન વિરાજમાનં ભગવત્-સંજ્ઞમ્ આપ્નોતીતિ તત્રૈવ દર્શિતમ્ એવ । તદ્ એવં શક્તિત્વ-પ્રાધાન્યેન વિરાજમાનાં લક્ષ્મી-સંજ્ઞામ્ આપ્નોતીતિ દર્શયિતું પ્રકરણમ્ ઉત્થાપ્યતે ।
[*નોતે: થે fઓલ્લોwઇન્ગ્ પસ્સગે એન્દિન્ગ્ wઇથ્ વિશુદ્ધત્વમ્ ઇસ્ ઇન્ ભગ્સ્ 117.]
તત્ર તાવદ્ એકસ્યૈવ્ સ્વરૂપસ્ય સત્ત્વાચ્ ચિત્તાદ્ આનન્દાચ્ ચ સ્વરૂપ-ભૂતા શક્તિર્ અપ્ય્ એકા ત્રિધા । તદ્ ઉક્તં વિષ્ણુ-પુરાણે --
હ્લાદિની સન્ધિની સંવિત્
ત્વય્ય્ એકા સર્વ-સંસ્થિતૌ ।
હ્લાદ-તાપ-કરી મિશ્રા
ત્વયિ નો ગુણ-વર્જિતે

ઇતિ (વિપ્ 1.12.68)
વ્યાખ્યાતં ચ સ્વામિભિઃ । હ્લાદિની આહ્લાદ-કરી (એન્દ્ પગે 10) સન્ધિની સન્તતા સંવિદ્ વિદ્યા-શક્તિઃ । એકા મુખ્યા અવ્યભિચારિણી સ્વરૂપ-ભૂતેતિ યાવત્ । સા સર્વ-સંસ્થિતૌ સર્વસ્ય સમ્યક્ સ્થિતિર્ યસ્માત્ તસ્મિન્ સર્વાધિષ્ઠાન-ભૂતે ત્વય્ય્ એવ ન તુ જીવેષુ ચ સા ગુણમયી ત્રિવિધા સા ત્વયિ નાસ્તિ । તામ્ એવાહ હ્લાદ-તાપ-કરી મિશ્રા ઇતિ । હ્લાદ-કરી મનઃ-પ્રસાદોત્થા સાત્ત્વિકી । તાપકરી વિષય-વિયોગાદિષુ તાપ-કરી તામસી । તદ્-ઉભય-મિશ્રા વિષય-જન્યા રાજસી । તત્ર હેતુઃ -- સત્ત્વાદિ-ગુણ-વર્જિતે । તદ્ ઉક્તં સર્વજ્ઞ-સૂક્તૌ -
હ્લાદિન્યા સંવિદ્-આશ્લિષ્ટઃ
સચ્-ચિદ્-આનન્દ ઈશ્વરઃ ।
સ્વાવિદ્યા-સંવૃતો જીવઃ
સઙ્ક્લેશ-નિકરાકરઃ

ઇતિ (ભાવાર્થ-દીપિકા 1.7.6)
અત્ર ક્રમાદ્ ઉત્કર્ષેણ સન્ધિની-સંવિદ્-ધ્લાદિન્યા જ્ઞેયાઃ । તત્ર ચ સતિ ઘટાનાં ઘટત્વમ્ ઇવ સર્વેષાં સતાં વસ્તૂનાં પ્રતીતેર્ નિમિત્તમ્ ઇતિ ક્વચિત્ સત્તા-સ્વરૂપત્વેન આમ્નાતો ઽપ્ય્ અસૌ ભગવાન્ સદ્ એવ સોમ્યેદમ્ અગ્ર આસીદ્ ઇત્ય્ અત્ર સદ્-રૂપત્વેન વ્યાપદિશ્યમાના મયા સત્તાં દધાતિ ધારયતિ ચ સા સર્વ-દેશ-કાલ-દ્રવ્યાદિ-પ્રાપ્તિકરી સન્ધિની । તથા સંવિદ્-રૂપો ઽપિ યયા સંવેત્તિ સંવેદયતિ ચ સા સંવિત્ । તથા હ્લાદ-રૂપો ઽપિ યયા સંવિદ્ ઉત્કટ-રૂપયા તં હ્લાદં સંવેત્તિ સંવેદયતિ ચ સા હ્લાદિનીતિ વિવેચનીયમ્ ।
તદ્ એવં તસ્યા મૂલ-શક્તેસ્ ત્ર્ય્-આત્મકત્વેન સિદ્ધે યેન સ્વ-પ્રકાશતા-લક્ષણેન તદ્-વૃત્તિ-વિશેષેણ સ્વરૂપં સ્વયં સ્વરૂપ-શક્તિર્ વા વિશિષ્ટમ્ આવિર્ભવતિ તદ્ વિશુદ્ધ-સત્ત્વમ્ । તચ્ ચાન્ય-નિરપેક્ષયસ્ તત્-પ્રકાશ ઇતિ જ્ઞાપન-જ્ઞાન-વૃત્તિકત્વાત્ સંવિદ્ એવ । અસ્ય માયયા સ્પર્શાભાવાત્ વિશુદ્ધત્વમ્ ।
[*નોતે: થિસ્ એન્તિરે સેચ્તિઓન્ બેગિન્નિન્ગ્ wઇથ્ હ્લાદિની સન્ધિની સંવિત્ ઇસ્ fઓઉન્દ્ ઇન્ ભગવત્-સન્દર્ભ, સેચ્તિઓન્ 117.]
તદ્ ઉક્તં શ્રી-વિષ્ણુ-પુરાણે (એન્દ્ પગે 12) -
સત્ત્વાદયો ન સન્તીશે
યત્ર ચ પ્રાકૃતા ગુણાઃ ।
સ શુદ્ધઃ સર્વ-શુદ્ધેભ્યઃ
પુમાન્ આદ્યઃ પ્રસીદતુ

ઇતિ । [વિપ્ 1.9.44]
શ્રી-દશમે ચ વિશુદ્ધ-સત્ત્વં તવ ધામ શાન્તમ્ ઇત્ય્ આદિ (ભ્પ્ 10.27.4)
હરિર્ હિ નિર્ગુણઃ સાક્ષાત્
પુરુષઃ પ્રકૃતેઃ પરઃ ।
સ સર્વ-દૃગ્ ઉપદ્રષ્ટા
તં ભજન્ નિર્ગુણો ભવેત્ ॥ ઇતિ [ભ્પ્ 10.88.5]
એકાદશે ચ સત્ત્વં રજસ્ તમ ઇતિ ગુણા જીવસ્ય નૈવ મે ઇતિ [ભ્પ્ 11.25.12] । ગીતોપનિષત્સુ ચ -
યે ચૈવ સાત્ત્વિકા ભાવા રાજસાસ્ તામસાશ્ ચ યે ।
મત્ત એવેતિ તાન્ વિદ્ધિ ન ત્વ્ અહં તેષુ તે મયિ ॥
ત્રિભિર્ ગુણ-મયૈર્ ભાવૈર્ એભિઃ સર્વમ્ ઇદં જગત્ ।
મોહિતં નાભિજાનાતિ મામ્ એભ્યઃ પરમ્ અવ્યયમ્ ॥ ઇતિ [ગીતા 7.12-3]
તત્ર ચેદમ્ એવ વિશુદ્ધ-સત્ત્વં સન્ધિન્ય્-અંશ-પ્રધાનં ચેદ્ આધાર-શક્તિઃ । સંવિદ્-અંશ-પ્રધાનમ્ આત્મ-વિદ્યા । હ્લાદિની-સારાંશ-પ્રધાનં ગુહ્ય-વિદ્યા । યુગપત્ શક્તિ-ત્રય-પ્રધાનં મૂર્તિઃ । અત્રાધાર-શક્ત્યા ભગવદ્-ધામ પ્રકાશતે । તદ્ ઉક્તં - યત્ સાત્વતાઃ પુરુષ-રૂપમ્ ઉશન્તિ સત્ત્વં લોકો યત [ભ્પ્ 12.8.40]
[*નોતે: થિસ્ અપ્પેઅર્સ્ તો બે એવિદેન્ચે થત્ 8 ઇસ્ થે ઓરિગિનલ્ સોઉર્ચે ઓf થે મતેરિઅલ્, નોત્ 117. તો બે fઓલ્લોwએદ્.]
ઇતિ ।
તથા જ્ઞાન-તત્-પ્રવરક-લક્ષણ-વૃત્તિ-દ્વયકયાત્મ-વિદ્યયા તદ્-વૃત્તિ-રૂપમ્ ઉપાસકાશ્રયં જ્ઞાનં પ્રકાશતે । એવં ભક્તિ-તત્-પ્રવર્તક-લક્ષણ-વૃત્તિ-દ્વયકયા ગુહ્ય-વિદ્યયા તદ્-વૃત્તિ-રૂપા પ્રીત્યાત્મિકા ભક્તિઃ પ્રકાશતે ।
એતે એવ વિષ્ણુ-પુરાણે લક્ષ્મી-સ્તવે સ્પષ્ટીકૃતે - (એન્દ્ પગે 12)
યજ્ઞ-વિદ્યા મહા-વિદ્યા
ગુહ્ય-વિદ્યા ચ શોભતે ।
આત્મ-વિદ્યા ચ દેવિ ત્વં
વિમુક્તિ-ફલ-દાયિની ॥ [વિપ્ 1.9.118] ઇતિ ।
યજ્ઞ-વિદ્યા કર્મ । મહા-વિદ્યા અષ્ટાઙ્ગ-યોગઃ । ગુહ્ય-વિદ્યા ભક્તિઃ । આત્મ-વિદ્યા જ્ઞાનમ્ । તત્-તત્-સર્વાશ્રયત્વાત્ ત્વમ્ એવ તત્-તદ્-રૂપા વિવિધાનાં મુક્તીનામ્ અન્યેષાં ચ વિવિધાનાં ફલાનાં દાત્રી ભવસીત્ય્ અર્થઃ ।ક્
[*નોતે: ક્. થિસ્ સેચ્તિઓન્ ચન્ બે fઓઉન્દ્ ઇન્ ર્કદ્ 12-13.] શ્રુતિશ્ ચ પરાસ્ય શક્તિર્ વિવિધૈવ શ્રૂયતે સ્વાભાકિઈ જ્ઞાન-બલ-ક્રિયા ચેતિ ।
અથૈવમ્ભૂતાનન્ત-વૃત્તિકા યા સ્વરૂપ-શક્તિઃ સા ત્વ્ ઇહ ભગવદ્-વામાંશ-વર્તિનો મૂર્તિમતો લક્ષ્મીર્ એવેત્ય્ આહ અનપાયિની ભગવતી શ્રીઃ સાક્ષાદ્ આત્મનો હરેઃ । [ભ્પ્ 12.11.20] ઇતિ । ટીકા ચ - અનપાયિની હરેઃ શક્તિઃ । તત્ર હેતુઃ સાક્ષાદ્ આત્મનઃ સ્વ-સ્વરૂપસ્ય ચિદ્-રૂપત્વાત્ તસ્યાસ્ તદ્-અભેદાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ઇત્ય્ એષા ।
અત્ર સાક્ષાત્-શબ્દેન માયા પરૈત્ય્ અભિમુખે ચ વિલજ્જમાના ઇતિ [ભ્પ્ 2.7.47] વિમોહિતા વિકત્થન્તે મમાહમ્ ઇતિ દુર્ધિયઃ । [ભ્પ્ 2.5.13] ઇત્ય્ ઉક્ત્વા માયા નેતિ ધ્વનિતમ્ । અત્ર અનપાયિત્વં યથા હયશીર્ષ-પઞ્ચરાત્રે -
પરમાત્મા હરિર્ દેવઃ તચ્-છક્તિઃ શ્રીર્ ઇહોદિતા ।
શ્રીર્ દેવી પ્રકૃતિઃ પ્રોક્તા કેશવઃ પુરુષઃ સ્મૃતઃ ।
ન વિષ્ણુના વિના દેવી ન હરિઃ પદ્મજાં વિના

ઇતિ ।
વિષ્ણુ-પુરાણે (વિપ્ 1.9.143) -
નિત્યૈવ સા જગન્-માતા વિષ્ણુઃ શ્રીર્ અનપાયિની ।
યથા સર્વ-ગતો વિષ્ણુસ્ તથા શ્રીસ્ તત્-સહાયિની

[*નોતે: થિસ્ સેચ્તિઓન્ qઉઓતેદ્ fરોમ્ ભગવત્-સન્દર્ભ 118.]
(એન્દ્ પગે 13)
દેવત્વે દેવ-દેહા સા માનુષત્વે ચ માનુષી ।
હરેર્ દેહાનુરૂપાં વૈ કરોત્ય્ એષાત્મનસ્ તનુમ્

ઇતિ ચ ।
બ્રહ્મ-સંહિતાયાં (5.8) નિયતિઃ સા રમા દેવિ તત્-પ્રિયા તદ્-વશં તદા ઇતિ । નિયમ્યતે સ્વયં ભગવત્ય્ એવ નિયતાભવતીતિ સ્વરૂપ-ભૂતા શક્તિઃ । દેવી દ્યોતમાના પ્રકાશ-રૂપેત્ય્ અર્થઃ । ચિદ્-રૂપમ્ ઇતિ સ્કાન્દે -
અપરં ત્વ્ અક્ષરં યા સા પ્રકૃતિર્ જડ-રૂપિકા ।
શ્રીઃ પરા પ્રકૃતિઃ પ્રોક્તા ચેતના વિષ્ણુ-સંશ્રયા

તતશ્ ચ ભગવાન્ કૃષ્ણ-સંજ્ઞ એવ ઇતિ નિર્ધારિતે ન વિષ્ણુના । વિના દેવીત્યાદિ દેવત્વે દેવ-દેહા સા ઇત્ય્ આદિ તદીય-સ્વરૂપ-ભૂતા ઈશ-વામાંશ-વર્તિની લક્ષ્મી કિમ્ આખ્યા । ઇતિ નિર્ધાર્યા । તત્ર દ્વયોર્ અપિ પૂર્યોઃ શ્રી-મહિષ્યાખ્યા જ્ઞેયા । તદીય-સ્વરૂપ-શક્તિત્વં સ્કાન્દ-પર્ભાસ-ખણ્ડે શિવ-ગૌરી-સંવાદે ગોપ્યાદિત્ય્-માહાત્મ્યે દૃષ્ટં યથા --
પુરા કૃષ્ણો મહા-તેજા યદા પ્રભાસમ્ આગતઃ ।
સહિતો યાદવૈઃ સર્વૈઃ ષટ્-પઞ્ચાશત્-પ્રકોટિભિઃ ॥
ષોડશૈવ સહસ્રાણિ ગોપ્યસ્ તત્ર સમાગતાઃ ।
લક્ષમ્ એકં ષષ્ઠિર્ એતે કૃષ્ણ-સુતાઃ પ્રિયે ॥ ઇત્ય્ ઉપક્રમ્ય । (એન્દ્ પગે 14)
તતો ગોપ્યો મહા દેવિ વિદ્યા યાઃ ષોડશ સ્મૃતાઃ ।
તાસાં નામાનિ તે વક્ષ્યે તાનિ હ્ય્ એક-મનાઃ શૃણુ ॥
લમ્બિની ચન્દ્રિકા કાન્તા ક્રૂરા શાન્તા મહોદયા ।
ભીષણી નન્દિની શોકા સુપૂર્વા વિમલા ક્ષયા ॥
સુભદ્રા શોભના પુણ્યા હંશીતા કલાઃ ક્રમાત્ ।
હંસ એવ યતઃ કૃષ્ણઃ પરમાત્મા જનાર્દનઃ ।
તસ્યૈતાઃ શક્તયો દેવિ ષોડશૈવ પ્રકીર્તિતા ॥
ચન્દ્રરૂપી મતઃ કૃષ્ણ કલા-રૂપાસ્તુ તાઃ સ્મૃતાઃ ।
સમ્પૂર્ણ-મણ્ડલા તાસાં માલિની ષોડશી કલા ॥
પ્રતિપત્-તિથિમ્ આરાભ્ય સઞ્ચરત્ય્ આસુ ચન્દ્રમાઃ ।
ષોડશૈવ કલા યાસ્ તુ ગોપી-રૂપા વરાનને ॥
એકૈકશસ્ તાઃ સમ્ભિન્નાઃ સહસ્રેણ પૃથક્ પૃથક્ ।
એવં તે કથિતં દેવિ રહસ્યં જ્ઞાન-સમ્ભવમ્ ।
ય એતં વેદ પુરુષઃ જ્ઞેયો વૈષ્ણવો બુધૈઃ ॥
તત્ર ગોપ્યો રાજ્ઞ્ય ઇત્ય્ અર્થઃ । ગોપો ભૂપે ઽપીત્ય્ અમરઃ । લમ્બિની અવતાર-શક્તિઃ । હંસશીતેત્ય્ અત્ર પ્રાપ્તસ્ય હંસસ્ય વાચ્યમ્ આહ હંસ એવેતિ । સ ચ ચન્દ્ર-રૂપી ચન્દ્ર દૃષ્ટાન્તેનનોદ્દેશ્ય ઇત્ય્ અર્થઃ । કલા-રૂપા ઇતિ તાશ્ ચ શક્તયઃ ચન્દ્રસ્યામૃતેત્ય્ આદિ કલા દૃષ્ટાન્તેનોદ્દેશ્યા ઇત્ય્ અર્થઃ ।
અનુક્તામ્ અન્તિમાં મહાશક્તિમ્ આહ સમ્પૂર્ણેતિ । સેયં તુ કલા સમષ્ઠિરૂપા જ્ઞેયા । દૃષ્ટાન્તોપાદાનાચ્ ચન્દ્રસ્ય તાદૃશત્વમ્ આહ પ્રતિપદ્ ઇતિ । આસુ એતત્-તુલાત્વે વિવક્ષિતમ્ આહ ષોડશૈવેતિ । ષોડશાનામ્ (એન્દ્ પગે 15) એવ વિદ્યારૂપત્વાત્ । એતદ્-ઉપદેશસ્ય જ્ઞાન-સમ્ભવ-રહસ્યત્વાત્ તજ્-જ્ઞાનસ્ય વૈષ્ણવત્વાનુમાxઅકલિઙ્ગત્વાચ્ ચ । ક્રૂરામ્ ઈષણાશોકાનામ્ અપિ ભગવત્-સ્વરૂપ-ભૂતાનામ્ એવ સતીનાં મલ્લાનામ્ અશનિર્ ઇત્ય્ આદિવત્ શ્રી-કૃષ્ણસ્ય કઠિનત્વઅ-પ્રત્યાયકત્વાત્ । મૃતુર્ ભોજપતેર્ ઇતિવત્ દુર્જન-વિચિત્રાસકત્વાત્ । અસતાં શાસ્તેતિવત્ તદીય-શોક-હેતુત્વાદ્ એવં ચ તત્-તન્-નિરુક્તિર્ ઉપપદ્યતે । યથા પ્રકાશૈક-રૂપાયા એવ સૂર્ય-કાન્તોર્ ઉલૂકેષુ તામિસ્રાદિ-વ્યઞ્જકતા । તતશ્ ચન્દ્ર-રૂપી મત કૃષ્ણઃ કલા-રૂપસ્ તુ તાઃ સ્મૃતા ઇતિ સ્ફુટમ્ એવ સ્વરૂપ-ભૂતત્વં
દર્શિતમ્ । તદ્ એવં તાસાં સ્વરૂપ-શક્તિત્વે લક્ષ્મીત્વં તાસાં સિદ્ધત્ય્ એવ । તદ્ એવમ્ અભિપ્રેત્ય તાસાં લક્ષ્મીત્વમ્ આહ શ્રી-શુકઃ --
ગૃહેષુ તાસામ્ અનપય્યાતર્ક્ય-કૃન્
નિરસ્ત-સામ્યાતિશયેષ્વ્ અવસ્થિતઃ ।
રેમે રમાભિર્ નિજ-કામ-સમ્પ્લુતો
યથેતરો ગાર્હક-મેધિકાંશ્ ચરન્

(ભ્પ્ 10.59.43)
ટીકા ચ - રમાભિર્ લક્ષ્મ્યા અંશ-ભૂતાભિર્ ઇત્ય્ એષા । સ્વરૂપ-શક્તિત્વાદ્ એવ રેમે ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । અતો નિજઃ સ્ત્રિયઃ પરમાનન્દ-શક્તિ-વિશેષોદય-રૂપ-પ્રેમ-વિશેષ-સ્વરૂપો યઃ કામસ્ તેન સમ્પ્લુતો વ્યાપ્ત ઇતિ । તત્ર શ્રીમત્ય્ આભાસાયાં ભૂ-શક્તિ-રૂપત્વં પાદ્મોત્તર-ખણ્ડાદૌ । યમુનાયાઃ કૃપા-શક્તિ-રૂપત્વં સ્કાન્દ-યમુના-માહાત્મ્યાદાવ્ ઇત્ય્ અન્વેષણીયમ્ । કિન્તુ સત્યભામાયા હરિવંશાદૌ સૌભાગ્યાતિ-
(એન્દ્ પગે 16) શયસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્ પ્રેમ-શક્તિ-પ્રચુર-ભૂ-શક્તિત્વં જ્ઞેયમ્ । સ્વયં લક્ષ્મીસ્ તુ રુક્મિણી ।
દ્વારકાયામ્ અભૂદ્ રાજન્ મહામોદઃ પુરૌકસામ્ ।
રુક્મિણ્યા રમયોપેતં દૃષ્ટ્વા કૃષ્ણં શ્રિયઃ પતિમ્ ॥ (ભ્પ્ 10.54.60)
ઇત્ય્ આદિષુ તસ્યામ્ એવ ભૂરિશઃ પ્રસિદ્ધેઃ । અતઃ સ્વયં લક્ષ્મીત્વેનૈવ પરસ્પર-યોગ્યતામ્ આહ શ્રી-શુકઃ --
અસ્યૈવ ભાર્યા ભવિતું રુક્મિણ્ય્ અર્હતિ નાપરા ।
અસાવ્ અપ્ય્ અનવદ્યાત્મા ભૈષ્મ્યાઃ સમુચિતઃ પતિઃ

(ભ્પ્ 10.53.37)
[*નોતે: fરોમ્ હેરે તો દર્શિતવાન્, કૃષ્ણસ્ 185-186, પગે 110. સેએ અલ્સો ગોપાલ-ચમ્પૂ 15.75.]
અતઃ સ્વયં ભગવતો ઽનુરૂપત્વેન સ્વયં લક્ષ્મીત્વં પ્રસિદ્ધમ્ એવ । અથ શ્રી-વૃન્દાવને તદીય-સ્વરૂપ-શક્તિ-પ્રાદુર્ભાવાઃ શ્રી-વ્રજ-દેવ્યઃ । યથા બ્રહ્મ-સંહિતાયાં (5.37) --
આનન્દ-ચિન્મય-રસ-પ્રતિભાવિતાભિસ્
તાભિર્ ય એવ નિજ-રૂપતયા કલાભિઃ ।
ગોલોક એવ નિવસત્ય્ અખિલાત્મ-ભૂતો
ગોવિન્દમ્ આદિ-પુરુષં તમ્ અહં ભજામિ

ઇતિ ।
તત્ર તાભિઃ શ્રી-ગોપીભિર્ મન્ત્રે (5.24) તચ્-છબ્દ-પ્રયોગાત્ । આનન્દ-ચિન્-મય-રસેન પ્રેમ-રસ-વિશેષેણ પ્રૈત્ભાવિતાભિસ્ તત્-પ્રધાનાભિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । હ્લાદિની-સાર-વૃત્તિ-વિશેષ-રૂપત્વાત્ । કલાત્વેનૈવ નિજ-રૂપત્વે સિદ્ધે પુનર્ નિજ-રૂપતયોક્તિઃ પ્રકટ-લીલાયાં (એન્દ્ પગે 17) પરકીયાભાસત્વસ્ય વ્યવચ્છેદાર્થમ્ । યત ઉક્તં તત્રૈવ શ્રિયઃ કાન્તાઃ કાન્તઃ પરમ-પુરુષઃ (5.56) ઇતિ । શ્રી-પરમ-પુરુષયોર્ ઔપપત્યં નાસ્તીતિ યુક્તં ચ દર્શિતવાન્ । એતદ્ અભિપ્રાયેણૈવ સ્વાયમ્ભુવાગમે ઽપિ શ્રી-ભૂ-લીલા-શબ્દૈઃ તત્-પ્રેયસી-વિશેષત્વમ્ ઉપદિષ્ટમ્ ।
અતૈવ ગોપીજના વિદ્યા-કલા-પ્રેરક ઇત્ય્ અત્ર તાપની-વાક્યે શ્રીમદ્-દશાક્ષરસ્થ-નામ-નિરુક્તૌ યે ગોપીજનાસ્ તે આ સમ્યગ્ યા વિદ્યા પરમ-પ્રેમ-રૂપા તસ્યાઃ કલા-વૃત્તિ-રૂપા ઇતિ વ્યાખ્યેયમ્ । રાજ-વિદ્યા રાજ-ગુહ્યમ્ ઇત્ય્ આદિ ગીતા-પ્રકરણાત્ ભગવત્ય્ અવિદ્યા-સંશ્લેષાભાવાત્ । તદ્ ઉક્તં હ્લાદિનીત્ય્ આદિ । તતસ્ તાસાં પ્રેરકસ્ તત્ ક્રીડાયાં પ્રવર્તકઃ । સ ચ પતિત્વ એવ વિશ્રાન્તઃ । ઇતિ વલ્લભ-શબ્દેનૈકાર્થ્યમ્ એવ । જન્મ-જરાભ્યાં ભિન્ન ઇત્ય્ આદૌ સ વો હિ સ્વામી ભવતિ ઇતિ તસ્યામ્ એવ શ્રુતૌ, તાઃ પ્રતિ દુર્વાસા-વાક્યાત્ । સ્ત્રી-સમ્બન્ધે સ્વામી-શબ્દઃ પઅત્યાવ્ એવ રૂઢઃ । સ્વામિનો દેવૃ-દેવરાવ્ ઇત્ય્ અમર-કોષાત્ । પાદ-ન્યાસૈર્ ઇત્ય્ આદૌ [ભ્પ્ 10.33.7] કૃષ્ણ-વધ્વ ઇતિ શ્રી-શુક-વચનમ્ । ઋષભસ્ય જગુઃ કૃત્યાનિ [ભ્પ્ 10.33.21] ઇત્ય્ અત્ર ટીકા ચ ઋષભસ્ય પત્યુઃ ઇતિ । સઙ્ગીતશાસ્ત્રે
ચ, ગોપીપતિર્ અનન્તો ઽપિ વંશધ્વનિવશં ગતઃ ઇતિ. શ્રીમચ્-છઙ્કરાચાર્ય-કૃતે યમુનાસ્તોત્રે ચ, વિધેહિ તસ્ય રાધિકાધવાઙ્ઘ્રિપઙ્કજે રતિમ્ ઇતિ । ઉદ્ધવં પ્રતિ શ્રી-ભગવતા ચ -- બલ્લવ્યો મે મદાત્મિકાઃ [ભ્પ્ 10.46.6] ઇતિ । તદ્ ઇદં ગચ્છોદ્ધવ વ્રજં સૌમ્ય પિત્રોર્ નઃ પ્રીતિમ્ આવહ ઇતિ [ભ્પ્ 10.46.3] (એન્દ્ પગે 18) વલ્લભાભિમાનિતામ્ આત્મનિ વ્યજ્ય શ્રીકૃષ્ણસ્ય વચનં બ્રાહ્મણસ્ય મમ બ્રાહ્મણીત્ય્ આદિવત્ ગોપ-રૂપસ્ય મમ ગોપી-રૂપા ઇત્ય્ અર્થઃ । અતસ્ તાસામ્ અપિ તથૈવાભિમાનં તત્રૈવોક્તમ્ -- અપિ બત મધુપુર્યાં આર્યપુત્રો ઽધુનાસ્તે ઇતિ (10.47.11) । તથૈવ ચ કુમારીણાં સઙ્કલ્પ-વચનમ્ - નન્દ-ગોપ-સુતં દેવિ પતિં મે કુરુતે નમઃ ઇતિ (10.22.4) ।
ન કેવલં સાધારણ-રીત્યા દામ્પત્ય-વ્યવહારસ્ તાભિર્ મમ કિન્તુ મદ્-આત્મિકા મત્-સ્વરૂપ-શક્તય ઇત્ય્ અર્થઃ । આત્મ-શબ્દસ્ય મનીવાચકત્વેન તા મન્-મનસ્કા (10.46.4) ઇત્ય્ આદ્ય્ ઉક્તં પુનર્ ઉક્તં સ્યાત્ । ઉક્તં ચ તાસાં સ્વરૂપ-શક્તિત્વં શ્રી-શુકદેવેન -
તાભિર્ વિધુત-શોકાભિર્ ભગવાન્ અચ્યુતો વૃતઃ ।
વ્યરોચતાધિકં તાત પુરુષઃ શક્તિભિર્ યથા ॥ ઇતિ । (10.32.10)
તાભિઃ શક્તિભિર્ યથા યાવત્ તથા તત્રાતિશુશુભે તાભિર્ ભગવાન્ દેવકી-સુતઃ ઇત્ય્ આદિ । ચકાશ ગોપી-પરિષદ્-ગતો ઽર્ચિત ઇત્ય્ આદિ । વ્યરોચતૈણાઙ્ક ઇવોડુભિર્ વૃત ઇત્ય્ આદિ । સ્વરૂપ-શક્તિત્વાદ્ એવાધિકં વ્યરોચત ઇત્ય્ આદ્ય્-ઉક્તમ્ ઉપપદ્યતે । સ્વ-શક્ત્યેક-પ્રકાશત્ શ્રી-ભગવતઃ । અતસ્ તાસાં લક્ષ્મી-સંજ્ઞત્વમ્ અપ્ય્ ઉક્તં બ્રહ્મ-સંહિતાયાં લક્ષ્મી-સહસ્ર-શત-સમ્ભ્રમ-સેવ્યમાનમ્ ઇતિ । શ્રિયઃ કાન્તાઃ કાન્તઃ પરમ-પુરુષ ઇતિ । શ્રી-દશમે ચ --
(એન્દ્ પગે 19) ગોપ્યો લબ્ધ્વાચ્યુતં કાન્તં શ્રિય એકાન્ત-વલ્લભમ્ ઇતિ (10.33.14) ગોપ્ય એવ શ્રિય કાન્તં મનોહરં એકાન્ત-વલ્લભં રહો-રમણમ્ । તસ્માત્ નાયં શ્રિયો ઽઙ્ગ ઇતિ શુકાનુવાદઃ સામાન્યે લક્ષ્મી-વિજયં વ્યનક્તિ । લક્ષ્મી-સહસ્રેતિ વિરિઞ્ચ-વાણી લક્ષ્મી-વિશેષત્વમ્ ઉરીકરોતિ । કુરુત્વે ઽપિ શ્રી-યુધિષ્ઠિરાદીનાં પાણ્ડવ-સંજ્ઞત્વમ્ । લક્ષ્મીત્વે ઽપિ વ્રજ-દેવીનાં ગોપી-સંજ્ઞત્વમ્ ઇતિ । તસ્માત્ તાસાં પરમ-લક્ષ્મી-રૂપત્વેન તન્-નિત્ય-પ્રેયસીત્વં સિદ્ધમ્ ।
તથા ચ ગૌતમીય-તન્ત્રે દશાર્ણ-વ્યાખ્યાયામ્ (20-21) --
ગોપીતિ પ્રકૃતિં વિદ્યાજ્ જનસ્ તત્ત્વસમૂહકઃ ।
અનયોર્ આશ્રયો વ્યાપ્ત્યા કારણત્વેન ચેશ્વરઃ

સાન્દ્રાનન્દં પરં જ્યોતિર્ વલ્લભત્વેન કથ્યતે ।
અથવા ગોપી પ્રકૃતિર્ જનસ્ તદંશમણ્ડલમ્

અનયોર્ વલ્લભઃ પ્રોક્તઃ સ્વામી કૃષ્ણાખ્ય ઈશ્વરઃ।
કાર્યકારણયોર્ ઈશઃ શ્રુતિભિસ્ તેન ગીયતે

અનેકજન્મસિદ્ધાનાં ગોપીનાં પતિર્ એવ વા।
નન્દનન્દન ઇત્ય્ ઉક્તસ્ ત્રૈલોક્યાનન્દવર્ધનઃ

ઇતિ.
અતૈવ પ્રથમા પ્રકૃતિઃ પ્રધાનં । દ્વિતીયા સ્વરૂપ-શક્તિઃ । તત્ત્વાનિ મહદ્-આદીનિ અંશાઃ ।
જ્ઞાન-શક્તિ-બલૈશ્વર્ય-વીર્ય-તેજાંસ્ય્ અશેષતઃ ।
ભગવચ્-છબ્દ-વાચ્યાનિ વિના હેયૈર્ ગુણાદિભિઃ

ઇતિ વિષ્ણુ-પુરાણોક્તાઃ (વિપ્ 6.5.79) ।
અત્ર અનેકજન્મસિદ્ધાનાં ઇતિ, બહૂનિ મે વ્યતીતાનિ (એન્દ્ પગે 20) જન્માનિ તવ ચાર્જુન [બ્ગ્ 4.5] ઇતિવત્ અનાદિ-સિદ્ધત્વમ્ એવ બોધયતિ । પતિર્ એવ ઇત્ય્ એવ-કારેણ પ્રકટ-લીલાયામ્ ઉપપતિત્વ-વ્યવહારસ્ તુ માયિક એવેત્ય્ અર્થઃ । સ ચાગ્રે દર્શયિષ્યતે । વા-શબ્દસ્યૈવોત્તર-પક્ષતા-બોધનાય ।
[*નોતે: ગ્ચ્પ્ 15.73-75]
તદ્ એવમ્ આદિભિર્ વિશિષ્ટત્વેનૈવ તદ્-આરાધનાદ્ આસાં નિત્ય-પ્રેયસીત્વં સિદ્ધમ્ । તચ્-છૃતીનાં તદ્-આરાધાનાં ચાનાઘનનતભાવિત્વાત્ । સ હિ મન્ત્રે ચતુર્ધા પ્રતીયતે । મન્ત્રસ્ય કારણ-રૂપત્વેન વર્ણ-સમુદાય-રૂપત્વેન, અધિષ્ઠાતૃ-દેવતા-રૂપત્વેન આરાધ્ય-રૂપત્વેન ચ । અત્ર કારણ-રૂપત્વં તદ્-અધિષ્ઠાતૃ-દેવતા-રૂપત્વં ચોક્તં બ્રહ્મ-સંહિતાયાં પ્રકૃત્યા પુરુષેણ ચ ઇતિ (5.3) । પ્રકૃતિર્ મન્ત્રસ્ય સ્વરૂપસ્ ત્રયમ્ એવ શ્રી-કૃષ્ણઃ કારણ-રૂપત્વાત્ । તદ્ એવોક્તમ્ ઋષ્ય્-આદિ-સ્મરણે કૃષ્ણઃ પ્રકૃતિર્ ઇતિ । સ એવ અધિષ્ઠાતૃ-દેવતા-રૂપઃ । વર્ણ-સમુદાય-રૂપં ચોક્તં તત્રૈવ - કામઃ કૃષ્ણાયેત્ય્ (બ્રહ્મસ્ 5.24) આદિના । ઉક્તં ચ હયશીર્ષ-પઞ્ચરાત્રે
વાચ્યત્વં વાચકત્વં ચ દેવતા-મન્ત્રયોર્ હિ ।
અભેદેનોચ્યતે ગ્રહ્મ તત્ત્વવિદ્ભિર્ વિચારતઃ ॥ ઇતિ ।
આરાધ્ય-રૂપત્વં ચ તત્રૈવ બ્રહ્મ-સંહિતાયાં -- ઈશ્વરઃ પરમઃ કૃષ્ણઃ સચ્ચિદાનન્દ-વિગ્રહઃ । અનાદિર્ આદિર્ ઇત્ય્ આદિના (5.1) ક્વિચિદ્ દુર્ગાયા અધિષ્ઠાતૃત્વં તુ શક્તિ-શક્તિમતોર્ અભેદ-વિવક્ષયા । અત ઉક્તં ગૌતમીય-કલ્પે - યઃ કૃષ્ણઃ સૈવ દુર્ગા સ્યાદ્ યા દુર્ગા કૃષ્ણ એવ સ ઇતિ । યતઃ શ્રી-કૃષ્ણસ્ તત્ર સ્વરૂપ-શક્તિ-રૂપેણ દુર્ગા નામ । તસ્માન્ નેયં માયાંશ-ભૂતા દુર્ગા ઇતિ ગમ્યતે । નિરુક્તિશ્ ચાત્ર દુઃખેન (એન્દ્ પગે 21) ગુર્વ્-આરાધનાદિ-પ્રયાસેન ગમ્યતે જ્ઞાયતે ઇતિ । તથા ચ નારદ-પઞ્ચરાત્રે શ્રુતિ-વિદ્યા-સંવાદે -
જાનાત્ય્ એકા પરા કાન્તં સૈવ દુર્ગા તદ્-આત્મિકા ।
યા પરા પરયા શક્તિર્ મહાવિષ્ણુ-સ્વરૂપિણી ।
યસ્યા વિજ્ઞાન-માત્રેણ પરાણાં પરમાત્મનઃ ।
મુહૂર્તાદ્ એવ દેવસ્ય પ્રાપ્તિર્ ભવતિ નાન્યથા ॥
એકેયં પ્રેમ-સર્વસ્વ-સ્વભાવા શ્રી-ગોકુલેશ્વરી ।
અનયા સુલભો જ્ઞેય આદિ-દેવો ઽખિલેશ્વરઃ ॥
ભક્તિર્ ભજન-સમ્પત્તિર્ ભજતે પ્રકૃતિઃ પ્રિયમ્ ।
જ્ઞાયતે ઽત્યન્ત-દુઃખેન સેયં પ્રકૃતિર્ આત્મનઃ ।
દુર્ગેતિ ગીયતે સર્વૈર્ અખણ્ડ-રસ-વલ્લભા ॥
અસ્યા આવરિકા શક્તિર્ મહામાયા ઽખિલેશ્વરી ।
યયા મુગ્ધં જગત્ સર્વં સર્વ-દેહાભિમાનિનઃ ॥ ઇતિ ।
અતૈવ માયાં વ્યુદસ્ય ચિચ્-છક્ત્યા કૈવલ્યે સ્થિત આત્મનીતિ પ્રથમોક્તેઃ । ન યત્ર માયા કિમ્ ઉતાપરે હરેર્ ઇતિ દ્વિતીયોક્તેઃ માયાતીત-વૈકુણ્ઠાવરણ-કથને યથોક્તં પાદ્મોત્તર-ખણ્ડે -
સત્યાચ્યુતાનન્ત-દુર્ગા-વિષ્વક્સેન-ગજાનનાઃ ।
શઙ્ખ-પદ્મ-નિધી લોકાશ્ ચતુર્થાવરણં સ્મૃતમ્ ॥ ઇત્ય્ અદ્ય્ ઉક્ત્વા -
નિત્યાઃ સર્વે પરે ધામ્નિ યે ચાન્યે ઽપિ દિવૌકસઃ ।
તે વૈ પ્રાકૃત-નાકે ઽસ્મિન્ન્ અનિત્યાસ્ ત્રિદિવેશ્વરાઃ ॥ (એન્દ્ 22)
ઇતિ તેષાં શ્રી-ભગવદ્-અંશ-રૂપત્વમ્ ઉક્તં ત્રૈલોક્ય-સમ્મોહન-તન્ત્રે --
સર્વત્ર દેવદેવો ઽસૌ
ગોપ-વેશ-ધરો હરિઃ ।
કેવલં રૂપ-ભેદેન
નામ-ભેદઃ પ્રકીર્તિતઃ

અતો નામ-માત્ર-સાધારેણે ઽનન્ય-ભક્તૈર્ ન વિભેતવ્યં કિન્તુ ભાગવતૈર્ નિત્ય-વૈકુણ્ઠ-સેવકત્વાત્ વિષ્વક્સેનાદિવત્ સત્-કાર્યા એવ તે । અર્ચયિત્વા તુ ગોવિન્દં તદીયાન્ નાર્ચયેત્ તુ યઃ ઇત્ય્ આદિ-વચનેન તદ્-અસત્કારે દોષ-શ્રવણાત્ । અતૈવ તાન્ એવોદ્દિશ્ય ઉક્તમ્ એકાદશે -
દુર્ગાં વિનાયકં વ્યાસં
વિષ્વક્સેનં ગુરૂન્ સુરાન્ ।
સ્વે સ્વે સ્થાને ત્વ્ અભિમુખાન્
પૂજયેત્ પ્રોક્ષણાદિભિઃ

(ભ્પ્ 11.27.29)
અથ પ્રકૃતમ્ અનુસરામઃ । સદ્ એવ શ્રી-ગોપીનાં સ્વરૂપ-શક્તિત્વે પ્રસિદ્ધે શ્રી-કૃષ્ણસ્ય નિત્ય-પ્રેયસી-રૂપત્વં સિદ્ધમ્ એવ । તતસ્ તાભિઃ સહ તસ્ય પૂજન આવશ્યકતા સ્વતઃ સિદ્ધા । અત્ર પુનઃ પ્રતિવાદી પ્રાહ, યદિ તાઃ કૃષ્ણસ્ય નિત્ય-પ્રિયાઃ, તર્હિ કથં પરકીયારૂપત્વમ્ । તત્રાપિ પુત્રાદિ-સંયોક્તૃત્વં શ્રૂયતે । સત્યં તદ્-રૂપત્વં માયિકમ્ ઇતિ વૈષ્ણવ-તોષણી-નામ્ન્યાં શ્રી-દશમ-ટિપ્પન્યાં કૃષ્ણ-સન્દર્ભાદૌ ચ પ્રમિતમ્ ઇતિ વિસ્તર-ભયાન્ નાત્ર પ્રપઞ્ચિતમ્ ।
અથ સામાન્યતઃ શ્રી-કૃષ્ણ-પ્રિયાઃ ખલુ દ્વિધા । નિત્ય-સિદ્ધાઃ સાધન-સિદ્ધાશ્ ચ । તત્ર નિત્ય-સિદ્ધાઃ પૂર્વોક્તિઃ । સાધન-સિદ્ધાશ્ ચ ત્રિવિધાઃ । ઋષિજાઃ શ્રુતયો દેવ-કન્યાશ્ ચ । તત્ર ઋષિજા યથા પાદ્મોત્તર-ખણ્ડે --
(એન્દ્ 23)
પુરા મહર્ષયઃ સર્વે દણ્ડકારણ્ય-વાસિનઃ ।
દૃષ્ટ્વા રામં હરિં તત્ર ભોક્તુમ્ ઐચ્છન્ સુવિગ્રહમ્

તે સર્વે સ્ત્રીત્વમ્ આપન્નાઃ સમુદ્ભૂતાશ્ ચ ગોકુલે ।
હરિં સમ્પ્રાપ્ય કામેન તતો મુક્તા ભવાર્ણવાત્

[*નોતે: બ્ર્સ્ 1.2.301-2]
ન ચ વક્તવ્યં ગોકુલ-જાતાનાં પ્રાપઞ્ચિક-દેહાદિત્વં ન સમ્ભવતીતિ । અવતાર-લીલાયાઃ પ્રાપઞ્ચિક-મિશ્રત્વાત્ । શ્રી-દેવકી દેવ્યામ્ અપિ ષડ્-ગર્ભ-સંજ્ઞકાનાં જન્મ શ્રૂયતે ઇતિ ।
શ્રુતયો યથા બૃહદ્-વામન-પુરાણાદિષુ શ્રૂયન્તે । યત એવ તથા વ્યાખ્યાતં સ્ત્રિય ઉરુગેન્દ્ર-ભોગ-ભુજ-દણ્ડ-વિષક્ત-ધિયો વયમ્ અપીતિ (ભ્પ્ 10.87.23) । ગાયત્રી ચ તાસુ જાતેતિ પાદ્મે સૃષ્ટિ-ખણ્ડે યથા બ્રહ્મણા ગોપ-કન્યાયા ગાયત્ર્યા ઉદ્વાહે ગોપેષુ શ્રી-વિષ્ણુ-વાક્યમ્ -
મયા જ્ઞાત્વા તતઃ કન્યા દત્તા ચૈષાવિરિઞ્ચયે ।
યુષ્માકં ચ કુલે ચાહં દેવ-કાર્યાર્થ-સિદ્ધયે ।
અવતારં કરિષ્યામિ મત્-કાન્તા તુ ભવિષ્યતિ ॥ ઇતિ ।
દેવ-કન્યાશ્ ચ યથા શ્રી-દશમે તત્-પ્રિયાર્થં સમ્ભવન્તુ સુર-સ્ત્રિય ઇતિ (ભ્પ્ 10.1.13) । અત સુર-સ્ત્રિયસ્ તાસાં શ્રી-કૃષ્ણ-પ્રિયાણામ્ ઉપયોગાયેવેતિ ગમ્યતે । અતસ્ તત્-પ્રિયાર્થમ્ ઇત્ય્ એવોક્તં, ન તુ તત્-પ્રીત્ય્-અર્થમ્ ઇતિ ।
અતસ્ તાસાં ચતુર્વિધત્વમ્ ઉક્તં પાદ્મે -
ગોપ્યસ્ તુ ઋષિજા ગોપ-કન્યકાઃ શ્રુતિજાઃ પરાઃ ।
દેવ-કન્યાશ્ ચ રાજેન્દ્ર ન માનુષ્યઃ કદાચન ॥
(એન્દ્ પગે 24)
ગોપ-કન્યા એવ નિત્યાઃ । ન માનુષઃ કથઞ્ચનેતિ પ્રઆકૃત-માનુષ્ય-નિષેધાત્ । અતસ્ તાસાં સ્વરૂપ-શક્તિત્વાદ્ એવ શ્રી-ભગવતસ્ તાભિઃ સહ રિરંસા જાતા । યથા શ્રી-શુકઃ ।
ભગવાન્ અપિ તા રાત્રીઃ શરદોત્ફુલ્લમલ્લિકાઃ
વીક્ષ્ય રન્તું મનશ્ચક્રે યોગમાયામ્ ઉપાશ્રિતઃ ॥ (ભ્પ્ 10.29.1)
તા રાત્રીર્ વીક્ષ્ય ઉદ્દીપનત્વેનાનુભૂયેતિ કૌમુત્યેનાલમ્બન-રૂપાણાં તાસાં પ્રેમ-મહિમા દર્શિતઃ । આત્મારામાશ્ ચ મુનયઃ ઇત્ય્ આદૌ ઇત્થમ્ભૂત-ગુણો હરિર્ ઇતિવત્ ઇત્થમ્ભૂત-ગુણાસ્ તાઃ યેન તાદૃશ્ય્ અપિ તસ્ય રમણ્ચ્છા જાયતે ઇતિ । અતૈવ વ્યવહારાર્થં તસ્ય કૈશોરમ્ અપિ માનિતં જાતમ્ ઇતિ શ્રી-વિષ્ણુ-પુરાણે દર્શિતમ્ ।
સો ઽપિ કૈશોરક-વયો માનયન્ મધુસૂદનઃ ।
રેમે તાભિર્ અમેયાત્મા ક્ષપાસુ ક્ષપ્તાહિતઃ ॥ (વિપ્ 5.13.60) ઇતિ ।
હરિવંશે ચ-
યુવતીર્ ગોપ-કન્યાશ્ ચ રાત્રૌ સઙ્કાલ્ય કાલવિત્ ।
કૈશોરકં માનયાનઃ સહ તાભિર્ મુમોદ ચ ॥ (હ્વ્ 63.18) ઇતિ ।
અત્ર કાલવિદ્ ઇત્ય્ અસ્ય વ્યાખ્યાનં તા રાત્રીર્ વિક્ષ્યેતિ । સહ તાભિર્ મુમોદ હેત્યસ્ય સૂચકં રન્તું મનશ્ ચક્રે ઇતિ । ઇત્ય્ આલમ્બન-કાલ-દેશાનાં શ્રી-કૃષ્ણાય પરમ-પુરુષત્વં દર્શિતં તસ્માત્ હ્લાદિની-શક્તિ-વિલાસ-લક્ષણ-તત્-પ્રેમ-મય્ય્ એવૈષા રિરંસા । ન તુ પ્રાકૃત-કામમયીતિ । શ્રી-સ્વામિભિર્ અપિ વ્યક્તમ્ ઉક્તં દ્વાત્રિંશે વિરહાલાપ-વિક્લિન્ન-હૃદયો હરિર્ ઇતિ સ્વ-પ્રેમામૃત-કલ્લોલ-વિહ્વલી-કૃત-ચેતસ ઇતિ । અતૈવ તચ્-છ્રવણ-ફલ-દ્વારા તદ્-અર્ચનસ્યાવશ્યકતાં દર્શયતિ શ્રીમન્-મુનીન્દ્રઃ ॥
(એન્દ્ પગે 25)
વિક્રીડિતં વ્રજ-વધૂભિર્ ઇદં ચ વિષ્ણોઃ
શ્રદ્ધાન્વિતો યઃ શૃણુયાદ્ અથ વર્ણયેદ્ વા
ભક્તિં પરાં ભગવતિ પરિલભ્ય કામં
હૃદ્-રોગમ્ આશ્વ્ અપહિનોત્ય્ અચિરેણ ધીરઃ ॥ (ભ્પ્ 10.33.42) ઇતિ ॥84
અત્ર સ્વ-પ્રિયાભિઃ સંવલિતસ્ય શ્રી-કૃષ્ણસ્ય ક્રીડાયાઃ શ્રવણ-વર્ણન-માત્રેણ બહુ-સાધન-દુઃસાધ્યાપિ પરા ભક્તિર્ ઉદયતે ઉદય-માત્રેણ ચ હૃદ્-રોગઃ શીઘ્રમ્ અપહ્રિયતે ઇતિ હિ સ્પષ્ટમ્ એવેતિ ફલાતિશય-કથનેન પ્રવર્તનાત્ વિધિત્વમ્ એવ સિધ્યતિ । યસ્ય પર્ણમયી જુહુર્ ભવતિ ન સ પાપં શ્લોકં શૃણોતીતિવત્ । ન ચાધિકારી કનિષ્ઠ ઇતિ વાચ્યં ધીર ઇત્ય્ ઉક્તત્વાત્ ।
અથ દર્શન-મન્ત્રે નામાન્તરેણાનિર્દિશ્ય શ્રી-વલ્લવીનાં નામ વિશેષમ્ આલમ્બ્યૈવ સ્વયં ભગવતો નિર્દેશાત્ તાસાં તત્-પરિચાયકાઙ્ગ-રૂપત્વમ્ એવ બોધિતમ્ । ગોપી-ગોપ-પશૂનાં બહિઃ સ્મરેદ્ અસ્ય ગીર્વાણ-ઘટામ્ ઇત્ય્ આદિ ક્રમ-દીપિકાયાં (ક્દ્ 3.32) ગૌતમીય-તન્ત્રે -
નવીન-નીરદ-શ્યામં નાલેન્દીવર-લોચનમ્ ।
વલ્લવી-નન્દનં વન્દે કૃષ્ણં ગોપાલ-રૂપિણમ્ ॥85 ઇત્ય્ આદૌ -
રુચિરૌષ્ઠ-પુટન્યસ્ત-વંશી-મધુર-નિઃસ્વનૈઃ ।
લસદ્-ગોપાલિકા-ચેતો મોદયન્તં મુહુર્ મુહુઃ

વલ્લવી-વદનામ્ભોજ-મધુપાન-મધુ-વ્રતમ્ ।
ક્ષોભયન્તં મનસ્ તાસાં સુસ્મેરાપાઙ્ગવીક્ષણૈઃ

(એન્દ્ પગે 26)
યૌવનોદ્ભિન્ન-દેહાભિઃ સંસક્તાભિઃ પરસ્પરમ્ ।
વિચિત્રામ્બર-ભૂષાભિર્ ગોપ-નારીભિર્ આવૃતમ્

ઇતિ ।
અત્ર સા ત્વાં બ્રહ્મન્ નૃપ-વધૂઃ કામમ્ આશુ ભજિષ્યતીતિ [ભ્પ્ 3.21.28] કર્દમં પ્રતિ શ્રી-શુક્લ-વચનવચ્ ચ ગોપ-જાતિભિર્ નારીભિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
ક્ષોભયન્તં મોહયન્તં મુહુર્ મુહુર્ ઇતિ વર્તમાન-દ્વય-પ્રયોગેન નિત્યમ્ એવ તદ્-ઉપાસકૈઃ પઠ્યમાન-સ્તવેન ગોપી-કૃષ્ણયોઃ નિત્યત્વમ્ એવ લક્ષ્યતે । સનત્-કુમાર-કલ્પે ચ ગોપાઙ્ગના પરિવૃતં મૂલે કલ્પતરોઃ સ્થિતમ્ ઇત્ય્ આદિ । રુદ્ર-યામલસ્ય શૌરિ-તન્ત્રે ગોપી-ગો-ગોપ-વીતો રુરુ-નખ-વિલસત્-કણ્ઠ-ભૂષશ્ ચિરં નઃ ઇત્ય્ આદિ । મૃત્યુ-સઞ્જય-તન્ત્રે -
સ્મરેદ્ વૃન્દાવને રમ્યે મોહયન્તમ્ અનારતમ્ ।
વલ્લવી-વલ્લભં કૃષ્ણં ગોપ-કન્યા-સહસ્રશઃ ॥ ઇત્ય્ આદિ ।
ફુલ્લેન્દીવર-કાન્તિમ્ ઇત્ય્ આદિ એવં સ્વાયમ્ભુવાગમાદાવ્ અપિ ।
[*નોતે: ક્ક્ 3.82; કૃષ્ણસ્ 106 (પ્49fન્) અત્ત્રિબુતેદ્ તો મૃત્યુ-સઞ્જય-તન્ત્ર. પદ્યાવલી 46, અત્ત્રિબુતેદ્ તો શરદાકર.]
પુનઃ પ્રતિવાદી પ્રાહ ભવતુ નામ તાઃ પૂજ્યાઃ । કિન્તુ તાસાં નામ કુત્રાપિ ન શ્રુતમ્ । તત્રાપિ ભવિષ્યોત્તરે મલ્લ-દ્વાદશી-પ્રસઙ્ગે શ્રી-કૃષ્ણ-યુધિષ્ઠિર-સંવાદે -
ગોપી-નામાનિ રાજેન્દ્ર પ્રાધાન્યેન નિબોધ મે ।
ગોપાલી-પાલિકા ધન્યા વિશાખા ધ્યાન-નિષ્ઠિકા ।
રાધાનુરાધા સોમાભા તારકા દશમી તથા

ગોપાલીયં નૂનં પાદ્મોક્ત-ગાયત્રી-ચરી ભવેત્ । પાલિકેતિ સંજ્ઞાયાં કણ । દશમી તથેતિ દશમીત્ય્ અપિ - (એન્દ્ પગે 27) નામૈકં તચ્ ચાન્વર્થમ્ ઇતિ સર્વાન્તે પઠિતમ્ । યદ્ વા તથેતિ-દશમ્ય્ અપિ તારકા-નામ્નીત્ય્ અર્થઃ । તથા સ્કાન્દે પ્રહ્લાદ-સંહિતાયાં દ્વારકા-માહાત્મ્યે માયાવસરઃ પ્રસ્તાવે ઉદ્ધવ-ગમને (12.25-33) લક્ષિતો વાચેત્ય્ આદિના લલિતા શ્યામલા ધન્યા વિશાખા રાધા શૈવ્યા પદ્મા ભદ્રા ઇત્ય્ એતાનિ અષ્ટૌ ગણિતાનિ ।
અથ વનિતા-શત-કોટિભિર્ આકુલિતમ્ ઇત્ય્ આગમ-પ્રસિદ્ધેઃ । વનિતા-શત-યૂથપ ઇતિ શ્રી-ભગવત્-પ્રસિદ્ધેઃ । અન્યાન્ય્ અપિ લોક-શાસ્ત્રયોર્ અવગન્તવ્યાનિ ।
અથ શત-કોટિત્વાન્યથાનુપપત્ત્યા તાસાં તન્-મહા-શક્તિત્વમ્ એવ ગમ્યતે । તત્રાપિ સર્વથા શ્રેષ્ઠે રાધા-ચન્દ્રાવલીત્ય્ ઉભે । ભવિષ્યોત્તરે સોમાભા-શબ્દેન ચન્દ્રાવલ્ય્ એવ સૂચિતા અર્થ-સામ્ય-પ્રાયાત્ । યતઃ શ્રી-રાધયા સહ પ્રતિયોગિત્વમ્ ઐતિહ્યમ્ અસ્યાત્ર વિરાજતે ।
તથા ચ શ્રી-બિલ્વમઙ્ગલ-ચરણાઃ -
રાધા-મોહન મન્દિરાદ્ ઉપાગતશ્ ચન્દ્રાવલીમ્ ઊચિવાન્
રાધે ક્ષેમમયેતિ તસ્ય વચનં શ્રુત્વાહ ચન્દ્રાવલી ।
કંસ ક્ષેમમયે વિમુગ્ધ-હૃદયે કંસઃ ક્વ દૃષ્ટસ્ ત્વયા
રાધા ક્વેતિ વિલજ્જિતો નત-મુખ-સ્મેરો હરિઃ પાતુ વઃ

[*નોતે: થિસ્ ઇસ્ અ wએલ્લ્-ક્નોwન્ વેર્સે, બુત્ ઇસ્ નોત્ ઇન્ અન્ય્ ઓf થે બિલ્વમન્ગલ ચોલ્લેચ્તિઓન્સ્.]
તયોર્ અપ્ય્ ઉભયોર્ મધ્યે રાધિકા સર્વથાધિકા ।
મહાભાવ-સ્વરૂપેયં ગુણૈર્ અતિ-ગરીયસી

યથોક્તં મત્સ્ય-પુરાણે દક્ષં પ્રતિ દેવી-વચનમ્ -
રુક્મિણી દ્વારવત્યાં તુ રાધા વૃન્દાવને વને ।
ચિત્ર-કૂટે તથા સીતા વિન્ધ્યે વિન્ધ્ય-નિવાસિની ।
દેવકી મથુરાયાં ચ પાતાલે પરમેશ્વરી ॥ ઇત્ય્ આદિ । (એન્દ્ પગે 28)
અત્ર રુક્મિણી-સહ-પાઠાદ્ ઇત્થં બોધયતિ યથા દ્વારકાયાં તસ્યા એવ સર્વથાધિક્યં તથા શ્રી-વૃન્દાવને તસ્યા ઇતિ । સ્વરૂપ-શક્તિ-વ્યૂહ-રુક્મિણી-રાધા-દેવકીનાં માયાંશ-રૂપેણાભેદ-કથનં તુ શક્તિત્વ-સાધારણ્યેનૈવ । યથા જીવાત્મ-પરમાત્મનોશ્ ચિત્-સામ્યેનૈક્યં તદ્વદ્ ઇતિ ।
અથ યથા રુક્મિણી-કૃષ્ણયોઃ પરસ્પર-શોભિત્વં શ્રી-શુકેન વર્ણિતમ્ - અસ્યૈવ ભાર્યા ભવિતુમ્ ઇત્ય્ આદિનાં [ભ્પ્ 10.53.37] તથૈવ રાધા-કૃષ્ણયોર્ અપિ ઋક્-પરિશિષ્ટે શ્રુત્યા વર્ણિતમ્ રાધયા માધવો દેવો માધવેનૈવ રાધિકા વિભ્રાજન્તે જનેષ્વ્ આ ઇતિ । વિભ્રાજન્તે વિભ્રાજતે આ સમ્યક્ ઇતિ શ્રુતિ-પદાર્થઃ । દર્શિતં ચ તસ્યાઃ સ્વરૂપં બૃહદ્-ગૌતમીયે બલદેવં પ્રતિ શ્રી-કૃષ્ણેન -
સત્ત્વં તત્ત્વં પરત્વં ચ તત્ત્વ-ત્રયમ્ અહં કિલ ।
ત્રિતત્ત્વ-રૂપિણી સાપિ રાધિકા મમ વલ્લભા

પ્રકૃતેઃ પર એવાહં સાપિ મચ્-છક્તિ-રૂપિણી ।
સાત્ત્વિકં રૂપમ્ આસ્થાય પૂર્ણો ઽહં બ્રહ્મ ચિત્-પરઃ

બ્રહ્મણા પ્રાર્થિતઃ સમ્યક્ સમ્ભવામિ યુગે યુગે ।
ત્વયા સાર્ધં તયા સાર્ધં નાશાય દેવતાદ્રુહામ્

ઇતિ ।
અત્ર સત્ત્વં કાર્યત્વં તત્ત્વં કારણત્વં પરત્વં તતો ઽપિ શ્રૈષ્ઠ્યં યત્ તત્ત્વ-ત્રયં તદ્ અહમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ તથૈવ બોધયતિ તથૈવાગ્રે ધ્યાન-પ્રસઙ્ગે -
દેવસ્યાભેદ-રૂપેણ તપ્ત-હેમ-સમ-પ્રભામ્ ।
રક્ત-વસ્ત્ર-પરીધાનાં રક્તાલઙ્કાર-ભૂષિતામ્

(એન્દ્ પગે 29)
શ્રી-રાધાં વામ-ભાગે તુ પૂજયેદ્ ભક્તિ-તત્-પરઃ ।
દેવી કૃષ્ણમયી પ્રોક્તા રાધિકા પર-દેવતા

વરાભય-કરા ધ્યેયા સેવિતા સર્વ-દેવતૈઃ ।
સર્વ-લક્ષ્મી-મયી સર્વ-કાન્તિઃ સમ્મોહિની પરા

અત્ર પૂજયેદ્ ઇતિ કણ્ઠોક્તિર્ એવ । એવમ્ અગ્રે ઽપિ મૃત્યુ-સઞ્જય-તન્ત્રે -
પીત-વસ્ત્ર-પરીધાનાં વંશ-યુક્ત-કરામ્બુજામ્ ।
કૌસ્તુભોદ્દીપ્ત-હૃદયાં વનમાલા-વિભૂષિતામ્ ।
શ્રીમત્-કૃષ્ણાઙ્ઘ્રિ-પલ્યક-નિલયાં પરમેશ્વરીમ્

ઇત્ય્ આદિ ।
યથા -
સર્વ-લક્ષ્મી-મયીં દેવીં પરમાનન્દ-નન્દિતામ્ ।
રાસોત્સવ-પ્રિયાં રાધાં કૃષ્ણાનન્દ-સ્વરૂપિણીમ્ ।
ભજે ચિદમૃતાકાર-પૂર્ણાનન્દ-મહોદધિમ્

ઇતિ ।
ધ્યાત્વેત્ય્-આદિ-સમ્મોહન-તન્ત્રે - ચિન્તયેદ્ રાધિકાં દેવીં ગોપ-ગોકુલ-સઙ્કુલામ્ ઇત્ય્ આદિ ચ । અસ્યાઃ શ્રેષ્ઠત્વમ્ આદિ-વારાહે કટિર-પરિવર્તન્યાં ગોવર્ધન-પરિક્રમે તત્-કુણ્ડ-પ્રસઙ્ગે યથા -
ગઙ્ગાયાશ્ ચોત્તરં ગત્વા દેવ-દેવસ્ય ચક્રિણઃ ।
અરિષ્ટેન સમં તત્ર મહદ્ યુદ્ધં પ્રવર્તિતમ્

ઘાતયિત્વા તતસ્ તસ્મિન્ન્ અરિષ્ટં વૃષ-રૂપિણમ્ ।
કોપેન પાર્ષ્ણિ-ઘાતેન મહા-તીર્થં પ્રકલ્પિતમ્

સ્નાતસ્ તત્ર તદા હૃષ્ટો વૃષં હત્વા સ-ગોપકઃ ।
વિપા મા (?) રાધિકાં પ્રાહ કથં ભદ્રે ભવિષ્યતિ

તત્ર રાધા સમાશ્લિષ્ય કૃષ્ણમ્ અક્લિષ્ટ-કારિણમ્ ।
સ્વ-નામ્ના વિદિતં કુણ્ડં કૃતં તીર્થમ્ અદૂરતઃ

(એન્દ્ પગે 30)
રાધા-કુણ્ડમ્ ઇતિ ખ્યાતં સર્વ-પાપ-હરં શુભમ્ ।
અરિષ્ટહન્ રાધા-કુણ્ડ-સ્નાનાત્ ફલમ્ અવાપ્યતે

રાજસૂયાશ્વમેધાભ્યાં નાત્ર કાર્યા વિચારણા ।
ગો-હત્યા-બ્રહ્મ-હત્યાદિ પાપં ક્ષિપ્રં પ્રણશ્યતિ

ઇતિ ।
અત્ર સતીષ્વ્ અપિ સર્વાસુ તાસુ અસ્યા એવ તેન સહ તાદૃશ-પ્રેમ-વ્યવહારેણોત્કર્ષાવગમાત્ શ્રેષ્ઠત્વમ્ આયાતમ્ । તથા વ્રત-રત્નાકર-ધૃત-ભવિષ્ય-પુરાણે ચ -
બાલ્યે ઽપિ ભગવાન્ કૃષ્ણસ્ તરુણં રૂપમ્ આશ્રિતઃ ।
રેમે વિહારૈર્ વિવિધૈઃ પ્રિયયા સહ રાધયા ॥
એકદા કાર્ત્તિકે માસિ પૌર્ણમાસ્યાં મહોત્સવઃ ।
આસીન્ નન્દ-ગૃહે ઇત્ય્ આદૌ
તસ્મિન્ દિને ચ ભગવાન્ રાત્રૌ રાધા-ગૃહં યયૌ ।
સા ચ ક્રુદ્ધા તમ્ ઉદરે કાઞ્ચી-દામ્ના બબન્ધ હ

કૃષ્ણસ્ તુ સર્વમ્ આવેદ્ય નિજ-ગેહ-મહોત્સવમ્ ।
પ્રિયાં પ્રસાદયામાસ તતઃ સા તમ્ અવોચયત્

ઇદં ચોવાચ તાઃ કૃષ્ણઃ પ્રેયસી પ્રીત-માનસઃ ।
કાઞ્ચી-દામ ત્વયા તન્વિ ઉદરે યન્ મયાર્પિતમ્

દામોદરેતિ મે નામ પ્રિયં તેન શુભાનને ।
નાતઃ પ્રીતિકરં નામ મમ લોકેષુ વિદ્યતે

નિત્યમ્ એતત્ પ્રજાપત્યાં સર્વ-સિદ્ધિર્ ભવિષ્યતિ ।
ભક્તિં ચ દુર્લભાં પ્રાપ્ય મમ લોકે મહીયતે

ઉલૂખલે યદા માત્રા બદ્ધો ઽહં ભવિતા પ્રિયે । (એન્દ્ પગે 31)
ઉદરે દામભિર્ લોકે તદા વ્યક્તં ભવિષ્યતિ

અનેન નામ-મન્ત્રેણ યો ઽસ્મિન્ માસિ ત્વયા સહ ।
મામ્ અર્ચયેદ્ વિધાનેન સ લભેત્ સર્વ-વાઞ્છિતમ્

ઇતિ ।
અત્રાપિ પ્રિયયા સહ રાધયા ઇતિ શ્રી-કૃષ્ણેચ્છયા શ્રી-કૃષ્ણવદ્ બાલ્યે ઽપિ આવિષ્કૃત-નવ-યૌવનમ્ એવ ઇતિ જ્ઞેયમ્ ।
તત આરભ્ય નન્દસ્ય વ્રજઃ સર્વ-સમૃદ્ધિમાન્ ।
હરેર્ નિવાસાત્મ-ગુણૈ રમાક્રીડમ્ અભૂન્ નૃપ

(ભ્પ્ 10.5.18)
ઇત્ય્ અનેન શ્રી-કૃષ્ણ-પ્રાદુર્ભાવાનન્તરં તસામ્ આવિર્ભાવ-કથનાત્ । તત્રાપિ શ્ર્ષ્ઠત્વં પૂર્વવજ્ જ્ઞેયમ્ । તત્ર તાદૃશ-ભાવૈર્ વર્ણનં તસ્યાઃ શ્રી-શુકદેવેનાપિ કૃતમ્ ।
એકા ભ્રૂ-કુટિમ્ આબદ્ધ્ય પ્રેમ-સંરમ્ભ-વિહ્વલા ।
ઘ્નતીવૈક્ષત્ કટાક્ષેપૈઃ સન્દષ્ટ-દશન-ચ્છદા

(ભ્પ્ 10.32.6)
ઇત્ય્ અનેન એકામુખ્યા એકે મુખ્યાન્ય્ અકેવલા ઇત્ય્ અમરઃ । એવં શ્રીમદ્-ગોપાલ-તપન્યાં યદ્ ગાન્ધર્વીતિ વિશ્રુતા સા તુ સૈવ જ્ઞેયા । તસ્યા એવં મુખ્યત્વાદિ-લિઙ્ગેન સર્વત્ર ચાવગમાત્ । અતૈવ શ્રી-રાધા-સંવલિત-દામોદર-પૂજા કાર્ત્તિકે વિહિતા । શ્રી-કૃષ્ણ-સત્યભામા-સંવાદીયે કાર્ત્તિક-માહાત્મ્યે ચ પ્રાતઃ-સ્નાન-સઙ્કલ્પ-મન્ત્રં -
કાર્ત્તિકે ઽહં કરિષ્યામિ પ્રાતઃ-સ્નાનં જનાર્દન ।
પ્રીત્ય્-અર્થં તવ દેવેશ દામોદર મયા સહ

[હ્બ્વ્ 16.172] [*નોતે: અલ્તેર્નતિવે નુમ્બેરિન્ગ્ 16. 84]
અત્ર મા-સબ્દ-પ્રયોગઃ । તસ્યાઃ પરમ-લક્ષ્મી-રૂપત્વાત્ । (એન્દ્ પગે 32)
અર્ઘ્ય-દાન-મન્ત્રે ચ સાક્ષાત્ તન્-નામોક્તેઃ । યથા -
વ્રતિનઃ કાર્ત્તિકે માસિ સ્નાનસ્ય વિધિવન્ મમ ।
દામોદર ગૃહાનાર્ઘ્યં દનુજેન્દ્ર-નિસૂદન

નિત્યે નૈમિત્તિકે કૃત્સ્ને કાર્ત્તિકે પાપ-શોષણે ।
ગૃહાનાર્ઘ્યં મયા દત્તં રાધયા સહિતો હરે

[હ્બ્વ્ 16.174-175]
ઇતિ યુગ્મત્વેન ઉપાદાનાત્ તસ્યા એવ શ્રેષ્ઠત્વમ્ । તદ્-યુગલોપાસનાયાં ભવિષ્ય-પુરાણ-વચનં દર્શિતમ્ એવ । તથા દશાધ્યાયિ-કાર્ત્તિક-માહાત્મ્યં ચેન્ નૂનં પાદ્માનુગતં સ્યાત્ તર્હિ તત્ર તદ્-યુગલો પાસનં પ્રકટતરમ્ એવેતિ । તથા વાસના-ભાષ્યોત્થાપિત આગ્નેય-વચને ઽપિ તસ્યાઃ શ્રેષ્ઠત્વમ્ । યથા -
ગોપ્યઃ પપ્રચ્છુર્ ઉષસિ કૃષ્ણાનુચરમ્ ઉદ્ધવમ્ ।
હરિ-લીલા-વિહારાંશ્ ચ તત્રૈકાં રાધિકાં વિના ।
રાધા તદ્-ભાવ-સંલીના વાસનાયા વિરામિતા

ઇત્ય્ આદિ ।
અત્ર તદ્-ભાવ-સંલીના ઇત્ય્ અનેન દિવ્યોન્માદ-મય-વચનં મધુપ કિતવ-બન્ધો ઇત્ય્ આદિકં તસ્યા એવેતિ વિજ્ઞાપ્ય સર્વાસુ ગોપીષુ તસ્યાઃ શ્રેષ્ઠ્યં દર્શિતમ્ । યુક્તં ચ તત્ તુ યતઃ । શ્રી-કૃષ્ણાન્વેષકર્ત્રીણાં તાસાં તામ્ એવોદ્ધિશ્ય તદ્ ઇદં વચનં શ્રૂયતે યથા -
અનયારાધિતો નૂનં ભગવાન્ હરિર્ ઈશ્વરઃ
યન્ નો વિહાય ગોવિન્દઃ પ્રીતો ઽયમ્ અનયદ્ રહઃ

(ભ્પ્ 10.30.28)
અપ્ય્ એણપત્ન્ય્ ઉપગતઃ પ્રિયયેહ ગાત્રૈસ્
તન્વન્ દૃશાં સખિ સુનિર્વૃતિમ્ અચ્યુતો વઃ ।
કાન્તાઙ્ગ-સઙ્ગ-કુચ-કુઙ્કુમ-રઞ્જિતાયાઃ
કુન્દસ્રજઃ કુલપતેર્ ઇહ વાતિ ગન્ધઃ

(ભ્પ્ 10.30.11)
(એન્દ્ પગે 33)
બાહું પ્રિયાંસ ઉપધાય ગૃહીતપદ્મો
રામાનુજસ્ તુલસિકાલિકુલૈર્ મદાન્ધૈઃ
અન્વીયમાન ઇહ વસ્ તરવઃ પ્રણામં
કિં વાભિનન્દતિ ચરન્ પ્રણયાવલોકૈઃ ॥ (ભ્પ્ 10.30.12) ઇતિ ।
કિં બહુના અસ્યાઃ સૌભાગ્ય-વાઞ્છા દ્વારકા-મહિષીણામ્ અપિ શ્રૂયતે । તતસ્ તાસાં તાદૃશ-વચનં શ્રી-શુકદેવેનાપ્ય્ ઉદિતં - યથા ન વયં સાધ્વિ સામ્રાજ્યમ્ ઇત્ય્ આદ્ય્ ઉક્ત્વા આહુઃ ----
કામયામહ એતસ્ય શ્રીમત્-પાદ-રજઃ શ્રિયઃ ।
કુચ-કુઙ્કુમ-ગન્ધાઢ્યં મૂર્ધ્ના વોઢું ગદાભૃતઃ

વ્રજ-સ્ત્રિયો યદ્ વાઞ્છન્તિ પુલિન્દાસ્ તૃણ-વીરુધઃ ।
ગાવશ્ ચારયતો ગોપાઃ પાદ-સ્પર્શં મહાત્મનઃ

ઇતિ । [ભ્પ્ 10.83.42-43]
વ્રજ-સ્ત્ર્ય્-આદીનાં વાઞ્છા દર્શિતા -
પૂર્ણાઃ પુલિન્દ્ય ઉરુગાયપદાબ્જરાગ-
શ્રીકુઙ્કુમેન દયિતાસ્તનમણ્ડિતેન ।
તદ્દર્શનસ્મરરુજસ્ તૃણરૂષિતેન
લિમ્પન્ત્ય આનનકુચેષુ જુહુસ્ તદાધિમ્

(ભ્પ્ 10.21.17) ઇત્ય્ અનેન ।
અત્ર સત્ય્ ઉરુગાય-પદાબ્જ-રાગેત્ય્ અનેન (10.21.17) સહ દયિતા-સ્તન-મણ્ડિતેન ઇત્ય્ ઉક્ત્યા તત્ કુઙ્કુમં દયિતા-સ્તનતસ્ તસ્ય પદે લગ્નમ્ ઇતિ ગમ્યતે । સા ચ દયિતા કુચ-કુઙ્કુમ-ગન્ધ્યાઢ્યમ્ (એન્દ્ પગે 34) ઇત્ય્ એક-વચનાન્ત-નિર્દેશેનાનૂદિતા ।
તદ્ ઇદં વર્ણયન્તીષુ તાસ્વ્ અપિ સા વિશિષ્ટેત્ય્ અવગમ્યતે । અયં ભાવઃ શ્રીત્વે પ્રસિદ્ધાયાઃ શ્રિયસ્ તત્ર કામનૈવ શ્રૂયતે । ન તુ સઙ્ગતિઃ । યદ્ વાઞ્છયા શ્રીર્ લલનાચરત્ તપો વિહાય કામાન્ સુચિરં ધૃત-વ્રતા ઇતિ [ભ્પ્ 10.16.36] નાગપત્નીનામ્ । યા વૈ શ્રિયાર્ચિતમ્ અજાદિભિર્ આપ્ત-કામૈર્ ઇત્ય્ આદિ [ભ્પ્ 10.47.62] ઉદ્ધવસ્યાપિ વાક્યાત્ । ન ચ રુક્મિણીત્વે પ્રસિદ્ધાયાઃ શ્રિયસ્ તત્ર સઙ્ગતિઃ । કાલ-દેશયોર્ અન્યતમત્વાત્ । ન ચ વ્રજ-સ્ત્રીણાં શ્રી-સમ્બન્ધ-લાલસા યુક્તા - નાયં શ્રિયો ઽઙ્ગ ઇત્ય્ આદિના (10.47.60) તતો ઽપિ પરમાધિક્ય-શ્રવણાત્ । તસ્માદ્ રુક્મિણી દ્વારવત્યાં તુ રાધા વૃન્દાવને વને ઇત્ય્ આદ્ય્ ઉક્ત-સિદ્ધાન્તાનુસારેણ સર્વતો વિલક્ષણા યા શ્રીર્ વિરાજતે તામ્ ઉદ્દિશ્યૈવ વ્રજ-દેવીનાં તદ્ ઇદં વાક્યમ્ । તતશ્ ચ તાસાં યથા તત્ર સ્પૃહાસ્પદતા તથાસ્માકં પટ્ટ-મહિષીણામ્
ઇતિ । સઙ્ગમશ્ ચાયં દિવસ એવેતિ સમ્ભાવ્યતે । તત્રૈવ પુલિન્દાનાં ભ્રમણાત્ કુઙ્કુમાનાં લેપન-કર્મણાર્દ્રત્વાવગમાચ્ ચ । દ્વયોઃ સઙ્ગમશ્ ચાયં ન સમ્ભોગ-વિશેષ-રૂપઃ । રાસ-પ્રસઙ્ગે --
ભગવાન્ અપિ તા રાત્રીઃ શરદોત્ફુલ્લમલ્લિકાઃ ।
વીક્ષ્ય રન્તું મનશ્ચક્રે ઇત્ય્ અત્રૈવ (ભ્પ્ 10.29.1) નવ-સઙ્ગમસ્ય પ્રતીયમાનત્વાત્ । અન્યથા તત્ર પરીક્ષાર્થં પુનસ્ તેનોપેક્ષાવચનસ્યાસઙ્ગત્વાપત્તેઃ । તદ્ ઇદં વેણુ-પ્રકરણે ભણિતત્વાદ્ વેણુ-સમ્બન્ધેનૈવ ગમ્યતે । ઉરુગાય ઇત્ય્ અનેનૈષ એવ સંસૂચિતઃ । તસ્માદ્ કદાચિદ્ વેણુ-કૃતાકર્ષાયાસ્ તસ્યા લબ્ધ-મૂર્ચ્છાયા મૂર્ચ્છાશાન્તયે સ-કુઙ્કુમે સ્વિન્ને વક્ષસિ સમ્ભ્રમતઃ કેવલેન શ્રી-ચરણ-સઞ્જીવની-પલ્લવેન સ્પૃશન્ ગેવાદ્યાપિ
(એન્દ્ પગે 35)
વાદ્યાપિ સમ્યક્ સઙ્કોચાનપગયમત્ દ્રુતમ્ એવ સ તસ્માન્ નિશ્ચક્રામેતિ બુધ્યતે । કાશ્ચિત્ પરોક્ષં કૃષ્ણસ્ય સ્વ-સખીભ્યો ઽન્વવર્ણયન્ન્ ઇતિ ઉક્તવાન્ । યાસ્ તુ તદ્-અન્યાસ્ તાસામ્ એવ પૂર્ણાઃ પુલિન્દ્યઃ ઇત્ય્ આદિ વચનમ્ । તસ્માત્ સાધ્વ્ એવોક્તમ્ લક્ષ્મીર્ અભિતઃ સ્ત્રિતમા ઇત્ય્ આદિ । વર્ણિતા ચ સા તથૈવ શ્રી-જયદેવ-સહચરેણ મહારાજ-લક્ષ્મણ-સેન-મન્ત્રિ-વરેણોમાપતિધરેણ યથા --
ભ્રૂવલ્લી-ચલનૈઃ કયાપિ નયનોન્મેષૈઃ કયાપિ સ્મિત-
જ્યોત્સ્નાવિચ્છુરિતૈઃ કયાપિ નિભૃતં સમ્ભાવિતસ્યાધ્વનિ ।
ગર્વાદ્ ભેદ-કૃતાવહેલ-વિનય-શ્રીભાજિ રાધાનને
સાતઙ્કાનુનયં જયન્તિ પતિતાઃ કંસદ્વિષઃ દૃષ્ટયઃ