प्रत्यक्षलक्षण · भाग 110

[म्16अ, स्ह्33] [1] तत्र प्रत्यक्षं कल्पनापोढम् अभ्रान्तम्, अभिलापसंसर्गयोग्यप्रतिभासत्वार्थक्रियासमर्थविपरीताकारत्वरहितम्.[2]
__________नोतेस्__________
[1] य् इ : 82.
[2] च्f. न्ब् इ स्. 4-6; प्विन् इ 40, 1-9; प्विन्त् 44ब्1-5; न्ब्त् 41, 5-42,2.
आलोचनाज्ञानं निर्विकल्पकम्, ततः परं जात्यादियोजनात्मकं सविकल्पकम्.[3]
__________नोतेस्__________
[3] च्f. श्व् इव् 112अब्, 120; त्स् 1285, 1287; त्भ् 12, 6-7; व्र् 44, 10-12.
अव्यपदेश्यम् अविकल्पकं व्यवसायात्मकम्.[4]अपरम्,
__________नोतेस्__________
[4] च्f. न्स् 1, 1, 4; त्र् 43, 20-21; व्र् 44, 10.
"न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके यः शब्दानुगमाद् ऋते।
अनुविद्धम्[5]इव ज्ञानं सर्वं शब्देन भासते[6]॥"[7]
__________नोतेस्__________
[5] स्ह् अनुबिद्धम्.
[6] म् भाषते.
[7] = व्प् इ 131. च्f. प्विन्त् 50अ8-ब्4, 53ब्4-6.
इति[8]न्यायात् सर्वम् एव शब्दानुविद्धम्, इति भाट्ट[9]शैववैयाकरणाः[10].
__________नोतेस्__________
[8] म् इतो.
[9] म् भट्ट-.
[10] च्f. त्र्द् 76, 4: "नैयायिकमतस्य शैवशासनस्य..."
पुरुषप्रवृत्त्यङ्गं हि प्रमाणम्[11], तदङ्गता च संगता तस्य[12]विकल्पकत्वेनैव. न, अर्थसामर्थ्येन समुद्भवात्.[13]तत्रार्थः[14]पृथिव्यादिभूतचतुष्टयम्. तत्र पृथ्वी[15]
__________नोतेस्__________
[11] च्f. प्व् इइ 3: धीप्रमाणता प्रवृत्तेस् तत्प्रधानत्वाद्; प्विन्त्97अ4f.
[12] स्ह् सङ्गता त्वस्य.
[13] च्f. प्विन् इ 40, 10-11 (व्. 4च्द्).
[14] स्ह् न चार्थः.
[15] स्ह् पृविवी.
महासन्निवेशवती मृद्[16]रूपरसगन्धकठिनस्पर्शादिस्वभावा, तत्प्रदेशविषयसमुद्भूताश् च पाषाणशोणमणिवेणुवीरणप्रभृतयः. एवम् आपः[17]
__________नोतेस्__________
[16] म् & स्ह् मृत्।.
[17] म् आप.
शुक्लमधुरशीतद्रवस्वभावाः सरस्वत्सरित्सरःप्रभृतिभिः स्वभावैर् विवर्तन्ते, कारकादिकं[18]च तत्कार्यम्. एवम् उष्णेरणस्पर्शरूपशब्दस्वभावो वह्न्यादिको[19][20]ऽपि.
__________नोतेस्__________
[18] स्ह् करका-.
[19] स्ह् बह्न्य्-.
[20] य् इ : 83.
तस्यालम्बनप्रत्ययत्वेन[21]जन्यं पाषाणाद्याकारज्ञानं[22]नियमितप्रतिभासतया शब्दसंसर्गायोग्यम्.
__________नोतेस्__________
[21] म् -प्रत्यक्षयत्वेन; स्ह् -प्रत्यक्षयत्नेन.

[22] स्ह् -रकज्ञा-.
कथन् [स्ह्34] धर्मिधर्माभिधानार्थक्रियायोजना [म्16ब्] यां[23]योग्यं[24]प्रवर्तकम् इति चेत्,
__________नोतेस्__________
[23] स्ह् किं खलु --- साधर्म्याभिधाना-.
[24] म् & स्ह् -याम् अयोग्यं.
तद्दृष्टाव् एव दृष्टेषु संवित्सामर्थ्यभाविनः[25]।
स्मरणाद् अभिलाषेण व्यवहारः प्रवर्तते॥[26]
__________नोतेस्__________
[25] म् -र्थ्यंभावि-.
[26] = प्विन् इ व्. 18.च्f. त्र् 12,3-23.
न विकल्पकम्[27]अप्य् अध्यक्षम्[28]. स्वल्पकालावस्थितत्वेन निरोधनाद्[29] ऊर्ध्वस्वबलोत्पन्नव्यवहारो स्मार्तविकल्पम्[30]अपेक्षते. तद् एवम् तदुत्पन्नम्.
__________नोतेस्__________
[27] स्ह् सविकल्प-.
[28] म् अप्यक्षध्यक्षं.
[29] ओर् निरोधाद् ?. म् निरोधानाद् ; स्ह् निधानाद्.
[30] म् -हारकस्मार्त्त- ; स्ह् -हारकर्मात् तु विक-.
निर्विकल्पकेऽप्य् अस्तु व्यवहारकम्. ततश् च ज्ञानैर् एव परस्परम् आलोच्य् एव व्यवहार्यव्यहारकैर् उपदर्शकोपदर्श्यमानव्यवस्था यादृशी स्थापिता, केवलम् अनुवदामस् तादृशीम् अपरव्युत्पत्तये.
तस्मिंश् च विकल्पेऽविद्यानुभववासनोपनीते[31][32]द्रव्यम्, तदाश्रिताश् च जात्यादयो ऽविद्याबलेन कल्पिताः. कुतश् चिद् अनुभवसम्बन्धाश् च संस्थानोपाधिपाषाणरूपरसादिस्वभावा[33]विभाव्यन्ते. द्रव्यादाव् उपलब्धिलक्षणप्राप्तानुपलब्धत्वेन बाधनाद् अविद्यात्वम्. उपलम्भसम्भावितत्वाच्[34] च रूपादेर् अर्थकत्वम्[35][36], ततो द्रव्यादेर् अपूर्वार्थत्वेऽप्य् अनर्थत्वाद् अप्रामाण्यम्. रूपादौ गृहीतग्रहणात् स्मार्तत्वम्.[37] न चाप्रसिद्धविशेष्यादिकं[38]दुर्मतिविस्पन्दितम्.
__________नोतेस्__________
[31] म् & स्ह् -नुभवव्यसनो-. ( च्f . त्र् 39,1-2; 43,4: अविद्यानुभववासना-)
[32] च्f. प्व् इ 68-91, 205; प्व्स्व् 42, 13-18; 50, 17-20.
[33] च्f. न्ब्त् 41, 5-42,2. च्f. त्भ् 66, 11f.
[34] म् & स्ह् -भवित-.
[35] म् अर्थकंत्वं.
[36] च्f. प्व्स्व् अद् प्व् इ 215; प्व् इइइ 6.
[37] च्f. ह्ब्* 2, 20-3,16.
[38] म् -सिद्धरविशे- ; स्ह् -सिद्धे विशे.
साधर्म्यादिदृगपेक्षायां हि तथालक्षितं रजतशुक्तिवत्.[39]
__________नोतेस्__________
[39] च्f. प्व् इइइ 360, 362.
[40]अस्तीयम् अपि या त्व् अन्तरुपप्लवसमुद्भवा[41]॥
दोषोद्भवा[42]प्रकृत्या सा वितथप्रतिभासिनी।
अन [म्17अ] पेक्षितसाधर्म्यदृगादि तैमिरादिवत्[43]॥[44]
__________नोतेस्__________
[40] य् इ : 84.
[41] म् अन्तरूप-.
[42] म् & स्ह् -भवात्.
[43] म् -दिस्तैमि- ; स्ह् -दि सौषिरा-.
[44] = प्व् इइइ 361च्द्-362 = प्विन् इ 53च्द्-54.च्f. प्व्स्व् 50, 17f.
एकं धर्मिणम् उद्दिश्य नानाधर्मसमाश्रयम्।

विधाव् एकस्य तद्भाजम् इवान्येषाम्[45]उपेक्षकम्॥
__________नोतेस्__________
[45] म् -न्यैषाम्.
निषेधे तद्विविक्तञ् च तदन्येषाम् अपेक्षकम्।
[स्ह्35] व्यवहारम् असत्यार्थं प्रकल्पयति धीर् यथा॥
तं तथैवाविकल्प्यार्थभेदाश्रयम्[46]उपागताः।
अनादिवासनोद्भूतं बाधन्तेऽर्थं न लौकिकम्॥[47]
__________नोतेस्__________
[46] स्ह् -विकल्पार्थ" भे-.
[47] = प्व् इव् 232-4 = प्विन् इइ व्.23-25 (= 24-26. च्f. छ्. लिन्द्त्नेर्, मर्गिनलिअ तो धर्मकीर्तिऽस् प्रमाणविनिश्चय इ-इइ, wzक्स् 28, 1984). च्f. प्विन् इइ-2 प्. 43.
यद्य् अयम् अविद्याविर्भूतद्रव्यादिविवर्तो विकल्पः, कथम् अखिलजन्तुसन्तानसम्भवी, कथञ् च महद्भिर् अपि शास्त्रकृद्भिर् अनुवर्तितः, कथञ् च भवताम् अपि प्रतिपद्याप्य् अविद्यात्वं तथैव द्रव्यादिव्यवहाराभिनिवेशः. नियतस्वलक्षणप्रतिभासजनितत्वात् सर्वसन्तानसम्भवी, स्वलक्षणस्यैव द्रव्यादित्वेन प्रत्याकलनात्. तत्प्राप्तौ तदर्थक्रियाप्रतिलम्भे समाप्तत्वाद् अभिलाषस्य[48]बाधकानवधानम्.
__________नोतेस्__________
[48] म् अभिलासस्य; स्ह् अभिलापस्य.
शास्त्रकारैर् अपि विकल्पप्रत्ययस्यैव सुखकाङ्क्षद्भिस्[49]तथैव व्यवस्थापितम्-
__________नोतेस्__________
[49] स्ह् स्वर्गंकाङ्-.
विकल्पव्यवहारेषु समानौ बालपण्डितौ।[50]
__________नोतेस्__________
[50] च्f. तत्त्वोपप्लवसिंह (ए. fरन्चो, "पेर्चेप्तिओन्, क्नोwलेद्गे अन्द् दिस्बेलिएf", स्तुत्त्गर्त्, 1987), प्. 68, 7: "लोकव्यवहारं प्रति सादृशौ बालपण्डितौ"; त्रैकाल्यपरीक्षा (दिग्नाग), व्. 4 (= व्प् इइइ-3-55) च्द्: ज्ञानं प्रत्य् अभिलासं च सादृशं बालपण्डितौ".
केवलं बाधितत्वव्यवसायात् पण्डितस् तदितरो बालः. मोक्षाकाङ्क्षया प्रतिक्षणक्षीणताम् अभिलक्ष्य "प्रत्यक्षस्य परीक्षितं साक्षात्करणं[51]द्रव्यादिकं प्रति नास्ती"त्य् आख्यातम्.
__________नोतेस्__________
[51] स्ह् -करशं.
शास्त्रकाराणाम् अप्य् अर्थेष्व् अत्रा [म्17ब्] न्याविपरीतस्वभावोपसंहारसम्भवात्. शास्त्रं [52] हि मोहनिवर्तनम्[53]आरब्धम्. स्थूलपरामर्शाद्[54]व्यामोहः, स च सूक्ष्मावान्तरपरामर्शाद्[55] अपसरति.
__________नोतेस्__________
[52] म् ओम्. ः.
[53] च्f. त्र् 11, 2: "शास्त्रं मोहनिवर्तनम्"; 11, 13-14: "व्यामोहापोहयरब्धम् एव शस्त्रम्".
[54] य् इ : 85.
[55] स्ह् -मर्शद्.
यथा रूपम् इति चक्षुर्विज्ञानजनकत्वेन सङ्केतः कृतः एवं स्वग्राहीन्द्रियज्ञानापेक्षया रसादिकेऽपि वाक्यम्[56]. ततो घटपटपङ्कपल्लवादिषु तदन्यव्यावृत्तेन रूपेण रूपादयो ऽभिन्नाः[57]व्यवह्रियन्ते. व्यवहारहेतुर् एकप्रत्यवमर्शप्रत्ययः, एकस्य प्रत्यव [स्ह्36] मर्श[58]एकत्वारोपी[59]प्रत्यवमर्श इत्य् अर्थः. स चाप्य् अविद्यावशाद्[60] एकत्वारोपी. तद्बलात् सामान्यं कल्पयन्ति, अरूपादिरूपसामान्यानुपलम्भान्तरपरामर्शात्[61][62] तन्निषेधः.
__________नोतेस्__________
[56] स्ह् वाच्यम्.
[57] म् ओम्. ः.
[58] स्ह् -मर्शः.
[59] म् -आरोरोपी.
[60] म् & स्ह् चापि विद्या-.
[61] स्ह् स्वरूपा-.
[62] च्f. त्र् 38, 11: "द्रव्यम् अरूपादिरूपम्"; न्च् 780, 2: "न सामान्याख्यः, अरूपादित्वात्, खपुष्पवत्".
एकप्रत्यवमर्शार्थज्ञानाद्येकार्थसाधने।
भेदेऽपि नियताः केचित् स्वभावेनेन्द्रियादिवत्॥[63]
__________नोतेस्__________

[63] = प्व् इ 73.
तदतद्विभागोऽपि तदेकपरामर्शबहुलेन सकृद् उपपद्यते. अतश्[64]च वान्योन्याश्रयणम् अपि नाश्रयणीयम्.
__________नोतेस्__________
[64] स्ह् अत एवान्यो-.
दृश्यविकल्प्याव्[65]अर्थाव् एकीकृत्य व्यवहारप्रवृत्तेर्[66]विसंवादश्[67] च. दृश्यः स्फुटत्वेन गृह्यमाणः, पूर्वतया प्रतीयमानो विकल्प्यः[68]. कः पुनर् असौ, उभयथापि नील एवैकीभूतोऽर्थः. स चास्फुटो नीलोऽर्थक्रियाविरहलक्षणबाधकप्रमाणेन.
__________नोतेस्__________
[65] म् & स्ह् -विकल्पाव्.
[66] व्र् 55, 16-17; 73, 25. च्f. प्व्स्व् 39, 7-8: "ते तु..... दृश्यविकल्प्याव् अर्थाव् एकीकृत्य प्रवर्तन्ते". तुस् प्. 92; 93: "दृश्यविकल्य्पाव् अर्थाव् एकिकृत्य तदध्यवसायेन प्रवर्तन्ते". च्f. ज् 226, 24-25; र् 137, 3f.
[67] म् & स्ह् -वृत्तेरविसं-.
[68] स्ह् विकल्पः.
"परमार्थान्यव्या [म्18अ] वृत्तिस्वभावोऽपोह[69]" इत्य् उच्यते. एतेन स्ववाग्विरोधोऽपि प्रत्याख्यातः.
__________नोतेस्__________
[69] च्f. त्र् 37, 7: "आद्यापोहोऽन्यव्यावृत्तिर्".
"नैमित्तिक्याः श्रुतेर् अर्थम् अर्थं वा पारमार्थिकम्[70]।
शब्दानां प्रतिरुन्धानो न बाध्यस्[71]तेन वर्णितः॥"[72]
__________नोतेस्__________
[70] म् पारपारमार्थि-.
[71] स्ह् बाध्यन्ते (न वर्ण्णितः). म् ( प्रिन्त् !) नोत् च्लेअर् .
[72] = प्व् इव् 128 = प्विन् इइइ व्.28. च्f. त्. तनि, "थे प्रोब्लेम् ओf इन्तेर्प्रेततिओन् ओन् प्रमाणविनिश्चय इइइ अद् व्व्. 28-29" (थे बुल्लेतिन् ओf थे कोछि नतिओनल् चोल्लेगे ओf तेछ्नोलोग्य्, नो. 29, 1988).
इति न्यायात्. तथैकप्रत्यवमर्शनियमे[73]
__________नोतेस्__________
[73] म् & स्ह् तथा एक-.
वाचकलिङ्गसम्बन्धसामान्यसामानाधिकरण्यादिव्यवहारा[74][75]ज्ञातव्याः.
__________नोतेस्__________
[74] स्ह् -वहाराज्.
[75] च्f. प्व् इ 85-86; प्व्स्व् 42, 5-43, 11.
[76]विच्छेदं सूचयन्न्[77]एकम् अप्रतिक्षिप्य वर्तते।
यदान्यं तेन स व्याप्त एकत्वेन च भासते॥
__________नोतेस्__________
[76] य् इ : 86.
[77] स्ह् सूत्रयन्न्.
सामानाधिकरण्यं[78]स्यात् तदा बुद्ध्यनुरोधतः।[79]
__________नोतेस्__________
[78] म् सामान्यनाधिक-.
[79] = प्व् इ 131-132अब्.
[स्ह्37]अन्यथा नीलोत्पलादिशब्दानां गुणजात्यादिभेदाद् अनेकार्थत्वेनैकत्रोपसंहाराभावान्[80]न सामानाधिकरण्यम्, नापि विषयत्वे[81]ऽप्य् एकत्रोपसंहारस्[82]तन्निमित्तानाम् एकत्र समवायाद् इति चेत्, आयासेवत्[83]विवर्तते स्वपक्षनिर्वाहनिर्बन्धेनान्धम्-भविष्णुः परः. परम् अयम् अनुपलम्भो भूयिष्ठदौष्टर्यनिष्ठ्यूतपरानुरोधः[84]परिपन्थी. ततश् चाद्यापोहो[85] ऽन्यव्यावृत्तिर्[86][87]एकप्रत्यवमर्शविषयो[88]दृश्यविकल्प्यार्थैकीकृतः[89]स्वभाव इत्य् अनर्थान्तरम्. गतम् आनुषङ्गिकम्.
__________नोतेस्__________
[80] म् & स्ह् -त्वेन एक.
[81] स्ह् -प्वे.
[82] म् एकक.. पोसं- ( ओने लेत्तेर् नोत् च्लेअर् ) ; स्ह् एकतोपसं-.

[83] स्ह् आयात्मवत्.
[84] म् लोओक्स् नोत् -दौ- ( स्ह् ).
[85] म् -द्याप्पोहो.
[86] स्ह् -पोहोऽनन्य-.
[87] च्f. त्र् 36, 12.
[88] स्ह् प्रत्येव-.
[89] म् & स्ह् विकल्पा-.
सामान्यव्यवहारवद्[90]घटादिद्रव्यव्यवहारोऽपि ज्ञेयः.
__________नोतेस्__________
[90] म् -वद्यद्घटा-.
तेषाम् एव घटादीनां[91]साधारणं यत् फलम् उदकाहरणम्, तत्र [म्18ब्] ये हेतवो न भवन्ति घटसन्निवेशेनावस्थिता रूपादयः, तेभ्यो व्यवच्छेदे घटश्रुतिः. एवं घटादिश्रुतिर् अपि विवृता. उक्तञ् च
__________नोतेस्__________
[91] म् & स्ह् रूपादीनां.
"रूपादिशक्तिभेदानाम् अनाक्षेपेण वर्तते।
तत्समानफलाहेतुव्यवच्छेदे[92]घटश्रुतिः॥
__________नोतेस्__________
[92] म् & स्ह् -च्छेदघ-.
ततो[93]न रूपं घट इत्य् एकाधिकरणा श्रुतिः।
भेदश्[94]चायम् अतो जातिसमुदायाभिधायिनोः[95]॥"[96]इति.
__________नोतेस्__________
[93] अतो इन् अल्ल् प्व्-कारिका एदितिओन्स् .
[94] भेदोऽयम् ईदृशो इन् मियसकऽस् एदितिओन् (अच्त इन्दोलोगिच, इइ, प्. 16).
[95] म् -यि(?)नोर्.
[96] = प्व् इइ 100-1.
संस्थानवर्णावयवैर् विशिष्टे यः प्रवर्तते।
शब्दो न तस्यावयवे प्रवृत्तिर् उपलभ्यते॥[97]
__________नोतेस्__________
[97] = व्प् इइ-155 (ब्-पाद wअ "...ऽर्थे प्रयुज्यते". मत "...यः..." नो वरिअन्त् मो अरु.).
[98]यथा चक्रचित्राढकादयः[99].
__________नोतेस्__________
[98] य् इ : 87.
[99] म् चक्र । चित्र-आढका-.
[स्ह्38] ननु तन्तुषु प्रावरणादिकार्यं सम्भवि, घटे[100]ऽसम्भवि[101], ततस् तत् तेभ्योऽर्थान्तरं घटः[102]. यथा -- उदकधारणम् असम्भवि पटे घटे सम्भवत्, पटाद् घटं भेदेन व्यवस्थापयति. सत्यम्. सिध्यत्य् एवम् अर्थान्तरम्. न पुनः क्रियावद् गुणवत् समवायिकारणं[103]द्रव्यं पराभिप्रेतं सिध्यति. रण्डाकरण्डपरिपिण्डितेभ्यो हि तन्तुभ्यस्[104]तानप्रतितानीभूता अन्ये[105]तन्तवः शक्तिभेदेऽपि भिन्नाः सिध्यन्ति.
__________नोतेस्__________
[100] म् & स्ह् पटे.
[101] म् -टे सम्भवि.
[102] म् & स्ह् पटः.
[103] च्f. व्स् 1, 1.4: "क्रियावद् गुणवत् समवायिकारणम् इति द्रव्यलक्षणम्".
[104] च्f. व्र् 37, 1f.: "रण्डाकरण्डपिण्डिततन्तुभ्यः.....सितातानवितानवस्था... ".
[105] स्ह् -भूतास्त्वन्ये.

न वयं द्रव्यस्योपरि बद्धक्रुद्धः[106], किन् तर्हि प्रत्यक्षम् एवन् नक्षते[107] ऽनुपलभमानं द्रव्यम् अरूपादिरूपम्[108]. तस्मान् नैकरूपा रूपादयस् तन्त्वादयो वा, तेषाम् एवान्तरशक्तिभेदाद् रूपतन्तुघटपटरज्जुप्रभृतयो व्यपदेशाः[109], न तु व्यप [म्19अ] देशेभ्यो[110]ऽर्थान्तरपरिकल्पनम्[111]उचितम्. तद् उक्तम् "अपरापरप्रत्यययोगेन[112]प्रतिक्षणं सन्तवन्तः[113]संस्कारा यद्य् अपि कुतश्चित् साम्यात्[114] सरूपाः प्रतीयन्ते, तथापि भिन्न एवैषां स्वभावः[115], तेन किञ्चिद् एव कस्य चित् कारणम्"[116] इति.
__________नोतेस्__________
[106] म् & स्ह् -क्रुधः.
[107] म् -क्षम् एवन्नक्षमेवन्नक्षते.
[108] च्f. त्र् 36, 2-3: "अरूपादिरूपसामान्य- ( स्ह् wअ स्वरूपादिरूपसामान्य-)".
[109] च्f. प्व् इ 82.
[110] म् रेपेअत्स् व्यप.
[111] स्ह् ओम्. परि.
[112] स्ह् -प्रन्यय-.
[113] स्ह् सन्तन्तन्त (सन्तन्वानाः?).
[114] म् साम्यत् सरू-; स्ह् सामान्यरूपाः.
[115] म् & स्ह् -वस् तेन.
[116] = ह्ब् 12*, 4-7 = व्र् 9, 17-19.
द्रव्यादिपरपरिकल्पितं दृश्यम् अदृश्यं[117]वास्तु[118].
__________नोतेस्__________
[117] म् दृश्यदृश्यं.
[118] म् & स्ह् वाऽस्तु.
"अप्रवृत्तिः[119]प्रमाणानाम् अप्रवृत्तिफलासति।"[120]
__________नोतेस्__________
[119] म् & स्ह् ओम्. ः.
[120] = प्व् इ 3अब्.
इति न्यायात्[121]सद् इति न व्यवहर्तव्यम्. एकप्रत्यवमर्शम् अपेक्ष्यापुनरुपलभ्यमानेन[122] व्यवहारः.
__________नोतेस्__________
[121] म् ऽसतीति न्या-; स्ह् ऽसती" इति न्या-.
[122] स्ह् -र्शमनपे-.
तद् एवम् [स्ह्39] इन्द्रियार्थाद् उत्पद्यमानं नियतप्रतिभासम्[123][124]अपि यत्प्रतिभासाच्[125] चाविद्यानुभववासनावशाद्[126][127]उदीयमानं ज्ञानम्.
__________नोतेस्__________
[123] च्f. न्ब्त् 49, 1-51, 3.
[124] य् इ: 88.
[125] स्ह् यत् प्र-.
[126] म् -साञ् चावि- ; स्ह् -साऽर्थ्याऽवि-.
[127] च्f. त्र् 34, 9; 43, 4.
अत्र प्रयोगः ----- यत् पूर्वापरकालस्वभावाननुसन्धायि[128]
__________नोतेस्__________
[128] च्f. त्भ् 11, 15f: "पूर्वापरम् अनुसन्धाय शब्दसङ्कीर्णाकारा प्रतीतिर्.....; प्व् इइइ 174=प्विन् इ व्.8.
रूपाद्येकाकारनियतप्रतिभासं ज्ञानं न तत्[129]
__________नोतेस्__________
[129] स्ह् इन्सेर्त्स् तु; म् तत् तत्?
सङ्केतव्यवहारकालोपयोगिशब्दसंसर्गयोग्यप्रतिभासम्, यथा रूपादिविकल्पविज्ञानस्वरूपविषयोऽनुभवः[130][131], यथोक्तसाधनोपेतञ् च चक्षूरूपजनितं[132] विज्ञानम्.
__________नोतेस्__________

[130] स्ह् इन्सेर्त्स् ह्य् ; म् -षयो अनु-.
[131] च्f. न्ब् इ स्. 5: "अभिलापसंसर्गयोग्यप्रतिभासा प्रतीतिः कल्पना".
[132] म् विज्ञातनं.
अयं कारणविरुद्धोपलम्भः[133][134]सम्भावनीयः[135]. नासिद्धिः[136].
__________नोतेस्__________
[133] म् इन्सेर्त्स्। (दण्ड).
[134] च्f. प्व् इइइ 287.
[135] म् & स्ह् -नीयो.
[136] म् & स्ह् -द्धिसिन्-.
सिन्धुरवधूविधूतत्वेन
"प्रतिभासोऽस्य नास्येति नोपपत्तेस् तु गोचरः।" इति,
"संवेदनस्य तादात्म्ये न विवादोऽस्ति कस्य चित्।"[137]
__________नोतेस्__________
[137] = प्व् इइइ 422अब्.
इति न्यायात्. स्वरूपसंवेदनाद् एव यथोक्तनियतस्वभावसिद्धेः. अनियतप्रतिभासे शब्दसङ्केतस्य सुसङ्कलितत्वात्[138]कार्यकारणभावसिद्धौ सत्यां न शंसनीयम्[139] अंशेनापि[140] संशयावहत्वम् अस्य. नापि विरोधोऽपि नामास्य सन्निधानम् अनुबध्नाति.
__________नोतेस्__________
[138] स्ह् ससङ्क-.
[139] म् संश-.
[140] म् -नीयं मंशे-.
सपक्षताम् आवहति, विकल्पविज्ञानस्वभावानु[म्19ब्]भवे सम्भवात्.[141]
__________नोतेस्__________
[141] च्f. त्र् 39, 6: "यथा रूपादिविकल्पज्ञानस्वरूपविषयोऽनुभवः".
ज्ञानपरोक्षतापक्षस् तु क्षपयिष्यते.
अनियतप्रतिभासं कथं कारणं[142]शब्दयोजनायाः. उच्यते---
__________नोतेस्__________
[142] स्ह् करणं.
"विशेषणं[143]विशेष्यञ् च सम्बन्धं लौकिकीं स्थितिम्।
गृहीत्वा सङ्कलय्यैतत् तथा प्रत्येति नान्यथा॥
__________नोतेस्__________
[143] म् & स्ह् ओम्. ं.
यथा दण्डिनि"[144]
__________नोतेस्__________
[144] = प्व् इइइ 145-146अ. च्f. प्विन् इ व्. 7.
यद् विज्ञानं विशेषणरूपतया वाचकं परिच्छिनत्ति, रूपतया च नीलादिकम्.
सम्बन्धव्यवहारकालव्यापिनापि[145]स्वभावेन विशेषणं विशेष्यञ् च भवद् भवेत्.
__________नोतेस्__________
[145] य् इ: 89.
तादृशञ् च रूपं गृह्णद् विशेषणं विशेष्यं [स्ह्40] वा गृह्णीयात्.
विशेषणविशेष्ययोश्[146]च सम्बन्धम्. लौकिकीं स्थितिं पुरुषो दण्डी न पुरुषी दण्ड इति.
__________नोतेस्__________

[146] म् & स्ह् -णविशेषयोश्.
शिरोमान्[147]समग्रेण[148]शृङ्गेण शृङ्गी, न गलके लम्बमानेन. तथा समस्तं स्मृत्वा विशेषणयुक्तविशेष्यं सकृद् गृह्णाति, नानेवंरूपत्वे.
__________नोतेस्__________
[147] म् -माद्?
[148] म् -ग्रेन.
तथा हि पुरुषश् चास्ति दण्डश् च, किं न सर्वे दण्डिनः संयोगाच् चेत्, संयोगोऽप्य् अस्ति.
किं न सर्वे दण्डिनः, संयोगस्य गुणत्वेन यत्रासौ समवेतः स एव दण्डीति चेत्, समवायोऽप्य् अस्ति. किं न सर्वे दण्डिनः, यदङ्गतया गृह्यते स एव दण्डीति चेत्, एवं तर्हि दण्डादेर् अपि[149]सांवृतताम् अभिख्यायात[150].
__________नोतेस्__________
[149] म् लोओक्स् -देवपि ओर् -देचपि.
[150] म् -वृताति?आयातं; स्ह् -वृताऽभिव्यापातम्(?).
यत् पूर्वापरकालाननुसन्धायि विशेषणेन सह विशेष्यस्याग्राहकञ्[151]च[152]तन् नियतप्रतिभासम् उच्यते, तत् कथं न कारणं विरुद्धम्.
__________नोतेस्__________
[151] म् & स्ह् -स्यग्राह-.
[152] स्ह् ओम् . च.
प्रबलविकल्पवासनापवनरयप्रेर्यमाणात्मनो ज्ञानपादपस्यान्यत्र प्रतिपच्छायान्यत्राध्यवसायपाण्डुपत्रप्रयातः[153][154].
__________नोतेस्__________
[153] म् ऽन्यत्रावध्य-.
[154] स्ह् -त्रपातः!
अथ को[155]ऽध्यवसायो नाम. यदि ग्रहणं ग्रहणम् इति वक्तव्यम्, अथापि [म्20अ] तदभावस् तथाप्य् अग्रहणम् एवास्तु. सत्यम्. असन्निहिततयानुसन्धानम् अध्यवसायो ग्रहणविशेषः.
__________नोतेस्__________
[155] ओर् कथं को? म् & स्ह् कथको.
यत् स्मरणादिसामग्रीरहितेन्द्रियजनितं[156]तन् निर्विकल्पम्[157]अस्तु, यत् स्मरणादिसामग्रीसव्यपेक्शेन्द्रियजं तद् विकल्पकम्[158]अस्तु. न, [स्ह्41] अविषयेऽवृत्तेः.
__________नोतेस्__________
[156] स्ह् ग्रीसव्यपेक्षेन्द्रि-.
[157] स्ह् -ल्पकम्.
[158] स्ह् तत् सविकल्-.
प्रत्यक्षस्यासन्निहितं[159]विशेषणत्वादि न विषयः. विशेषणत्वं हि न वस्तुनः[160]सम्प्रत्य् अस्ति.
__________नोतेस्__________
[159] य् इ: 90.
[160] स्ह् वस्तुतह्.
अस्तित्वे[161]किं[162]स्मरणेन, ततश् च स्मरणेनोपनीतम् अपि विशेषणत्वादि नासन्निहितत्वं[163] जहाति.
__________नोतेस्__________
[161] म् अस्तिकेत्वे.
[162] स्ह् कि.
[163] स्ह् त्वादिना सन्नि-.
तस्माद् असन्निहितत्वात् प्रत्यक्षाविषयः.
न च जात्यादिविशिष्टार्थविकल्पश् चक्षुरर्थसन्निधाव् एव भवति, अतीतादिष्व् अपि सम्भवात्, विना चार्थैः निमीलितविलोचनस्यापि[164]गौर् इति विकल्पनात्.[165]
__________नोतेस्__________
[164] स्ह् -चनन्यायि-.
[165] च्f. त्भ् 12, 15f. त्भ् 13,2-4: यदि पुनः कल्पनाज्ञानम् अर्थाद् उपजायते, तेनापि तदा घटादिर् अर्थो दृश्येत. ततश् चान्धस्यापि रूपदर्शनप्रसङ्गः, न चास्ति.

नान्यथेदन्तयेति[166]चेत्. इदन्तया विशिष्टं ज्ञानं न[167]सन्निहितार्थनिश्चयरूपम् अध्यक्षम् अक्षसापेक्षञ् च, उभयनिरपेक्षत्वात्[168]. तथा हि "शुक्लो गौर् अयम्" इति चाक्षुषो[169] ऽनन्तरं तथा स्पृशतो ऽपि "सुकुमारः शुक्लो ऽयं गौर्" इति. उभयविषयम् अपि निश्चयनम् इदन्तया विशिष्टम्.
__________नोतेस्__________
[166] म् -दन्तत्प्रयेति.
[167] म् & स्ह् ओम् . न.
[168] म् उभय । निर-.
[169] म् चक्षु-.
न चान्धतमसे रूपस्य शक्तिर् अस्ति, न वा चक्षुषः. न च स्पर्शेनेन्द्रियेण[170]रूपग्रहणम् एवं स्पर्शस्य चक्षुषि व्यभिचारो वाच्यः. तस्माच् चक्षुःस्पर्शनाभ्यां[171]भिन्नं विषयम् उपलभ्यान्यद् एव तत्सहचरसमुदायविषयं स्मार्तम्[172]अभेदज्ञानम् उत्पद्यते.[173][174] तथा विशेष्यान् स्वैर् इन्द्रियैर् भिन्नान् उपलभ्यार्थान्तरव्य[म्20ब्]वच्छेदविषयम्[175]अभेदेन[176] सर्वत्र मानसं ज्ञानम् उत्पद्यते. न भावगुणत्वयोः प्रत्यक्षम्, तस्यानुपलक्षणात्[177].
__________नोतेस्__________
[170] स्ह् स्पार्शे-.
[171] स्ह् ओम् . ः.
[172] स्ह् स्पर्शम्.
[173] = प्स्व् (म्. हत्तोरि, "दिग्नाग, ओन् पेर्चेप्तिओन्" हर्वर्द् ओरिएन्तल् सेरिएस्, नो. 47, चम्ब्रिद्गे, 1968) प्. 48, 6-10 (त्रन्स्लतिओन्); प्. 204, 35-37; प्. 205, 34-36.
[174] = प्स्व् (म्. हत्तोरि, ओप्. चित्.) प्. 48, 15-28 (त्रन्स्लतिओन्); प्. 206, 1-7; 205, 37-207,5.
[175] अर्थ( तिब् दोन्) अद्देद् fरोम् प्स्व् .
[176] स्ह् -षयभेदे.
[177] स्ह् -पलम्भात्.
प्रत्यक्षाभिमान एष[178]कुतार्किकाणाम्, प्रत्यक्षासन्निवृत्तित्वात्.
__________नोतेस्__________
[178] म् -मानं एष; स्ह् मानम् एषु.
उक्तञ् च [स्ह्42] "दर्शनस्पर्शनान्वयो[179]मानस एव स्मार्तो[180]विभ्रम" इति. "यम् अहम् अद्रक्षं तम् एव[181]हि स्पृशामी"ति[182]विकल्पाद्[183]द्रव्यपरिकल्पः कल्पावधिव्यसनम्, भ्रान्त्यैव समर्थितत्वात्. तस्मान् मनो ऽभिसंस्कृतम् अर्थविशेषणम् अर्थं नेन्द्रियं प्रत्येति.
__________नोतेस्__________
[179] स्ह् -र्शनाऽनन्वयो.
[180] य् इ: 91.
[181] म् यमहामुद्राक्षकं तम् एव; स्ह् यमहामुद्राक्षित[?]मेव.
[182] न्भ् अद् न्स् 3, 1, 1: "...यम् अहम् अद्राक्षं चक्षुषा तं स्पर्शनेनापि स्पृशामीति... "; न्व् अद् न्स् 1, 1, 14: "...यम् अहम् अद्राक्षं तं स्पृशामीति... ".
[183] स्ह् -ल्पात्.
यत् प्रत्येकं समुदाये च तद् वस्तुनो रूपम्[184], तद् यथा नीलत्वम्. यत् प्रत्येकम् असत् समुदाये चास्ति स समुदायधर्मः, यथा चतुरस्रत्वादि.[185]स्थौल्यं तु समुदायप्रतिभासधर्मः[186].[187]बहुषु प्रतिभासमानेषु निरन्तरेषु स्थूलम् इति प्रत्ययः. तेन रूपं स्पर्शो वा स्थूलः, न तु तदतिरिक्तं द्रव्यं स्थूलम् अपतिभासनात्.
__________नोतेस्__________
[184] च्f. त्र् 43,7-8: "शुक्लं हि रूपं प्रत्येकं समुदाये चास्ति वस्तुनो रूपम्".
[185] च्f. न्ब्त् 41,5-42,2; ध्प्र् 42,23-24 ("सन्निवेशश् चतुर्स्रत्वादिः प्रतिभासधर्मः"); 43, 9-10 ("एकोऽयं स्थूल इति तु तथाभूतप्रतिभासाश्रयेण व्यवस्थाप्यमानत्वात् प्रतिभासधर्म इत्य् उच्यते. न वस्तुधर्मः प्रत्येकम् अपरिसमाप्तेर्"; प्विन्त् 10ब्2-3 "मङ् पो र्नम्स् शेस् प ग्चिग् ल स्नङ् ब न रिङ् पो ल सोग्स् पऽइ द्ब्यिब्स् त्स्होग्स् पऽइ युल् ल र्नम् पर् ग्नस् प नि सो सोर् स्नङ् पऽइ छोस् यिन् ग्यि द्ङोस् पोऽइ छोस् म यिन् पऽइ फ्यिर् द्कर् पो म ब्zउङ् न देऽइ छोस् सम् ग्ऽzअन् ग्यि छोस् क्यि द्ब्यिब्स् म ब्zउङ् बस् न स्लु ब यिन् पऽइ फ्यिर् सेर् पोर् शेस् प नि त्स्हद् म म यिन् नो. "
[186] म् -प्रति..भास-.
[187] च्f. त्भ् 66, 18-19: "यद्य् एवं कथं प्रतिभासधर्मः स्थौल्यम् इत्य् उक्तं धर्मोत्तरेण".
अथ यदि प्रतिभासधर्मः स्थौल्यं तदा तत् किम् आन्तरम् आहोस्विद् बहिः, अथ तद् अन्तर् न[188]न बहिर् यद् एव च पुनर् निस्तत्त्वम्[189]आरोपितम् इति चेत्. तदापि नास्त्य् एवेति वक्तव्यम्. किम् उच्यते, "प्रतिभासधर्मः स्थौल्यम्" इति. सत्यम्, स्थौल्यं नामास्थूलपरावृत्तं रूपम्, न विधिरूपं किञ् चित्. ततो निस्तत्त्वम्[190]अपि स्थूलपरामर्शेन[191]व्यवह्रियमाणत्वात् संवृतिसद् एतन्, न तु नास्त्य् एव सर्वथा. सामान्यम् एवैकप्रत्यवमर्शविषयत्वेन यथास्ति. आह च --
__________नोतेस्__________
[188] म् नो; स्ह् यो.
[189] म् & स्ह् निस्तत्वम्.
[190] म् & स्ह् निस्तत्वम्.
[191] स्ह् -लमपरा-.
"स्थूलप्रत्यवमर्शस्य हेतुत्वात् स्थूलता धियः।
स्थूलधीहेतुभावेन भा [म्21अ] वानां[192]स्थूलता मता॥"[193]

__________नोतेस्__________
[192] म् रेपेअत्स् वेनभा.
[193] च्f. प्व् इ 109: "एकप्रत्यवमर्शस्य हेतुत्वाद् धिर् अभेदिनी। एकधीहेतुभावेन व्यक्तीनाम् अप्य् अभिन्नता॥"
[स्ह्43] प्रत्यवमर्श एव किं स्थूलम् आरोपयतीति चेत्.
"अस्तीयम् अपि या त्व् अन्तरुपप्लवसमुद्भवा।
दोषोद्भवा प्रकृत्या सा वितथप्रतिभासिनी॥"[194]
__________नोतेस्__________
[194] = प्व् इइइ 361च्द्-362अब्.
इति न्यायाद् अविद्यानुभववासनाभावित्वाद् इत्य् असकृद् उक्तम्.[195][196]तेन स्थूलं नीलम् इति प्रतिभासे ऽपि न[197]नीले वस्तुरूपे विभ्रमः. विभ्रमस् तु शङ्खे पीतप्रतिभासः. शुक्लं[198]हि रूपं प्रत्येकं समुदाये[199]चास्ति वस्तुनो रूपम्.[200]तत्समुदायधर्मश् च संस्थानम्.
__________नोतेस्__________
[195] च्f. त्र् 34, 9f; 39, 1f.
[196] य् इ: 92.
[197] स्ह् त.
[198] म् शुक्लहि.
[199] स्ह् समुदये.
[200] च्f. त्र् 42, 5: "यत् प्रत्येकं समुदाये च तद् वस्तुनो रूपम्".
शुक्लाप्रतिभासे तदात्मकसंस्तानस्याप्रतिभासः. ततः पीतशङ्खज्ञानं नाङ्गेनापि संवादकम्, नापि च वस्तुनः साक्षात्कारकम्. अतो विशेषणद्वयं विप्रतिपत्तिनिराकरणार्थम्.
यत् पुनर् भ्रान्तिज्ञाने[201], "अलौकिकत्वाद् उभयात्मयोगात् स्मृतिप्रमोषाद् विपरीतचित्तैर्[202]" इत्यादिनानाव्यवहृतिः. तत्र न नाम्नि विवदामहे. विवक्षितवस्तुरूपं न साक्षात्कृतम् इति तु परमार्थः.
__________नोतेस्__________
[201] म् पुनभ्रा-.
[202] म् -चित्तेर्.
"ततो ऽर्थाद् विज्ञानं प्रत्यक्षम्"इत्य् आचार्यवसुबन्धुपादानां लक्षणं न्यूनम्.
नैयायिकीयम् "इन्द्रियार्थसन्निकर्षोत्पन्नं ज्ञानम् अव्यपदेश्यम् अव्यभिचारि व्यवसायात्मकं प्रत्यक्षम्". वैशेषिकीयम् "द्रव्येषु प्रत्यक्षम् आत्मेन्द्रियमनो ऽर्थसन्निकर्षाद् यन् निष्पद्यते तद् अन्यद्" इति. [स्ह्44] कापिलानाम् अपि "श्रोत्रादिवृत्तिः प्रत्यक्षम्. श्रोत्रत्वक्चक्षुर्जिह्वाघ्राणानां[203]मनसाधिष्ठिता[204]वृत्तिः [म्21ब्] शब्दस्पर्शरूपरसगन्धेषु यथाक्रमं ग्रहणे वर्तमाना प्रत्यक्षं प्रमाणम्".
__________नोतेस्__________
[203] स्ह् -त्रंत्वक्-.
[204] म् मनुसा-; स्ह् -णानामर्थसाधि-.
मीमाम्सायाम् "सत्संप्रयोगे पुरुषस्येन्द्रियाणां बुद्धिजन्म तत् प्रत्यक्षम्". सर्वम् एतद् द्रव्यगुणात्मादिनिराकरणाद्[205]अयथार्थम्.
__________नोतेस्__________
[205] स्ह् ओम्. त्मा.
इति तर्करहस्ये स्वपरप्रत्यक्षलक्षणन्यायनिर्णयो द्वितीयः.