निश्वासकारिकातन्त्रम् · अध्याय 1

----
मुक्तबोध इन्दोलोगिचल् रेसेअर्छ् इन्स्तितुते
उसे ओf थिस् मतेरिअल् (ए-तेxत्स्) इस् चोवेरेद् ब्य् च्रेअतिवे चोम्मोन्स् लिचेन्से ब्य्-न्च् 4.0
चतलोग् नुम्बेर्: म्00251
उनिfओर्म् तित्ले: निश्वासकारिका
मैन् तित्ले: निश्वासकारिकातन्त्र
मनुस्च्रिप्त् : इfप्।एfएओ त्रन्स्च्रिप्त् त्0017अ
देस्च्रिप्तिओन्:
त्रन्स्च्रिबेद् fरोम् इfप् त्रन्स्च्रिप्त् त्0017अ
wहिछ् इस् चोपिएद् fरोम् अ मनुस्च्रिप्त् बेलोन्गिन्ग् तो म्. क्. स्. भत्तर्, मदुरै
इत् चोन्सिस्त्स् ओf पगेस् उप् तो 635 (थे रेस्त् ओf थे मनुस्च्रिप्त् इस् इन् त्रन्स्च्रिप्त् त्0017-ब्
सेए मुक्तबोध इfप् ओन्-लिने चतलोग् fओर् बिब्लिओग्रफिच् देतैल्स् .
नोतेस्:
दत-एन्तेरेद् ब्य् थे स्तff ओf मुक्तबोध उन्देर् थे दिरेच्तिओन् ओf मर्क् स्. ग्. द्य्च्zकोwस्कि.
रेविसिओन् 0: fएब्. 5, 2012
इन्तेर्नेत् पुब्लिस्हेर् : मुक्तबोध इन्दोलोगिचल् रेसेअर्छ् इन्स्तितुते
पुब्लिचतिओन् येअर् :
पुब्लिचतिओन् चित्य् :
पुब्लिचतिओन् चोउन्त्र्य् : इन्दिअ
----
॥ श्रीः ॥
॥ ओम् ॥
इति निश्वासकारिकायामेकादशः पटलः ।
यथा ते संस्थिता देवास्तद्बुधा तत्परायणाः ।
ब्रह्माविष्णुश्च रुद्रश्च ईश्वरश्शिव एव च

तस्यापि परमं यच्च तत्परं परमन्त * ।
* * * * * * * परात्परतरं परम्

अकारश्च उकारश्च मकारो बिन्दुरेव च ।
शिवस्तु परतः तस्मात् परतस्तु परात्परः

प्. २)
अकारस्तु स्मृतो ब्रह्मा उकारो विष्णुरेव च ।
मकारो रुद्र इत्याहुः बीजमीश्वर एव च

नादश्शिवो यतो ज्ञेयः सर्वव्यापी परात्परः ।
शैषाश्चैव हि ये तत्वा परात्परतराः स्थिताः

बोद्धव्याः तत्वतो देवी बिन्दुनादाधिकाश्च ये ।
देव्युवाच
अक्षराश्चैव ये * * * * * * * * * ताः

कथमेकत्वमास्थाय गच्छन्ते परमं पदम् ।
ईश्वर उवाच
ओंकारं बिन्दुसंयुक्तं यत्तद्वेदमुखं स्मृतम्

प्. ३)
अकारस्तस्य देवस्य शिवस्य परमात्मनः ।
अकारोकारयोगेन ओंकारं परिकीर्तितम्

ओष्ठाभ्यां संप्रयुक्तस्तु मकारस्संप्रवर्तते ।
इन्दुश्च परतस्तस्य मकारोपरि संस्थितः

चतुष्कलं विजानीयात् चतुर्विद्याविभूषितम् ।
निवृत्तिश्च प्रतिष्ठा च विद्याशान्तिस्तथैव च

एताः कलाः समाख्याताः बिन्दुदेवसुधीमतः ।
ओंकारेण मकारस्तु स्पृष्टो वै नदते यदा

तदा बिन्दु स्पृशत्याशु मकारस्य च मूर्धनि ।
ककारादिमकारान्ताः चतुर्विंशत्कलास्मृताः

प्. ४)
ज्ञातव्या नित्यमेवाहुः त्रिस्थानस्था व्यवस्थिताः ।
सिद्धार्थ का * * कारं बिन्दुदेवस्य लक्षणम्

सामान्यं सर्वतन्त्रेषु तव देवि उदाहृतम् ।
म् कारसदृशाकारं ओंकारस्य तु मूर्धनि

अर्धचन्द्रनिभश्चैव बिन्दोः परतरस्थितः ।
तस्याऽपि परमं यच्च नादरूपी सदाशिवः

परात्परपरातीतो नादस्तं व्याप्यसंस्थितः ।
अतः परतरन्नास्ति शिवात्परतश्च यत्

परिज्ञानस्य देवस्य सर्वकृन्मुच्यते नरः ।
आदिमध्यायतञ्चैव त्रिपञ्च सविसर्गकम्

प्. ५)
पितामहे शरीरस्था आत्मतत्वे व्यवस्थिताः ।
चतुर्थादपरश्चैव गृहीतात्परसप्तमम्

तस्याऽपि परमं यच्च केशवस्य विनिर्दिशेत् ।
आदिमादन्तिमं यच्च अधस्त्वैकादशश्च यत्

आदिमान् पञ्चवैशेषान् * * रुद्रांशमादिशेत् ।
* * * * चत्वारः कलास्थास्ता विजानतः

यस्य यस्य हि यद्भावं तेन तेन हि यन्मया ।
यकारादि क्षकारान्ताश्शिवतत्वे व्यवस्थिताः

मातृका कथिता देवी ओंकारान्तर्व्यवस्थिताः ।
* * * * * * * * * * सर्वदैवतम्

प्. ६)
मुच्यते सर्वपाशैस्तु शिवं याति निरामयम् ।
देव्युवाच
यदेतत्कथितं देव ओंकारं सर्वदैवतम्

तत्कथं कथितं देव ध्यायते देव योगिभिस्तत्वचिन्तकैः ।
ईश्वर उवाच
चित्तञ्चेतो तथा चिन्ता चिन्त्योऽन्य चिन्तकस्तथा

एतद्धि पञ्चकं ज्ञात्वा ततो योगं समभ्यसेत् ।
देव्युवाअच
कीदृशन्तु भवेच्चित्तञ्चेता चैव कीदृशम्

चिन्ता च कीदृशी प्रोक्ता चिन्त्यस्तु चिन्तकं कथम् ।
प्. ७)
एतत्सर्वं पुनः ब्रूहि तत्वतः परमेश्वर

संशयो मे महादेव प्रासादिभवशूलधृक् ।
ईश्वरः
अवधानं स्मृतिश्चित्तं चेता बोध प्रकारकम्

* * * * * * * * * * पुरुषस्मृतः ।
एवं पञ्च प्रकारेण विज्ञाय परमेश्वरी

ततो योगं प्रयुञ्जीत अन्यथा न कदाचन ।
देव्युवाच
अद्यापि संशयो देव योगस्य परमेश्वर

कीदृशन्तु भवेद्योगं तत्वतः कथयस्व मे ।
प्. ८)
ईश्वरः
एवमेतत्समाख्यातं योगिनां योगमुत्तमम्

लक्षभूतमलक्ष्यञ्च द्विप्रकारं प्रकीर्तितम् ।
लक्षं दृष्ट्वा तु वै सम्यक् वेत्ता तत्स्थं नियोजयेत्

तद्गतस्तन्मयो भूत्वा युञ्जनाद्योगमुच्यते ।
सुखदुःखेन संवेत्ति करणैश्च विवर्जितः

निश्चलस्थिरभूतस्तु अलक्षं समुदाहृतम् ।
एष ते योग आख्यातः परञ्च परमञ्च यत्

यः कश्चित्तन्मयी भूतो योगं तस्य समादिशेत् ।
ओं बुद्धीमनोहंकारश्चैता जीवश्च पञ्चमः

प्. ९)
तुर्यस्थाने समाश्रित्य प्रणवस्संव्यवस्थितः ।
प्रणवो बिन्दुबन्धो हि सुषुम्नानादगोचरे

षोडशान्तविसर्गस्थः परतो मुक्तिरिष्यते ।
स एष वाङ्मयो देव मन्त्रपञ्चांशदव्ययः

गीयते सर्वसिद्धान्तैरक्षरस्थानमुत्तमम् ।
स्वभावस्संस्थितस्तत्र ब्रह्मानाम्ना स विश्रुतः

सुखमुच्चार्यमाणस्तु ब्रह्मा तत्राधि दैवतम् ।
उपांशूच्चार्यमाणस्तु विष्णुस्तत्राधि दैवतम्

मनसा स्मरेन्नोच्चार्य शिवस्तत्राधि दैवतम् ।
आत्मा ध्याता मनो ध्यानं ध्येयश्शुद्धो महेश्वरः

प्. १०)
यत्तत्परममैश्वर्यं सर्वव्यापि महेश्वरम् ।
तस्मिन् स्वदेहे देवेशि आत्मा ध्यानेन योजयेत्

निष्कलं प्रणवं कृत्वा अमात्रस्वरवर्जितम् ।
तस्यान्ते तु शिवं कृत्वा समेता मोक्षदं पदम्

यस्यैवं भेदमुत्पन्नं इदं परमदुर्लभम् ।
स गच्छेत् परमं स्थानं कुलकोटिशतैर्युतः

सर्वावस्थां गतोवाऽपि युक्तो वा सर्वपातकैः ।
अवश्यं मुच्यते देवि सर्वस्यानुग्रहे क्षमः

इदं तत्परमं देवि गोपनीयं प्रयत्नतः ।
मुच्यते पश्य देवेशि यन्त्रणारहितोपयः

प्. ११)
पुनरेव प्रवक्ष्यामि भेदं तस्य परापरम् ।
दर्शनास्पर्शनाच्चारे ज्ञेयं ध्यानेन योगिनाम्

प्राप्यते हि परं स्थानं केवलं स्मरणादपि ।
तं प्रवक्ष्याम्यहं देवि यत्सुरैरपि दुर्लभम्

अष्टत्त्रिंशत्कलैर्युक्तं शिवोमिति च यद्भवेत् ।
वेदरूपो हि सोऽवश्यं संसारार्णवतारकम्

देव्युवाच
शिवोंकारविधानोऽयं कीदृशः कथयस्व मे ।
पुन * संदिग्ध उत्पन्नः शिव ओमिति स्मृतः

ईश्वरः
प्. १२)
सर्वतत्वादि देवस्य द्वादशान्तोपरी यदा ।
त्रिकपञ्चान्वितश्चैव शिवोमिति विधीयते

देव्युवाच
अष्टत्रिंशत्कला चैव कस्मिंस्थाने व्यवस्थिताः ।
संज्ञाभिः स्थानभेदे तु कथयस्व * * * *

सिद्धि-ऋद्धिद्युतिर्लक्ष्मीर्मेधाकान्तिस्वधा स्थितिः ।
रजारक्षारतिः पाल्या कामा संयमिनी क्रिया

बुद्धिः कार्या च धात्री च ग्रामिणी मोहिनी भवा ।
तमो मोहाक्षुधा निद्रा मृत्युर्माया भया जरा

प्रवृत्तिश्च प्रतिष्ठा च विद्या शान्तिस्तथैव ।
प्. १३)
शशिनी अङ्गदा इष्टा मरीचिज्वालिनी तथा

* * * * * * * * ईश्वरः शिव एव ।
अर्धचन्द्रश्च शक्तिश्च कलाभिस्सह जानतः

निरोधीह्यर्धचन्द्रस्य नादस्यादूर्ध्वगामिनी ।
शक्तिस्था या मया प्रोक्ता व्यापिनीं तां विनिर्दिशेत्

प्रणवोच्चारणं तस्य * * * * * * * * ।
कत्वं यो न जानाति निरोधी रोधते यदा

द्वयमुत्पन्ननादस्य यच्छब्दं श्रूयते सदा ।
स एव ऊर्ध्वगामी तु नादस्यान्तर्बहिस्थिता

शक्त्यान्तु वीक्ष्यमाणायां यत्तेजः संप्रदृश्यते ।
प्. १४)
सा एव व्यापिनी चैव शक्तेश्चान्तर्बहिस्थिता

अष्टत्रिंशत्कला ख्याता प्रणवस्य समासतः ।
वेदनीयास्तु ता नित्यं शिवतन्त्रानुवर्तिभिः

योऽसौ सर्वगतो देवः सर्वेषां श्रूयते महान् ।
अनिर्देश्यमनाख्यञ्च समो * स्सर्वतस्थितः

अस्तीति भावना तस्य आद्यावस्था तु तस्य वै ।
देवैरपि न विज्ञातं किं तदस्तीति भावना

तस्यैव संज्ञा सञ्जाता शक्तिरित्यभिधीयते ।
प्रत्यक्षा सर्वलोकेषु दृश्यते सर्वतः स्थिता

फलभावन्तु यत्तस्य प्रत्यक्षस्सर्वतः स्थितः ।
प्. १५)
श्रूयते सततं देवि नादाख्येति च विश्रुतम्

अपरस्तस्य भावस्य निरोधीत्यभिधीयते ।
अर्धचन्द्रमिति प्रोक्तं व्यापी चान्ते बहिस्थितः

संयोगेन हि चान्यत्र यः कः * च्चोदितोक्षरः ।
रोधते सर्वयोगीनामर्धचन्द्रेति विश्रुतम्

ज्ञानं योगजपध्येयं शिवाचाग्नि विधि क्रिया ।
इन्द्रियादिषु सर्वेषु ज्ञेयः परतरः स्थितः

कन्दादिनालपद्मानां सर्वेषां सर्वतस्थितः ।
देवी
निष्कलं प्रणवं देव त्वया पूर्वमुदाहृतम्

प्. १६)
पुनश्च सकलङ्कानां किमर्थञ्च सुरेश्वर ।
ईश्वरः
अवगृह्णाति भूतानि मन्त्ररूपेण संस्थितः

मन्त्ररूपं पुरा गृह्य पश्चात् ज्ञानं प्रकाशते ।
पशुपाशं जगन्मूलं पशुपाशात्मकं स्मृतम्

तस्य चोन्मूलने हेतुं मन्त्रमूर्तिर्महेश्वरः ।
विद्यदर्कायुतप्रख्यः सर्वभूतानुकंपनः

मन्त्रमूर्तिगतो देवः कारुण्यात् सशिवोऽव्ययः ।
व्यापिनी व्योमरूपा चानन्तानाथानश्रुता(अनाश्रिता)

मूर्तिर्देवस्य विख्याता प्रणवो ब्रह्मभिर्युता ।
प्. १७)
ईशानपुरुषा घोरवामसद्यादिग्रहः

चराचर * * * स्ता अप्रमेयगुणोदयः ।
प्रणवः सकलो देवः सर्वविद्याधिपः प्रभुः

अविनाशी सुसंपूर्णः तेजो बिन्दुः परश्शिवः ।
प्रणवस्तनुरीशानं धृतं मन्त्रेश्वरेश्वरम्

ज्ञात्वा महे * * * * * * * * * * प्रभुः ॥
प्रणवस्थस्वरावर्णा यावन्तदति सुव्रते ।
तावत्सुरगणास्सर्वे अभिव्यक्ता भवन्ति ते

प्रणवान्तस्थिताश्चैताः प्रणवे तत्वतः स्थिताः ।
प्रणवः सर्वधर्मात्मा प्रणवासक्तचेतसः

प्. १८)
सर्वाधारोऽप्यनाधारः प्रणवोऽनन्तमूर्तिमान् ।
प्रणवे च जगत्सर्वं शब्दाद्यं यच्च तत्परम्

* * मप्रकाशञ्च प्रग्रूढं प्रकटः प्रभुः ।
प्रणवः प्राणानां प्राणः प्रमाणपरिवर्जितम्

ब्रह्मादीनां प्रणेशानां प्रणवात्मा महेश्वरः ।
मन्त्ररूपसमूहस्तु तत्स्वरूपपरश्शिवः

प्रणवप्रभवं सर्वमा ब्रह्मभुवनं जगत् ।
तल्लयञ्च जगत्सर्वमवबुध्यस्व तत्वतः

आदौ तु यादृशं रूपं कलान्तेष्वपि तादृशम् ।
नित्यत्वादन्तरत्वाच्च प्रागुक्तात्प्रणवस्मृतः

प्. १९)
ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च शिवश्शान्तश्च सुवृते ।
प्रणवं तस्य कुर्वन्ति तेनाऽसौ प्रणवस्मृतः

विशुद्धं सर्वगं नित्यं शिवः प्रणवसंस्थितः ।
विद्यादेहं परं शुद्धं आद्यं यत्पारमेश्वरम्

प्रणवस्यान्तर्गतं त यत्किञ्चित् भाससंस्थितः ।
साकायकारशुद्ध्यर्थं स च मोक्षस्य कारणम्

देवनामशेषाणां कृत्स्नस्य जगतस्थितः ।
सर्वव्यापी परो देवः प्रणवः सर्वकर्तृणाम्

प्रणवः सर्वधर्मात्मा प्राणिनां हृदि संस्थितः ।
तिस्रो मात्राऽर्धमात्रा च प्रणवोऽनादिसंभवम्

प्. २०)
प्रणवः सर्वभूतानां हृदिस्थो हि महेश्वरः ।
संवेद्यश्चैव याज्यश्च स ध्येयो जप्य एव च

विश्वात्मा विश्वभावी च बिन्दुसाधनमेव च ।
प्रत्येकसाधनञ्चैव मन्तव्यः प्रणवस्सदा

प्रभुत्वञ्च विभुत्वञ्च महत्वञ्च तथैव च ।
ध्यानमात्रेण देवेशि निस्संदिग्धं वरानने

ध्यातः सर्वेश्वरो देवः सर्वज्ञत्वं प्रयच्छति ।
हृदिस्था देवतास्सर्वा हृदि प्राणे व्यवस्थितिः

हृदि ज्योतीषि सर्वाणि प्रणवोऽयं हृदि स्थितः ।
एतैस्स्त्रिभिस्समायुक्तस्सर्वभूते व्यवस्थितः

प्. २१)
चित्तः चेतोऽधिको देवी आत्मानं वेत्ति तत्वतः ।
चित्तं शरीरमाख्यातं चेता शक्तिः प्रकीर्तिता

एतैर्विहीनं यदात्मानं विषसुप्ते च लक्ष्यते ।
तथा हि लक्ष्यते देवि एतैर्हीनस्तु चेतनः

रूपस्पर्शस्तथा शब्दः त्रिकलः सर्वतः कलः ।
प्रणवः परमः सूक्ष्मं प्रमाणं परिवर्जितम्

प्रसूतिः सर्वतत्वानां सात्वराजसतामसाः ।
एषु वै प्रणवो ज्ञेयः क्षेत्रज्ञस्य तु सारथी

सा की चेता शरीरेऽस्मिन् सर्वभूतगतः प्रभुः ।
स शब्दः प्रणवो ज्ञेयो सर्वमापूर्य तिष्ठति

प्. २२)
प्रकृतिः सा परा सूक्ष्मा सा करोति शिवात्मिकाम् ।
पञ्चाशत्प्रणवा देवि भेदेनैकेन कीर्तिता

ज्ञातव्या योगिभिर्नित्यं शिवज्ञानानुवर्तिभिः ।
वेदसांख्यपुराणेषु पाञ्चरात्रेतिहासयोः

स्मृतयश्च तथा चाऽन्ये ब्रुवन्ति विविधं क्रमात् ।
ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म वदन्ते सर्वयोगिनः

वदन्ते नाऽभिजानन्त इति माया शिवात्मिका ।
देव्युवाच
पञ्चाशत्प्रणवा देव ज्ञातं मे त्वत्प्रसादतः

तस्मिन् वर्णा स्थिता देव बिन्दुनादं तथैव च ॥
प्. २३)
स * * * * * * * * * * * * * * *

* मेतं मया ज्ञातं भगवंस्त्वत्प्रसादतः ।
भूयोऽहं श्रोतुमिच्छामि संशयो मे महेश्वर

ईशानः पुरुषो घोरो वामस्सद्यस्तथैव च ।
विद्येशा लोकपालाश्च अस्त्राणि च यथाक्रमम्

एतेषामविशेषेण मन्त्रोद्धारं वदस्व मे ।
ईश्वरः
शृणु देवि परं गुह्यं मन्त्रसद्भावमुत्तमम्

प्रणवे सर्वमन्त्रास्तु प्रवक्ष्यामि वरानने
अकारस्तु भवेनन्तः प्रथमं यः प्रकीर्तितः

प्. २४)
धर्माद्यस्तु द्वितीयो वै च्छादनानि तथैव च ।
तृतीयं कल्पयेत्पद्मं सानुस्वारञ्च सद्भवेत्

चथ्र्थेन तु बीजेन विन्यसेन्नव शक्तयः ।
मकारः कर्णिकाऽख्यातं तस्य पद्मस्य नित्यशः

एतस्मिन्नंशकाः प्रोक्ता उकारादि समासतः ।
ओंकारान्तेन देवेशि पुष्करान्तेन कल्पयेत्

ऌकाराद्यास्तु ये प्रोक्ता एकारान्ते प्रतिष्ठिताः ।
केसरास्ते तु विज्ञेयाः तस्य पद्मस्य शोभने

एवं विन्यस्य यत्नेन मूर्तिं विन्यस्य पूर्ववत् ।
निवृत्तिश्च प्रतिष्ठा च विद्याशान्तिस्तथैव च

प्. २५)
शान्त्यतीतश्च देवेशि पञ्च ब्रह्मा प्रकीर्तिताः ।
वायव्यमादितः कृत्वा शकारान्तात्प्रतिष्ठिताः

शिवाङ्गानि तु विज्ञेयाः कथितास्तु समासतः ।
षकारस्तु भवेन्नेत्रं सा गायत्री प्रकीर्तिता

क्षस्सावित्री सदा ज्ञेया अस्मिन् तन्त्रे वरानने ।
संपूज्य देवदेवेशि हंसाख्यं च सदाशिवम्

परमाक्षरः परो देवः सर्वतन्त्रसमन्वितः ।
तेन संचिन्त्य देवेशं पूजयेत यथाक्रमम्

प्रथमे विन्यसेद्गर्भं द्वितीये चक्रवर्तिनाम् ।
तृतीये लोकपालांश्च चतुर्थेऽस्त्राणि विन्यसेत्

प्. २६)
ककारादि जकारान्ता अष्टौ वै चक्रवर्तिनः ।
झकारादि तकारान्ता लोकपालाः प्रकीर्तिताः

थकारादि भकारान्ता अस्त्राणि तु यथाक्रमम् ।
अकारेण समायुक्ता विद्येशाः परिकीर्तिताः

बिन्दुना लोकपालास्तु विसर्गेऽस्त्राणि योजयेत् ।
प्रणवेन तु सर्वेषां गन्धधूपविधिक्रमात्

कर्तव्यं सर्वथा देवि आनुपूर्वेण यत्नतः ।
प्रणवेन तु कार्याणि सर्वाण्युक्तानि यानि वै

कर्तव्यं सर्वकार्याणि अविकल्पेन भाविनी ।
पृथिव्यादि शिवान्तञ्च ये तत्वाः परिकीर्तिताः

प्. २७)
प्रणवेन तु सर्वेषां पूजा होमविधिक्रिया ।
कर्तव्यं सर्वकार्याणि जपध्यानादिरेव च

शतत्तृंशच्च होतव्यं पूर्णाहुत्या क्रमेण च ।
एष ते मातृका यागो दुर्लभः त्रिदशैरपि

एष ते मातृकायागो कृतार्थश्च्छिन्नसंशयः ।
व्रजते शिवसायुज्यं निर्मलो विगतज्वरः

आदितः कथितो देवि परमाक्षरसंज्ञितः ।
तस्याऽपि चेदृशं प्रोक्तं यागं देवेन शोभने

एष मन्त्रविभागस्तु प्रणवस्य उदाहृतः ।
पश्चात् * * * * * * * * * * जयात्मकम्

प्. २८)
अचिरेणैव कालेन कालमृत्युं जयिष्यति ।
मासे वर्षशतं प्रोक्तं मासे द्व * * * * *

* तेनात्र सन्देहः सत्यं देवि वदाम्यहम् ।
जपार्चनविधानेन अब्देनैकेन सिद्ध्यति

अतः परं प्रवक्ष्यामि न्यासचक्रे यथाक्रमम् ।
(पूर्व) विन्यसेद्देवदेवेशि यावत्सर्वं समाप्यते

एवं वर्गक्रमेणैव विन्यसेत्सुसमाहितः ।
क्षकारैकेन कर्तव्यं सप्तधा * * * * *

* * * ष्टपत्रेषु कर्णिके च तथैव हि ।
रुद्रबीजसमायुक्ता षडङ्गेन समन्विता

प्. २९)
जुंकारमादितः कृत्वा सकारान्तेन शोभने ।
एके मृत्युञ्जयं तेषु चतुष्षष्ट्या समासतः

उच्चारेण जपं कुर्यात् आनुपूर्वेण योगवित् ।
ध्यानञ्च सततं कुर्यात् मार्गविच्चक्रसंस्थितः

शुद्धस्फटिकसंकाशो ज्ञेयो मन्त्रगणस्तु वै ।
ध्यानेन मनसा * * * * * * न संशयः

कालक्षेत्रं यदा गच्छेत् योगी मृत्युञ्जयेषिणः ।
संपुटं चिन्तयेच्चमुपरिष्ठाद्द्वितीयकम्

एवं कृत्वा तु देवेशि अध्वानन्तु व्रजेत् सदा ।
लक्षैकं जपते * * * * * * * * * *

प्. ३०)
विषयस्य हनेन्मृत्युप्रतिरोधीवशेन तु ।
एष ते कथितो देवि चक्रमृत्युञ्जयं प्रति

मुच्यते सर्वरोगैस्तु अमृतीशसमो भवेत् ।
पुनरेव प्रवक्ष्यामि दीक्षाञ्चक्रे वरानने

जन * * * * * * * * क्षेपविवर्जिताम् ।
संहृत्य सर्वसंहारं विधिं कुर्यात्समासतः

परमाक्षरेण देवेशि प्रोक्षणाभिरक्षणं स्मृतम् ।
पूज्यसंस्कारशुध्यर्थं पशूनां लंभनं तथा

सर्वमनेन कर्तव्यं * * * * * * * * ।
क्रममनसालोक्य ध्यायेच्चैव यथाक्रमम्

प्. ३१)
अग्ने चैव तु देवेशि पशुदेहे विशेषतः ।
ध्यात्वा चक्रं यथावस्थं कर्मकुर्याद्यथाक्रमम्

पूर्वपत्रात्तु आरभ्य यावत्सर्वं समाप्यते ।
* * * * * * * * * * * त्यविचक्षणः

हृच्चक्रे योजयित्वा तु होमं तत्र समारभेत् ।
शतं शतञ्च होतव्यं पूर्णाहुत्या क्रमेण तु

नाडिमार्गेण संयोज्य यस्ते तु * विशेद्धनः ।
तत्र पूर्णाहुतिर्देया पुनरन्येषु योजयेत्

पूरकेणैवमाकृष्य हृदि चक्रे प्रवेशयेत्
* * वकेनैव देवेशि * * * लस्मृतः

प्. ३२)
एवन्नाडीषु संयोज्यमानुपूर्वेण सुव्रते ।
एष यागविधानन्तु न दद्याद्यस्य कस्यचित्

एक * * * * कञ्च * * * * * * * * ।
* * * ज्वरत्यक्तो स्वशरीरेण सुव्रते

देवैश्च समतां याति मत्समीपे न संशयः ।
एतद्गुह्यान्तरं सर्वमाप्रेमातुल * * *

* * * * * * * * * देवी अतः परम् ।
अष्टपत्रं लिखेत्पद्मं मन्त्रं विन्यस्य यत्नतः

हृच्चक्रे सर्वमेतत्तु पूर्वोक्तविधिमाचरेत् ।
यदिष्टं तं यजेन्मन्त्री सिध्यतो नात्र संशयः

प्. ३३)
अविकल्पेन देवेशि स सिद्धिफलभाक् भवेत् ।
हृच्चक्रे देवता न्यासं कृत्वा पूर्वं वरानने

मण्डलानान्तु विन्यासं पूर्ववत्कारयेत्प्रिये ।
एतद्गुह्यतमं देवि न देयं परिकीर्तितम्

परीक्ष्य च दातव्यं न नास्तिकनिन्दके ।
तर्कानुमानबुध्या तु निगृह्यार्थीव शासनम्

गृहीतं नैव सिध्येत तस्मात्तं परिवर्जयेत् ।
त्रिगुणस्सगुणोवाऽपि सर्वावस्थोऽपि देशिकः

पूजनीयस्सदा * * शिवतत्वविदैस्सदा ।
न्यासं पूर्वं मया प्रोक्तं सूत्र उत्तरसंज्ञिते

प्. ३४)
तदेव तस्मिन् विज्ञेयं मुद्रास्ता एवं कीर्तिताः ।
न कुर्यादन्यथा देवि आज्ञैषा पारमेश्वरी

अविदित्वा तु यो मोहाद्विधिमेतदनुत्तमम् ।
मृत्युनाशनहेत्वर्थं स स्निग्धफलभाक् भवेत्

आप्यायनविधिज्ञश्च न्यासयोगविधानवित् ।
नाडिसञ्चारतत्वज्ञः स मृत्युं विजयिष्यति

दाहशोषपरिक्षीणः अर्धानेनापकामतः ।
धू * * वरानेन ह सुषिम्नाभिन्नमस्तकम्

एवमादि विभागेन यः कश्चित्तत्त्ववेदिकः ।
स मुक्त इति विज्ञेयश्शेषाद्यात्मविडंबकाः

प्. ३५)
तत्वानि यो विजानाति तत्त्वानां व्याप्तिरुत्तमम् ।
धर्माधर्मान्न लिप्येत स सर्वानुगृहे क्षमः

ब्राह्मणक्षत्रियो वेश्यः शूद्रो वा तत्वविद्यदा ।
विभक्तिं नैव विद्येत यथाग्नावग्निरेव हि

क्षीरे क्षीरं यथा न्यस्तो तोये तोयमिवार्पितम् ।
विभागो नैव विद्येत तत्वमिश्वर भावितम्

यथा हि सरितस्सर्वास्सागराश्रयसंस्थिताः ।
विवेकन्तु न शक्यन्ते रसभावं पृथक् पृथक्

तद्वद्वर्णाश्रमा देवि दीक्षितो यदि व पशुः ।
शिवभाव समायुक्तो तुल्यमेतन्नसंशयः

प्. ३६)
शिवतन्त्रं समाश्रित्य विभक्तिं यः करिष्यति ।
स पच्येन्नरो घोरेषु द्वात्रिंशन्नरकेषु च

ब्रह्मणस्तु दिनाः पञ्च दिनाः पञ्च च केशवे ।
दिनत्रयन्तु रुद्रस्य प्रायश्चित्तीयते नरः

तस्मात्सर्वप्रयत्नेनेत्यविवेकी सदा भवेत् ।
विवेकी गच्छतेऽधस्तात् अविवेकी * * * जेत्

एतत्ते कथितं देवि तत्वानां व्याप्तिरुत्तमा ।
त्वया गुप्ततरं कार्यं न दद्या परदीक्षिते

दशद्वादशभिष्षड्भिः त्रिभिर्वर्णामनुत्तरात् ।
अथवा सत्य एव स्यात् विदिताराधि तोर्यदा

प्. ३७)
* * * * * * * शिववत्वं विनिर्दिशेत् ।
न लिखेत्पुण्यपापेभ्यो सत्यं देवि उदाहृतम्

चिच्छक्त्यागमेचोक्तं विधिनानेन सुवृते ।
सर्वे ते प्रणवा ज्ञेयाः काममुक्तिफलप्रदाः

एष ते मातृकायागः कथितस्तव शोभने ।
येन इष्टो इष्टं वा अ * * * * * * * *

इति निश्वासकारिकायां ज्ञानकाण्डप्रकरणे द्वादशः पटलः ।
ईश्वरः
हृत्पद्मं संप्रवक्ष्यामि दशग्रन्थिष्ववस्थितम् ।
यथा सा साधना तत्र मातृका * * * * * *

प्. ३८)
* * * मसद्भावं सर्वव्यापीति विश्रुतम् ।
स एवं संस्थितो नित्यं देही देहत्वमागतः

आपादतलमूर्धान्तं स्वेच्छया यः प्रवर्तते ।
स एव नालमित्युक्तं आधारं सर्वदेहिनाम्

अष्टपत्रं भवेत्पद्मं षोडशच्छदमेव वा ।
अभयोरेव जानीयात् संपुटं परमं महत्

पूर्वपत्रात्समारभ्य आदिवर्गन्तु विन्यसेत् ।
एकैकमक्षरं विद्यात् पत्रे पत्रे यथाक्रमम्

ककारादिभकारान्तान् केसरान्तान् विनिर्दिशेत् ।
मकारं कर्णिका ज्ञेया तस्य पद्मस्य मध्यतः

प्. ३९)
यकारादि क्षकारान्तान् पुष्करान्तान् विनिर्दिशेत् ।
एष पद्मविधिप्रोक्तो हृत्पद्मस्य विशेषतः

अङ्गुष्ठाद्यावन्मूर्धान्तमेवमेव विधिस्मृतः ।
विधिमेव सकृत् ज्ञात्वा न भूयो जन्मतां व्रजेत्

षट्पदास्वादलोभेन यथा पुष्पाणि जिघ्रति ।
एवं सर्वेषु पद्मेषु हृदिस्थो याति नित्यशः

यदेतद्धृतिपद्मन्तु अधोमुखमवस्थितम् ।
तस्य मध्ये तु चात्मानमधश्चोर्ध्वमवस्थितम्

अहर्निशास्तु देवेशि मध्यस्य क्रीडते प्रभुः ।
भुङ्क्ते तु विविधान् भोगान् धर्माधर्मेष्ववस्थितः

प्. ४०)
घटीयन्त्री यथा कश्चित् एकत्स्थः पूरयेद्बहून् ।
तद्वद्देहस्थितो देही पूरके रेचकेऽपि च

योऽसौ ज्ञेयमिति प्रोक्तं सर्वेषां श्रूयते महत् ।
स एव चेतनाऽत्मस्थः चेष्टा ह्येतानि कारयेत्

स जीव इति विज्ञेयस्सर्वेषाञ्च व्यवस्थितः ।
प्रेरकः सर्वभूतेषु इन्द्रियैश्च विशेषतः

शुभाशुभेषु सर्वत्र उभयोरपि धावति ।
धर्मिष्ठानान्तु धर्मिष्ठः पापिष्ठानान्तु पापकृत्

अविज्ञातः पशुस्सोहि विज्ञातः पति रेव सः ।
एवं पशुपतिश्चायं सर्वप्राणिषु संस्थितः

प्. ४१)
शुद्धस्फटिकसंकाशं तारकेण तु लक्षयेत् ।
खद्योतमिव नाभाति प्रमाणमिच्छया स्मृतम्

स जीवः स पशुश्चैव स शिवो ज्ञेयमेव च ।
मनश्च चेतनश्चैव स एव परिगीयते

देव्युवाच
जीवं कथय देवेश पशुञ्च शिवमेव च ।
ज्ञेयं मनश्च चेता च कथयस्व विभागतः

ईश्वर उवाच
शुभाशुभेषु सर्वेषु जीवः संयुज्यते यदा ।
जीवन्ते सर्वभूतानि जीवस्तेनेह कीर्तितः

प्. ४२)
तमादि कालरुद्रान्तं पाशानैकस्तु पाशितम् ।
भ्रमते भ्रममाणस्तु पशुस्तेनैव कीर्तितः

अविज्ञातः पशुस्सोहि विज्ञातश्शिव एव हि ।
ध्यायते पूज्यते यस्मात् तस्माच्छिव इति स्मृतः

अगृह्यस्सर्वभूतेषु नामभिश्च विवर्जितः ।
अस्तीति भावना यस्मात् तस्मात् ज्ञेयमिति स्मृतम्

शुभाशुभेषु कर्मेषु सङ्कल्पं कुरुते सदा ।
मानयोन्द्रे यान्यस्ता * * * * * * * * *

* * * इति स * * * भावे व्यवस्थिता ।
प्रेरकस्तेषु सर्वेषु मनस्थः परमेश्वरः ॥ इति

प्. ४३)
चितिस्वरूपपिण्डेषु चेतना भावमानतिः ।
स्पर्शितं वेदते यस्मात्तस्माच्चेता इति स्मृतः

देव्युवाच
अधोमुखन्तु यत्पद्मं कथमूर्ध्वमुखं भवेत् ।
अङ्गुष्ठाद्यावमूर्धान्तं नीत्वा शिवपदं व्रजेत्

तदहं श्रोतुमिच्छामि यथावत्त्वत्प्रसादतः ।
ईश्वरः
अष्टमेन हि तत्वेन जातवेदो द्वयेन च

अधोर्ध्वगतसंयुक्तमायतेन शिवं व्रजेत् ।
अधोमुखन्तु यत्पद्मं वर्तते नित्यमेव हि

प्. ४४)
अभेद्यं सर्वयोगीनां गुरुवाक्य बहिष्कृतम् ।
यथा च भेदमायान्ति अधः पद्मो वरानने

तदहं संप्रवक्ष्यामि भेदामृतमनुत्तमम् ।
दशग्रन्थि विभेदन्तु क्षुरिकातो यदा भवेत्

अथ ते कथयिष्यामि भेदं तस्य परापरम् ।
भास्करप्रभवे मार्गे ध्यातव्यं ज्योतिमण्डलम्

तदेव संमुखो मन्त्री मरणं परिकीर्तितम् ।
तत्तेजोऽन्तर्हितं कृत्वा स्वमार्गं पूरकेण तु

मुखनासापुटे कर्णौ चतुष्टौ तु निमित्तकौ ।
शिखापञ्चसमोपेतं ध्यातव्यं योगिभिस्सदा

प्. ४५)
स्रवन्तममृतं दिव्यं शिखामध्ये विचिन्तयेत् ।
निर्धूमाग्नौ पतत्येव शिष्यते च मुहुर्मुहुः

एवं ते शोषमायान्ति अधः पद्मसमन्ततः ।
आपूर्य कुंभकेनैव चित्राकारं विचिन्तयेत्

सुषिरं दृश्यते तत्र बीजं दीपस्य बोधिता ।
ततस्तेनैव मार्गेण शनैरेचक सुव्रते

ततस्तु प्रथमां ग्रन्थिच्छेदयेच्छेदकेन तु ।
एवं क्रमेण देवेशि यावन्मूर्ध्नि समाहतम्

ततो हुंकारं कुर्वीत ऊर्ध्वं वायुं सुरेचयेत् ।
वेगेनाक्षिपतस्तत्र मूर्छा कंपश्च जायते

प्. ४६)
पतते मोहमापन्नो लब्धचेताश्च योगवित् ।
पुनराप्यायनं कुर्यात् मूर्छाकंपं विनाशयेत्

अमृतस्यन्दिनी बिन्दुरीढायाः प्रवहेन तु ।
चिन्तयेत्प्लावयत्येवं तत आप्यायतेद्ध्रुवम्

अधोमुखेन पद्मेन परिवृत्या च दीपिकाः ।
सिध्यते येन यो भिन्नं मार्गविद्विजचिन्तकः

अधोमुखेन तत्वेन सकलेन वरानने ।
एवमभ्यासतो देवि द्विमार्गं प्रवहेन तु

एवमभ्यसतः शोष एवमाप्यायकेन तु ।
यदा निर्वेदमापन्नो दृष्ट्वा चञ्चलमात्मनः

प्. ४७)
अनेकेन प्रकारेण आयामान्ते तु च्छेदयेत् ।
तदा निर्वाणमभ्येति छिन्नपाशनिबन्धनः

इदं देवि न दातव्यं प्रयोगामृतमुत्तमम् ।
सप्ताहात्तु क्रमेद्वश्यं नात्रकार्या विचारणा

निश्चितेन तु देवेशि शतायुरपि मुत्क्रमेत् ।
हृच्छिकारसमायुक्त उत्क्रमन्नात्रसंशयः

कर्णान्निष्पीड्य हिक्कायां जिह्वा च परिवर्तयेत् ।
एष अन्ते प्रकुर्वीत अन्यथा न कदाचन

अभ्यासं पूर्ववत्कृत्वा ज्ञात्वा उपरमेत्ततः ।
मृत्युलिङ्गं यदा ज्ञातं तदा एतत्प्रयोजयेत्

प्. ४८)
क्रुद्धलब्धावमानेन कुर्या * * * * * * ।
विद्याभावाऽथ गच्छेताः स * * * * वर्तयेत्

पद्मसूत्राणि सूक्ष्मन्तु नालं तस्य विचिन्तयेत् ।
अङ्गुष्ठाद्यावन्मूर्धान्तं तावत्पदमनामयम्

ईश्वरेण सहायेन गन्तव्यं शङ्कितेन तु ।
मूर्तिध्यानं समाश्रित्य त्वा * * * * * * *

प्र * * * यदा प्राप्तं सखायं परमं महत् ।
जीवन्तमयतां स्थाप्य गच्छेत्पदमनामयम्

सूत्रेणेव मणिर्यद्वत् वेधयेत्कश्चिन्मानवः ।
तद्वत्तदात्मको योगी बिन्दुर्मणिरिव ग्रथेत्

प्. ४९)
यत्तद्धित्रामितं सूक्ष्मं हृत्पद्मन्तु अधोमुखम् ।
पूरितं कुंभकेनैव तदा चोर्ध्वमुखं भवेत्

ऊर्ध्ववत्वं भावयेद्योगी शिखातालुप्रभेदिनी ।
सूर्यमण्डलमध्यस्था सोमश्चाग्नेश्च मध्यगाः

स्थूलास्सूक्ष्मास्सुसूक्ष्माश्चान्तः करणवर्जिताः ।
स्थूलञ्चाक्षररूपेण सूक्ष्मं बिन्दुसमाश्रितम्

सुसूक्ष्मं नादमित्युक्तं स नादोऽयं त्रिधा स्थितः ।
नादान्तर्निहिता शक्तिः शक्त्यतीतस्तु निष्कलः

क्षरतेऽक्षरभोगेन बीजसृष्टिरनेकधा ।
अक्षरप्रकृतिज्ञेया तदतीतस्तु निष्कलः

प्. ५०)
या सा कुण्डलिनी प्रोक्ता मया पूर्वमुदाहृता ।
निपतन्ति त्रिधाभूता प्रकृतिः सा परा परा

साणुमात्रा हृदिस्थाने कर्णस्था द्विरणुस्मृता ।
जिह्वाग्रे त्रिरणं विद्धि निसृतां मातृकां विदुः

चतुर्विधा या देवेशि लिख्यते याऽग्रकुण्डली ।
लिख्यते पठ्यते नैव अणुर्नादेन वेष्टितः

स्वरार्द्धस्पर्शार्धञ्च शक्तिनाथोऽथ बिन्दुकम् ।
शिवतत्वन्तु बोद्धव्यं वर्णे वर्णे व्यवस्थितम्

चारणात्स्पर्शनाच्चैव स्वस्वरं समनादितम् ।
शक्तिश्च शान्तता चैव बोद्धव्यमनुपूर्वशः

प्. ५१)
उच्चारे कथितो ब्रह्मा अक्षरक्षरसंभवः ।
आत्मतत्त्वागतो येन आकरस्तेन चोच्यते

स्पर्शे विष्णुस्समाख्यातो विद्यातत्वसमाश्रितः ।
मायया मोहयत्येष मकारस्तेन चोच्यते

सकलस्तु भवेद्रुद्रो वर्णरूपीह्यधस्थितः ।
प्राणो भूत्वा हरत्यूर्ध्वं हकारस्तेन चोच्यते

मदलोर्लेपहीनस्तु झर्झरत्वं प्रपद्यते ।
बिन्दुहीनास्तथा वर्णा सुस्वरन्न प्रकाशयेत्

हृत्कर्णतालुमूर्धान्तं नादस्थानं प्रकीर्तितम् ।
तत्रस्थं चिन्तयेद्योगी शिखां तालुप्रभेदिनीम्

प्. ५२)
बिन्दुमध्यगतो नादः स तु नादः परापरः ।
शिवतेजोद्भवा शक्तिः वर्णे वर्णे व्यवस्थिता

तेन दीप्तप्रभावञ्च वर्णा सिद्धिस्तु कामिकी ।
तत्वेन विततास्सर्वे तन्तुभिस्तु यथा परः

क्षीरभूते भवेद्वर्णा बिन्दुर्घृतमिव स्थितम् ।
घृतमध्यसमो नादः शक्तिर्वीर्यमिव स्थितः

तेजो भूतं परं तत्वं सर्वदोषविवर्जितम् ।
व्यापकस्सर्व * *? नां गुरुवक्त्रात्तु लभ्यते

देवी स्वरार्धं स्पर्शार्धं सुस्वरं समनादितम् ।
अनया देवि विज्ञातं परेण सह संयुतम्

प्. ५३)
देवतानान्तु यत्स्थानं वर्णे वर्णे व्यवस्थितम् ।
तदहं श्रोतुमिच्छामि तत्वतो ज्ञातुमर्हसि

ईश्वर उवाच
स्वरार्धे कथितो ब्रह्मा स्पर्शार्धेन तु केशवः ।
सुस्वरे च समाख्यातः तत्र रुद्रो व्यवस्थितः

समशब्दे स्थितो गीशः स तु बिन्दुरुदाहृतः ।
आयते देवदेवेशि नादाख्यः स सदाशिवः

शक्तिः परतरस्तस्य परेण सह संयुता ।
भागमेकं शिवस्थाने अङ्गेष्वेव द्वितीयकम्

तृतीयं निष्ठमं तस्य येन वर्णास्फुटो भवेत् ।
प्. ५४)
चतुर्थन्तु ततो बाह्ये पञ्च षष्ठं तथैव च

वर्णा देहं समाख्यातं यत्र सर्वे प्रतिष्ठिताः ।
अधुना देहगं देवि कथयामि यथा स्थिता

स्वरोऽहं हृदयो देवि स्पर्शः कण्ठे समाश्रितः ।
तालुमध्ये समाख्यातं सुस्वराख्यं वरानने

समत्वं यन्मया ख्यातं ललाटान्ते महेश्वरी ।
तस्योपरि शिखा व्योम नादाख्यस्स सदाशिवः

स्वशक्तिकिरणैर्देवः परस्सर्वत्र संस्थितः ।
स्वदेहे देवि ज्ञातव्या देवता भवनाशना

अर्धार्धेन विभागेन ज्ञात्वा मुह्यति बन्धनात् ।
प्. ५५)
एवं षट् त्रिविधं ज्ञात्वा पञ्च व्योमा परा स्थिता

परस्तु परतो देव शक्तिभावं प्रकाशकम् ।
तस्य स्थानं न वक्तव्यं स सर्वत्र व्यवस्थितः

त्यक्त्वा सर्वमिदं भावं संस्थितो गुरुवर्त्मनि ।
पञ्चव्योमपदातीतं यदा प्राप्यति तत्पदम्

तदा व्याप्ता च भोक्ता च तेषां देवि भविष्यति ।
यदा गुरुमुखाद्देवि विज्ञातं पारमेश्वरम्

तदा वर्णाश्च देवाश्च न किञ्चिदपि चिन्तयेत् ।
चिन्ताहीनश्च यो देवि स सर्वत्र व्यवस्थितः

तेन युक्ताश्च देवाश्च नानासिद्धिफलप्रदा ।
प्. ५६)
तेन हीना न सिध्यन्ति न च यान्ति परं पदम्

तस्मात्तन्तु वरारोहे वेदितव्यं प्रयत्नतः ।
न च तेन विना सिद्धिः पूजयाध्वरकर्मणि

एवं सिद्धिप्रदो देवः स एव मुक्तिदस्सदा ।
पञ्च व्योमात्मके देहे शक्तिरूपेण भाव्यते

देवी
पञ्चव्योमेति देवेश न मया यच्च धारितम् ।
तदहं श्रोतुमिच्छामि भगवन् वक्तुमर्हसि

ईश्वरः
बीजयोनिसमायोगात् वर्ण इत्यभिशब्द्यते ।
प्. ५७)
योनिः पृथक् पृथक् बीजं व्योम इत्यभिधीयते

पृथक् पृथक् स्वरूपेण व्याप्य स्वस्थानमात्मनि ।
स्थितास्ते व्योमवद्देवि तेन व्योमेति कीर्तिताः

सर्वेषां व्याप्य देवेशि बहिरन्तश्च संस्थिताः ।
तेन सा देवि आख्याता व्योमव्यापी परश्शिवः

एवं ते ज्ञानिनः सर्वे परेण सह संयुताः ।
(एवं ते ज्ञानिनस्सर्वे परेण सह संयुताः ॥)
तादृशं वर्णरूपेण देवदेवमुपास्यते

तेन ते देवतास्सर्वे काममुक्तिफलप्रदाः ।
वर्णयोगं यदा ख्यातं तत्स्थानालय भोगभुक्

प्. ५८)
सदेवावययुक्तस्तु विलयं दैवतैस्सह ॥ ९७ १।२ ॥
इति निश्वासकारिकायां ज्ञानकाण्डे हृत्पद्मप्रकरणे त्रयोदशः पटलः ॥
देव्युवाच
भगवन् श्रोतुमिच्छामि मन्त्रस्यानित्यनित्यताम् ।
संयोगात्मैकमन्त्रेण कथं मोक्षो विधीयते

ईश्वरः
संयोगात्मस्य मन्त्रस्य विदित्वा मोक्षमाप्नुयात् ।
पशुमाकृष्यमात्मस्थः प्रयाति परमं पदम्

प्. ५९)
देव्युवाच
जिह्वोष्ठपुटसंयोगात् मन्त्रस्योच्चारमिष्यते ।
तेनानित्या महादेवः कथं नित्यत्वता भवेत्

कथं वाऽनित्यता तेषां भगवन् वक्तुमर्हसि ।
न संयोगाद्बहिर्मन्त्रो जिह्वोष्ठपुटवर्जितः

स्वयं नित्यस्थितौ चात्र तेन नित्यत्वतां नयेत् ।
इच्छाशक्तिर्महेशस्य मन्त्रात्मावस्थितस्य च

उत्तमाधममध्येषु त्रिस्थानावस्थ भोगभुक् ।
उत्तमेष्वुत्तमं भुङ्क्ते मध्यमे मध्यमं तथा

हीने हीनं ह्यसौ देवो मन्त्रात्मा क्रीडयत्यसौ ।
प्. ६०)
देशिकत्वे समास्थाय पशुं गृह्य वरानने

भोगान् भुक्त्वा तु तत्त्वेषु स्थूलात्मा शान्ततां व्रजेत् ।
अधमो योगिभोगादिं भुञ्जते परमेश्वरः

तिर्यक् पञ्चविधञ्चैवमन्त्यभागांस्तथैव च ।
मध्यमे तात्विकं भोगं भुक्तन्तु परमेश्वरः

प्रकृतिञ्चादितः कृत्वा यावद्विश्वेश्वरं पदम् ।
तृतीयं उत्तरं भोगमिति वारितसर्वभुक्

स सर्वज्ञः परो देवः त्रिस्थानेष्वपि क्रीडति ।
क्रीडते मन्त्ररूपी सो वृश्चिके पन्नगेषु च

यस्य यस्य हि यद्वीर्यं मन्त्राणां परिगीयते ।
प्. ६१)
तेन तेन हि भावेन क्रीडन्ते परमेश्वरः

देव्युवाच
भगवन् श्रोतुमिच्छामि मन्त्रशब्दस्तु यादृशः ।
संशयो मे महादेव प्रसादी भव शूलधृक्

ईश्वर उवाच
मन्त्रशब्दन्तु सामान्यं बहवो मन्त्रजातयः ।
मातृकासंभवास्सर्वे नास्ति मन्त्रमतः परम्

पञ्चधा मन्त्रमुद्दिष्टा नवधा दशधा पुनः ।
वेदनीयास्तु ते सर्वे शिवतत्वानुवर्तिभिः

अपरश्च परश्चैव परेभ्योऽन्यपरस्तथा ।
प्. ६२)
परतो यन्मया प्रोक्तस्सर्वेषां व्यापकस्मृतः

सर्वव्यापी परो ज्ञेयः कारणः सर्वशक्तिमान् ।
एकाक्षरस्मृतो मन्त्रो द्व्यक्षरास्त्र्यक्षराः पराः

पञ्च षट् सप्तमाष्टौ च अन्ये ब्रह्माक्षरास्मृताः ।
बह्वक्षरा ये देवेशि मन्त्रास्ते संप्रकीर्तिताः

ह्रस्वा दीर्घा प्लुताश्चैव स्वरयुक्तिविसर्गजाः ।
संयोगेन विहीनास्तु न ते मन्त्राः प्रकीर्तिताः

यत्तत्पूर्वं मया ख्यातं देहं परमकारणे ।
तदेवादौ नमश्चान्ते संयोगं समुदाहृतम्

कूटस्थाश्चैव मन्त्राश्च मया पूर्वमुदाहृताः ।
प्. ६३)
संयोगेन विहीनास्तु मन्त्रशब्दबहिष्कृताः

प्रकृतिस्थं ह्रस्वमेवाहुः दीर्घं दीर्घेण भेदितम् ।
व्यापकेन समायुक्तं संपतन्तं विनिर्दिशेत्

अतीता बिन्दुनादेन परप्रकृतिसंस्थिता ।
स्वरमन्त्रं विजानीयाद्विसर्गेण विसर्गजाः

एवन्तु पञ्चधा मन्त्राः परमेशमुखोद्गताः ।
पञ्चधा संस्थितान् ज्ञात्वा ततः कर्म समारभेत्

हकारो मन्त्र उद्दिष्टस्सर्वेषां प्रभुरीश्वरः ।
प्रेरकस्सर्वमन्त्रेषु स्वशक्तिबलवर्धनः

समन्त्रीमन्त्रनमस्थो मन्त्रात्मा प्रभुरव्ययः ।
प्. ६४)
इति निश्वासकारिकायां ज्ञानकाण्डे मन्त्रोद्धारमन्त्रनित्यत्वविवक्षा प्रकरणे चतुर्दशः पटलः
देव्युवाच
बिन्दुदेवं परं तत्वं सर्वतत्वसमुद्भवम् ।
श्रोतुमिच्छामि देवेश परं कौतूहलं हि मे

कथं कस्मिंस्थिता स्तत्वा देवाश्चैव महेश्वर ।
तत्वं पदं परञ्चैव विदुस्तत्वे यथा स्थितम्

तदहं श्रोतुमिच्छामि त्वत्प्रसादान् महेश्वर ।
ईश्वरः
शृणु देवि परं गुह्यं यत्त्वया परिपृच्छितम्

प्. ६५)
तदहं संप्रवक्ष्यामि बिन्दुदेवस्य निर्णयम् ।
अनक्षरमनुच्चार्यमव्ययं वृत्तलक्षणम्

ध्येयमप्रतिमञ्चैव बिन्दुतत्वमुदाहृतम् ।
बिन्दुभूतस्थितो यस्मात् शिवस्य परमात्मनः

दूरस्थः संस्थितो यस्मात् तस्माद्बिन्दुरिति स्मृतः ।
विद्यातत्वोपरि श्रीमान् संक्रान्तिर्द्वादशैर्युतम्

भुवः पतिस्स वै सूर्यः कालरूपी परश्शिवः ।
कालसंख्यार्थं देवेशि दीप्यते भुविचांबरे

अकालश्चैव सूर्यश्च स बिन्दुः स परश्शिवः ।
स देहस्तन्तु बोद्धव्य स्वगतं दृढगोचरम्

प्. ६६)
सोऽग्निस्तु वर्तुली भूत्वा प्राणिनां हृदि संस्थितः ।
सर्वभूतं हृदिस्थोऽसौ ज्वलत्पावकवर्चसम्

अन्तरात्मा स विज्ञेयो जगच्चक्षुर्न संशयः ।
हृस्वस्तु दहते ध्यानदीर्घस्तु मोक्षदो भवेत्

प्लुतमूर्तिधरो बिन्दुस्सर्वलोकप्रकाशकः ।
विशतात् बिन्दुरूपाच्च विशेषानलविग्रहः

विश्वरूपमलत्वाच्च विलयाद्बिन्दुरुच्यते ।
विदन्ते येन तत्त्वांश्च देहमध्ये व्यवस्थितान्

वेदनाच्चैव तत्त्वानां देहे सर्वत्र संस्थिताः ।
लयं गमयते यस्मात् तस्माद्बिन्दुरिति स्मृतः

प्. ६७)
बिन्दुमध्यगतं सर्वं त्रैलोक्यं स चराचरम् ।
सृजन् संहरते विश्वं सदाशिव नियोगतः

योऽसौ ध्वस्ततमो बिन्दुः सर्वव्यापी महेश्वरः ।
क्षोभकस्सर्वभूतानां तारका इव चन्द्रमाः

चन्द्रमण्डलसंकाशं विद्युत्पुञ्जघनोपम् ।
तारकाचलिताकारं बिन्दुदेवस्य रूपकम्

ओषधीनां रसो यद्वत् दीप्तिर्यद्वद्धुताशने ।
सोमेव सौम्यता यद्वत् कर्णिकायां समासतः

संभवस्स तु बीजस्य यो यन्नेत्रेषु दृश्यते ।
नेत्रमध्ये भवेदात्मा छायाजीवस्य दृश्यते

प्. ६८)
आत्मनो दृश्यते छाया चक्षुभ्यां ज्योतिमाश्रितः ।
क्षेत्रज्ञः स च वै विष्णुः पुरुषः पञ्चविंशकः

एकाक्षरं चतुर्भेदं चतुर्मात्रैरलङ्कृतम् ।
चतुष्कसृङ्कलातीतं बिन्दुं ज्ञात्वा शिवं व्रजेत्

यस्ततो दृश्यते शुक्लान्नेत्रयोः प्रान्तसंस्थिताः ।
आकारो ब्रह्मणो रूपं सात्विकं परिचक्षते

रक्तकृष्णा च या तत्र दृश्यते नयनस्थिता ।
ऊकारं वैष्णवं रूपं राजसं तत्प्रचक्षते

यस्तत्र दृश्यते कृष्णमण्डलं नयने स्थितम् ।
मकारं रुद्ररूपन्तु तामसं परिकीर्तितम्

प्. ६९)
कृष्णस्वच्छञ्च यस्तत्र नेत्रमध्ये व्यवस्थितम् ।
स बिन्दुरिति विज्ञेयो यत्रात्मा दृश्यते स्थितः

बिन्दुमध्यगतं सूक्ष्मं सुषिरं ज्योतिरूपिणी ।
दृष्ट्वाऽन्तं सर्वभूतात्मा स शान्तपददीपकम्

* * * * मत * * * * मृतलक्षकृत् ।
अथ * * * * * * देवा विन्यस्य सुवृते

ध्यातव्यं सततं देवि यमिच्छेत्तत्त्रिधा भवेत् ।
आकारः शुक्लवर्णस्तु ब्रह्मा सत्वगुणे स्थितः

रक्तकृष्णं भवेद्विष्णुराजसं तत्प्रचक्षते ।
कृष्णन्तु रुद्रविषयं तामसं तत्प्रचक्षते

प्. ७०)
कृष्णमच्छन्तु यत्तत्र मण्डलं नयनान्तगम् ।
स बिन्दुरिति मन्तव्यो यत्रात्मा दृश्यते स्थितः

स्वच्छमध्यन्तु यत्तत्र नेत्रान्तपदसंस्थितम् ।
स निष्कलो पराध्यात्मं परं ब्रह्ममिदं स्मृतम्

नेत्रा श्रुता तु याच्छाया भ्रुवोर्मध्ये विनिर्गता ।
बिन्दुदेवस्य तत्स्थानं परात्परतरं महत्

यस्मात्प्रवर्तते सृष्टिः स्वरवर्णकलात्मिका ।
यस्मिंश्च लीयते भूयः तद्बिन्दुरिति संज्ञितम्

यस्येच्छया विमुच्यन्ते पशवः पाशबन्धनात् ।
मन्त्राजलाज्यसंयोगात् तद्बिन्दुरिति संज्ञितम्

प्. ७१)
निवृत्तिस्थो ह्युदासीनो विद्यास्थः शब्दकारकः ।
प्रतिष्ठा सृष्टिरभवत् शान्तिस्थः सकलेरणः

बिन्दुमध्यगतो नादो नादमध्यगतो ध्वनिः ।
ध्वनिमध्यगतस्तारः तारमध्यगतश्शिवः

तत्र जातमशेषं हि तस्मिन्नेव लयं गतम् ।
नित्यास्ते निर्विकारिण्यो निवृत्तिस्तेन चोच्यते

यतश्चराचरमिदं जगदत्रैव संस्थितम् ।
तिष्ठत्यलक्षितगुणा प्रतिष्ठा तूच्यते ततः

पशूनामप्रबुद्धानां ईश्वरादि कलान्तकाः ।
यस्माद्वेदयते तस्माद्विद्येति विहिता कला

प्. ७२)
क्षित्यानिलाग्नि वायवाद्यै रेखा भावो व्यवस्थितः ।
न लिप्यते सुसूक्ष्मत्वात् तस्माच्छान्तिरिहोच्यते

यत्तत्सदास्ते विमलश्शिवशान्तविलक्षणः ।
सदाशिवाख्यमित्यस्मिन् नामानि परिगीयते

एतैः कलैः कलायाढ्यो उद्भवक्षयकृच्छिवः ।
यत्तच्छिवाख्यमाख्यातं तत्त्वमप्रतिमौजसम्

धूम्राग्रपटलाकारं विस्तीर्णं सर्वतो मुखम् ।
दृश्यते नश्यते चैव स्थूलं बिन्दुरिति स्मृतम्

दीप्रताम्रनिभञ्चैव खद्योतसदृशद्युतिः ।
हरिकुङ्कुमसङ्काशो मध्यमो बिन्दुरुच्यते

प्. ७३)
नेत्रमध्ये स्थिता दीप्तिः पूर्यते स्वेन तेजसा ।
शुद्धस्फटिकसङ्काशो बिन्दुः ज्ञेयः परापरः

दशदेवमयो बिन्दुः दश कर्मफलप्रदः ।
दशरूपञ्च बोद्धव्य सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरं परम्

सितं रक्तं तथा कृष्णं नीलमेघसमप्रभम् ।
पीतं रक्तञ्च पीतञ्च कपिलो धूम्रमेव च

दशमं स्फटिकाभञ्च फलमेषां पृथक् पृथक् ।
* * * * * * रणे इवे * * * * * *

पिशाचनाशने कृष्णं शिवेनोत्तममात्मना ।
सर्वग्रहविनाशाय नीलं वै परिकीर्तितम्

प्. ७४)
मेघो व्याधिविनाशाय पीतरक्तञ्च मारणे ।
* * * * * * * चैव * * * * * *

सर्वकर्मकरो धूम्रस्फटिकाभस्तु मोक्षदः ।
श्वेतादीनान्तु सर्वेषां देवताः संप्रचक्षते

अनन्तेशादितः कृत्वा शिखण्ड्यन्ताः प्रकीर्तिताः ।
कालाग्निरुद्रो नवमो दशमस्तु सदाशिवः

इदं मुख्यं शिवाख्यस्य बिन्दुदेवस्य लक्षणम् ।
बोद्धव्यं साधकैः प्राज्ञैः मुनिभिः मोक्षकाङ्क्षिभिः

शून्याख्यप्रथमो बिन्दुः परशून्यो द्वितीयकः ।
अतस्तृतीयमेवाहुः तत्वार्थं गहनं पदम्

प्. ७५)
अक्षोभ्यंः परमो बिन्दुः षष्ठो निरतिसंशयः ।
सप्तमं शून्यतरं स्यात् शून्याभासन्तथाष्टमम्

निराभासस्तु नवमो दशमस्तु रभासकः ।
सुकान्तैकादशः प्रोक्तो द्वादशस्सुशिवः स्मृतः

त्रयोदश सुनादस्तु ताराख्यश्च चतुर्दश ।
दशपञ्च वराभास ध्रुवो बिन्दुश्च षोडश

दश सप्ताव्ययः प्रोक्तो विद्यातत्त्वव्यवस्थितः ।
अव्ययस्तु शिवो यस्तु एवमष्टादश क्रमात्

वेदितव्यः प्रयत्नेन बिन्दुदेवः परापरा ।
निश्रेण्यात्त्वेकमूलेन आरोहेत्परमं पदम्

प्. ७६)
देव्युवाच
कथं बिन्दोरनुच्चार उच्चारो वा कथं भवेत् ।
शून्याच्छून्यतरं शून्यमुक्तमष्टादश क्रमात्

एवं नामविभागेन के तत्वाः परिकीर्तिताः ।
नेत्राश्रिता तु याच्छाया भ्रुवोर्मध्ये विनिर्गता

कथं तस्य भवेल्लक्ष्म भगवन् वक्तुमर्हसि ।
ईश्वरः
शृणु देवि परं गुह्यं यत्त्वया परिपृच्छ्रितम्

तदहं संप्रवक्ष्यामि लक्ष्मामृतमनुत्तमम् ।
एक एव यदा देवि बिन्दुरित्यभिशब्दितम्

प्. ७७)
अनुच्चारशिवो ज्ञेयं तदव्यक्तमिति स्मृतम् ।
वर्णहीनं न किञ्चित्स्यात् कूटस्थस्तेन चोच्यते

वर्णसंयुक्तदेहस्तु ब्रह्मादिस्तंवगोचरः ।
प्रकृत्या जालगहनं सर्वमुत्पाद्य गच्छति

एतदुच्चारमित्युक्तं बिन्दुदेवस्य सुन्दरि ।
तस्मादन्यैस्तु संयुक्तमुच्चरेत्सर्वकर्मसु

दीक्षाकाले जपे होमे वर्णयागे तथैव च ।
बिन्दुयुक्तेन कर्तव्यं सर्वकर्मप्रसिद्धये

शून्यशब्देन चाह्वानां यन्मया कथितं तव ।
पृथिव्यादि विभागेन ज्ञातव्यन्तु वरानने

प्. ७८)
तस्य प्रसूतिमेकेन शोभने * * * * * ।
शतं शतञ्च होतव्यं तत्वं तत्वेन सन्धयेत्

षष्ठस्वरविनिर्मुक्तस्सप्ततत्वादिमस्तु यः ।
एकबीजेन होतव्यं सर्वाध्वानमशेषतः

पूर्णाहुत्यतु दातव्याः प्रतिहोमं शते शते ।
सप्लुतोच्चारयोद्वर्णं बिन्दुयुक्तञ्च कारयेत्

बिन्दुयुक्ते तदा नादं कर्तव्यं देशिकेन तु ।
तस्यान्ते तु पुनर्देवी पूर्णाहुत्यस्तु पातयेत्

एवं सायुज्यमाप्नोति तत्वे तत्वेन संशयः ।
नेत्राश्रिता तु याच्छाया तस्या लक्षं वदाम्यहम्

प्. ७९)
येन विज्ञातमात्रेण मुच्यते जन्मबन्धनात् ।
अन्यशास्त्रे तु यत्प्रोक्तं तत्सर्वं परिकीर्तितम्

वार्ता तु कथ्यते देवि प्रत्यक्षञ्चाप्ययञ्चनम् ।
बिन्दु बिन्द्विति देवेशि वदन्ते सर्वयोगिनः

ईदृशं नाभिजानन्ते प्रत्यक्षस्य तु दर्शनम् ।
खड्गस्याभिमुखेनैव विमार्गप्रवहेन तु

दिव्यदृष्ट्या प्र * * तेजोमण्डलमुत्तमम् ।
मुखमावृत्य तिष्ठेत लाक्षावर्णसमोपमः

आदित्योदयसंकाशः कौसुंभरससंभवः ।
निर्धूमाङ्गारसदृशं पिण्डीकृतमिव स्थितम्

प्. ८०)
अहन्यहनि यो देवि अभ्यसेल्लक्षमुत्तमम् ।
द्वादशार्धेन मासेन व्याधिभिश्च न पीड्यते

अनग्निज्वलनञ्चैव ब्रह्महत्या विशोधनम् ।
कुरुते नात्र सन्देहः शिवतेजोपवृंहितः

सतताभ्यासयोगेन षड्भिर्मासैस्तु सुवृते ।
जायते सर्वकामित्वं उद्देश्यं त्रिदशैरपि

संवत्सरेण युक्तात्मा योगीन्द्रश्शिवभावितः ।
त्रैलोक्ये यत्प्रवर्तेत प्रत्यक्षं तस्य जायते

लीलये तेजमध्ये तु देहेनानेन सुवृते ।
सृजन् संहरते विश्वं शिववत्स्वेच्छतां व्रजेत्

प्. ८१)
तस्याऽपि तेजसो मध्ये यथा लक्षो भविष्यति ।
तथा ते कथयिष्यामि अधुना शृणु चान्यथा

तत्तेजस्येव मध्ये तु शक्तिलक्षं यथ भवेत् ।
ज्ञातव्यं विदितं तैश्च शक्तिलक्षं सुशोभने

एकं विज्ञप्तिमात्रन्तु द्वितीयं सिद्धिमिच्छताम् ।
लक्षाशीतमहालक्षं द्रुतलोहथकालवित्

प्रत्यक्षेण यथा दृष्टं दिव्यदृष्ट्या तथैव च ।
प्रत्यक्षस्य प्रवक्ष्यामि योगसद्भावमुत्तमम्

स्तनं निपीड्य वामेन अर्धहस्तं प्रसारयेत् ।
प्रसृता सर्वमङ्गुल्य एकां तत्र समुत्सृजेत्

प्. ८२)
मध्यममञ्चैव देवेशि तत्र लक्षं समादधत् ।
तस्मिन्नग्रे तु संस्थाप्य अभ्यासादपकर्षयेत्

एकदृष्ट्या तु ध्यातव्यञ्चलिते चलितेद्ध्रुवम् ।
शनैश्शनैस्तु तल्लक्षमाकर्षेन्मुखसंमुखम्

शुक्लगोक्षीरसंकाशं प्रविशन्तं विचिन्तयेत् ।
सुशीतलमुखस्पर्शं अनौपम्यमनुत्तमम्

लब्धमात्ररसन्देवि सिध्यते नात्र संशयः ।
मेधाकान्तिसमायुक्तो मासमात्रं न संशयः

देहमस्य विशेषेण उत्पतेन्नात्र संशयः ।
शक्तिवत्सर्वगामित्वं भवते साधकेश्वरे

प्. ८३)
अप्रविष्टेऽपि लक्षे तु सुभगः प्रियदर्शनः ।
सार्वशास्त्रस्य वेत्ताऽसौ वागीशेव न संशयः

प्रत्यक्षस्येव लक्षस्य कथितं तव शोभने ।
दिव्यदृष्ट्या तु या सिद्धिरस्य संक्षेपतः शृणु

निश्चलं दृश्यते देवि मानो ह्लादकरं नृणाम् ।
लक्षयीत महालक्षं सर्वसिद्धिप्रदायकम्

त्रैलोक्ये यत्प्रवर्तेत प्रत्यक्षं तस्य जायते ।
अग्निवज्ज्वलते योगी जरामृत्युविवर्जितः

यं यं स्पृशति हस्तेन यं यं पश्यति चक्षुषा ।
अग्निवत् ज्वलते सर्वं दुस्पर्शं त्रिदशैरपि

प्. ८४)
भक्ष्याभक्ष्यैर्न लिप्येत शुपचानपि दीक्षयेत् ।
ब्रह्महत्यादिभिः पापैः नैवलिप्येत योगवित्

त्रिस्थानावस्थितं बृन्दं शेषं मालेव लक्षयेत् ।
प्रत्यक्षे शुक्लपीतानि नीलकृष्णसितानि च

एवमादीनि वर्णानि शुक्लमध्ये तु लक्षयेत् ।
सुत्रेणैव मणिर्यद्वद्वेधितः भ्राजते शुभे

एवं भ्राजति सा माला नादतन्तुस्युतानि तु ।
एष ते तत्त्वसद्भावं तव देवि उदाहृतम्

अधुना कथयिष्यामि बिन्दुलक्षणमुत्तमम् ।
तस्य मण्डलमध्ये तु ललाटस्योपरि स्थितः

प्. ८५)
जलबुद्बुदसंकाशं स्वच्छस्फटिकनिर्मलम् ।
धूम्रवर्णन्तु देवेशि अनेककिरणोज्वलम्

अहन्यहनि वर्धेत लक्षमेतद्वरानने ।
मासमात्रेण योगीन्द्रो यां दिशामवलोकयेत्

विद्युच्च शिवसंकाशं पश्यते नात्र संशयः ।
स्रवन्तञ्चिन्तयेद्बिन्दुं तुर्यचारेण योगिनः

घण्टिकातालुमार्गेण हृत्पद्मे वितते शुभे ।
एतन्मृत्युञ्जयार्थाय ध्यातव्यं योगिभिस्सदा

इडायाः प्रवहेनैव सर्वमाप्यायते ध्रुवम् ।
विविधेन वरारोहे सर्वसिद्धिकरः स्मृतः

प्. ८६)
एतल्लक्षपरं दिव्यं सर्वसिद्धिकरं भवेत् ।
दूरश्रवणविज्ञानं मननञ्चावलोकनम्

जायते नात्र सन्देहो देहेनानेन सुवृते ।
पूर्वोक्ता यानि रूपाणि सर्वाण्यस्मिन् प्रतिष्ठिता

दृष्टलक्षेण देवेशि सर्वसिद्धिकरः स्मृतः ।
सिद्धयः सन्ति सर्वत्र तत्त्वालोकेषु सुवृते

इदं देवि न दातव्यं ज्ञानसद्भावमुत्तमम् ।
दुर्विदग्धे शठे क्रूरे अन्यायपथवर्तिने

देयन्दान्ताय शान्ताय शिवभक्तिरताय च ।
शिववर्त्मन्यते यस्तु आचार्यं तत्वपारगम्

प्. ८७)
शिवाद्गुरुतरी भक्तिः यस्य नित्यं गुरोस्सदा ।
तस्य देयमिदं ज्ञानं अन्यथा न कदाचन

देव्युवाच
चतुष्कं यं महादेव जगत्सर्वं चराचरम् ।
कथयस्व यथा न्यायं कलाध्वानं मम प्रभो

ईश्वरः
कलाध्वानं प्रवक्ष्यामि तत्समासेन मच्छृणु ।
निवृत्या च यथा सृष्टिः प्रतिष्ठाया यथा भवेत्

विद्या * संप्रवक्ष्यामि शान्त्याश्चैव समासतः ।
शान्त्यतीतञ्च देवेशि कथयामि समासतः

प्. ८८)
निवृत्यायास्तु होतव्यं पृथिव्यादिरनुक्रमात् ।
प्रकृत्यन्ते तु देवेशि तस्य सृष्टिरुदाहृता

पौरुषं त्वादितः कृत्वा माया तत्वमपश्चिमम् ।
प्रतिष्ठायास्तु होतव्यं दीक्षाकाले महेश्वरी

विद्यान्तु आदितः कृत्वा यावत्तत्वं सदाशिवम् ।
विद्याया होमयेन्मन्त्री दीक्षाकाले शिवाध्वरे

शान्त्यायाश्चैव होतव्यं शिवतत्वं यथाक्रमम् ।
शान्त्यतीतेन देवेशि दद्यात्पूर्णाहुतिं क्रमात्

ओंकाराद्दीपनं कृत्वा नमस्कारमलन्तथा ।
ह्रस्वहंसो निवृत्तिः स्यात् प्रतिष्ठा दीर्घभेदिता

प्. ८९)
विद्याबिन्दुसमायुक्ता कर्तव्या देशिकेन तु ।
विसर्गेण समायुक्ता शान्ति वै परिकीर्तिता

हंसोकारसंमायुक्तवौषडन्तसमन्वितम् ।
अर्धेन्दुनादसंयुक्तमूकारेण समन्वितम्

एतद्देवि समाख्यातं शान्त्यतीतस्य कारणम् ।
तेन पूर्णाहुतिं दद्यात् शिवसायुज्यमिच्छताम्

निवृत्याष्टत्रितत्वानि होतव्यानी तु देशिकैः ।
प्रतिष्ठायान्तु सप्तैव होतव्यानि समाहितैः

विद्यायां त्रीणि तत्त्वानि विद्यापूर्वाणि होमयेत् ।
उपरिष्ठाच्छिवं तत्वं शान्त्यायां समुदाहृतम्

प्. ९०)
एतद्देवि कलाध्वानं सृष्टिव्याप्तिरुदाहृता ।
एवं ज्ञात्वा तु मुच्येत मोचयेच्च न संशयः

देव्युवाच
अक्षराश्चैव देवाश्च सर्वे बिन्दुसमाश्रिताः ।
बिन्दुभिः द्युतिनादेन स नादः केन भिद्यते

ईश्वर उवाच
तस्य पुष्करमध्ये तु बीजजीवमुदाहृतम् ।
मृणालतन्तुसूत्राभं नादशून्येन भिद्यते

देव्युवाच
निष्कलः कथितो देव बिन्दुदेवो महेश्वरः ।
तस्याहं श्रोतुमिच्छामि कथं सकल निष्कलम्

प्. ९१)
पुनश्च संशयो देव बिन्दुदेवो महेश्वरः ।
कथयस्व मेहशान भेदं तस्य परापरम्

ईश्वरः
शृणु देवि परं गुह्यं यथा सकलनिष्कलम् ।
तदहं संप्रवक्ष्यामि बिन्दुदेवस्य शोभने

पञ्चाशत्तत्वसंभूतिः बन्धमोक्षप्रबन्धकृत् ।
स्थितः संहारतत्वेऽस्मिन् व्यक्तरूपं स्वयं भुवः

योगपीठस्थितो देवः सकलः परिकीर्तितः ।
तदतीतं पुनर्देवि निष्कलं कथितं तव

देव्युवाच
प्. ९२)
तस्य देहः किमात्माऽसौ किं बीजैर्विदितोच्यते ।
एतदिच्छामि विज्ञातुं भगवन् वक्तुमर्हसि

ईश्वरः
ईशानादिवशोक्ते तु मन्त्रशब्दे तथा परे ।
इज्यते गुणमाहात्म्यात् सर्वतत्वादितो महान्

चतुर्दश स्वरातीतं कलातीतमतीन्द्रियम् ।
नपुंसकैः सह ज्ञेय अक्षरन्तु त्रिपञ्चकम्

त्रिपञ्चकपरोऽन्यस्तु बिन्दुत्वे मुक्तषोडशी ।
स शिवः सकलो ज्ञेयः स शिवः सृजते कलाम्

बिन्दुरन्तेन संरुद्धश्शब्दकूटविनिस्रुतम् ।
प्. ९३)
बिन्दु विजृम्भते ग्रन्थ्या ततः शब्दसमुद्भवः

पञ्च सङ्घातनिष्यन्दं बीजयोनिसुवासितम् ।
शक्त्यंबुनाऽभिषिक्तस्तु बिन्दुतेजोङ्कुरो महान्

देव्युवाच
बिन्दुतेजेति किन्नाम कोऽसौ बिन्दुरिहोच्यते ।
ईश्वरः
तदहं संप्रवक्ष्यामि त्वत्प्रसादान्महेश्वरि

एष ते भगवान् बिन्दुस्सर्वलोकस्य गामिकः ।
नादमध्यावसानोऽसौ नोत्पत्तिप्रलयात्मकः

नक्षत्रं न च वा बीजं कर्ता तस्य न विद्यते ।
प्. ९४)
न क्षीयते न चाल्पोऽपि न निन्द्यो वर्धते क्वचित्

अव्यक्ताव्यक्तसंस्थान सु सूक्ष्मो न च सूक्ष्मवान् ।
वायुवद्भ्रमते नित्यं मूर्तिभिर्दशभिस्तथा

अष्टलोकजगत्पालः पङ्कजेक्षमंबुना ।
स एष भगवान् बिन्दुस्सर्वलोकजगद्गुरुः

कल्पक्षयकरश्चण्डस्सप्तद्वीपादिपूर्णकः ।
सप्तार्णवावशेषोक द्वादशार्कनिपातनः

रसातलास्वालकं * भुजङ्गाङ्गविमर्दनम् ।
इहैकाण्डं जगत्कृत्स्नं मृत्पिण्डमिव संस्थितम्

सूक्ष्मेण योगतुलया चराचरमिदं जगत् ।
प्. ९५)
चिबुकार्धार्धकक्षेव मणिवत्तुलयेच्छिवः

संसारघटिवद्यन्त्रं भ्रामयन्मायया जगत् ।
स कालस्स च वै मृत्युस्स इन्द्रो वरुणश्शशी

सोऽनलो नील आदित्य आकाशश्च क्रमेण तु ।
स ब्रह्मा स च वै विष्णु रुद्र ईश्वर एव च

ह्री श्री स्मृतिधृतिश्चैव मेधाकान्तिस्सरस्वती ।
प्रकृतिः पुरुषश्चैव नियतिः काल एव च

माया विद्या च ईशोऽयं बिन्दोस्सर्वमिदं जगत् ।
वेदं सांख्यञ्च योगञ्च बौद्धमार्हतं तथा

यानि कानि च शास्त्राणि सर्वे बिन्दोर्विनिसृताः ।
प्. ९६)
सर्वं बिन्दुमयं ज्ञेयं चित्तं चैतन्यमाकृतिः

सर्वामरमयं श्रेष्ठं सर्वशास्त्रधुरन्धरम् ।
अप्रमेयश्च सूक्ष्मश्च अव्यक्तश्च सनातनः

चलते स्पन्दते शेते भुञ्जते जाग्रतेऽपि च ।
शिवभावितधर्माणां बिन्दुदेवस्सदात्मकः

अर्धनारी विभक्ताङ्गो तदा ते सकलस्मृतः ।
लीनांशनात्मयोगेन तदा सा निष्कलस्मृतः

इति निश्वासकारियां पञ्चदशः पटलः
देव्युवाच
भगवन् श्रोतुमिच्छामि नादशब्दस्य निर्णयम् ।
स्थूलसूक्ष्मविभागेन द्विप्रकारं प्रकीर्तितम्

कथं स्थूलं भवेन्नादस्सूक्ष्मं वाऽपि महेश्वर ।
कथं शरीरे ज्ञातव्यं तत्वतः कथयस्व मे

ईश्वरः
शृणु देवि परं गुह्यं यत्त्वया परिपृच्छ्रितम् ।
तदहं ते प्रवक्ष्यामि नादज्ञानमनुत्तमम्

योऽसौ घोषस्सुसंपूर्णः श्रूयते देहमध्यतः ।
प्रकृतिस्तत्र संभूता महाजालपरिच्छदा

तस्य घोषस्य मध्ये तु स्थितं तत्र निवेदयेत् ।
प्. ९८)
पुरुषस्तत्र सञ्जातो गुणातीतो निरञ्जनः

तृतीयन्तु महच्छब्दं स्थितं घण्टानिनादवत् ।
तस्मिन् रुद्रस्समुत्पन्नः प्रभुस्त्रैलोक्यनायकः

योऽसौ शान्तस्समाख्यातश्शब्दः परमकारणम् ।
कोपिप्रदण्डप्रतीकाशा ज्योत्स्नाकरमिव स्थितः

तस्मिन्नीशस्समुद्भूतस्तेजो राशिर्महात्मनः ।
योऽसौ सिद्धः शिवस्सूक्ष्मः सुशान्तस्सर्वतोमुखः

अप्रमेयोह्यनुच्चार्यो नादात्मा स तु कीर्तितः ।
लयस्थानन्तु तत्त्वज्ञैः स एव परिकीर्तितः

लयातीतं परो देवो निरूपाख्यो निरामयः ।
प्. ९९)
ज्ञात्वैवं मुच्यते ज्ञानी भुञ्जानो विषयानपि

एतत् ज्ञानं परं गुह्यं नाख्यातं यस्य कस्यचित् ।
देव्युवाच
कोऽसौ नादः किं प्रमाणः किं रूपः क्षरितः कुतः

किमर्थं केन चैवाऽयं ईरितः संप्रवर्तते ।
ईश्वर उवाच
ममैषा परमा मूर्तिः नादसंज्ञा वरानने

चिन्त्यते योगिभिर्नित्यं अपुनर्भवकाङ्क्षिभिः ।
नास्य प्रमाणं व्यापित्वान्मुक्तेः समुपलभ्यते

अनादित्वात्संभवश्च नित्यत्वान्नियतिर्न च ।
प्. १००)
यथा संवेत्यनुच्चार्य शब्दाक्षरविवर्जितम्

संप्राप्यते सुखेनैव तदुपायं ब्रवीमि ते ।
अङ्गुष्ठाभ्यां छादयित्वा साधकश्रवणावुभौ

ततश्शृणोति तन्नादमंबुदप्रतिमस्वनम् ।
अस्य संश्रवणाद्देवि नादस्यायतलोचने

परमभ्येति निर्वाणं छिन्न पाशनिबन्धनः ।
ममात्मीयमिदं सूक्ष्मं शरीरं नादसंज्ञितम्

पशोः पाशोपनोदाय प्रकाशीकृतमद्भुतम् ।
ततः परतरध्येयं योऽन्यः प्रत्युपदिश्यते

न चैतदप्रसन्ने तु मयि देव्युपलभ्यते ।
प्. १०१)
परमेतस्य वीर्यं यत् अनुच्चार्यमनामयम्

सम्यक् यस्संविजानाति तन्मयत्वं स गच्छति ।
एष ते कथितः सम्यक् नादः परमदुर्लभः

सांप्रतं शृणु यत्रायं लयमायात्यनिन्दितम् ।
पदमेतदतिक्रम्य चतुर्थं तुर्यसंज्ञितम्

पञ्चमं पदमाकाशं लक्षयेत्समवस्थितम् ।
तच्चाचलमनिर्देश्यमनन्तमजमव्ययम्

अनादिमध्यनिधनमेकमप्रतिवृत्तिमत् ।
निष्प्रपञ्चमनस्वान्तमतीन्द्रियमनामयम्

विस्तीर्णमव्यवच्छिन्नमध्यान्तं सर्वतोमुखम् ।
प्. १०२)
निष्तूयं विमलं वृत्तमुत्तुङ्गव्यापिनद्ध्रुवम्

सदाशिवाख्यमाकाशमीदृग्गुणमुदाहृतम् ।
जगद्बीजमिदं सूक्ष्मं परमाकाशमव्ययम्

नादोऽत्र लयमायाति निवृत्तं कार्यसंक्षये ।
पदमेतीच्छान्तिलयं गतोह्यत्रापि संख्ययः

तदिच्छया भवन्त्येते पुनश्शब्दशरीरिणः ।
ततस्ते शब्दतनवोश्चक्रवर्ति पदे स्थिताः

लोकानुग्रहकर्तृत्वं प्रकुर्वन्ति पतीच्छया ।
तेऽधिकारं ततः कृत्वा कालस्यास्य परिव्ययात्

अप्राप्यमात्मकं भावं यान्ति शून्यमदं पुनः ।
प्. १०३)
इति निश्वासकारिकायां षोडशः पटलः ॥
शक्तिलक्षणम्
देवी
शक्तिं शिव महादेव कथयस्व विशेषतः ।
किमन्या कारणे शक्तिः अनन्या वा प्रकीर्तिता

अन्यानन्यतया वाऽथ एतत्पृच्छामि संशयम् ।
यदि नान्या भवेच्छक्तिः तयोर्ब्रूहि यदन्तरम्

अथवाऽन्या भवेच्छक्तिः शिवस्तस्मादकारणः ।
अनन्यान्यत्वभावेन अस्तिनास्तीति संशयः

प्. १०४)
प्रत्ययान्तानि शास्त्राणि संशयात्मा विनश्यति ।
तस्मान्निस्संशयो ब्रूहि अगोप्यं परमेश्वर

ईश्वरः
अनन्या कारणे शक्तिः अधिष्ठातृत्वलक्षणा ।
सर्वज्ञा चेतना शुद्धा सर्वतत्वप्रकाशिका

सर्वतत्वेषु तत्रस्था तांस्तान् भावान् प्रकाशयेत् ।
गुणतो दोषतश्चैव शुद्धाशुद्धेषु प्राणिषु

तथा सर्वेषु भूतेषु तत्त्वभावेन्द्रियेषु च ।
सर्वेष्वनुगता शक्तिः नित्यं सर्वेषु तिष्ठति

दाहकत्वं यथाह्यग्नौ शैत्यभावश्च वारिषु ।
प्. १०५)
अ * * नात्वे षट् वर्तन्तेऽथ चेश्वरशक्तयः

पृथिव्यो धारणं यद्वत् सूर्ये यद्वद्गभस्तयः ।
आकाशे चावकाशित्वं तत्त्वदीश्वरशक्तयः

पृथिव्यान्तु यथा गन्धो रूपं तेजो जले रसम् ।
स्पर्शोऽनिलेंवरे शब्दस्तद्वदीश्वरशक्तयः

किरणा इव सूर्यस्य मणीनामिव रश्मयः ।
शक्तिशक्तिमतोस्तद्वदनादित्वमिहेष्यते

रत्नाग्निद्युतिसोमाद्या अविभक्ता रवेर्यथा ।
तेजो लोका स्वदेहस्थास्तथा शक्ति परे शिवे

अविभक्तं विभक्तञ्च धर्माधर्मित्वलक्षणम् ।
प्. १०६)
धर्मिणः स्वेच्छया धर्मं प्रवृत्तिमधितिष्ठति

अभावे धर्मिणी धर्म प्रसिद्धिमुपगच्छति ।
धृते धर्मिणि धर्मोऽसौ सत्कारणमिहोच्यते

इति निश्वासकारिकायां सप्तदशः पटलः ।
देव्युवाच
अद्याऽपि संशयो देव ज्ञानं ज्ञेयं महेश्वर ।
कथयस्व अशेषन्तु तत्वभेदं परापरम्

कथं शरीरे चेष्टानि तत्त्वाः कुर्वन्ति देहिनाम् ।
कथञ्च शयने तत्वा विदन्ते स्वप्नवारिणः

प्. १०७)
तिष्ठतो गच्छतो वाऽपि ब्रुवतो हसतोऽपि वा ।
श्वसने कस्थितास्तत्वा दीर्घप्राणे चरे स्थिताः

तस्य मध्यावसाने च के तत्वाः परिकीर्तिताः ।
नृत्यतो गायतश्चैव मन्युदः करुणोत्सुके

अनिमित्ते च के तत्वा निरीक्षे चैव के स्थिताः ।
एष कर्मसु सक्तानां प्राणत्यागेषु का गतिः

केन वा प्रेरितास्तत्वाश्चेष्टां कुर्वन्ति तद्वद ।
विज्ञायन्ते कथं तत्वा अष्टधा नवधा स्थिताः

कथं वर्गान्तवर्गेषु समन्तत्वं समं रसः ।
अन्तःकरणहीनाश्च यथा देहे प्रतिष्ठिताः

प्. १०८)
एतद्गुह्यं महादेव कथयस्व प्रसादतः ।
ईश्वर उवाच
शृणु देवि परं गुह्यं देहे तत्वा यथा स्थिताः

यथा चेष्टाञ्च कुर्वन्ते परेणाधिष्ठितास्तु ते ।
श्रूयतां ज्ञानसद्भावं तत्वभेदं परापरम्

उदात्तं व्याकुलं चित्ता रविसंविक्रमस्तथा ।
हर्षोन्मादश्च संमोहः कथितं सुरसुन्दरी

सकले सरसं प्रोक्तं ज्ञातव्यं तत्त्वचिन्तकैः ।
ऊर्ध्वेधरोनुभावश्च वामदक्षिणतस्तथा

आकर्णान्निश्चलश्शान्तः कथितं निष्कलं परम् ।
प्. १०९)
वाग्वक्त्राधरनिक्षिप्तमनिमित्तनिरीक्षणम्

प्रहसन् हृद्गतो भावं परभासे कथितेष्टधा ।
एवं वै अष्टधा ज्ञात्वा एतद्वै शून्यलक्षणम्

हृयतास्वादतस्तालुः कासो श्वासः प्रलंबिका ।
हुंकारमनसंयुक्तिः कलाढ्यः कथितोऽष्टधा

मधुरं हलाहलं भासं भीतं सन्त्रासकंपितम् ।
मन्युकारुण्यसंयुक्तं मुखसंस्थमुपलक्षयेत्

बलनं भङ्गुरं देवि व्यावृत्तञ्च सुरेचितम् ।
अनलानिलविक्षिप्तं गेयं झङ्कारसंयुतम्

क्षपणन्नाममुद्दिष्टं कथितं ज्ञानमुत्तमम् ।
प्. ११०)
आघूर्मितं विघूर्मितं सुषुप्तं सुप्तलक्षयेत्

स्वप्नाभिघातसन्तानं विबोधस्तु सु शोभने ।
क्षयान्तस्य गुणाह्येते ज्ञातव्यास्तत्वचिन्तकैः

सौम्यस्थिरगतिश्शीघ्रं वल्लनञ्चालनं तथा ।
हुंकारं जर्झरवाक्यञ्च कण्ठोष्ठये निगमाष्टकम्

व्यापित्वं कथितं देवि स्वरसञ्च निबोधमे ।
उदाने सकलो देवो व्याकुले निष्कलं परम्

चिन्ताशून्ये विजानीयात् हृद्भेदः कथितो मया ।
रहस्ये तु कलासारं विक्रमेव मलं स्मृतम्

हर्षे क्षेपणमित्युक्तं ज्ञातव्यं ज्ञानवेदिना ।
प्. १११)
क्षयमन्तं वरारोहे उन्मादे चावधारय

कण्ठोष्ठ्यन्तु ततो मोहे एतद्वै प्रथमाष्टकम् ।
ऊर्ध्वं सकलसंयोगं निष्कलं धारकंपितम्

निराभं शून्यमित्युक्तं प्रेक्षितव्यं प्रयत्नतः ।
वामे कलेश्वरं तत्वं दक्षिणे भुजमालिनम्

आकर्णे क्षपणो देवि ज्ञातव्यं हृत्प्रयोगतः ।
क्षयमन्तं वरारोहे निष्कलो देहलक्षितः

शान्ततत्वे मम प्रोक्तं द्वितीयं भेदलक्षणम् ।
सकलं वक्त्रमार्गे तु वाममार्गे तु निष्कलम्

शून्यमाधारविक्षेपे स्वभावाभावकल्पितः ।
प्. ११२)
अनिमित्ते कलाढ्यस्तु निरीक्षे खमलस्मृतः

क्षपणं हसिते ज्ञेयं मनसे वेव लक्षयेत् ।
हृद्गतक्षयमन्तस्थ उद्भासे कथयामि ते

कण्ठोष्ठ्यप्रभुरीशानस्संस्थितो नास्ति विक्रमः ।
त्रिविधेन तु विज्ञेयं ज्ञानभेदे मलाष्टकम्

कथितं तु वरारोहे तृतीयं भेदमुत्तमम् ।
हृद्याता सकलो देवो निष्कलस्यादलक्षितः

तालुशून्यं विजानीयात् स्वभावे भावलक्षयेत् ।
कलाढ्यो भासिते विद्यात् खमले श्वासकंपिते

प्रलंबे क्षपणं देवि ज्ञातव्यं स्वरितीरितः ।
प्. ११३)
क्षपितन्तु वरारोहे हुंकृतेन तु लक्षयेत्

नमयुक्तस्तथा देवि कण्ठोष्ठ्यः परिकीर्तितः ।
चतुर्थं भेदमेतत्तु कथितं सुरसुन्दरी

मधुरे तु वरारोहे सकले शाश्वता गतिम् ।
गलानन्तपदं विद्यात् हास्ये शून्यार्थ लक्षितम्

भीते कालेश्वरं ज्ञेयं त्रासिते खमलं स्मृतम् ।
कंपिते क्षपणं प्रोक्तं कथितन्त्वनुपूर्वशः

क्षयमन्यो स्थितं तत्वं कारुण्यममृताष्टकम् ।
पञ्चमं भेदमेतद्धि कथितं त्वनुपूर्वशः

चलने त्रिपदाधारं भङ्गुरे निष्कलं परम् ।
प्. ११५)
व्यापिते शून्यमित्याहुः एष ते भुजमालिनम्

खमलानिलविक्षेपे क्षपणेनन्तरे स्थितम् ।
पृथक् भावस्सदा ह्येते बोद्धव्यास्त्वपराजिते

क्षयमन्तं वरारोहे गेहे तन्तुविधारय ।
झङ्कारस्वरसंयुक्तं कण्ठोष्ठ्यं सुरसुन्दरी

कथितान्यनुपूर्वेण षड्भेदास्संप्रयोगतः ।
अघूर्मिते कलाधारं विघूर्मे निष्कलात्मकम्

सुषुप्ते शून्यमित्याहुः स्थगितमुपलक्षयेत् ।
स्वप्ने तु कलनात्कालं स्वप्नान्ते खमलं स्मृतम्

विघाते क्षपणा देवि सन्ताने क्षयमन्तकम् ।
प्. ११६)
कण्ठोष्ठ्यन्तु विबोधे तु सुभेदः सप्तमः क्रमात्

सौम्ये सौम्यगतिं प्राहुः स्थिरे वै निष्कलं परम् ।
शीघ्रं शून्यं विजानीयात् स्वगतमुपलक्षयेत्

वल्गने कालतत्वाख्यं चालने खमलं स्मृतम् ।
हुंकारे क्षपणो देवः सर्वमेतद्विपारयेत्

क्षयान्ते झर्झरं प्रोक्तं शुभाख्ये उपलक्षयेत् ।
वाक्ये स्थूलपदे शुभ्रे कण्ठोष्ठ्यः सर्वतस्थितः

एतद्भेदाष्टकन्देवि तत्वभेदामलं परम् ।
तत्वं विज्ञायते सम्यक् विधिपूर्वेण निष्कलम्

एवं विज्ञानभेदज्ञो मोक्षन्तस्य न संशयः ।
प्. ११७)
हंसाख्ये बिन्दुनादञ्च अर्धचन्द्रे निरोधिका

व्यापिनीत्यूर्ध्वगामी च शक्तिश्शान्तपदं महत् ।
अक्षरे चाक्षरं सर्वं बोद्धव्यमनुपूर्वशः

एवं यो वेत्ति तत्त्वेन स भवेत्तत्परा गतिः ।
एवं वै ह्यष्टधा भेदं व्याख्यातं तव शोभने

नवधा तु पुनः पश्चात् कथयिष्ये यथा भवेत् ।
इति निश्वासकारिकायामष्टादशः पटलः ।
ईश्वर उवाच
अतः परं प्रवक्ष्यामि शब्दज्ञानमनुत्तमम् ।
वाक्यस्थं हृदयस्थन्तु ददाने वैव संस्थितम्

प्. ११८)
त्रिस्थाने सकलो देवः पाशबन्धक्षयंकरः ।
शिवञ्चानुगतं विद्या विद्याराज्ञान्तु विक्रमः

श्वसनेऽनुगतं देवि निष्कलन्तु विनिर्दिशेत् ।
अपाकप्रभवं दिव्यं नाभिकर्णान्तवर्जितम्

शून्यमध्यगतं नित्यं सर्वान्तः पाशमोक्षकम् ।
कर्णनाभ्यन्तरे तालुं पद्मनालानुकुञ्चितम्

कलाढ्यन्नाममुद्दिष्टं सर्वाकारकारकम् ।
उभौ तौ तत्क्षिपत्तत्वं शान्तत्त्वं सकलैस्सह

मनो लयैस्सदा चिन्त्यमखिलं खपदैस्सह ।
ऊर्ध्ववाहमनौ गारं प्रस्फुरन्तं समासतः

प्. ११९)
सुप्रयुक्तं सुशान्तञ्च क्षपणोपाशबन्धहृत् ।
हृत्पद्मेनाभिदेशन्तु कर्णतालुकमध्ययोः

अन्ते ह्येतेषु स्थानेषु क्षयः पाशान्तकः शुभः ।
उदाने निश्चलस्थाने सर्वस्थाने सुलोचने

सर्वशब्देन भोक्तव्यं कूटस्थं शब्दमष्टमम् ।
एतच्छब्दाष्टकं देवि हिताय समुदाहृतम्

निश्रेयन्न च दातव्यं ज्ञानन्नास्ति अतः परम् ।
अनादिनिधनाभावदुर्लक्षं शून्यभावना

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन भावाभावेन लक्षयेत् ।
तेनेदं ज्ञातं सुश्रोणिर्यस्य भावेन मत्स्थितिः

प्. १२०)
अभावरक्षणार्थाय भावजल्पे मया कृतः ।
अभावस्य परित्यागी भावोपगतचेतसः

तावद्भ्रमति संसारे यदा भावन्न विन्दति ।
श्रुतिस्मृत्यर्थ वाक्यैश्च काव्यालङ्कारशोभनैः

चिन्तया शब्दशास्त्राणां संमूढो यात्यथोगतिम् ।
अभावश्शून्यतां याति शून्यञ्चाभाव उच्यते

अभावो मोक्ष इत्युक्तो बन्धनं भावकल्पना ।
अभावेन सदा शून्ये मनो निश्चलतां गतम्

ततो निर्वाणगो देही निलयं यात्यनामये ॥ १५ १।२ ॥
प्. १२१)
अपदपदमगम्यं शुद्धनिर्वाणशून्य-
मुपरिविततव्योमं व्यापिनञ्चिन्तयामि ।
येनाभ्यस्तसशून्यन्न पुनरिह नरो जायते गर्भवा *?
सञ्च्छिन्नं पाशजालं प्रकृति विरमते सृष्टिभावे निवृत्तः ॥ १६ १।२ ॥
एकान्तं शून्यभूतं पशुकलरहितं पश्य निर्वाणशून्य-
न्निर्मुक्ताशेषबन्धैः कथितमिहपदं पश्य निर्वाणबन्धैः ।
इदं शून्यमिदं शून्यं शून्याच्छून्यं परापरम् ।
शून्यादपि च यच्छून्यन्तच्छून्यन्तु निरामयम् ॥ १७ १।२ ॥
इति निश्वासकारिकायां ज्ञानकाण्डे एकोनविंशति पटलः ।
देव्युवाच
वेदसांख्यपुराणज्ञा पाञ्चरात्रेतिहासयोः ।
योगिनश्च तथा चान्ये कुपथेष्वपि ये स्थिताः

कुचक्रेण मोहयित्वा तु स्वदेहं दर्शयन्ति ते ।
तेऽपि चात्र ब्रुवन्त्यैव गतिरत्र कुतोऽन्यतः

पक्षपातो भवेदेषो मोक्षः सर्वत्र वा भवेत् ।
एवं मे संशयो देव यत्सत्यं तद्ब्रवीहि मे

ईश्वर उवाच
अहं त्वञ्च विशालाक्षी मूलं सर्वजनस्य तु ।
मातृका शिवरूपेण बुद्धिसंभवपादपम्

प्. १२२ अ)
आब्रह्मस्तंवपर्यन्तं जगत्सर्वं चराचरम् ।
मम बीजोद्भवास्सर्वे तव योनिविनिर्गताः

वेदाद्याः पञ्च ये प्रोक्ताः महाज्ञानानि भूतले ।
संस्कृतं प्राकृतञ्चैव अपभ्रंशानुनासिकम्

दिव्यादिव्यञ्च यत्किञ्चित् वाङ्मयं त्वत्प्रसूतिजम् ।
त्वं सदा दर्पिणी देवी अहंकाररता सदा

विकारास्तव जायन्ते यतस्सर्वं प्रतिष्ठितम् ।
अविकारं ततो लोको मद्विकारमपासितम्

मूलज्ञानविमूढास्ते ते यान्ति न परां गतिम् ।
भुञ्जतां षड्रसाहारं म्रियन्ते सर्वजन्तवः

प्. १२३)
मृतसञ्जीवनी मूलं भक्षयित्वा न मृयन्ति ते ।
मृत्पिण्डेषु घटो यद्वत् तन्तुष्वेव पटो यथा

शक्तिरूपास्थिता वर्णा व्यक्तिं यान्ति शिवेच्छया ।
देव्युवाच
मूलज्ञानं जपित्वा तु युक्ता ध्यायन्ति योगिनः

सर्वकामसमृद्धास्तु शिवकामं विशन्ति ते ।
प्रवृज्य लभ्यते मोक्षश्चर्ययाथ महेश्वर

सन्तोषेण लभेन्मोक्षो यदज्ञानवृतैस्तथा ।
ज्ञानेन लभ्यते देव तत् ज्ञानस्य प्रकाशकः

उपासनञ्च देवेश ज्ञानं ज्ञेयो यथा भवेत् ।
प्. १२४)
तन्ममाचक्ष्व देवेश अत्र मे संशयो महान्

ईश्वरः
प्रवृज्यावृतचर्याभिस्सन्तोषं नियमेन च ।
क्षपणाच्चैव देहस्य मोक्षमिच्छन्त्यबुद्धयः

शीतवातप्रतापाग्नि दशकादशकानि च ।
क्षुत्पिपासी तथा वर्षी मोक्षार्थी सुबुधस्सहेत्

ब्रह्मचर्यं तपोदानं दयाक्षान्तिरहिंसितम् ।
नेतद्वै जननं वाक्यं जगद्व्याप्तिं न मुक्तये

दानेन न भवेन्मोक्षस्तपोभिर्वेदयज्ञतः ।
मोक्षो भवति ज्ञानेन देही निर्मुक्तकेवलम्

प्. १२५)
संयतेन्द्रियचित्तोऽपि किं कुर्याज्ज्ञान दुर्लभम् ।
विनीतरथमारूढरचक्षुरिव सारथिः

देव्युवाच
ये वेदवादिनो विप्रास्सांख्यज्ञा योगवेदिनः ।
पञ्चरात्रिविदो ये तु अन्यैः पापादुकैस्सह

ते ब्रुवन्ति महादेव तेषां ज्ञानं वदाम्यहम् ।
अग्निरग्नौ यथा क्षिप्तं तोये तोयमिवार्पितम्

मृत्पिण्डे दण्डपाषाणन्निस्सुखं निष्प्रचेतनम् ।
निर्वाणस्स तु विज्ञेयः सुखदुःखविवर्जितम्

एतत्ते देव आख्यातं मया तु विदितं यथा ।
प्. १२६)
ईश्वर उवाच
सर्वे क्लिष्टास्तथात्यन्तं मोक्षतत्वमजानतः

अहं ते कथयिष्यामि शृणु मोक्षस्तु यादृशम् ।
जीवनाशो भवेद्यत्र निस्सुखं निष्प्रचेतनम्

मृत्पिण्डपिण्डवन्मोक्षो न तु मोक्षस्स उच्यते ।
तेषां मायोदरो मोक्षस्स चैतन्यमवस्थया

शिवावर्ग इव्रातिष्ठेत् सुषुप्तद्वैतवर्जितः ।
अवमानेन मोक्षेण चेतनारहितेन तु

पर एवं स सारोऽपि विषयासक्तचेतसः ।
अस्मिन् शैवे महाज्ञाने विज्ञाननगरे शुभे !

प्. १२७)
प्रभुः सर्वज्ञचेता च व्यापी सूक्ष्मः शिवोऽव्ययः ।
पतिभावसमत्वं वै भवते ज्ञानिनः स तु

सर्वज्ञः परिपूर्णश्च सर्वगोप्यव्ययो भवेत् ।
दुःखानामागमो नास्ति सुखं तत्र निरन्तरम्

सर्वालयश्च शान्तश्च मोक्ष इत्यभिधीयते ।
चेतनाभावयोर्मुक्तिः न तु संमोहमोचिताः

चेतनो व्याप्यसंमूढो मोक्ष इत्यभिधीयते ।
शिवो निरञ्जनो भूत्वा तिष्ठते रागवर्जितः

स्वाधीनवृत्तिः यः प्राज्ञः सुखासीनः सुखप्रदः ।
अशरीरी शरीरी वा स्वेच्छया च भवत्यसौ

प्. १२८)
स्थूलात्स्थूलतरो भूत्वा सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरस्तथा ।
ऐश्वर्यं सर्वलोकेषु भुञ्जते च यथा सुखम्

अप्रतीघातकास्ते वै रागलोभविवर्जिताः ।
शिवज्ञानं परं प्राप्य निर्गुणं सर्वकामिकम्

असमे माहात्मको भूत्वा सृजत्यात्मानमात्मनि ।
सर्वं व्याप्य प्रतिष्ठन्ते सर्वभूतेष्ववस्थिताः

न चास्या विदितं किञ्चित् न चादृष्टं न चाश्रितम् ।
अप्राप्य सर्वलोकेषु ना गतिश्च कदाचन

पतिभावेन तत्वानां विषयान् गृह्णते सदा ।
प्रकृतेर्ये विकारास्तु निर्गुणं गुणमेव च

प्. १२९)
कारणाद्विधृतं भूत्वा गृह्णते विषयान् स्वकान् ।
ये चैश्वर्यगुणास्सर्वे शिवे तिष्ठन्ति शाश्वते

दीक्षितेष्वपि ते चैव तत्सर्वं तत्त्ववेदिषु ।
अप्रमेयबलोपेतस्सर्वज्ञः खलु सर्वदः

सर्वकृत् सर्वयोगेशः शिवतुल्यस्तु संस्मृतः ।
दूराच्छ्रवणविज्ञानमननञ्चावलोकनम्

मनोबुद्धिरहंकारकारणाकारवर्जितः ।
स्वाधीनस्सर्वकार्येषु प्रवृत्ते बलिसूदनः

धारकः प्रेरकश्चैव अधिष्ठाता कले रणः ।
दमनः सर्वभूतानां मनश्चोन्मन एव च

प्. १३०)
सर्वेश्वरश्च सर्वात्मा सर्वेशश्च महागतिः ।
अजरश्चामरश्चैव अक्षयः क्षोभकारकः

गर्भजन्मजरादुःखं ये केचिद्वन्द्वजा गुणाः ।
अज्ञानसंभवाह्येते सुखञ्चैकञ्च केवलम्

काष्ठमध्ये स्थितो यद्वत् मथितो निर्मलोऽनलः ।
स शान्तसमये प्राप्ते न भूयो विशतेऽरणिम्

घृतभावं समापन्नं न भवेद्दधिता पुनः ।
सम्यक् ज्ञानं विदित्वा तु पशुत्वं न भवेत्पुनः

इति निश्वासकारिकायां ज्ञानकाण्डे विंशति पटलः ।
देव्युवाच
अप्राप्य परमां सिद्धिं दीक्षितो ज्ञानसंयुतः ।
विदित्वा शास्त्रसद्भावं मृत्युदुःखैश्च पीड्यते

प्रत्ययं किं भवेत्तस्य क्रियमाणेषु जन्तुषु ।
अप्रत्यक्षा गतिर्देव ब्रूहि मे परमेश्वर

ईश्वरः
द्व्यङ्गुलोर्ध्वन्तु तत्स्थानं यत्रासौ वन्दने भवेत् ।
स शूलो वायुवेगेन दक्षिणस्तनकोपरि

जनो नामेन चात्मेन सप्तरात्रे च शृण्वति ।
ह्रस्वदीर्घप्लुतञ्चैव साधारितसकौशकम्

प्. १३२)
स्पन्दनादिकलेत्कालं यावन्मासं स्वपक्षकम् ।
अष्टाभेनैव संयुक्ततन्त्रिणी अमृतं स्मृतम्

नन्दा भद्रा जया रिक्ता पूर्णाचेति त्रिरावरा ।
लौकिकास्तेषु विज्ञेया शिवतीर्थ्यानु मे शृणु

अमृता तु तिथिः पूर्वं प्रकृत्या च द्वितीयकम् ।
अभिजिच्चैव नक्षत्रं तस्योपरि जयन्तिका

ब्रह्मविष्णुमयौ ऋक्षौ मुहूर्तः पिङ्गलस्मृतः ।
ध्रुवतारागणज्योत्स्ना चक्रवत्परिलेलिहेत्

लेलिहेत शिवाभाति उदितामितजां रविः ।
तदा मृत्युवशं याति पूर्णाब्दे तु न संशयः

प्. १३३)
एवं ज्ञात्वा तु मेधावी अमृतेऽहनि कारयेत् ।
दानं जपं ततो ध्यानं तत्सर्वं मोक्षदं भवेत्

अभिजित्संज्ञनक्षत्रे जयत्यां रुद्रवैष्णवे ।
यत्किञ्चित्कुरुते कर्म तत्सर्वं मोक्षसिद्धिदम्

मुहूर्ते पिङ्गले चैव यत्कर्म कुरुते नरः ।
ज्ञात्वा वारं तिथिञ्चैव तत्सर्वं सिद्धिमोक्षदम्

सत्यासत्यमयौ वारौ ध्रुवञ्चैव तृतीयकम् ।
अमृतेन तु संयुक्तं आभ्यांत्वेकेन मोक्षदम्

जपेन ध्यानयोगेन सिद्धिरेकाह्निका भवेत् ।
एवं वै यो विजानाति रहस्यमिदमुत्तमम्

प्. १३४)
स भवेच्छिवतुल्यस्तु शिवेन सह मोदते ।
मृतं कायं न शीर्येत एतत्प्रत्ययमुत्तमम्

इति निश्वासकारिकायां ज्ञानकाण्डे एकविंशतितमः पटलः ।
देव्युवाच
त्वया सृष्टाः पुरा देव विधानेषु वियोजिताः ।
यजन्ति विप्रा यज्ञैस्तु मूर्त्यष्टकसंयुताः

कर्तृभिर्विविधैश्चैव दक्षिणाभिश्च भूरिशः ।
तेऽपि कस्मान्न मुच्यन्ति मन्त्रैस्तैरेव दीक्षिताः

वर्णान्नयन्ति सायुज्यं यदि सत्यं प्रभाषसे ।
प्. १३५)
वर्णैरेवचिता वेदास्तेऽपि कस्मान्न मुक्तिदाः

ईश्वरः
आहुः प्रणवमित्येके मकारमपरे विदुः ।
शतार्धाक्षरविन्यासं पुरुषं बिन्दुविग्रहम्

कला षोडशकं कश्चित् चन्द्रमाश्चामृतद्युति ।
वृक्षगुल्मलतानान्तु ओषधीनां स संभवः

अमृतामृतवच्छ्रीमान् सर्वभूतभृतां वरः ।
यकाराक्षरमित्येके प्राणाद्या विश्वतोमुखम्

सर्वेषु सर्ववित्कर्ता यत्र वा संप्रवर्तते ।
रकारमनलञ्चात्र प्रपदन्ति विपश्चितः

प्. १३६)
संहारः सर्वतत्त्वानां कालाग्निरिव विश्रुतम् ।
अन्नपानेन्धनो भोक्ता स जीवात्मेति चोच्यते

इन्दुमन्ये प्रशस्यन्ति सुरासुरनमस्कृतम् ।
विभूरिति इमं प्राहुः तच्छक्रमवपूजितम्

नमः पूर्वन्ति ते सर्वे लकारं परमं पदम् ।
अमृतस्यन्दकुन्दाभं चन्द्रांशुसमशीतलम्

प्राणदं प्राणिनान्नित्यवारुणं बीजमुत्तमम् ।
अथाहुरपरे केचिद्व्योमबीजमनुत्तमम्

आश्रयस्सर्वभूतानामाकाशमवकाशदम् ।
केचिदाहुरयं श्रेष्ठ शतार्धार्धं व्यवस्थितम्

प्. १३७)
मकारं परं तत्त्वमूर्ध्वबाहुरयं स्थितः ।
त्रैविद्य वृद्धास्तद्वन्ति पुरुषं द्वादशाक्षरम्

सोऽग्निर्यज्ञपतिर्यज्ञो वषट्कारस्वधा च सः ।
सकलोन्तकमादित्यं यत्पुरस्तात्प्रकाशते

अकारपरञ्जाग्रत् सर्ववर्णप्रवर्तकम् ।
ऋग्वेदाहवनीयोऽग्निः सात्विको गुण उच्यते

अकारस्सर्वभूतानां पार्थिवं ब्रह्म कीर्त्यते ।
उकारो विष्णुदेवत्यं राजसं द्रवलक्षणम्

यजुर्वेदमयोह्येष दक्षिणाग्निरिति स्मृतः ।
स्वप्नोन्तरात्मा इत्येवं वदन्ति परमं पदम्

प्. १३८)
मकारं रुद्रदेवत्यं तामसं परिकीर्तितम् ।
साम वै गार्हपत्याग्निस्तामसं गुणलक्षणम्

सुषुप्तं पदमित्याहुः तमेव परमं पदम् ।
हकारममात्रो वै तुर्यं तत्परमं पदम्

अथर्ववेदमन्त्रात्मा सञ्जीवः सर्वदेहिनाम् ।
गुणातीतः परं शान्तिं यज्ज्ञात्वाऽमृतमश्नुते

आकाशममलं दिव्यं सर्वगं प्रभुरव्ययमिति ।
तुर्यातीतं परं ब्रह्म पदं * * सदात्मकम्

इदं साक्षाच्छिवं केचित् दशात्मा बीजसंपुटम् ।
आलयं सर्वविद्यानां विद्यालयमिति स्मृतम्

प्. १३९)
तत्राप्यन्ये प्रभाषन्ते त्रितत्वाक्षरभाषितम् ।
दश लक्षेश्वरं केचित् तारकं ज्ञानमाश्रिताः

षण्णवादीश्वरं केषापाशहानं तथैव च ।
शतार्धबीजसंहारं कारणं परमं मतम्

कारणं सर्वभूतानां नादमाहुः सदाशिवम् ।
स एव पञ्चधावस्थः शिवः सकलनिष्कलः

तथान्ये कल्पयन्त्यस्मिन् शिवज्ञानविदो जनाः ।
भुजङ्गकुटिलाकारं अनुच्चार्यमनामयम्

प्रथमं सर्वशास्त्राणां लिख्यते न च पठ्यते ।
इत्यञ्जलिनमस्कार जपध्यानविवर्जितम्

प्. १४०)
गन्धरूपरसस्पर्श शब्दादि करणोज्झितम् ।
नियुक्तमनसङ्कल्प स एष परमं पदम्

ब्रह्माविष्णुस्तथा रुद्र ईश्वरश्शिव एव च ।
पञ्चधा पञ्च दैवत्यं प्रणवं परिकीर्तितम्

एकमात्रो द्विमात्रश्च त्रिमात्रोभ्यधिकस्तथा ।
अर्धमात्रार्धसंस्थञ्च पञ्चधा विग्रही शिवः

एवमादिषु संमूढा वेदज्ञाः सांख्यवादिनः ।
ज्ञानपादेन संमूढाः निश्चयं नाधिगच्छतः

परतत्वविहीनास्ते आद्योत्पत्तिविवर्जिताः ।
ऋच एव मन्त्रव्यापित्वं नविजानन्ति मोहिताः

प्. १४९)
पुराणवेदगर्वेण स्मृतिना च तथैव च ।
स्थूलभावसुवृष्टात्मा पशुज्ञानरता नराः

दूषयन्ति शिवज्ञानं शैवं सर्वा शिवापहम् ।
दुष्यन्ति परपक्षाणि स्वपक्षपरिनिष्ठिताः

वर्णव्याप्तिमजानन्तः तत्वव्याप्तिं तथैव च ।
परतत्त्वमजानन्तः स्थूलज्ञानफलेप्सवः

एतस्मात्कारणाद्देवि तस्मिन् वर्णा न मुक्तिदाः ।
अनिश्चितमतास्सर्वे विवदन्ति परस्परम्

दूषयन्ति तथाऽन्योन्यं वादजल्पवितण्डकै ।
इति निश्वासकारिकायां ज्ञानकाण्डे ज्ञानविभ्रमप्रकारो नाम द्वाविंशतितमः पटलः ॥
देव्युवाच
प्रधानात्मेशतत्वानां कर्मैकं सहजं स्मृतम् ।
किमर्थं सृष्टिमीशानः कुरुते सा प्रधानजम्

कृतकृत्यः पशुश्चायं कथं भवति शङ्कर ।
प्राधानिकं शरीरं वा किं विधं पारमार्थिकम्

लक्षणं बुध्यमावस्य प्रबुद्धाबुद्धयोः कथम् ।
प्रधानपुरुषेशानां कर्तृत्वं कस्य कीदृशम्

संप्राप्य कललावस्था मास्ते वा पुरुषः कथम् ।
प्. १४३)
किमर्थं बन्धनं वाऽपि को वा बन्धः सुरेश्वर

किं स्वरूपो भवेद्बन्धो को वा बन्धेन बध्यते ।
किं प्रकृत्या सह पशुः युज्यते स वियुज्यते

तत्वानाञ्च कथं सृष्टिः क्रियाभेदश्च कीदृशः ।
स गुणन्निर्गुणञ्चैव योगभेदञ्च तत्वतः

सर्वमेतत्पुनर्देव ममाचक्ष्व यथाक्रमम् ।
ईश्वरः
देव्यनादिभवा पङ्क्ते सन्निमग्नाश्शरीरिणः

नौरिवोत्तरणायेदं त्रितत्वमुपदिश्यते ।
कथितं तव देवेशि प्रधानगुणमुत्तमम्

प्. १४४)
निर्गुणास्त्वणवो मूर्तास्सर्वगोप्यवशोऽव्ययः ।
अधोवृत्तिरतृप्तात्मा गुणभुक् पाशगोचरः

अनीशः पशुकर्ता च साञ्जनोज्ञः परस्तथा ।
असर्वविदसंपूर्ण उदासीनः पुमान् स्मृतः

ईदृशं लक्षणं वस्तु स भवेदप्रबुद्धता ।
निर्गुणस्सर्ववित्कर्ता स्वतन्त्रस्सर्वगोचरतः

परिपूर्णोऽक्षरः शान्तः सूक्ष्मोजः परमो तनुः ।
बुध्यमानः समाख्यातं लक्षणं परमेश्वरी

नित्यप्रबुद्धशुद्धात्मा कारणोमतिविग्रहः ।
अनन्तो निश्चलश्चैव नित्यतृप्तो निराश्रयः

प्. १४५)
कूटस्थः पशवो नाथः सर्वनाथो मितद्युतिः ।
अनादिरेको निष्कंपः चेतनो सर्वभृच्छिवः

प्रबुद्ध एव विख्यात स्मृतयस्तु? सुलोचने ।
प्रधानमेक सर्वत्र क्षेत्रसंज्ञमचेतनम्

सर्वेषाञ्च पुमानेकः क्षेत्रभुक् चेतनः स्मृतः ।
अचेतनत्वादव्यक्तो न स्वयं संप्रवर्तते

चेतनोप्यस्वतन्त्रत्वात् संयोगमुभयोरपि ।
अनयोर्भावयोर्योगं संमोहकरणं महत्

प्रलयोत्पत्तिरूपेण स्थितोऽनादिरलक्षितौ ।
चेतनाचेतनत्वञ्च द्वावप्येतावनीश्वरौ

प्. १४६)
बहुधा भेदमायान्ति विभिन्नाक्षरणेच्छया ।
ईश्वरस्तदधिष्ठाय प्रधानपुरुषद्वयम्

भावानुत्पाटयामास तत्वानामनुपूर्वशः ।
नामार्थमीक्ष्य कुरुते सृष्टिमीशः प्रधानजाः

पशुपाशविमोक्षार्थ बारांभोयमुदीर्यते ।
सहजैरञ्जितः पाशैः केवलोप्यवशः पशुः

नाशाव्यक्त तत्वानाञ्चेत्र भावमबोधित ।
सदस्मादप्रबुद्धत्वात् अव्यक्तगुणसंश्रयात्

प्राप्य तद्भूतमश्नाति सुखदुःखफलोदयम् ।
शक्तोप्यनुग्रहं कर्तुं केवलस्येश्वरः पशोः

प्. १४७)
न करोत्येव सहसा कृतनाशाय वै प्रभुः ।
यस्मात्कारणहीनत्वान्नवेत्ति पुरुषात्मनि

तस्मात्कारणसंयोगं करोत्यस्य महेश्वरः ।
अव्यक्तमाहुः करणं कार्यञ्च दश लक्षणम्

तत्करोत्यन्यवशगः पुरुषार्थमनेकधा ।
तत्र विज्ञानमात्रन्तु पुरुषार्थः प्रकीर्तितः

पुरुषस्सकलाद्युक्ततत्वसंज्ञो विधीयते ।
तत्वज्ञानाद्धि निश्शेषं क्षयमायाति बन्धनम्

बन्धक्षयाच्च न पुनः संसारं प्रतिपद्यते ।
संसारविनिवृत्तस्य पुरुषस्यापि न च्युतिः

प्. १४८)
भवत्येकान्तिकसुखः स्वतन्त्रश्चैव जायते ॥ २८ १।२ ॥
इति निश्वासकारिकायां त्रयोविंशतितमः पटलः ।
ईश्वरः
अथ संक्षेपतः सम्यक् त्रितत्वपरिनिर्णयम् ।
प्राणिनामनुकंपार्थमद्भुतं संप्रकाश्यते

यत्तदव्यक्तमित्युक्तमुच्यते व्यक्तमिन्द्रियम् ।
स्वसंवेद्यमसंवेद्यमव्यक्तं गम्यतेऽर्थतः

तदात्मकानि भूतानि पञ्चभूतात्मकञ्च तत् ।
भूतप्रसूति नानात्वमेकत्वञ्च निगद्यते

प्. १४८ अ)
यस्सदाशिवपर्यन्तः पार्थिवाद्यश्च संग्रहः ।
तत्सर्वं प्राकृतं प्रोक्तं तत्वविद्भिरनेकशः

प्राकृतान्यवितत्वानि दिव्यादिव्यविशेषणम् ।
शुद्धाशुद्धं न गीयन्ते नात्मरूप स्वभावतः

शुद्धिमायान्ति तत्वानि विज्ञानप्राकृतान्यपि ।
शुद्धानि च निबध्नन्ति अज्ञानिषु शरीरिषु

अज्ञानिनस्तु सत्कार्ये सन्निविष्टास्तु सत्क्रियाः ।
तत्वानि शुभरूपाणि निबध्नन्ति शरीरिणाम्

यद्विकारमयं किञ्चित् तत्वमित्युपदिश्यते ।
तत्प्राकृतमसंदिग्धं अर्थविद्भिरुदाहृतम्

प्. १४९)
व्यापित्वात्सूक्ष्मव्यक्तत्वात् अनुत्पाद्यगुणादपि ।
शून्यमिच्छन्ति बहवः परमात्मानमव्ययम्

प्राणमन्योग्निरपरे तथेन्दुरपरे जनाः ।
प्रपदन्ति परं ब्रह्म बोधयन्ति परस्परम्

कार्यमुद्दिश्य भूतानां स्वभावगुणगौरवात् ।
न सम्यगुपचारार्थमुक्तन्न परमार्थतः

एकद्वित्रिचतुःपञ्च गुणाः प्रागनुपूर्वशः ।
शून्यादीनां विशेषाणां ऋषिभिः परिकल्पिताः

एकमेवामितगुणं शून्यमुक्तमिहाव्ययम् ।
तत्परापरभेदेन गीयते द्विविधः पुनः

प्. १५०)
यतः प्रवर्तते शब्दं तत्परं शून्यमुच्यते ।
शब्दतन्मात्रमुद्भूतं तदादिपरमं पदम्

एकतत्वनयोद्भेदं व्योमयोः कृतमन्तरम् ।
मायानिगूढपरमं परमायाविवर्जितम्

न च शुद्धं नचाशुद्धं शुद्धाशुद्धविवर्जितम् ।
सहजैरञ्जितैः पाशैः शून्यमव्यक्तरूपिणम्

स्थूलास्थूलतरैर्भावैः भावाभावविग्रहः ।
यदेतमभिसंख्यातमाकाशमजमव्ययम्

क्षीरभावात्मकमिदं शब्दरूपं प्रवर्तते ।
शब्दाच्चकायसंसिद्धिः हेतुराकाशलक्षणम्

प्. १५१)
विद्याविद्यास्वरूपेण द्विविधः संप्रवर्तते ।
विद्या देहं करोतीति पुरुषाव्यक्तवेदनम्

विपरीतञ्च संमोह भावभावहते नृणाम् ।
ज्ञानरूपोऽपि वर्गार्थं विपरीत * माश्रयम्

शब्दप्रकाशयत्येष विहितं प्राणिनां द्विधा ।
यतश्शब्दगुणं शून्यं बोधयत्येष मोहिनाम्

करोत्यन्यस्य शुद्धित्वमशुद्धित्वञ्च गीयते ।
मन्त्रात्मकं जगदिदं मन्त्रशब्दमयं स्मृतम्

शब्दशून्यात्मकं प्रोक्तं शून्यञ्चाव्यक्तसंज्ञितम् ।
तस्मादुत्पन्नमात्रस्तु मन्त्रानिलसमीरिताः

प्. १५२)
श्रोत्रयोव्यक्तिमायाति तस्मात्तत्स्थूलकं स्मृतम् ।
शून्याद्यच्छन्दरूपन्तु उद्दिष्टममितौजसम्

एतत्सगुणमित्युक्तमशुद्धं वा परं शिवम् ।
एवमन्योन्यवितथा भूतानि स्वगुणैस्सह

क्रमात्संभावमायान्ति भावान् सन्दर्शयन्ति च ।
स्थूलभावेन महता सूक्ष्मेण च समन्ततः

व्याप्यव्यापकरूपेण स्थितान्येकान्यनेकधा ।
सर्वतत्त्वमयोह्येष समभावमयस्तथा

पञ्चभूतात्मकं पिण्डं प्राकृतं समुदाहृतम् ।
स्थितो यस्सर्वजं ज्ञानमेष पिण्डः प्रतापवान्

प्. १५३)
भूतात्मकं समुद्दिष्टं सुभोगरति हेतुकम् ।
पञ्चभूतात्मकं पिण्डमिदमव्यक्तसंज्ञिकम्

सर्वभावोद्भवं मत्वा बन्धनात्प्रविमुच्यते ॥ २९ १।२ ॥
इति निश्वासकारिकायां चतुर्विंशतिः पटलः ।
देव्युवाच
भगवञ्च्छ्रोतुमिच्छामि प्रबुद्धाबुद्धबुद्धयोः ।
सप्तकोटिमहातन्त्र नोक्तं पूर्वं हि मे वद

कथन्त्वप्रबुद्धो ज्ञेयः प्रबुद्धश्च कथं भवेत् ।
बुध्यमानस्य वेदस्य यथातथ्ये वा मे वद

प्. १५४)
शृणु देवि परं शुद्धं अशुद्धं गुणसंवृतम् ।
पौरुषं गीयते तत्वमभवं भवगोचरम्

अमूर्तमप्रबुद्धत्वात् भोगैर्मायात्मकैरिदम् ।
क्रीडतेऽव्यक्तसंयोगात् बालक्रीडनकैरिव

अचेतनञ्चेतनेन निर्गुणेन गुणात्मकम् ।
व्यक्तमव्यमेतेन तेनाप्येतत्समावृतम्

न क्षीयते क्षीयमाणे जायमानेन जायते ।
पौरुषे व्यक्तजैर्भावैस्सहात्मीयैरिवा व्ययः

अजातमक्षीणमिदं पुरुषं पुरुषा भुवि ।
वदन्ति जातमित्येवं कृतञ्चाकृतबुद्धयः

प्. १५५)
अन्य एव क्षयं याति प्राप्नोत्यन्यस्तु वेदनाम् ।
अन्योऽत्र दुःखनिर्मुक्तः प्रभुस्तिष्ठत्यलक्षितः

अप्रबुद्धः प्रबुद्धश्च बुध्यमानस्तथैव च ।
त्रिधा रूपः पशुरयं भवत्येकोप्यनिन्दिते

आत्मानं प्रकृतिञ्चैव न हि वेदयतेऽन्तरम् ।
अप्रबुद्धस्तदा प्रोक्तः तत्वविद्भिरयं पशुः

पुरुषोऽव्यक्तविज्ञातः बुध्यमानोऽभिधीयते ।
नित्यबुद्धः प्रधानेश पुरुषाधीश्वरः स्मृतः

प्राकृतैरप्रबुद्धत्वात् गुणैर्बध्नाति चात्मनः ।
ततः प्रवर्तते रागस्तत्संगादशुभं पशोः

प्. १५६)
रागानुरञ्जितः पश्चाद्विषयाननु सेवते ।
तत्प्रसक्तस्सतान्येव विचरन्त्यत्र चिन्तया

ध्यायतस्तस्य विषयान् अहन्यहनि केवलम् ।
अभिभूय बलं कार्श्न्यं अनिवार्यः प्रवर्तते

ततः कामाभिभूतस्य क्रोधो भवति दारुणम् ।
प्रवर्तते विमूढस्य बुद्धिनाशस्तु देहिनः

प्रवर्तते बुद्धिनाशादक्षानादि चतुष्टयम् ।
अज्ञानसंगात्पुरुषोः प्रयात्यव्यक्तसंश्रयम्

अव्यक्तसंश्रयाज्जन्म पुनः कर्म च दारुणम् ।
प्रवर्तते मोहसंगात् निर्गुणस्यापि देहिनः

प्. १५७)
प्रगुणैर्गुणसंभूतैर्भाविभिर्भूतविग्रहः ।
प्रयात्यूर्ध्वमधश्चैव घटयन्त्रवदच्युतः

कोऽहं किमात्मकश्चैव कर्ता कार्यमथापि वा ।
बलवान् गीयते पापैः कोऽत्र दुःखानि कस्यचित्

देव्युवाच
किं हेतुकं सुखं दुःखं अकस्मादुपयुज्यते ।
बालयौवनवृद्धादिरूपाण्येतानि कस्य वा

जायते म्रियते कोऽत्र जायते वाऽपि वर्तते ।
को वा गृहं समुत्सृज्य शरीराण्यपगच्छति

एतत्कार्यमशेषेण भगवन् वक्तुमर्हसि ।
प्. १५८)
ईश्वरः
एतानि कथयिष्यामि माययापहृतः पुमान्

मोहयत्यज्ञानसंसर्गात् पश्यन्नपि न पश्यति ।
व्याधिजन्मजरामृत्यु दुःखाया सपरिच्छदः

जानन्नपि स मूढात्मा नोद्वेगमुपगच्छति ।
एवमव्यक्तजैर्भावैः गुणैरप्यनुरञ्जितः

बलाद्विकोशमन्योऽपि हीयते मायया बलात् ।
जायते वर्धते चैव दुःखाया स परिच्छदः

रज्वा च विरूपत्वं स्थूलात्मा स विनश्यति ।
एतदप्रतिबन्धस्य पुरुषस्य गुणान्तरम्

प्. १५९)
सांप्रतं शृणु वक्ष्यामि बुध्यमानगुणोदयम् ।
अज्ञत्वमस्य सहजं ईशानुग्रहचोदनात्

विबुध्यमानभावोऽयं देहिनस्संप्रवर्तते ।
तत्प्रसङ्गादयं धीमान् महानिद्रागतव्यथः

पशुरालोकयत्यग्रे संसारार्णवमव्ययम् ।
उष्णोदकसुसंपूर्णमाशापाशोर्मिसंकुलम्

महामोहतरं गाढ्यं रागबुद्बुदसंवृतम् ।
इच्छाद्वेषादिकलुषं समनोऽयशीतलम्

कामोग्रस्वादुविरसं क्रोधनिर्घोषभीषणम् ।
योन्यावर्तसमाकीर्णं मायानिविडकर्दमम्

प्. १६०)
व्याधिजन्मजरामृत्यु भृमनकनिषेवितम् ? ।
सुखदुःखभयं काले वेलापरिच्छदम्

पशुहंसकुलैर्व्याप्तं प्रकूजद्भिरितस्ततः ।
रक्तमांसकफाश्शुक्लं क्रमादन्नात्प्रवर्तते

शुक्लाद्भवन्ति भूतानि तस्मादन्नमयं जगत् ।
तदन्नं पिण्डकबलैः ग्रासैरक्तन्तु देहिभिः

अन्तस्थूलाशये पूर्णप्राणस्थापयते क्रमात् ।
भुक्तपीततदाहारं अतस्तत्कुरुते द्विधा

संप्रविश्यान्नमध्ये तु पृथगन्नं पृथग्जलम् ।
अग्नेरूर्ध्वं जलं स्थाप्य तदन्नञ्च जलोपरि

प्. १६१)
ज्वलनोर्ध्वं स्वयं प्राणः स्थित्वाऽग्निं धमते शनैः ।
वायुना धाम्यमानोऽग्निरत्युष्णं कुरुते जलम्

तदन्नमुष्णतोयेन समन्तात्पच्यते पुनः ।
द्विधा भवति तत्पक्वं पृथक्किट्टं पृथग्रसम्

कर्णाक्षिनासिकाजिह्वादन्तशिश्नागुदानखाः ।
मलाश्रयाः कफस्वेदविण्मूत्रा द्वादश स्मृताः

हृत्पद्मप्रतिबद्धास्तु सर्वनाड्यस्समन्ततः ।
तासां मुखे पुनस्सूक्ष्मं प्राणस्थापयते रसम्

रसेन तेन ता नाडीः प्राणः पूरयते पुनः ।
प्रतर्पयति संपूर्णास्तास्वदेहं समन्ततः

प्. १६२)
ततस्तन्नाडिमध्यस्थं शरीरोष्णेन तादृशम् ।
पच्यते पच्यमानञ्च भवेत्पाकद्वयं पुनः

त्वङ्मज्जास्थिसमन्ताच्च स्नायुश्चैव प्रजायते ।
रक्तलोमानि मांसञ्च केशमेदस्तथैव च

नाड्यो वसाऽथपूयश्च मज्जापि च कफस्तथा ।
एतदन्नात्समुद्भूतं शुक्लञ्च प्रसवात्मकम्

इति निश्वासकारिकायां पञ्चविंशतिः पटलः ।
ईश्वरः
शुक्लञ्च रससंयुक्तं यस्माद्देहस्य संभवम् ।
प्. १६३)
ऋतुकाले यदा शुक्लं निर्दोषं योनिसंस्थितम्

तदा तद्वायुना घृष्टं स्त्रीरक्तेनैकतां वृजेत् ।
विसर्गकाले शुक्लस्य जीवःकारणसंयुतः

यस्य यस्याशयात्पाकात् भोक्तुर्भोगाय सर्पते ।
स तत्रैव रतिं याति प्राक् तनेनोपरञ्जितः

प्रविचारक्षमो वाऽपि नोद्वहेत्तं विचारितम् ।
तच्चित्तः तन्मयो भूत्वा भुङ्क्ते भोगान् बुभुक्षितः

अतीत्य जीवं भावानां उच्छ्राय पतनं तथा ।
संसृतः प्रविशेद्योनौ कर्मभिन्नैर्नियामतः

तच्छुक्लं रक्तमेकस्थं एकाहात्कललं भवेत् ।
प्. १६४)
पञ्चरात्रेण कललं बुद्बुदाकारतां व्रजेत्

बुद्बुदं सप्तरात्रेण मांसपेशी भवेत्तदा ।
द्विसप्ताहाद्भवेत्पेश्याद्रक्तमांसं तदा दृढम्

बीजस्येवाङ्कुराः पेश्याः पञ्चविंशति रात्रिभिः ।
पुनश्च मासमात्रेण पञ्चधा जायते तु सः

ग्रीवा शिरश्च स्कन्धौ च पृष्ठवंशस्तथोदरम् ।
मासद्वयेन सर्वाणि तमसस्संभवन्ति हि

त्रिभिर्मासैः प्रजायन्ते सर्वाङ्गव्यक्तसन्धयः ।
मासैश्चतुर्भिरङ्गुल्य प्रजायन्ते यथाक्रमम्

मुखं नासा च कर्णौ च मासैर्जायन्ति पञ्चभिः ।
प्. १६५)
दन्तपङ्क्तिस्तथा जिह्वा जायन्ते तु नखादयः

ओष्ठौ कपोलौ जायन्ते षण्मासाभ्यन्तरेण तु ।
वायुर्मेढ्रमुपस्थञ्च नाभिश्चैव प्रजायते

सन्धयश्चैव सर्वाणि मासैर्जायन्ति सप्तभिः ।
अङ्गप्रत्यङ्गसंपूर्णं शिरः केशसमन्वितम्

विभक्तावयवस्सर्वं पुनर्मासाष्टकेन तु ।
पञ्च पञ्चार्थसंयुक्तः परिपक्वस्स तिष्ठति

मातुराहारवीर्येण षड्विधेन रसेन तु ।
नाभिमूलनिबन्धेन वर्धते स दिने दिने

ततः स्मृतिं लभेज्जीवः संपूर्णेऽस्मिन् शरीरके ।
प्. १६६)
सुखदुःखं विजानाति निद्रास्वप्नं पुराकृतम्

मृतश्चाहं पुनर्जातो जातश्चाहं पुनर्मृतः ।
नानायोनि सहस्राणि मया दृष्टानि जायता

अधुना जातमात्रोहं प्राप्तसंस्कार एव च ।
तत्र श्रेयः करिष्यामि येन गर्भो न संभवेत्

गर्भस्थः चिन्तयन्नैव मयं गर्भाद्विनिर्गतः ।
अध्येष्यामि शिवज्ञानं संसारविनिवर्तकम्

एवं स गर्भदुःखेन महता परिपीडितः ।
जीवः कर्मवशादास्ते मोक्षोपायमचिन्तयन्

यथा गिरिवराकान्तः कश्चिद्दुःखेन तिष्ठति ।
प्. १६७)
तथा जरायुषा देही दुःखी तिष्ठति वेष्टितः

पतितः सागरे यद्वा तद्दुःखं भवति दारुणम् ।
गर्भोदकेन सिक्ताङ्गः तथान्ते व्याकुलः पुमान्

लोहकुंभे यथा न्यस्तः पच्यते क्वचिदग्निना ।
गर्भकुंभे तथा क्षिप्तः पच्यते जाठराग्निना

सूचीभिरग्निवर्णाभिर्भिन्नस्य च निरन्तरम् ।
यद्दुःखमुपजायेत गर्भेह्येष गुणं भवेत्

गर्भवासात्परं वासं कष्टं नैवास्ति कुत्रचित् ।
देहेन दुःखबहुलं सुघोरमिति संकुलम्

इत्येतद्गर्भदुःखं हि प्राणिनां परिकीर्तितम् ।
प्. १६८)
चरस्कराणां सत्यानां गर्भे दुःखं महत्स्मृतम्

गर्भात्कोटिगुणं दुःखं योनियन्त्रप्रपीडनात् ।
मूर्छा च जायते तीव्रा जायमानस्य देहिनः

त्रिभिश्च कोटिभिश्चाण्डेश्च्छन्नस्तन्निद्राद्यकूपकैः ।
शरीरं स्थूलसूक्ष्माणि दृश्यादृश्याभिरन्वितम्

तावतीभिश्च नाडीभिः कोटिभिस्तत्समन्वितम् ।
प्रस्वेदमशुचिर्याति रन्तस्थं स्रवते बहिः

इति देहगृहञ्जातं नित्यस्यानित्यमात्मनः ।
अविशुद्धं विशुद्धस्य कर्मभिस्तस्य निर्मितम्

गर्भमासे महद्दुःखं योनियन्त्रप्रपीडनात् ।
प्. १६९)
बाल्ये च दुःखमज्ञानात् कौमारे गुरुशासनात्

यौवने कामरोगात्तु दुःखमीर्ष्या यथा पुनः ।
कृषिवाणिज्यसेवादि गोरक्षाद्यैश्च कर्मभिः

वृद्धभावे च जरया व्याधिभिश्च प्रपीडितः ।
मरणे च महद्दुःखं प्रार्थनायां ततोऽधिकम्

राजाग्निजलदायाद्यैः चोरशतृभयं महत् ।
अर्थस्यार्जनरक्षा वा दुःखन्नाशे व्यये पुनः

कार्पण्यं मत्सरं दभ्रस्तृणव्याधिभयं महत् ।
अकार्ये संप्रवृत्तिश्च दुःखं वैतीन्धने सदा

अन्योन्यातिशयं दुःखमन्योन्याभिभवे पुनः ।
प्. १७०)
अन्तर्बहिः प्रकोपश्च दुःखं राज्ये महीभृताम्

अनित्यता प्रभावानां उच्छ्रायाः पतनं तथा ।
अन्योन्यमहिमा चैवान्योन्यस्यापि भक्षणम्

अन्योन्यातिशयैः पातैः संभवा भोगसंप्लवाः ।
छिन्नभिन्नोपि शस्त्रैश्च व्याधिभिश्च प्रपीडिताः

दुःखेन त्यजते देहं न विरागी कथञ्चन ।
गात्रं स्वं भिन्नमप्यस्त्रैर्विकलञ्चेन्द्रियैरपि

नोत्सहेत परित्यक्तुं तद्भावगुणरञ्जितः ।
रागञ्च रञ्जकं कस्य विषयानन्दलक्षणम्

येन युक्तं क्षयं यान्ति तिर्यङ्मानुषदेवताः ।
प्. १७१)
नौषधीर्न धनादानं न माता न च बान्धवाः

शक्नुवन्ति परित्रातुं नरं कालप्रपीडितम् ।
(साधयान्तं तपो जप्यं योगसिद्धिर्महात्मभिः

कालमृत्युवशं प्राप्य जीर्यते सालसैर्नरैः ।
सुसाधन तपोजप्यैः योगसिद्धैर्महात्मभिः

कालमृत्युरपि प्राज्ञैः जीर्यते नालसैर्नरैः ।
हातातमातहा कान्ते क्रन्दत्येवं सुदुःखितैः

मण्डूक इव सर्पेण पीड्यते मृत्युना जनः ।
बान्धवैस्तु परिष्वक्तः प्रियैश्च परिवारितः

निश्वसन् दीर्घमुष्णञ्च मुखेन परिशुष्यता ।
प्. १७२)
चतुरन्ते च खड्वायां परिवृत्य मुहुर्मुहुः

समूढः क्षिप्यतेभ्यंगानूहस्तापादावितस्ततः ।
खट्वात्तु वाञ्छिते भूमिं भूमेः खट्वां पुनर्महीम्

विवस्तृस्त्यक्तलज्जश्च मूत्रविष्ठानुलेपितः ।
याचमानश्च सलिलं शुष्ककण्ठोष्ठतालुकम्

चिन्त्यमानस्तु वित्तानि कस्यैतानि मृते मयि ।
पञ्चाङ्गैः खिन्नमानश्च कालपाशेन कर्पितः

मृयते पश्यतामेव गले घुरघुरायते ।
जीवस्तृणजदूकेव देहाद्देहां विशेत्क्रमात्

योहमस्मिन् मलाकीर्णे रमामि क्षणभङ्गुरे ।
प्. १७३)
नानाव्याधिसमाकीर्णे विषयोरगभूषिते

मदोन्मादैः विमुच्यन्ते विनयाचारतस्करैः ।
कामक्रोधभवैस्तापैः मुहुर्मुहुरतापितः

अत्यन्ते केशबहुले जराव्याधि भयाकुले ।
चिन्ताशोकसुसंपूर्णे अहो देवि सुदुःखितः

चर्मापिनद्धे दुर्गन्धवसाशोणितकर्दमे ।
विण्मूत्ररेतस्संपूर्णे कथमत्र रमाम्यहम्

दर्पणेषु यथाच्छाया चित्रे रूपं यथा स्थितम् ।
अनर्थानि मनोज्ञानि तद्वदेतच्छरीरकम्

महामायोर्मिसन्ताने त्रैगुण्यावर्त सङ्कुले ।
प्. १७४)
तत्वग्राहसमाकीर्णे प्लवोदज्ञानसागरे

एतमर्णवमालोक्य भयाद्विह्वलतां गतः ।
सुचिरं दीर्घनिश्वासमुत्सृज्य परिवेद्य च

अहो जगत्यज्ञत्वं सन्निमग्नमनागमम् ।
पुत्रागारादिकैश्वर्य व्याकुलीकृतमानसः

त्वमाता त्वपिता चैव त्व दाराणि सुताः त्व वै ।
त्वचार्थाः त्व च मित्राणि बान्धवाः त्व गृहाणि वै

मोहोऽयमस्य जगतः केनापि विहितः पुरा ।
पुत्रदारकुटुंबार्थाः शतृवत्प्रतिभान्ति मे

यदात्मना तु तं कर्म वाङ्मनः कायसंभवम् ।
प्. १७५)
तस्यानुसदृशं भुङ्क्ते फलमेकोऽन्यजन्मनि

इतश्चेतश्च वित्तानि कर्मणा येन केनचित् ।
एषामाश्रित्य भोगाय कल्पितास्तेन दुःखिताः

ये बान्धवाः प्रियास्तस्य धर्मराजनिकेतनम् ।
सहाया न भवन्त्येते नानुगच्छन्ति गच्छताम्

जन्तुरेकस्तु म्रियते जायते चैक एव हि ।
एकः सुकृतमश्नाति तथा दुष्कृतमेव च

विदित्वैवमसंमूढः कालोदरगतं जगत् ।
वैराग्यमपरमास्थाय मृगयत्यात्मनो गतिम्

केनोपायेन संस्कारमिदमत्युग्ररूपिणम् ।
प्. १७६)
सन्तरिष्ये सुखेनाहमचिरादशुभार्णवम्

दानयज्ञतपोन्यासवैराग्यज्ञानवृत्तयः ।
नौरिवोत्तारणायेदं संसारांभोनिधे स्मृतः

यत्फलं दानयज्ञादि कर्मणा समुपार्जितम् ।
तदस्याप्युपभोगेन क्षयमायात्यशेषतः

(तदस्याप्युपभोगेन क्षयमायात्यशेषतः ॥)
यज्ञात्स्वर्गफलावाप्तिः तत्क्षयात्पुरा गतिः ॥
कर्मतः स्वर्गतो यस्मात् तस्मादावर्तनं पुनः

एवमादि गुणोपेता दानज्ञानादिकर्मणा ।
संप्रदृष्टा गतिरियं सर्वे ते क्षयधर्मिणः

प्. १७७)
तपः सम्यक् सुतप्तस्य स्वर्गमेव परं फलम् ।
* * * * बहवः क्षयमत्र विशारदाः

क्षयमायाति विज्ञानं कर्मसन्यासमव्ययम् ।
सन्यस्तमप्यविज्ञानादुप * * * * * *

* * * मवाप्नोति न्यासकर्मरतस्सदा ।
वैराग्यवृत्तिरपरा ज्ञानवृत्तिस्तथा परा

महदन्तरमर्थज्ञैः अमरैरप्युदाहृतम् ।
* * * * * * * * * * गुणलक्षणाः

प्रधानाश्रयमापन्नः पुनरायात्यधोगतिम् ।
ज्ञानादपुनरावृत्तिः भवेत्तदपि कारिणी

प्. १७८)
दानादि वैराग्यान्ताच्च कर्मणे * * * * * ।
* * * * * सर्वाः निष्फलश्चाप्यशेषतः

क्रियाश्च वेदविहिता णीयन्ते चतुरः क्रमात् ।
स कामा कामितफला न्यासयोगादिलक्षणाः

यत् * * * * * * * * * * * * * * * ।
* * * * * * * * * * * * * स्मृताः

दानयज्ञव्रतादीनि देवताया यदाग्रतः ।
कर्माणि विनिवेद्यन्ते सा तु सन्यासिकी क्रिया

योगमारुह्य यत्कर्म * * * * * * * * ।
यास्समुद्दिष्टाश्चतस्रस्त्रिगुणात्मिकाः

प्. १७९)
फलमासां प्रवक्ष्यामि पुनरप्यनुपूर्वशः ।
यत्किञ्चिदार्जितं पुण्यं हिंसा पू * * * * *

* * * * * फले संभोगात् क्षयमागते ।
शेषवृत्ती गुणमयी तिष्ठत्येकाप्यविप्लुता

शेषवृत्तिवशात्सर्वे ततस्ते फलभो * * ।
* * * * * * * * * * सर्वजन्तवः

शरीरेणोपभुञ्जन्ति तादृशेनैव कर्मणा ।
स्वर्गे वा नरके वाऽपि यत्र यत्र यथा तथा

कृतानां कर्मणां * * * * * * * * * * ।
* * क्त क्रियारंभास्सक्ताः कर्मफलेषिणम्

प्. १८०)
येऽप्यसङ्कल्पितफला विधिकर्म सवैदिकम् ।
सन्यासं ये प्रकुर्वन्ति कृताना * * * * *

* * * * * * * महिंसायां प्रलीयते ।
अव्यक्ते वा परिक्षीणे गुणे नाशेन विद्यते

गुणैश्चैवा परिक्षीणे कथमेमाक्षे * * * ।
* * * * * * * योगभेदं समासतः

द्विविधस्तु भवेद्योगः सगुणो निर्गुणस्तथा ।
स्थूलसूक्ष्मविभागेन शिवेन परमात्मना

सप * * * * * * * * * * * * * * ।
निर्गुणं योगं प्राप्य सगुणेन मुमुक्षवः

प्. १८१)
प्राप्नुवन्त्येव साम्राज्यं गुणैः शातिशयैः पुनः ।
भुक्त्वा शातिशयान् भोगान् अन्ते तत्र गुणात्मिकान्

व्रजन्त्यनिच्छमानाश्च पुनरप्यधमां गतिम् ।
विद्यायोगेन सिद्धानां दुःखं सातिशयात्मकम्

यदधः पातो भवति अतः कष्टतरं नु किम् ।
तस्मात् सातिशयं योगं स विद्याकल्पनायुतम्

गुणं पाशात्मकं योगमिष्यते न विमुक्तये ।
अधुना कथयिष्यामि विद्यायोगस्य निर्णयम्

निरालंबेऽपि देवेशि शृणुष्व कथयामि ते ।
त्रिसरेणुभ्रमो वायुरेणुकः परिकीर्तितः

प्. १८२)
चतुर्भिरणुकैर्मात्रैः अर्धमात्रा अणुद्वयम् ।
मनोवस्थमणुं विद्यात् वाक् स्थाने च अणुद्वयम्

जिह्वाग्रे त्र्यणुकं विद्धि निसृतां मातृकां विदुः ।
ह्रस्वदीर्घपॢताख्यस्तु मात्रात्रयमुदाहृतम्

प्लुतातीता पुनर्देवी चतुर्थांशः प्रकीर्तितः ।
एकमात्रं वदेच्चाषो द्विमात्रं वायसो वदेत्

त्रिमात्रस्तु मयूरो वै एषा मात्रा विकल्पना ।
घण्टानादान्तसंस्थन्तु विरामो यः प्रकीर्तितः

तद्विनादन्नदेन्नाद्वं हृदिस्थं कण्ठसंपुटे ।
हृद्गतेनैव भावेन अनादी नादमव्ययम्

प्. १८३)
यदा विभाव्यतेऽव्यक्तमर्धमात्रं ततस्मृतः ।
मनसा चिन्तयेद्यावद्धृदिस्थन्नाभि भाषते

अर्धमात्रार्धमित्युक्तमिति शास्त्रस्य निश्चयम् ।
यदेतदक्षरन्नाम अर्धमात्रार्धसंस्थितम्

विद्यायोगस्स विज्ञेयो मुक्तियोगस्ततोऽन्यथा ।
स विद्यस्य तु योगस्य निर्णयं समुदाहृतम्

मोक्षे हेतुरिति ज्ञानमेतदभ्युपगम्यते ।
एतत्प्रधानिकं सर्वं सांख्यज्ञानार्थदर्शनम्

एवं ज्ञात्वा तु देवेशि आचार्यमिदमब्रवीत् ।
भगवंस्तीव्रसंसारादज्ञानावर्तसंकुलात्

प्. १८४)
त्रायस्व मामनुगतं शरण्यं शरणागतम् ।
त्वत्प्रसादादहं सर्वं विज्ञानामृतमुत्तमम्

ज्ञातुमिच्छाम्यशेषेण यथावद्भवनाशनम् ।
पुरुषाव्यक्तयोरेवं अन्तरं ज्ञानचक्षुषा

ज्ञात्वा कैवल्यगुणभुक् कथयस्व प्रसादतः ।
इति निश्वासकारिकायां ज्ञानकाण्डे षड्विंशतिः पटलः ।
ईश्वरः
वक्ष्ये नित्यप्रबुद्धस्य गुणोदयमतः परम् ।
यथा तस्य मतिर्देवि जायते परमे पदे

प्. १८५)
विचार्य निपुणो भूत्वा तत्वत्रयमहामतिः ।
तत्वातीतं यदान्वेषी गुरुशुश्रूषणे रतः

मोक्षमिच्छति योगेन लिङ्गं संगृह्यते पुनः ।
लिङ्गहीनेत्वगमनं तस्माद्देवि न सिध्यति

इन्द्रियार्थे यथा चित्तं नित्यं गच्छति देहिनाम् ।
तया चैवेन्द्रियातीते तस्य नैकाकृते पदे

मनो न गोपमाज्ञेयं रूपं गृह्णाति सर्वतः ।
नीयते च यदा रूपं गच्छते * * * तदा

नानाभावं भवेत्क्षीणे स्वभावे केवले स्थिते ।
तदा निवर्तते देवि अन्यथा न निवर्तते

प्. १८६)
मनो निवर्तते रूपान्न वक्तुं शक्यते क्वचित् ।
न तत्र कथयेत्किञ्चित् को वा पृच्छति सुन्दरि

मन्तव्यं तत्परं ब्रह्म सङ्कल्परहितं यदा ।
सङ्कल्पञ्चैव वाचा च तस्मात्प्राज्ञः परित्यजेत्

शिष्याचार्यस्य संबन्धात् ज्ञात्वा तन्न निवर्तते ।
तत्रैव तु रतिं नित्यं बुद्धिः प्रज्ञा स्मृतिर्मतिः

अनुच्चार्यमसंदिग्धं स्वरवर्णविवर्जितम् ।
शिवं शान्तं परं सूक्ष्मं यो वै वेत्ति स शैववित्

अक्षरादिषु सर्वेषु क्षरेष्वक्षरतः क्रमात् ।
ये वदन्ति ततो मूढाः न ते शैवस्य पारगाः

प्. १८७)
पञ्चाशाक्षरनिर्मुक्तं क्षराक्षरविवर्जितम् ।
बिन्दुनादं परित्यज्य मन्त्रग्राममशेषतः

दन्तोष्ठतालुजिह्वाया स्पन्दनं यत्र दृश्यते ।
अक्षरत्वं कुतस्तस्य क्षरत्वे वर्तते सदा

यावदुद्गिरते वाचा यावख्यो प्रवर्तते ।
तावत्तत्सकलो ज्ञेयो निष्कलस्तु ततोऽन्यथा

यत्किञ्चित् चक्षुषा ग्राह्यं श्रवणाच्छ्रूयतेऽपि वा ।
सर्वमेतदनित्यन्तु स देवासुरमानुषम्

अक्षरेषु कुतो मोक्ष आकाशे कुसुमं कुतः ।
सिकतासु कुतस्तैलं शशशृङ्गे धनुः कुतः

प्. १८८)
इति देवि समाख्यातं प्रबुद्धस्य तु लक्षणम् ॥ १६ १।२ ॥
इति निश्वासकारिकायां ज्ञानकाण्डे सप्तविंशतितमः पटलः ॥
देव्युवाच
सकलो निष्कलश्चैव तथा सकलनिष्कलः ।
सूक्ष्मो भिन्नकलश्चैव शिवो ज्ञेयोऽथ पञ्चधा

कीदृशस्सकलो देवो निष्कलश्चैव तत्र तु ।
तृतीयं भेदमाख्या हि यथा सकलनिष्कलम्

सूक्ष्मो भिन्नकलश्चैव भेदानि कथयस्व मे ।
ईश्वरः
प्. १८९)
एतत्ते कथयिष्यामि पञ्च भेदात्मकं शिवम्

येन विज्ञातमात्रेण न पुनर्जन्मतां व्रजेत् ।
व्योमव्यापी परो देवः पञ्चमन्त्रो महेश्वरः

अष्टत्त्रिंशत्कलाविद्धो अ आमज्योतिरूपवान् ।
सकलश्चेति यः प्रोक्त स्वयं देवो ह्युमापतिः

सकलप्रकृतिस्थो हि प्रेरके च सदा पुमान् ।
व्यापयेद्भुवनं सर्वं व्यापयेत्सर्वदेहिषु

अवस्थितश्च सर्वत्र तेनासौ सकलस्मृतः ।
अविकल्पसमो भावो यत्र मन्त्रेण युज्यते

मन्त्राक्षरपदैः सर्वैः सकलस्तेन शब्द्यते ।
प्. १९०)
स्थूलसूक्ष्मेषु भूतेषु स्थितस्सर्वशरीरिणाम्

प्रधानपुरुषव्यापी तेनाऽसौ सकलस्मृतः ।
व्यापित्वात्सकलो देवाः कलातत्वं प्रकीर्तितम्

कलानां निलयो यस्मात् तेनाऽसौ सकलस्मृतः ।
सकलः कुरुते सृष्टिं मन्त्रसिद्धिं प्रयच्छति

नाशयेत्सर्वविघ्नानि मुक्तिमन्ते करोति सः ।
अप्रमेयोह्यनिर्देश्यो नौपम्यो रूपवर्जितः

सर्वतत्वपरः सूक्ष्मो निष्कलस्तत्र उच्यते ।
देहतत्वपरिच्छिन्ने निनादः सर्वदेहिनाम्

नादकलयाऽतीतस्सर्वों निष्कल उच्यते ।
प्. १९१)
सकलेन विनिर्मुक्तो बिन्दुनादविवर्जितः

व्योमस्थं निष्कलं तत्वं वाच्यावाच्यविवर्जितम् ।
विद्याविद्याविनिर्मुक्तं निष्कलं परमं पदम्

व्योम्नि स्फटिकसंकाशं जरामृत्युविनाशनम् ।
मनसा मोक्षसिध्यर्थन्निष्कले तु लयं कुरु

बिन्दुनादात्मकञ्चैव दृक् श्रोत्रेन्द्रियगोचरम् ।
दृश्यऽत्रार्धविमलं ज्ञेयं सकलनिष्कलम्

निष्कलं तद्विजानीयात् रूपं सकलनिष्कलम् ।
ओंकारशब्दतन्मात्रं श्रूयते कथ्यते न च

न च दृश्यति रूपेण ज्ञेयं सकलनिष्कलम् ।
प्. १९२)
सकलं योजयित्वा तु निष्कलं योज्यते यदा

तदा विचक्षणैर्ज्ञेयं शिवं सकलनिष्कलम् ।
देहस्थः सकलो ज्ञेयो निष्कलो देहवर्जितः

क्रियायोगादि गम्योऽसौ ज्ञेयः सकलनिष्कलः ।
चतुर्थमाकाशमयं नादातीतमतीन्द्रियम्

सदाशिवाख्यममलं रूपं सूक्ष्ममिहोच्यते ।
परमाणुसुसूक्ष्मत्वात् भावितव्यं निरामयम्

अत्यन्तगहनं सूक्ष्मप्राणातीतमलक्षणम् ।
परमाणुसुसूक्ष्मोऽसौ हृदि मध्ये व्यवस्थितः

प्रेरते च जगत्सर्वं स वै सूक्ष्मः प्रकीर्तितः ।
प्. १९३)
मन्त्राक्षरपदैरग्रैर्वियस्थं पश्यते सदा

ज्ञानयोगप्रकाशार्थं तज्ज्ञेयं सूक्ष्मदर्शनम् ।
पापक्षयाच्च योगाच्च ध्यानस्योपचयात्तथा

हृज्ज्योतिर्मध्यसंलीनं शिवं सूक्ष्मं स पश्यति ।
सर्वान्तस्थस्समाधिस्थ अन्तःकरणगोचरः

नेत्रैः न दृश्यते सूक्ष्मं योगिभिस्तदुपास्यते ।
भूजलाग्न्यनिलाकाश राज्ये(आत्मे)न्दुरविरूपवान्

स शिवः सर्वधर्मात्मा स तु भिन्नकलो भवेत् ।
अकारादि क्षकारान्तं रूपं मन्त्रकलात्मकम्

विद्यते यस्तु बहुधा सकलो भिन्न उच्यते ।
प्. १९४)
मन्त्राक्षरपदैः यस्मात् पदार्थैः संस्थिता मतिः

भिन्नार्थवाचकैश्शब्दैः विद्याभिन्नकलश्शिवः ।
एवन्तु दशधा ज्ञेयं पुनर्ज्ञेयन्तु पञ्चधा

सप्तधा च चतुर्थाष्टौ चतुर्भिः पुनरेव च ।
शिवस्साङ्गोऽथ गायत्री सद्याद्याः पञ्च चापरे

विद्येशा लोकपालास्ताभिन्नैकं सकलं शिवम् ।
भिन्नावस्थमिदं ज्ञात्वा योजयेत्सुसमाहितः

भिनत्तिपाशसंघातं तेन भिन्नकलस्मृतः ।
एष ते कथितो देवि पञ्चवस्थः परश्शिवः

ज्ञात्वैवं मुच्यते पाशैश्शिवं याति स चाव्ययम् ।
प्. १९५)
इति निश्वासकारिकायां अष्टाविंशति पटलः

देव्युवाच
सार्वज्ञादिगुणादेव गीयन्ते सर्वतश्शिवे ।
तदहं श्रोतुमिच्छामि भगवन् वक्तुमर्हसि

ईश्वरः
पशुं पाशान् तथा तत्वान् उद्भवं प्रलयं तथा ।
सर्वज्ञानादिदेवेशि सर्वज्ञस्तेन सोच्यते

सर्वैश्वर्यसुसंपूर्णास्सर्वाश्रयनिराश्रयः ।
सर्वगः परिपूर्णश्च परितृप्तस्स उच्यते

अनादित्वात्स्वभावश्च सर्वात्मा दृढगोचरः ।
प्. १९६)
स्वशक्त्या बोधयेद्यस्मात् तस्माद्बोधः प्रकीर्तितः

उत्पादयेज्जगत्कृत्स्नं त्रैलोक्यं स चराचरम् ।
स्थितिनाशश्च देवेशस्वतन्त्रस्तेन सोच्यते

नित्यत्वादजरत्वाच्च सर्वज्ञत्वाच्च शङ्करः ।
योगैरव्याहतत्वाच्च अलुप्तस्तेन सोच्यते

अनादिमध्यनिधनं परं वेत्ति कश्चनम् ।
शक्तेरव्याहतत्त्वाच्च अनन्तस्तेन सोच्यते

एतेह्यङ्गा महेशस्य वेदितव्याः प्रयत्नतः ।
मुच्यते सर्वपापेभ्यः शिवं याति अनामयम्

इति निश्वासकारिकायां ज्ञानकाण्डे एकोनत्रिंशत्पटलः ।
देव्युवाच
षड्वणूरहितेत्येवं यत्त्वयोक्तं महेश्वर ।
तन्ममाचक्ष्व देवेश वर्णे हीनं यदा भवेत्

ईश्वरः
शृणु देवि परं गुह्यं यत्त्वया परिपृच्छितम् ।
तदहं ते प्रवक्ष्यामि यत्सुरैरपि दुर्लभम्

पञ्चधा देवदेवेशि वेदितव्यं प्रयत्नतः ।
वर्णभेदस्तु ज्ञातव्यं तत्त्वभेदञ्च तत्वतः

वायुभेदं पुनस्तस्य देवदेवस्य कीर्तितम् ।
देवतावस्थाभेदञ्च पञ्च भेदास्समासतः

प्. १९८)
एभिभेदैर्यदा हीनो देवदेवे जगद्गुरुः ।
तदा तु कथितो देवि षड्वर्णरहितश्शिवः

देव्युवाच
वर्णभेदः कथं देव तत्वभेदश्च शङ्कर ।
वायुभेदं पुनस्तस्य देवतावर्णभेदनम्

एभिर्हीनं यदा देव सद्भावं तस्य कीदृशम् ।
तन्ममाचक्ष्व देवेश अत्र मे संशयो महान्

ईश्वरः
एतानि कथयिष्यामि यद्यथा तु वरानने ।
तद्गतस्तन्मयो भूत्वा शृणु एकाग्रमानसा

प्. १९९)
वर्णभेदं मया ख्यातं तच्छृणुष्व वरानने ।
वर्णैर्गुप्तं विलुप्तञ्च तद्यथा कथयामि ते

अकारेण विलुप्तेन ओंकारश्शिववर्जितः ।
तेन देवि विलुप्तेन पञ्चमेन समन्वितः

पञ्चमेन यदा हीनष्षष्ठस्तत्र प्रकीर्तितः ।
षष्ठहीनं यदा देवि मकारस्तत्र दृश्यते

तेन हीनं यदा देवि कथं चन्द्रनिभो भवेत् ।
यदा तेन विहीनस्तु षड्वर्णरहितश्शिवः

सकलस्य तु तत्वस्य वर्णैर्हीनस्तु निष्कलः ।
न लोपेन वरारोहे यस्मिन्वक्रहलाकृतिः

प्. २००)
तत्वे हीनं यदा देवि तस्यैव कथयामि ते ।
सप्ततत्वादि देहेऽस्मिन् मया पूर्णमुदाहृता

षड्भिस्तत्वैः विहीनस्तु कर्तव्यः परमेश्वरः ।
पञ्च तत्वा स्थिता ह्यूर्ध्वमयश्चैव व्यवस्थितः

तैर्विहीनं यदा देवि षड्वर्णरहितो भवेत् ।
वायुभेदं पुनस्तस्य कथ्यमानमिदं शृणु

यस्मिन् यस्मिन् स्थितास्ते वै श्रूयतान्तु यथाक्रमम् ।
उदानस्संस्थितो ह्यूर्ध्वे अपानोऽधो व्यवस्थितः

प्राणो मध्यगतस्तत्र व्यानस्सन्धानगोचरे ।
समानस्सर्वगस्तत्र व्यापी तेषां धनञ्जयः

प्. २१)
एभिस्सर्वे यदा हीनो देवदेवो जगद्गुरुः ।
तदा तु कथितो देवि षड्वर्णरहितश्शिवः

ब्रह्माविष्णुस्तथा रुद्र ईश्वरश्शिव एव च ।
शक्तिनादेन तु यदा हीनं तैर्विहीनस्तु निष्कलः

सितरक्तपीतकृष्णं स्फटिकाभं मनोरमम् ।
एभिर्वर्णैर्यदा हीनं षड्वर्णरहितो भवेत्

एभिर्वर्णैर्यदा हीनो बिन्दुरेको व्यवस्थितः ।
तदान्तौ परमं शान्तं वर्णरूपविवर्जितम्

न स्वरव्यञ्जनं तत्र न रूपं नैव भावना ।
न मनो विद्यते तत्र चिन्ता तत्र न विद्यते

प्. २०२)
न तत्र विद्यते किञ्चित् यजनो नात्र गम्यते ।
देव्युवाच
अद्याहं देव जानामि जीवितञ्च सुजीवितम्

किञ्चिद्दोदूयते चित्तं तन्ममाचक्ष्व शङ्कर ।
व्यञ्जनस्वरनिर्मुक्तं वर्णरूपविवर्जितम्

त्वया देव समाख्यातं कथं विज्ञायते प्रभो ।
ईश्वरः
गुरुपारं पराद्देवि संप्रदायमिवोदितम्

न चाद्म कथयिष्यामि गुरुवक्त्रकलामृते ।
यथा येन च भावेन भावज्ञः कथयेद्गुरुः

प्. २०३)
तत्तथा तु न चान्योस्ति श्रद्धातव्यं हि शोभने ।
यथा च भावमाभावे भावं भावति शोभने

तथा ते कथयिष्यामि निवृत्तिं येन यास्यसि ।
इति निश्वासकारिकायां तृंशत्पटलः ॥
देव्युवाच
बहुचित्तमिदं ज्ञानं निश्चयो नोपपद्यते ।
तदेकं वचनञ्चिन्त्यं येन श्रेयोऽहमाप्नुयाम्

ईश्वरः
ज्ञानन्तु बहुधा व्यस्तं लोके समुपदिश्यते ।
प्. २०४)
ज्ञेयन्तद्व्यतिरिक्तान्य ज्ञाने ज्ञेयं विधीयते

शिवश्च केवलश्शुद्ध अशुद्धश्चाक्षरैः सह ।
शुद्धा स्वाभाविकी मूर्तिः अयत्नादेव जायते

न हि गोशब्दमात्रेण पयसः प्राप्तिरिष्यते ।
विशेषस्तु मधुक्षीरो जलानि अमृतादिभिः

उक्तैरपि न संस्पर्शादोष्ठाभ्यां जायते फलम् ।
ईश्वरः
मुक्त्यर्थन्तु प्रशंसन्ति ज्ञेयं धर्मप्रवेदिनः

विज्ञानात्तु गुणावाप्तिः संस्पर्शादिव धातवः ।
रसेन्द्रेणैव लोहानां कालिका स्पर्शवेधिना

प्. २०५)
हारिताग्निसंयोगाद्धेमत्वं प्रतिपादितम् ।
स्पर्शवत् ज्ञानमुद्दिष्टं अग्निवज्ज्ञेयमिष्यते

हारितं परमेशान पशूनां पाशकालिका ।
स्वकारणगुणावेशात् तन्मयत्वं प्रपद्यते

लभन्ते योगिनस्सर्वे विज्ञानात्तुल्यतां तथा ।
स्वेषु स्वेषु तदैश्वर्य कारणं तुल्यधर्मताम्

अवाप्नुवन्ति सर्वत्र विज्ञानात्परमार्थतः ।
विज्ञानात्तु विशीर्येत त्रिविधं बन्धनञ्च यत्

विशीर्णबन्धनो जन्तुरिच्छाशक्तित्वमाप्नुयात् ।
इच्छाशक्तिगुणा व्याप्त्या न जन्तुर्दुःखभाक् भवेत्

प्. २०६)
सर्वकारणधर्मत्वं लभते नात्र संशयः ।
देव्युवाच
शिवस्य परिपूर्णस्य अध्वानन्तु कथं भवेत्

कीदृशन्तु शिवाध्वानं तत्त्वतः कथयस्व मे ।
आकाशस्य यथा नोर्ध्वं न मध्यं नाप्यधः क्वचित्

एवं सर्वगतो देवो अध्वानन्नैव विद्यते ।
पशुभावापदातीत्य पतिभावेन तिष्ठति

तत्तस्य गमनं नाम सर्वगे गमनं कुतः ।
उन्नमत्वं शिवत्वञ्च प्रयातीत्युपचर्यते

संबोधो गमनन्नाम सर्वगे गमनं कुतः ।
प्. २०७)
देव्युवाच
सर्वव्यापीति देवस्तु कथ्यते मम शङ्कर

पक्ष एव विरुद्ध्ऽयं कथं निस्संशयो भवेत् ।
पत्रे पुष्पे फले तोये यदि सर्वत्र विद्यते

स्वगाङ्गकृन्तनं दुःखं कथं पूजा विधीयते ।
स्थावरे जङ्गमे चैव बीजाद्येषु च सर्वतः

स्वकाङ्गो दहनं दुःखं कथं होमेषु युज्यते ।
पत्रपुष्पफलादीनां यदि तत्र न विद्यते

अव्यापित्वं तदा तस्य सर्वव्यापी कथं भवेत् ।
अव्यक्ते व्यक्तता नास्ति रूपवर्णत्ववेदिनाम्

प्. २०८)
व्याहृतं यदि गृह्णाति दत्तं भोजम?वाञ्च्छया ।
व्यक्तरूपं शरीरन्तु व्यक्तं वै कृतकात्मकम्

कालेनैव विनश्यन्ते ये ये विग्रहरूपिणः ।
सर्वव्यापी भवेद्देवः पूजा देहः प्रशस्यते

लिङ्गपूजाविधिर्देव न चेष्टा मम रोचते ।
प्रतिघाते विलक्षन्तु आकाशं सर्वतोमुखम्

शिलास्तंभजलैः कुड्यैः पर्वतैश्च निवार्यते ।
यदेतत्प्राक् समुद्दिष्टमाकाशमजमव्ययम्

तद्वदीश्वरमव्यक्तमस्वतन्त्रमचेतनम् ।
पराधीनमकर्तारमज्ञं प्रसवधर्मिणम्

प्. २०९)
व्याप्यमव्यापकं क्षोभ्यं ग्राह्यं सगुणमुच्यते ।
विकारिणं सातिशयं व्यक्तमव्यक्तलक्षणम्

असर्वज्ञत्वमेतस्य योनिभूतमुदाहृतम् ।
एष धर्मः समुद्दिष्टः शून्यस्यानीश्वरत्वता

ईश्वरः
विदित्वा तु पुनर्देवी न मोहमुपयास्यसि ।
न तथा तु परं तत्वं व्यापयन्तं निवार्यते

जलदर्पणमध्ये तु छायारूपं यथा विशेत् ।
नोत्सरेन्न च भिद्येत तद्वद्देवो विरोचते

व्यापिनश्चाविरोधी च नावरुध्यति केनचित् ।
प्. २१०)
सोन्तर्बहिस्थितो यो वै न च कुत्रचिदाश्रितः ।
अनुमानन्नचोपम्यं न च तस्यास्ति यन्मम

स्वभावनिर्मलश्शुद्ध अनुत्पन्नमलाञ्जनः ।
न शक्यं किञ्चित्तस्याथ प्रवक्तुं गुणलक्षणम्

ततस्तोये यथा चन्द्रो दृश्यत्याकाशसंस्थितम् ।
तद्वत्सर्वगतो देवस्सूक्ष्मत्वान्नोपलभ्यते

स च योगेन दृश्येत प्रत्यक्षं जलचन्द्रवत् ।
क्षीयते वर्धते चन्द्र अस्थिरो विषमश्चलः

विकारित्वमुपायाति उत्पन्नश्शशलाञ्छनः ।
अमायी निर्विकारी च बहिरन्ते च संस्थितः

प्. २११)
समायी बिंबसंक्रान्तो खे स्थितो न तु तज्जले ।
मलिनेऽपि स्वदेहे तु दृश्यते परमेश्वरः

उपदेशेन देवेशि प्रत्यक्षं जलचन्द्रवत् ।
यथा शरीरमध्येऽपि प्रत्यक्षः परमेश्वरः ।
विद्यमानो न दृश्येत तथा पत्रफलादिषु

स्वभावेन हि तत्रस्था खे तु दृश्यति चन्द्रमाः ।
उपदेशेन देवेशि प्रत्यक्षं सर्वतस्थितः

पत्रपुष्पफलादीनां मलत्वान्न च दृश्यते ।
यथा त्वं देवि संमूढा असंग्राह्ये व्यवस्थिताः

मणौ तोये यथादर्शे दृश्यन्ते रश्मिमालयः ।
प्. २१२)
एवं पत्रेषु पुष्पेषु दृश्यते परमेश्वरः

पत्रपुष्पफलादीनां बीजाद्येषु च सर्वतः ।
सूक्ष्मत्वात्संस्थितस्तत्र दृष्ट्वा तन्नविकल्पना

पत्रपुष्पफलादीनां बीजाद्येषु च सर्वतः ।
विद्यमानोऽपि तेष्वेव सूक्ष्मत्वान्न तु विद्यते

दह्यमानेषु बीजेषु सूक्ष्मत्वान्न तु दह्यते ।
तेजोग्नि मणिकांसानां आकाशे दर्शने तथा

आपशस्त्रानिपाकेन न हि वेदोऽत्र दृश्यते ।
एषं पत्रफलादीनां बीजाद्ये प्रसवेषु च

सूक्ष्मत्वाद्देवदेवस्य च्छेददाहो न दृश्यते ।
प्. २१३)
सर्वतः पाणिचरणं सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम्

सर्वव्यापि स्वरूपेण तत्वं सर्वगतं यतः ।
तस्मात्तन्न विकल्पेत अविचारेण शोभते

प्रत्यक्षे दृश्यमाने तु हेतुस्तत्र न कारणम् ।
सर्वाभासन्निराभासमरूपसर्वरूपकम्

नैकदेशस्थितत्वाच्च तस्य आवाहनं कुतः ।
सर्वव्यापि शरीरे स्वे पठ्यते वर्णसंहरौ

योगपीठस्य शब्देन तथा पूर्वस्थितेन तु ।
यतस्वदेहे पठितो निरोधोऽस्य कुतस्मृतः

सर्वसान्निध्य शब्देन स्वतनौ पठितो यतः ।
प्. २१४)
सान्निध्यकारणञ्चैव विरोधञ्च न विद्यते

एवमेतानि रूपाणि तथान्यानि शिवस्य तु ।
विधिसामग्र्यहेतौ तु कीर्तिता हीनशासने

आवाहनञ्च देवेशि क्रियात्मकविसर्जनम् ।
नचैतदर्थवादस्तु विधिवादः प्रकीर्तितः

विधिवादं समासाद्य देवा ब्रह्मपुरोगमाः ।
ऐश्वर्यमतुलं लाभममरत्वञ्च शाश्वतम्

भुक्तिमुक्तिपदं शास्त्रं शैवं नाम महात्मने ।
नहि दोषो विशोधो वा उभयार्थप्रसिद्धिदः

देव्युवाच
प्. २१५)
रथ्यापुरुषवद्दोषो भवतीति शिवेन्यथा ।
प्रदेशिनीति वृत्तिः स्यान्न तु सर्वगता विभोः

ईश्वरः
लक्षालक्षमयो देवः शिवः परमकारणः ।
अर्चायां लक्षणोपेतं जपयोगे तथैव च

मनोबुद्धिरहंकारमन्तःकरणसंज्ञितम् ।
तदेव स्थानमित्युक्तं मनोबुद्ध्यादि कल्पितम्

सङ्कल्पबुद्धिरहितमहंकारविवर्जितम् ।
स्तुत्यादिविधि निर्मुक्तं परापस्थमिदं स्मृतम्

स तु सर्वगतो देवी लक्षालक्षविवर्णितः ।
प्. २१६)
देव्युवाच
यदि सर्वगतो देवस्सर्वावस्थोष्ववस्थितः

तस्मात् स्थानविकल्पस्तु न तत्कुर्यान्महेश्वर ।
उभयार्थप्रसिध्यर्थं शैवं ज्ञानमुदाहृतम्

सर्वव्यापी महेशानो मुक्तौ को दोषमावहेत् ।
ईश्वरः
सर्वङ्गतेषु भगवान् न हि देहेषु पूज्यते

लिङ्गेऽथवान्यत्र शुभे संपूज्यो भगवान् शिवः ।
आवाहनमनुध्यानं मनो भुक्ति निरोधनम्

शिवेन सह संयोगं चिन्तयेन्मनसा धिया ।
प्. २१७)
अर्चयेत् सकलं देवं जपेत्सकलनिष्कलम्

ध्यायेज्ज्योतिर्मयं सूक्ष्मं कलाभिन्नं तु तर्पयेत् ।
व्योम्नि स्फटिकशुद्धाभं जरामृत्युविनाशनम्

मनसा मोक्षसिध्यर्थं निष्कलन्तु लयं कुरु ।
स्नाने तु निर्मलो मन्त्री जपात्सिद्धिर्न संशयः

पूजायां सन्निधावेव होमेनैव फलप्रदः ।
ध्यानेन सर्वगं देवं योगयोगित्वमाप्नुयात्

व्रतेन कायशुद्धिः स्यात् दीक्षायां मुक्तिरिष्यते ।
आवाहनं स्थापनञ्च सान्निध्यं सन्निरोधनम्

विधौ स्थितानि नामानि कर्मणां कथितानि तु ।
प्. २१८)
न चैवावाप्यते कश्चिन्न च कश्चिन्निवेश्यते

निरुध्यते न देवेशि सान्निध्यं क्रियते न च ।
व्यापी मन्त्रस्वरूपेण चिन्तयन्ति परं शिवम्

तदा वाहनमित्युक्तं क्षमस्वेति विसर्जनम् ।
इति निश्वासकारिकायां एकत्रिंशत्पटलः ।
देव्युवाच
मनो हि चलते नित्यं प्रवह्वञ्चलते बलात् ।
समाधिस्थोऽपि देवेश कथं तिष्ठति निश्चलः

ईश्वरः
प्. २१९)
कर्मसन्यासयोगञ्च मतियोगं महत्तथा ।
योगः पञ्चविधः प्रोक्तः पुनरावृत्तिलक्षणः

पुनरावृत्तियोगेन ये सत्ता वरवर्णिनी ।
तेषां हि चलते नित्यं कर्मासक्तमनस्सदा

देव्युवाच
कर्मयोगञ्च संयासं मतियोगं महत्तथा ।
एतेषां श्रोतुमिच्छामि भगवन् वक्तुमर्हति

ईश्वरः
अभिमानात्मकं योग कर्मशब्दाभिशब्दितम् ।
तदेवं कृतकृत्यः सन् न्यस्ते सन्यास उच्यते

प्. २२०)
सह तैश्चैव वैराग्यं संयोगः प्रकृतेर्जयः ।
अतीत्य प्रकृतौह्यष्टौ वर्तन्ते पुरुषेश्वरा

चत्वारः कथिता योगा महद्योगं यथा भवेत् ।
उपर्युपरि वर्तन्ते योगिनो योगवर्धनौ

तथैव च प्रलीयन्ते योगधर्मास्वकर्मसु ।
द्वैतभावार्थसंसिद्धा पुनः सृष्टिं व्रजन्ति ते

अणिमादिगुणा लक्षाद्रूपादिग्रहणात्मिकाः ।
निरोधाद्योगसंसिद्धिः मोक्षस्तेषां न विद्यते

अणिमादिगुणान् प्राप्य अङ्गविङ्कान् महेश्वरान् ।
नासौ सायुज्यमाप्नोति न भवेद्यावदेकता

प्. २२१)
ओंकारतत्पराधे तु रेचके पूरके स्थिताः ।
न तेषां तु परं स्थानं आत्मेन्द्रियनिषूदनात्

प्रणवो वायुरधो नाडी उदानोर्ध्वं व्यवस्थितम् ।
एतत्संशययोगीनां गतानां पुनरागमः

गमागमनसंयुक्त निरुद्धाग्रन्थिपञ्जरे ।
विद्या योगात्मिका देवि विद्याभावाधिगच्छतः

भवान्तरयुगापेक्षि सविद्यस्योपजायते ।
अवश्यावेश्ययोगित्वात्ते तु व्याप्यमुदाहृतम्

ये केचित्कारणाभावान्न ते मुक्तास्तदात्मकाः ।
न योगी युञ्जकः कश्चिन्न च चक्षुर्निमीलितम्

प्. २२२)
नासाग्रवीक्षणञ्चैव न तु योगं प्रशस्यते ।
देव्युवाच
सावलंबेह्यनित्यत्वं निरालंबेपि शून्यता

पक्षद्वयेऽपि दोषोऽस्ति किं तद्ध्यायन्ति योगिनः ।
ईश्वरः
यथा शिशुरकिञ्चिज्ज्ञो मूढोप्युक्ता न शायितः

परतत्त्वमजानन्तः पुरुषा बालकोपमाः ।
अज्ञायमाने तज्ज्ञानं ज्ञाते सत् ज्ञेयमिष्यते

ज्ञेयोद्भवञ्च विज्ञानं विज्ञानं तत्तदात्मकम् ।
देवी
प्. २२३)
यथा तज्ज्ञेययोगेन मनस्थास्यति निश्चलम्

एतन्मे निश्चितं ब्रूहि अत्र मे संशयो महान् ।
ईश्वरः
मनस्तु कथयिष्यामि चतुर्भेदसमायुतम्

यन्न कस्यचिदाख्यातं तदद्य कथयामि ते ।
सात्विकं राजसञ्चैव तामसञ्च विशेषतः

कथयामि समासेन योगभेदक्रमेण तु ।
चतुर्थन्तु महद्योगं अनौपम्यमनामयम्

तानि प्रवक्ष्यामि मनसं मनसे चेष्टितानि तु ।
येन विज्ञातमात्रेण उन्मनत्वं स गच्छति

प्. २२४)
संशिष्टश्च स्वलीनश्च विक्षिप्तो गतिरागतिः ।
मनश्चतुर्विधं प्रोक्तं भेदं तस्य इमं शृणु

न मनो नापि मन्तव्यो नमन्ता च न विभाव्यते ।
स्वलीनो विषयैर्मुक्ता एकीभूतस्सुषुप्तवत्

विषयान् गृह्णमानोऽपि ज्ञेयत्वमधिगच्छति ।
न च तैर्युज्यते ज्ञातस्सं शिष्टस्स तु उच्यते

अज्ञानात् गच्छते ज्ञानं ज्ञानादज्ञानमेव च ।
चलते यस्य दौर्बल्यात् तस्याऽसौ गतिरागतिः

ज्ञानेन शिष्यते यस्मात् इन्द्रियार्थ परायणः ।
त्रिकालमातलो नित्यं स तु विक्षिप्त उच्यते

प्. २२५)
स्वलीनश्चोत्तमस्तत्र गुणातीतो निरामयः ।
मध्यमस्स तु विज्ञेयो संशिष्टस्सात्विकः स्मृतः

अधमश्च फलक्षुद्रो राजसो गतिरागतिः ।
तामसः स तु विक्षिप्तः चतुर्थोह्यधमो मतः

गुणात्मकः समुद्दिष्टो मनः प्रायश्च देहिनाम् ।
निर्गुणत्वेऽधिकत्वेन यत्र लीनो भविष्यति

एकीभावगतश्शान्ते स्वकालेनैव गृह्यते ।
सुषुप्तादधिकत्वेन चेति नात्र विशेषणम्

न शक्यन्ते तदाख्यातुं न च तस्य तु धारणा ।
न चान्यो ज्ञापकस्तत्र यावन्नस्वतस्वयम्

प्. २२६)
मनसश्च सुलीनश्च यत्सुखं ह्यात्मसाक्षिकम् ।
योगावस्था परा ह्येषा प्राहुर्योगविदो जनाः

यदा मनः परे तत्वे लब्धलक्षो निलीयते ।
तदाह्यशेषविज्ञानं विनाशमुपगच्छति

यस्य सर्वगतो भावः स बाह्याभ्यन्तरे स्थितः ।
चलितोऽपि मनस्तस्य चलित्वा यास्यते कुतः

ज्ञानं तत्वार्थसंबोध आत्मध्यानप्रकाशता ।
ज्ञेयं सर्वसमत्वञ्च ध्यानान्निर्विषयं मनः

निराधारो निर्विकल्पः सर्वालयविवर्जितः ।
निर्गुणो लक्ष्य रहितः शिवयोगः प्रकीर्तितः

प्. २२७)
मतः कोष्ठिणतो यस्य अन्तस्थः सुसमाहितः ।
यथा वायुः सुशीघ्रोऽपि मुक्त्वाऽकाशं न गच्छति

ज्ञेयं विक्षिप्तचित्तस्य विषस्थोऽपि निश्चलः ।
भुङ्क्ते तु विषयान् सर्वान् नासौ लेह्यलेपकः

यस्य सर्वगतो भावो ज्ञेयावस्थो निरन्तरः ।
कायानुबन्धिचलिते नाऽसौ चलति निश्चलः

यस्या ज्ञेयमिदं सर्वं मनस्त्वभ्यस्य निश्चलः ।
एवं योनिजितो धीरैस्स गत्वा किं करिष्यति

क्षीरक्षये यथा वत्सः स्तनान्मातुर्निवर्तते ।
रागक्षये तदा पुंसां मनश्शीघ्रं निवर्तते

प्. २२८)
चलाचलशरीरार्थं चित्तवृत्तिरपेक्ष्यते ।
स च त्यागी शरीरस्य सुरुद्धो न भविष्यति

इच्छाद्वेषौ सुखं दुःखं विरागो ज्ञानमेव च ।
त्रयोदश विधस्तेन करणं निश्चलीकृतम्

स्वभावाच्चलमन्यत्तु चलं वा केन चाल्यते ।
निश्चलं न कदाचित् स्यात् अयुतस्य युतस्य वा

देव्युवाच
प्राणाद्या वायवः पञ्च (देहस्था) मनः पञ्च च देवताः ।
पुर्यष्टकं च तन्मात्रं बुध्यहंकारमेव च

एभिस्तु व्याकुली भूत्वा वायवो मनसा युताः ।
प्. २२९)
चलते तु सदा देवि सुखदुःखेन मोहिताः

सुखदुःखमयो मोह अनेन चलते मनः ।
यस्य तुल्यसुखं दुःखं मनस्तस्य सुनिश्चलम्

देव्युवाच
अक्ष्णान्निमीलनञ्चैव नासाग्रस्य तु वीक्षणम् ।
न योगी युञ्जकश्चैवार्थतस्तु त्वया विभो

सावलंबं निरालंबं न योगमुभयात्मकम् ।
कथं योगं महादेव ज्ञेयस्य कथयस्व मे

ईश्वरः
न योगकरणञ्चात्र आधारालंबनं न च ।
प्. २३०)
हृच्चातिनासिकाग्रस्य वीक्षणान्न निमीलनम्

किञ्चिदाभासमात्रन्तु ज्ञात्वा तु परमां तनुम् ।
प्रतिपूरितवद्वायुः सूक्ष्मेण सुषिरेण तु

गता न ज्ञायते यद्वत् ज्ञेययोगं तथैव हि ।
देव्युवाच
वायुपूर्णशरीरन्तु दृतिवल्लक्ष्यते प्रभो

कृतकेन तु कर्तव्यं किं बाह्यकृतकात्मकम् ।
कृतकस्य तु अध्वानं ज्ञातव्यं सर्वथा विभो

ज्ञेयस्य कृतकं नास्ति अध्वानं न च कल्पना ।
एतन्मे संशयं देव यत्त्सत्यं तद्ब्रवीहि मे

प्. २३१)
ईश्वरः
अनाख्ये यस्य तत्त्वस्य निर्गुणस्य यशस्विनी ।
गुणवद्ग्रहणं कृत्वा कथयेत्परमेश्वरम्

किञ्चिदाभासमात्रन्तु क्रतू कथयेच्छिवम् ।
प्रक्रमाध्वानमार्गन्तु उच्चारकरणानि च

स्थातव्यन्तु वरारोहे परित्याज्यमशेषतः ।
एवं स निर्जितो तिष्ठेत् मनो दुर्जयचञ्चलम्

चलते न कदाचित् स्यात् ज्ञेयावस्थो भवेत्सदा ।
अनिर्जितो यथा मल्लो दर्पणीकुरुते बहून्

निजितं तिष्ठते धीरः तथा ज्ञेयविदां मनः ।
प्. २३२)
न हि गन्ता भवेत्कश्चित् गन्तव्यञ्च न विद्यते

गमागमननिर्मुक्तो घटाकाशेव तिष्ठति ।
घटसंवृतमाकाशं नीयमानमितस्ततः

घटो निर्याति नाकाशं शिवोह्येवं नभोपमः ।
कदलीसारवद्देहं वृतं तत्वदलैस्स्थितम्

तस्मात्तत्वदलत्यागी व्ययवद्भवते तदा ।
निराकारात्मविज्ञाने भावनागतचेतसः

मोक्षोल्पीयस्य नोत्कण्ठः स मोक्षमधिगच्छति ।
मोक्षो नाम स विख्यातो स शरीरो निराकृतिः

अचिन्त्यो निर्गुणो मोक्षो न तु मोक्षो लयान्वितः ।
प्. २३३)
न मोक्षस्य भवेत्तस्मात् न चाध्वानं कदाचन

सर्वत्र विगता दृष्टिः स मोक्षो मोक्षवादिनाम् ।
बाहुशो यस्तु वैराग्यं आत्मा निर्व्यापितस्तु यैः

तेषामन्योऽपि नास्त्यत्र गत्वा निरुपपत्तिकम् ।
एवमन्येऽपि ये केचित् निर्वाप्यन्ते विरागिताम्

तथा तेऽपि गमिष्यन्ते निर्वाणं प्रथमं यथा ।
यथा शिलाश्रितं तोयं क्षपितं सूर्यरश्मिभिः

तथा निर्वापितोह्यात्मा गतो निरुपपत्तिकम् ।
न तत्तोयगतं भूम्या न च तत्रैव तिष्ठति

न च तत् केनचित् पीतं गतो निरुपपत्तिकम् ।
प्. २३४)
एवं ग्राह्यात्मवैराग्यं यदुक्तं गुरुणा हितम्

गताध्वानमयं भावं तदेकन्तु सनातनम् ।
का ह्याशा मोक्षवादीनां यत्र सर्वे क्षयं गताः

एतदत्यन्तवैराग्यमपि सत्वसुखावहम् ।
यन्नास्ति तत्र सन्तोषं प्रायः कश्चित्करिष्यति

स मुक्तो निर्विकल्पस्तु स विकल्पस्तु बध्यते ।
नदीनां सागरं प्राप्य नामरूपं निवर्तते

ते तत्र न विजानन्ति परस्परविशेषणम् ।
न चान्यो जायते तत्र उदकस्य विशेषणम्

तत्र क्षयं गता नद्यस्सदप्येको महोदधिः ।
प्. २३५)
एवं नद्युपमो देही निर्वाणं सागरोपमम्

निर्ममास्ते तु तिष्ठन्ति सागराश्रित सिन्धवः ।
तिष्ठते निश्चलत्वं हि तृप्तिस्थं तस्य जायते

सुखदुःखं न संवेत्ति गृह्णाति शिवजान् गुणान् ।
अभावे भावमालंब्य भावं कृत्वा निराश्रयम्

आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत् ।
अभावे भावमाश्रित्य भावलीनोप्यशङ्कितः

विभुरिति समन्तव्यो नात्र कार्या विचारणा ।
अभावस्य कुतो भावः निष्कलस्य महात्मनः

अमने अव्यवस्थानं निर्वाणं तस्य तत्पदम् ।
प्. २३६)
यस्य जाग्रे प्रलीयन्ते सर्वे भावास्सुषुप्तवत्

पर्याप्तं तस्य विज्ञानं त्रिपदं ते न लङ्घितम् ।
पूर्वकोह्यक्षरो ज्ञेयः सुरेचितमनक्षरम्

कुंभकेन तदा ज्ञेयं क्षराक्षरपरश्शिवः ।
सर्वं त्यक्त्वा समाधिस्थ अन्तःकरणगोचरम्

ततस्तु पश्यते नित्यं योगिभिस्तदुपास्यते ।
गुरूपदेशनिर्दिष्टं संप्रदायं यथा स्थितम्

स बाह्याभ्यन्तरे सूक्ष्म अनादि शिव अव्ययः ।
देव्युवाच
पितृयानपथं देव देवयानं तथैव च

प्. २३७)
निश्चयं श्रोतुमिच्छामि पथद्वय विशेषणम् ।
ईश्वरः
पितृयानेन गच्छन्ते इष्टापूर्तरता दिवि

ते तत्र अनुभुंजन्ते यदत्र सुकृतं कृतम् ।
कृतक्षये निवर्तन्ते पुनर्जायन्ति भूतले

पानरोधक्षये पत्रं यथा गत्वा निवर्तते ।
पथं चान्द्रमसं सर्वं मिडा तस्य तु सारथिः

पितृयानेति विज्ञेयं स पथे यज्ञयाजिनाम् ।
क्षीयते वर्धते चन्द्र अस्थिरो विषमश्चलः

पितृयानप्रपन्नस्य गतिस्तस्यापि ईदृशी ।
प्. २३८)
देवयानपथे सूर्यः सुषुम्ना तस्य सारथिः

तं भित्वा गच्छते योगी दक्षिणेनाऽनिवर्तकः ।
सर्वभूतात्मभूतानां साधूनां तत्वदर्शिनाम्

सर्वकामान्निवृत्तानां स पथोभ्यासयोगिनाम् ।
न ते भूयो निवर्तन्ते देवयानेन योगिनः

तस्मात्सर्वं परित्यज्य दक्षिणेन प्रपद्यथा ।
एवं पथं विदुर्देवि पितृयानं समासतः

देवयानात्पथो नास्ति श्रूयतां येन हेतुना ।
पथेन गम्यते यत्र यत्किञ्चित्परिकल्पितः

अत्र धातामनिर्देश्यं पथो भवति कीदृशः ।
प्. २३९)
यथाऽध्वानञ्च योगञ्च सर्वतन्त्रं न विद्यते

शिष्यप्रबोधनार्थाय एवं शास्त्रेषु चोदितम् ।
तन्मानार्थमिदं वाक्यं देवयाने यथा तथा

सर्वव्यापित्वगमनं पथ्या भवति कीदृशः ।
यत्र गम्यति तन्नास्ति न च तत्र पथा क्वचित्

नास्ति योगगतिस्तत्र सर्वलक्षात्परं पदम् ।
गतिर्नावर्तते वश्यं सुदूरेष्वपि योगतः

देवयाने पथे नास्ति तेनाऽसौ न निवर्तते ।
यः कश्चित्पितृयानेन पथेन तु गतो नरः

निवर्तते सुदूरोऽपि यत्र यानं समाश्रितः ।
प्. २४०)
देवयानेन सो गत्वा सर्वपापैर्विवर्जितः

भोक्तव्यञ्चैवमैश्वर्यमाशापाशविवर्जितम् ।
करणञ्चैव संज्ञा च अहङ्कारं तथैव च

निवर्तते यतस्सर्वं कथं तत्र विभज्यते ।
ऐश्वर्यं चोदितं शास्त्रे अल्पसत्वमनौपमम्

निराभासे तथैश्वर्यं न कदाचिद्भविष्यति ।
यस्येश्वरोऽपि नैराश्यं निराशं संप्रशस्यते

त्यक्तं येन जगत्सर्वं आत्मा भोक्तव्य एव च ।
आत्मार्थे सर्वकार्याणि आशाभूतः प्रवर्तते

आत्मत्यागः कृतो येन तस्याशा कस्य कारणे ।
प्. २४१)
तावद्बध्यति संसारे यावदाशा न मुञ्चति

आशाच्छेदः कृतो येन स मुक्तः सर्वबन्धनैः ।
अतीतानागतञ्चैव वर्तमानं तथैव च

अथात्मा स्थावरान्तत्वसर्वज्ञानादि कृत्रिमम् ।
जातं नास्ति तथाऽवश्यं अजातञ्च विशेषतः

एवं नैराश्यभावेन महामोहं त्यजिष्यति ।
अजातत्वादजो नास्ति जातं नास्त्यविनाशकम्

चतुर्विधञ्च यज्ज्ञानं तदेव कृतकं स्मृतम् ।
काममूलो महावृक्षः संसारस्तीक्ष्णकण्टकः

सिच्यते रागतोयेन फलग्राहेण वर्धते ।
प्. २४२)
कामरागन्न * * * * स जिष्यति पण्डितः

वृक्षोपमन्तु संसारं सर्वमुन्मूलयिष्यति ।
प्रागुक्ताङ्गबलं सर्वं विद्युद्दर्शनसन्निभम्

योह्यज्ञः पर्युपासीत स मृत्युः पर्युपास्यते ।
तस्माच्छिद्रं पवित्रञ्च क्षेममङ्गुलमेव च

स्वस्ति शान्ति शिवं तस्य हृदयं यस्य निष्प्रभम् ।
पातालस्सप्तलोकान्तः सर्वमेतद्विभीषिका

भगनाशा शून्यमंत्रेण ते स्मृता मन्त्रवादिनः ।
न हुतं न च वा दत्तन्न परत्र नचैहिकम्

नचात्र बध्यते कश्चित् न च कश्चिद्विमुच्यते ।
प्. २४३)
बन्धव्यो बन्धनञ्चैव तथा चैवान्यबन्धकः

दाता प्रतिगृहीता च तथा दातव्यमेव च ।
अग्निदर्भाश्च मन्त्राश्च होता होतव्यमेव च

यत्र शून्यन्निराभासं कुतस्तत्र इमे स्मृताः ।
अग्निहोत्रादयो यज्ञा वेदाश्च ऋषयस्तथा

असुराः पितरो देवाः सर्वेह्यपरमार्थिकाः ।
सर्वे मन्त्रात्मका देवा देवो मन्त्रगणस्मृतः

दैवं पैत्रञ्च यज्ञाश्च सर्वे तिष्ठन्ति मन्त्रतः ।
तत्र मन्त्राणि वर्तन्ते तत्र ज्ञेयं सुनिष्कलम्

तस्मात् मन्त्रोदितं सर्वं विद्यादपरमार्थिकम् ।
प्. २४४)
सर्वे धर्मा विरुध्यन्ते परमार्थस्य निश्चयात्

नैतद्बाह्यं गृहस्थानां ज्ञानमेतत्तु नैष्ठिकम् ।
न च नास्ति क्रिया यज्ञा अस्तित्वे च फलप्रदाः

फलञ्चात्मा प्रियैस्त्यक्तः तेषां तेनास्ति सुन्दरी ।
ना पृष्ठः कस्यचिद्ब्रूयात् न चान्यायेन पृच्छितः

अन्यायैः पृच्छिते यस्तु न ब्रूयात्तस्य पृच्छतः ।
विदितो योगसद्भावे तदाक्षमपुनर्गृही

अपुनर्गृह्नवासेति येनोक्तं तस्य भाषयेत् ।
विरागे निश्चयो यस्य ज्ञेयस्य प्राङ् निवेदयेत्

पुत्रदारकुटुंबेषु सक्तं सर्वमिदं जगत् ।
प्. २४५)
तस्य त्यागः कृतो येन तद्विरागस्य लक्षणम्

अनैष्ठिकेन वक्तव्यं गोष्ठिकामे कुटुंबिने ।
सस्पृहे चावरक्ते च दुष्टचित्तेऽजितेन्द्रिये

तव देवि मम ख्यातं मम भक्तेति सुन्दरि ।
तस्मात्सन्यासिनं मुक्त्वा नाख्येयं कस्यचित्त्वया

देयुवाच
मत्सरीत्वं महादेव समत्वं यन्न पश्यति ।
सिद्धान्ते ब्रूहि को दोषो गृहस्थानां प्रकाशते

श्रुतिस्मृत्युदितो मार्गो धर्मकामार्थसंयुतः ।
सिद्धान्ते केवलं ज्ञानं धर्मकामार्थवर्जितम्

प्. २४६)
धर्माद्यास्तत्र हीयन्ते तेषाञ्चैव प्रकाशते ।
न सिध्यते च तत्कार्यं तस्यारंभो निरर्थकः

दद्याद्यो विमलं वेद्या अदत्त्वामलशोधनम् ।
ओषधीन्नैव सिध्येत मतिग्रस्तस्य देहिनः

तद्वद्दोषो भवेद्देवि गृहस्थानां प्रकाशते ।
न दोषोयमियद्ब्रूहि श्रूयतां केन हेतुना

ऐहिकामुष्मिकान् भोगान् यो भुङ्क्ते तु वरानने ।
कदाचिद्यजते यज्ञं तेन यज्ञो विदूषितः

अभोज्यं भोक्तुकामस्य अनर्थकमिदं भवेत् ।
विधियज्ञ प्रमाणस्तु सस्पृहस्य न युज्यते

प्. २४७)
त्यागात्संसिध्यते ज्ञेयः सस्पृहस्तु न सिध्यति ।
गृहस्थस्य परित्यागो न कदाचिद्भविष्यति

ऐहिकामुष्मिकान् तृष्णान् त्यक्त्वा त्यागी भविष्यति ।
गृहस्थोऽपि परित्यक्तुं ऐहिकं नैव शक्यते

वित्तहीने गृहस्थत्वं न कदाचित्प्रसिध्यति ।
उपादानन्तु वित्तस्य सर्वोपायेन कारणम्

तृष्णाञ्चाशेषतः त्यक्त्वा वैराग्येन यदा स्थितः ।
पञ्चसु नादृतैर्दोषैः गृहीणां गृह्यते तदा

गृहस्थत्वं भयं घोरं लोभा * * * जेष्यति ।
न स त्यजति संसारलोभमोहतमो व्रतः

प्. २४८)
यथा सर्वं परित्यज्य तथेदं श्रुतिरब्रवीत् ।
ईशावास्यमिदं सर्वं यत्किञ्च जगतां जगत्

तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा माहृथाः कस्यविद्धनम् ।
तद्गृहस्थस्य किं बाह्यमस्मिन् लोकेप्यवस्थितम्

यत्रासक्तो दयां त्यक्त्वा भूतग्रामं जिघांसति ।
तस्मात्सुन्दरि तस्यापि गृहे मुक्तिर्न दृश्यते

न च संयासयोगेन इच्छाद्वेषस्य वर्जनात् ।
न माया मत्सराद्युक्तो गृहस्थोऽपि न सिध्यति

त्यागहीना न सिध्यन्ति पक्षद्वयविडंबकाः ।
प्रवृत्तिश्च निवृत्तिश्च द्विविधं कर्म कीर्तितम्

प्. २४९)
अन्तःकरणहीनस्य न किञ्चिदपि सिध्यति ।
लोकस्य सर्वतो मौनी समश्शान्तः समाहितः

सर्वमात्मवशं पश्येत् भूतग्रामे चतुर्विधे ।
देव्युवाच
नोपकाराय यत्किञ्चित् न चान्यो जायते गुणः

मौनभावेन देवेश तस्मान्मौनं निरर्थकम् ।
ईश्वरः
उपकारकृतस्तेन परेषां हितकाम्यया

येन निर्वापितो ह्यात्मा वैराग्यं गृह्यते यतः ।
अनेन हेतुना दुःखं शरीराद्विनिवर्तते

येन निर्वापितो ह्यात्मा वैराग्यं गृह्यते यतः ।
अनेन हेतुना दुःखं शरीराद्विनिवर्तते

प्. २५०)
परेभ्यः कुरुते दुःखं यं यं वाचा समीहते ।
देव्युवाच
अस्य वैराग्ययोगस्य किं भवेत्सिद्धि वा न वा

एतदिच्छामि विज्ञातुं भगवन् वक्तुमर्हसि ।
ईश्वरः
शृणु देवि परं गुह्यं तस्यसिद्धिमनौपमाम्

न रूपं न च वर्णञ्च न च तस्यैव भावना ।
सकलं निष्कलञ्चैव करणाधारवर्जितम्

न चोच्चारविभक्तिश्च वर्णरूपविवर्जितः ।
अमनस्थ महायोगं सर्वसिद्धिप्रदायकः

प्. २५१)
गुरुप्रसादमात्रन्तु पारंपर्यं वरानने ।
तं लब्ध्वा लब्धमात्रस्तु यथा सिद्धिं लभेन्नरः

समुदायमिदं ज्ञानं न पृथक्त्वं कदाचन ।
स्वरवर्णविहीनस्तु सर्वसिद्धिप्रदं शुभम्

तेन ज्ञेयमिति प्रोक्तं यस्माद्भ्रान्तिर्न जायते ।
भ्रान्ति निर्नाशनं ह्येतत् सर्वज्ञानार्थ साधकम्

सर्वज्ञानमिति ज्ञेयं सर्ववर्णप्रसाधकम् ।
एतद्देवि महाज्ञानं विज्ञानं शून्यमव्ययम्

बिन्दुमात्रा विनिर्मुक्तस्वरवर्णविवर्जितम् ।
ज्ञेयमेतत्समाख्यातं जरामृत्युविनाशनम्

प्. २५२)
सर्वव्याधिहरञ्चैव सर्वपापान्तकं तथा ।
अचिन्त्यं सूक्ष्ममाकाशमशेषव्यापकं परम्

ईषत्प्रसार्य वक्त्रन्तु जिह्वाकाशे नियोजयेत् ।
तस्मिंस्थाने तु यत्किञ्चित् स्पर्शमीषद्विभावयेत्

भवितव्यन्तु योगीभिः सिध्यर्थमिदमुत्तमम् ।
अस्यैव कथयेद्देवि योगस्य विधिमुत्तमम्

विज्ञप्तेन तु कुर्वीत सत्यं देवि वदाम्यहम् ।
न देवा नासुरा यक्षा न नागा न च राक्षसाः

किन्नराप्सरसश्चैव पिशाचा न च भूतले ।
न वसुः न च विद्या च विद्याधरगणेन च

प्. २५३)
लोकपालान नक्षत्रा चन्दसूर्यौ न चैव हि ।
न वायुस्सलिलञ्चैव न वृक्षा न च पर्वताः

न मेरुर्गिरिराजानो न चैव विषयस्तथा ।
न ब्रह्मा न च वै विष्णुः नाहं देवि त्वया सह

अनन्तं सर्वमेतत्तु स किञ्चिदपि चिन्तयेत् ।
एवं यो भावयेद्योगी विततं शून्यमव्ययम्

न यमो मयतो वाऽपि न कार्यं तस्य वर्तते ।
दष्टो यदि महानागैरनन्तगुलिकादिभिः

न विषं क्रमते तस्य यस्तु शून्यं विचिन्तयेत् ।
अपरञ्च परञ्चैव सर्वमस्मिन् प्रतिष्ठितम्

प्. २५४)
शून्यध्यानमिदं देवि मयोक्तं विधिवत्त्वया ।
धर्माधर्मक्षयं कर्म जन्मव्याधि विनाशनम्

ईदृशज्ञानसद्भावं न दद्याद्यस्य कस्यचित् ।
दीक्षयित्वा महादेवि दातव्यं सुपरीक्षिते

इदञ्चारमिदञ्चारमिह देहस्यगोचरे ।
इदं तत्वमिदं तत्वमिदं ज्ञानमिदं सर्वज्ञमेव च

इदन्नाडीसुसञ्चारमेवं ज्ञात्वा विमुच्यते ।
एवं वदन्ति बहव अन्योन्यज्ञानगर्विताः

एवञ्च निश्चितं ज्ञात्वा न तु तत्वं प्रकाशयेत् ।
ब्रह्मचारीति वक्तव्यमहो शान्तेति वा पुनः

प्. २५५)
एवं वा तोषयित्वा तु तूष्णीं भूतस्समाचरेत् ।
शृणु देवि परं गुह्यं स मुद्राभिनयमुत्तमम्

एतद्विज्ञानमात्रेण अभावं पदमाप्नुयात् ।
सव्यहस्तेन कर्तव्यं मुद्राबन्धमनुत्तमम्

सर्वेषां ज्ञानिनामेतत् सर्वदर्पापहं महत् ।
यदि स्यात् ज्ञानिनः कश्चित् ज्ञानिनो गृहमागतः

दर्शयेभिनयं देवि येन विज्ञायते श्रमम् ।
एवं ज्ञानी यदा ज्ञानं पृष्टव्यं पुनरेव हि

कथयेद्यस्य मुद्राया देवतामनुपूर्वशः ।
तदा तस्य पुनर्देवि पृष्टव्याः गुरवः क्रमात्

प्. २५६)
गुरू शास्त्रक्रमञ्चैव ज्ञात्वा तद्वद्विशारदः ।
तदा तत्पूजयेद्देवि शिववच्छिवसंमतः

तस्य लक्षणतो ब्रूहि मुद्राया वरवर्णिनी ।
येन विज्ञातमात्रेण न पुनर्जन्म चाप्नुयात्

कनिष्ठायां स्थितो ब्रह्मा अनामायाञ्च केशवः ।
मध्यमायां स्थितो रुद्रः तर्जन्यामजमीश्वरः

सदाशिवस्थितोङ्गुष्ठे कथितन्तु समासतः ।
तर्जन्यङ्गुष्ठकौ लग्नौ नीतोर्ध्वं विसृजेत्पुनः

संमुखेन तु देवेशि सकृतत्वप्रकीर्तितः ।
मध्यमानामिका चैव कनिष्ठाया समन्वितः

प्. २५७)
प्रसृतादि सदा देवि मुद्रयाभिनयं शुभम् ।
ज्ञातेनाऽनेन मुद्राया मुच्यते पाशबन्धनात्

कुलकोटिशतं साग्रं नरकात्तार इष्यति ।
इति निश्वासकारिकायां द्वात्रिंशत्पटलः ॥
देव्युवाच
ज्ञात्वा ज्ञानं परं दिव्यं योगसद्भावमुत्तमम् ।
कृताञ्जलि पुटाभूत्वा देवी वचनमब्रवीत्

देव्युवाच
तत्वविज्ञानयोगञ्च शक्तिनादन्तथैव च ।
बिन्दुदेवस्य विज्ञानमष्टभेदस्य शङ्कर

प्. २५८)
योगसद्भावविज्ञानं ज्ञातं मे त्वत्प्रसादतः ।
न यत्र सूत्रे देवेश पतिसद्भावमुत्तमम्

एकस्मिन् कथितास्सर्वे विदितास्त्वत्प्रसादतः ।
पुनश्च श्रोतुमिच्छामि भगवन् वक्तुमर्हसि

प्रकृतिमादितः कृत्वा नाडीं वायु समन्विताम् ।
कथयस्व महेशान प्रश्नं गुह्यतरं प्रभो

ईश्वर उवाच
शृणु देवि परं गुह्यं योगसद्भावमुत्तमम् ।
सर्वसंहितसामान्यं कथयामि महाफलम्

प्रत्याहुस्तथा ध्यानं प्राणायामोऽथ धारणा ।
प्. २५९)
तर्कश्चैव समाधिश्च षडङ्गो योग उच्यते

चित्तं चेता तथा चिन्ता पञ्चधा कथितं मया ।
योगस्य करणान्येते कथितानि मया तव

एवमुत्पद्यते योगो धारणा सुकृतश्रमः ।
देव्युवाच
ध्यानधारणचिन्ताभिः योगारंभक्रियादिभिः

कालेन यदि सिध्येत भगवन् किं कृतं त्वया ।
यदात्मपीडारहितं विना क्लेशैरवाप्यते

ज्ञानं कथय देवेश सद्यः फलविभूतिदम् ।
पुराणे सांख्ययोगे च यादृशं कथितं प्रभो

प्. २६०)
अत्रापि तादृशं प्रोक्तं किं विशेषमुदाहृतम् ।
योगधारणसंयुक्ता वेदाद्याः परमेश्वर

महाज्ञानं विनैव किंमत्र भवता कृतम् ।
अनाख्येयमनिर्देश्यं भगवन् कथितन्तु यत्

तन्मया विदितं देव गृहीतजीवितं दृढम् ।
प्रकृतिं पुरुषञ्चैव नियतिं कालमेव च

मायाविद्येशमीशञ्च सद्योगं कथयस्व मे ।
विना तु करणैर्देवो ध्यानधारणवर्जितः

तदहं श्रोतुमिच्छामि भगवन् वक्तुमर्हसि ।
ईश्वरः
प्. २६१)
अहं ते कथयिष्यामि योगसद्भावमुत्तमम्

यत् ज्ञात्वा तत्क्षणादेव कृतार्थो जायते नरः ।
येतदत्यन्तसुखदमशेषफलभूषितम्

देवतानामृषीणाञ्च ज्ञानञ्चैतत्प्रकाशितम् ।
यदेतदमृतं ब्रह्म जनस्सर्वोऽधिगच्छति

तदा विमुच्यते लोके शून्या च पृथिवी भवेत् ।
सर्वे धर्माः प्रलीयन्ते वेदयज्ञतपः क्रियाः

नश्यन्ति चाग्निहोत्राणि मर्यादाश्च पृथग्विधाः ।
यान्ति देवा अदेवत्वमध्या तप विवर्जिताः

एतस्मात्कारणाद्देवि गोपितं कथितं मया ।
प्. २६२)
योगधर्मार्थ शास्त्राणि विस्तीर्णगहनानि च

दृष्टान्योन्यविरोधीनि तेषु निष्ठा न विद्यते ।
विदेहचक्रमारूढमेवं भ्राम्यति वै जगत्

परस्परविरोधेन वर्तन्ते सर्वयोगिनः ।
त्वया दुर्ललितेनाहं पृष्टो भक्त्या प्रचोदितः

ग्राहेणैव गृहीतोऽस्मि अवश्यं कथयामि ते ।
न ब्रह्मा न च वै विष्णुः उतान्ये सुरसत्तमाः

वक्तुमेवं विधं प्रश्नं त्वद्दृते तु वरानने ।
तस्माच्छृणुष्व सद्भावं निस्संदिग्धमविस्तरम्

दि लक्षणगुणावाप्तिं क्षणादायासवर्जिताः ।
प्. २६३)
सिद्धिदा मोक्षदा चैव तुष्टिदा पुष्टिवर्धना

ज्ञानदा प्रीतिदा चैव आयुरारोग्यदा तथा ।
घोषिणी पिङ्गला चैव वैद्युती बिन्दुमालिनी

चान्द्री मनोनुगा चैव सुकृता च तथा परा ।
सौम्या निरञ्जना चैव निरालंबा च कथ्यते

नाड्यस्त्वेता विनिर्दिष्टा मरुतादितृलंकृता ।
पूर्वमात्मा तु मेधावी शिवेन परमेण तु

कृत्वा पूर्वमशेषन्तु पश्चाद्ध्यानं समारभेत् ।
एकाग्रमनसो भूत्वा जितक्रोधा जितेन्द्रियाः

चतुर्विंशति मे तत्वे मात्रा नाम्ना तु घोषिणी ।
प्. २६४)
द्वितीया पिङ्गला नाम्ना सा तत्वे पञ्चविंशके

षड्विंशके समाश्रित्य संस्थिता वैद्युती सदा ।
सप्तविंशति मे तत्वे विज्ञेया बिन्दुमालिनी

अष्टाविंशति मे तत्वे मात्रा तिष्ठति चन्द्रिणी ।
एकोनत्रिंशतितमे मात्रा तिष्ठेन्मनोनुगा

ततस्त्रिंशति मे तत्वे तामाहुः सुकृतेति च ।
एकविंशत् समाश्रित्य सौम्या मात्रा व्यवस्थिताः

द्वित्रिंशके समाश्रित्य स्थिता मात्रा निरञ्जना ।
त्रयस्त्रिंशे निरालंबा तस्या लक्षं न विद्यते

त्रयस्त्रिंशतिकः पुरुषे नवमात्रावलंबकः ।
प्. २६५)
तेषु लक्षणदिन्यानि लक्षितव्या विपश्चितैः

देव्युवाच
यान्येतानि च तत्वानि नवमात्राश्रयाणि तु ।
तेषामवाप्तिं गमयन् कथं सद्योपलभ्यते

सामान्ययोगशास्त्रेषु अनेकाकारवागुरैः ।
सीदन्त्यायासबहुलैः मृगाः कूटेव संस्थिताः

वायुरोधं विना देव ध्यानधारणवर्जितम् ।
सद्योपलब्धिसुखदं तन्मे ब्रूहि महेश्वर

ईश्वरः
शृणुष्वावहिता देवि अश्राव्यमकृतात्मनाम् ।
प्. २६६)
यं प्राप्य सद्यश्शिवतां लभन्त्यायासवर्जिताः

यत्र तत्राश्रमरताः यत्र तत्र निवासिनः ।
लीयन्ते तु यथा लक्षे निमेषाध्ये तु ?

स्रोत्रराद्धौ तथाङ्गुष्ठौ घ्राणमङ्गुलिभिस्तथा ।
ततोऽस्य सर्वतो व्यापी ध्वनिरूर्ध्वं विजृम्भते

भुक्तं भुक्तं पचत्यग्निः शरीरेषु शरीरिणाम् ।
तस्य तेन प्रयोगेन शब्दमाहुरकृत्रिमम्

चतुर्विंशति तत्वस्य स्रुत्वा पापैः प्रमुच्यते ।
तस्मात् षड्जादयस्सप्त स्वयंभुरसृजत्पुरा

यैरिदं सततं सर्वं सदेवासुरमानुषम् ।
प्. २६७)
सप्त स्वरास्तु संभूता ध्वनिमभ्यसतस्सदा

ततोऽस्य मासमात्रेण * क पिण्डीकृतो नलः ।
रजस्तमं ततो भित्वा ज्योतिरन्ते प्रकाशते

बाह्यतोऽपि यथा दृष्टं पश्यत्यन्ते तथैव सः ।
त्रिभिर्मासै स्वतन्त्रश्च शिवत्वं तस्य जायते

एषा ते प्रथमा मात्रा कथिता देवि घोषिणी ।
लक्षेस्मिन् मनसा ज्ञानं नावज्ञां कर्तुमर्हसि

एवं वै यो विजानाति स पापेन न लिप्यते ।
श्वपचेष्वपि भुञ्जानाः पद्मपत्रमिवांभसि

इति ते कथिता देवि प्रथमा त्रातु घोषिणी ।
प्. २६८)
अतः परं प्रवक्ष्यामि लयमायासवर्जितम्

स्वदेहादुत्थितां सद्य शृणुमात्रान्तु पिङ्गलाम् ।
सूर्यातपे बहिस्थित्वा किञ्चित् भक्तिसमाश्रितः

लक्षयेदात्मनो धूमं तालुं भित्वा विनिर्गतम् ।
यथा यथा तु चैतस्मिन् मनो लक्षे समादधे

तथा तथाऽस्य महती वर्त्ति धूमस्य वर्द्धते ।
एवं मासप्रयोगेन मूध्निचारमपावृतम्

तुर्यान्ते पिङ्गला मात्रं लयं तस्योपलक्षयेत् ।
देवयानपथं दृष्ट्वा पश्यतात्मानमात्मनि

लोकालोकांश्च सकलान् सहाह्याभ्यन्तरे स्थितान् ।
प्. २६९)
धूमानुमार्गाञ्ज्योतींषि तां दृष्ट्वा न भृतं पदम्

विमुक्तस्सर्वपापेभ्यो निर्द्वन्द्वं पदमाप्नुयात् ।
एवं ते पिङ्गलालक्षं मनसा परिलक्षितम्

आत्मानं पश्यते तत्र शिवञ्चैव परापरम् ।
अनेन विधिना देव तेजसा परिसंवृतः

सतताऽभ्यासयोगेन षण्मासेनैव सिध्यति ।
चिन्तितं मनसा सर्वं संपादयति लीलया

देहपाते व्रजत्याशु शिवस्य परमं पदम् ।
पञ्चविंशति मे तत्वे लक्षमेतत्प्रकीर्तितम्

कथितन्तु रहस्यन्तु मोक्षमार्गविशोधनम् ।
प्. २७०)
पञ्चविंशतिमं लक्षं कथितं तव शोभने

अथ षड्विंशके तत्वे वैद्युतीं शृणु सुवृते ।
योगारंभं विनायामं लीलामार्गोपशोभितम्

रात्रौ शयनकाले तु प्रविश्याभ्यन्तरं विना ।
विना दीपान्धकारे तु उद्वत्य नयने स तु

ततस्तान् नेत्रजान् दीप्तिं तटद्वलयसन्निभाम् ।
सौदामिनीव चपलां दृष्ट्वा द्रष्टृ प्रणश्यति

प्रयोगमेतत् सततं कृत्वा कृत्वा तु विश्रमेत् ।
स्थित्वा कालान्तरं किञ्चित् तान्येवाभ्यसतः पुनः

यथा यथा तु चाभ्यासं कुरुते साधको निशि ।
प्. २७१)
तथा वर्धति तत्तेजस्तैलबिन्दुरिवांभसि

पश्यतेऽन्यावृतं व्योम स्फुलिङ्गा इव काञ्चने ।
तानेव तु गृहान् विद्वान् पश्यते च न संशयः

दशार्धमासयोगेन ज्योतिरन्ते प्रकाशते ।
दृष्ट्वा ज्वलनं सर्वत्र दिव्यं चक्षुःप्रवर्तते

तत स्वतन्त्रतामेति विशते च परे शिवे ।
एतत्ते कथितं लक्षं सुषुम्नायां व्यवस्थितम्

कथितं ते यथा न्यायं गूदं सङ्गोपितं मया ।
ततस्वच्छन्दतामेति शिवतत्वेन संशयः

सप्तविंशति मे तत्वे या स्थिता बिन्दुमालिनी ।
प्. २७२)
तस्योपलब्धिं तस्यापि लक्षन्तु कथयामि ते

शुचिर्भूत्वा बहिर्ग्रामात् तरुच्छायां समाश्रितः ।
किञ्चिदुन्नम्य वक्त्रन्तु शुद्धमालोक्येन्नभः

तस्मिन् स लाय चैतन्यं पश्यत्याकाशसातपम् ।
ज्योतिस्फटिकसंकाशा निपतन्त्युत्पतन्ति च

इडयास्तद्भवेद्रूपं देवानान्ते च विद्युषा ।
यथा यथा हि योगेन तस्मिन् लक्षं स सन्दधे

तथा तथा दिशस्सर्वा बहिः पूर्णैरिवा वृताः ।
अनेकाकारवश्ये तु स बाह्याभ्यन्तरे स्थिताः

दृष्ट्वाऽत्मना तदा योगी पुण्यपापैर्न लिप्यते ।
प्. २७३)
त्रैलोक्ये सर्वभूतानां सुभगः प्रियदर्शनः

जायते नात्र सन्देहः ततो नामाधि गच्छति ।
एष ते कथिता मात्रा सौम्याख्या बिन्दुमालिनी

मुच्यते सर्वरोगैश्च देहपाते शिवं व्रजेत् ।
सप्तविंशति मे तत्वे लक्षमायासवर्जितम्

अष्टाविंशति मे तत्वे मात्रा नाम्ना तु चान्द्रिणी ।
योगारंभं विनायासं मन्त्रोच्चारविवर्जितम्

यत्र यत्र स्थितो देशे यत्र तत्राश्रमे रतः ।
पूर्वमध्या परा हेतुः अभ्यसेल्लक्षमुत्तमम्

श्वेता रक्ता तथा पीता कृष्णा चैव यथाक्रमम् ।
प्. २७४)
वर्चसं स्फटिकाभन्तु लक्षयेत्परमाणवम्

किञ्चिदुन्नम्य वक्त्रन्तु निर्मले तु नभस्थले ।
एकैकाभ्यासयोगेन सिध्यते साधकेश्वरः

वायव्याः कृष्णवर्णास्तु आद्ये शेषविनाशने ।
उच्चाटने यथोन्मत्ते योजयेद्योगवित्सदा

एवमादीनि चान्यैस्तु ताडनं स्तंभनादि च ।
आप्यायनञ्च पुष्टिश्च शान्तिकादि क्रमेण च

कुरुते योगविच्छ्रीमान् एकैकाभ्यासयोगतः ।
प्रतिमासप्रयोगेन एभिः कर्माणि कारयेत्

षण्मासा ध्यानयोगेन त्रैलोक्यं यत्प्रवर्तते ।
प्. २७५)
प्रत्यक्षं जायते तस्य सिध्यन्ते च शिवो भवेत्

पञ्चमः सर्वकर्माणि कुरुते परमाणवः ।
पञ्चरूपधरं ह्येतत् पञ्चमं यत्प्रकीर्तितम्

ध्यात्वात्मैवं विधं योगी सर्वकर्माणि कारयेत् ।
तेषां मध्ये पुनर्योगी पश्यते ऊर्मिसङ्कुलाम्

वीचीतरङ्गकुटिलां विद्युद्रेखासमप्रभम् ।
सभोग भोगिसङ्काशामिन्द्रायुधसमप्रभाम्

यथा यथा तु चैतन्यस्तस्मिन् लक्षे समादधे ।
तथा तथा तु संपश्य ऊर्मिरेवतिरन्तरम्

एतां दृष्ट्वा तु योगीन्द्र पुण्यपापक्षयो भवेत् ।
प्. २७६)
सतताभ्यासयोगेन सिध्यते नात्र संशयः

द्वादशार्धार्धमासेन क्षुत्तृष्णा परिवर्जितः ।
दिव्यदृष्टितनुर्दिव्या जायते नात्र संशयः

संवत्सरेण युक्तात्मा योगीन्द्रः सुसमाहितः ।
दूराच्छ्रवणविज्ञानं मनश्चावलोकनम्

प्रत्यक्षं जायते तस्य त्रैलोक्यं यत्प्रवर्तते ।
अन्तर्धानो तथा कर्षो पादचारे तथैव च

वायव्येन च कर्तव्यं के च वैहायसादयः ।
आग्नेयैः शोषणं कुर्यात् ताडनं मारणानि च

स्तंभनं मूकताञ्चैव पार्थिवेन तु कारयेत् ।
प्. २७७)
आप्यायनादितः कृत्वा वारुणेन तु कारयेत्

पञ्चमं सर्वकार्येषु प्रयोज्यं योगिना सदा ।
अष्टाविंशति मात्रस्य लक्षह्येताः प्रकीर्तिताः

एकोनत्रिंशके तत्वे मात्रा तत्र मनोनुगा ।
लक्षितव्या प्रयत्नेन यदिच्छेत्सिद्धिमात्मनः

एकान्ते विजने गत्वा दिव्ये चाक्ष्णौ निमीलयेत् ।
आत्मा तु काञ्चनच्छाया अक्ष्णी आवृत्य तिष्ठति

तस्मिन् सन्धाय चैतन्यं निनादस्संप्रविश्यति ।
सितरक्तपीतकृष्णमिन्द्रायुधसमप्रभम्

अन्योन्यवेधिनां वर्णा दृष्ट्वा दृष्ट्वा पुनः पुनः ।
प्. २७८)
लक्षयीत पुनस्तान्तु राजिकापरिवर्त्तुलाम्

छायामध्ये तु लक्ष्यन्ते चित्रास्सर्वगताश्शुभाः ।
सर्वदेवमयो देवि देवानाञ्च पृथक् पृथक्

तानि रूपाणि पश्यन्ते बिन्दुरूपाणि सुन्दरी ।
तयोर्योगी दिवारात्रौ नान्यं पश्यति चक्षुषा

मासेनाल्पपुरीषत्यं क्षुत्तृष्णापरिवर्जितः ।
सुगन्धास्य तनुर्दिव्या जायते तृप्तिरेव च

मासद्वयानुबन्धेन दिव्यचक्षुः प्रजायते ।
नश्यन्ति पुण्यपापानि तमः सूर्योदये यथा

सतताभ्यासयोगेन त्रिभिः मासैर्न संशयः ।
प्. २७९)
एकोनत्रिंशके तत्वे तुल्यमेतद्वरानने

नाडी वै सुकृता नानामा महापातकनाशिनी ।
तस्य लक्षमिदं देवि शृणु एकमना मम

अप्रयोगमनायास मात्रा बिन्दुविनाकृतिः ।
कण्ठताल्वोष्ठरहितं मन्त्रोच्चारविवर्जितम्

सुनिष्णातो नरस्तस्मिन् अमृतत्वाय कल्पते ।
अप्रयोगमनारंभमनायासोपलक्षितम्

येन सर्वमिदं पूर्णमाकाशं सर्वगेन तु ।
तस्य यत्नात् शृणु देवि आकाशे मनसं दधेत्

यत्र तत्र स्थितो वाऽपि शुचिवाप्यथवाऽशुचिः ।
प्. २८०)
चित्तं श्रोत्र समाधाय बाह्यशब्दविवर्जितम्

निवाते स्वल्पवाते वा घण्टानामिव ताडिता ।
यवनिकाऽकर्णयेद्देवि पुण्यपापक्षयङ्करीम्

कांसस्य सुविशुद्धस्य सुप्रभारहितस्य च ।
सदृशं शब्द आकर्ण्य अमृतत्त्वाय कल्पते

तेन सर्वमिदं पूर्णं आकाशं सर्वगेन तु ।
तस्याभ्यासेन सततं चिद्रा पश्यति मेदिनीम्

मासार्धं येन योगीन्द्रो व्याधिभिश्च न पीड्यते ।
प्राप्नोति सुभगत्वञ्च देहपाते शिवं व्रजेत्

आदितस्त्र्यक्षरो योऽसौ त्रिविधो यः प्रकीर्तितः ।
प्. २८१)
शिवस्य वै स विज्ञेयः सामान्यत्वात्प्रकाशकः

द्वितीयः प्रणवो देवि हंसाकारसमन्वितः ।
बिन्दुना सहितेनैव रुद्राकारः प्रकीर्तितः

अकामाद्याः प्रवर्तन्ते व्यापकत्वोपलक्षिताः ।
स्वच्छन्दवृत्तिः सूक्ष्मोऽयं निधानोङ्कार उच्यते

हकारा उकारसंयुक्तमोंकारेण समन्वितः ।
बिन्दुना सहितो देवि तृतीयः परिकीर्तितम्

आब्रह्मपथमोंकारस्स तु सूतिः प्रकीर्तितः ।
श्रीकण्ठादिमनन्तान्तं रुद्रोङ्कारस्स उच्यते

तस्योपरिष्ठाद्विज्ञेयं तृतीयं प्रणवस्मृतम् ॥
प्. २८२)
शान्तिविद्याधिका सिद्धिः निधने निधनान्तिका

शब्दाकाशे व्यतीता तु गतिस्तस्यैरनुत्तमा ।
त्रिभिन्नमेतत्सकलमध्वानं परिकीर्तितम्

सकलः पञ्चतत्त्वस्तु त्रयस्सकलनिष्कलः ।
उच्चारेण यदा हीनो बिन्दुं निष्कलतां गतः

शिवेच्छयाऽनुगृह्णाति साधको मुक्तिमिच्छति ।
सौम्यनाडीति विख्याता महापातकनाशिनी

किं स स्वरादतिक्रम्य घण्टाशब्दादिलक्षणः ।
यश्शब्दः श्रूयते देवि रुद्रोंकारस्स उच्यते

सर्वकर्मकरं दिव्यं अणिमादिफलप्रदम् ।
प्. २८३)
एकत्त्रिंशद्विजानीयात् शिवोङ्कारस्तु तत्परः

द्वात्त्रिंशत् तत्समाख्यातं तन्मात्रगुणवर्जितम् ।
व्यापकेन समायुक्ता नाडी प्रोक्ता नरञ्जना

शिवोङ्कारा परं दिव्यं ओङ्कारममलं विदुः ।
सतताऽभ्यासयोगेन साधकानां प्रयच्छति

मासार्ध दशभिश्चैव अणिमादि गुणाष्टकम् ।
दूरश्रवणविज्ञानं सर्वलोकेषु भाषितम्

पश्यते च महातेजः सर्वत्र समवस्थितम् ।
व्याप्तोऽति कामरूपित्वं सर्वज्ञत्वं तथैव हि

देहपातो व्रजन्त्याशु शिवस्य परमं पदम् ।
प्. २८४)
घण्टानादविरामान्ते शिवोङ्कारं निगद्यते

शिखा सा लक्षणेनोक्ता विमला परिकीर्तिता ।
कालतत्वः स एवोक्तो नाडीप्रोक्ता निरञ्जना

विमलाख्या वरारोहे परमाक्षरसंयुता ।
निरालंबं प्रवक्ष्यामि नवतत्वफलप्रदम्

पराक्षरपरोच्चार्यं बिन्दुतत्वमनुस्मरेत् ।
पश्चात्तु परमेतत्तु न किञ्चिदपि चिन्तयेत्

त्रयस्त्रिंशत् स्मृतं तत्वं विमलन्तु वरानने ।
द्वात्त्रिंशकस्समाख्यातो निरालंबे परे स्थितः

त्रयस्त्रिंशत् परो यस्तु निर्देश्यो नाम वर्जितः ।
प्. २८५)
तं ज्ञात्वा देवि सिद्ध्यन्ते लक्षैतत्परिकीर्तितम्

एवं बहुविधं प्रोक्तं तत्वमेकं शिवेन तु ।
सिद्धिदं मोक्षदञ्चैव दिष्टन्तत्तु विचिन्तयेत्

ज्ञात्वैवं ज्ञानसर्वस्वं विचरस्व यथा सुखम् ।
एतन्न कस्यचिद्देयं ज्ञानामृतमिदं शुभम्

एतत्सर्वं समाख्यातं तत्वध्यानं सुनिर्मलम् ।
परं तावदिदं देवि तत्त्वानां परिकीर्तितम्

एतेषां यदपरो निरूपाख्यो निरामयः ।
सर्वेषान्धारकस्सोहि स वै चाऽधार वर्जितः

न च तस्येदृशं ध्यानं तव देवि प्रकीर्तितम् ।
प्. २८६)
इति निश्वासकारिकायां त्रयस्त्रिंशत्पटलः ।
देवि
आचार्यः शिवतन्त्रन्तु शिवज्ञानं शिवस्य च ।
वेत्तिसर्वमशेषेण लोकहेतु विवर्जितः

विरक्तो लौकिके शास्त्रे शिवज्ञानैक रागवान् ।
तेषाञ्च उत्तरं वाच्यं येनोपायेन ईश्वरम्

तदहं श्रोतुमिच्छामि त्वत्प्रसादान्महेश्वर ।
ईश्वर उवाच
यो ब्रूयात् कश्चित् कश्शब्दो विनाशित्वेन पठ्यते

प्. २८७)
इतस्तस्य पुनर्ब्रूयात् तच्छृणुष्व वरानने ।
त्रिगुणः पुद्गलो वायुराकाशस्याथ वा गुणः

वर्णादन्योऽथ नादन्ते बिन्दुरूपेशवाचकः ।
पदवाक्यात्मकस्फोटः प्रणम्य विनिवर्तते

पदानां संहिता पूर्वमित्याचार्यः प्रभाषते ।
वाक्यं पदाश्रयं सर्वं पदं वर्णाश्रयं स्मृतम्

वर्णावागाश्रयास्सर्वे वाक् च प्राणसमाश्रया ।
प्राणो हि भगवान् वायुराकाशाश्रय उच्यते

शब्दतन्मात्रमाश्रित्य संस्थितो भूतयोनिषु ।
भूतादिस्तु महाश्चैव स चैवापरमाश्रितः

प्. २८८)
अन्तर्यागादितो देवि * * तस्मात्सदात्मकः ।
तस्मादपि परो देवः सर्वकारणकारणः

परतस्तस्य यो देव निस्संदिग्धः परश्शिवः ।
तदाधारमिदं सर्वं परोऽयं परमो मतः

न वाक् प्रवर्तते चैव न मनो याति तत्वतः ।
यत्राऽसौ परमो देवः सर्वकारणकारणः

आराध्यस्साध्यते येन स शब्दस्तु समासतः ।
शब्देन साध्यते देवो शब्दो नास्ति तु देवता

अव्यक्ताच्छब्दस्योत्पत्तिः शब्दस्तस्य प्रकाशकः ।
त्रिविधोऽथ विनिर्मुक्तस्सूक्ष्मश्शब्दस्स उच्यते

प्. २८९)
अनैष्ठिकेन शब्देन बुद्धिर्मनविवर्जिते ।
तेन दिव्येन शब्देन नित्यं दृश्यमनामयम्

शब्दमात्रन्तु यत्सूक्ष्मं देहे देहव्यवस्थितम् ।
सर्वशब्दविशिष्टोऽसौ अनौपम्यमनामयम्

सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरो देवो दिव्यश्शिव इति स्मृतः ।
श्रुतिमात्ररसाद्येषां प्रधानपुरुषेश्वरान्

न शब्देनात्र गृह्यन्ते न करेण न चक्षुषा ।
विना शब्देन यश्शब्द हुतभुङ्माषसन्निभः

हृदये सर्वदेहीनां वा विशुद्धः परश्शिवः ।
घोषोरावस्वनश्शब्दो स्फोटाख्यो ध्वनिरेव च

प्. २९०)
झङ्कारो हुङ्कृतिश्चैव शब्दमेवाष्टमंबरम् ।
श्रवणाङ्गुष्ठसंयोगाद्यश्शब्दस्संप्रजायते

दीप्तवह्निशिखातुल्ये घोष इत्यभिधीयते ।
घोष्यते तु यश्शब्दः ईषन्मन्दो विभाव्यते

भिन्नकांसरवो रूक्षो रवेति परिकीर्तितः ।
ततो वंशध्वनिस्सूक्ष्मो निवातवर्षोपमम्

सस्वनः परमस्सूक्ष्मो यत्तत्पदमनामयम् ।
चतुर्थन्तु महश्शब्दः सर्वशब्दभचारिणीम्

स्वशब्दस्साधयेत्सर्वं योगिनस्तु न संशयः ।
पञ्चमन्तु महश्शब्दं सर्वयोगिहितावहम्

प्. २९१)
मनोह्लास्सादकरं नॄणां स्फोट एवौषधस्मृतः ।
शब्दतत्वपरे लीनं शब्दान्तर्गतमानसः

परां सिद्धिमवाप्नोति स्फोटस्सर्वार्थसिद्धिदः ।
वंशध्वनिविनिर्मुक्तो यश्शब्दस्संप्रवर्तते

शाश्वतोऽनादिरव्यक्तस्सशब्दो ध्वनिलक्षणः ।
मृदुवीणास्वनश्शब्दः शान्तघण्टनिनादितः

कुसुमामोदमत्तानां षट्पदानामिव ध्वनिः ।
झङ्कारस्तु स्मृतः शब्दः समस्त परमेश्वरी

विद्युत्पुञ्जमिवाभातं घनं गभीरनिस्वनम् ।
सकलाकलसंघातं वज्रपातसुभैरवम्

प्. २९२)
ध्वंकृतेषु स्मृतश्शब्दः शब्दान्तलयमालयम् ।
स शिवश्शिवतत्वस्थो ध्वंकृतः प्रणवस्मृतः

अष्टौ शब्दाः परा देवि समाख्याता समासतः ।
सेवितव्याः प्रयत्नेन यदिच्छेत् सिद्धिमात्मनः

देवी
शब्दोऽर्थं बोधयेद्देव श्रोतुमिच्छामि तत्वतः ।
अनानात्त्वेन वर्तन्ते नानात्वेन महेश्वर

ईश्वरः
शब्दार्थयोश्च संबन्धं कार्यकारणरूपकः ।
वाच्यवाचकरूपो वा ना संबन्धः प्रयुज्यते

प्. २९३)
अन्यथा तु प्रयत्नोऽसौ सर्वस्यैव तु संशयः ।
स्वभावस्याविनाभावी नान्या नान्यतया मतः

कार्यकारणभावश्च वस्तुनो यदि हेतुतः ।
अन्यार्थवाचकस्सो वै सर्वेषाञ्च तदा भवेत्

अथ शब्दः प्रदीपः पूर्वशब्दस्ततश्च ? ।
विज्ञानमिवज्ञानं शब्दप्रकृष्टन्तुकन्तत्

* प्रतिपत्तौ शब्दो विज्ञानं जायते क्वचित् ।
शब्दस्तु पाशयेद्धर्मो शमकामार्थसाधकः

पशुशब्दात्परं ज्ञानं पतिरूपं विधीयते ।
शब्देन साध्यते ह्यर्थो ह्यर्थ एव तु शब्दतः

प्. २९५)
शब्दार्थविस्मृतं ज्ञानं अज्ञानन्तु निरर्थकम् ।
वाचा शब्दनिबन्धास्तु प्रभुः प्रभवतामिह

अर्थग्रहणनिष्पतीः शब्दमाहुः स्वयंभुवः ।
यो यस्यार्थस्य निष्पतीः भूतग्रामे चतुर्विधे

स एव शब्दो विज्ञेयः कार्यार्थो येन सिध्यति ।
यदर्थहीनं लोकेऽस्मिन् वचनं संप्रवर्तते

अपशब्दस्तु तज्ज्ञेयं सर्वतः प्राकृतोऽपि वा ।
गमकाश्चैव शब्दास्तु ऋषिदैवतभाषिताः

आगमाद्यपशब्दानि वर्णयन्ति विदुर्बुधाः ।
संस्कृतेनापि किं तेन मृदुना ललितेन च

प्. २९६)
अविद्यारागवाक्येन संसारक्लेशहेतुना ।
यच्छृत्वा जायते पुण्यं पापादीनां परिक्षयः

विनष्टमपि तद्वाक्यं विज्ञेयमति शोभनम् ।
पुत्रदारादि संसारः पुंसां संमूढचेतसाम्

विदुषां शास्त्रसंसारः स योगाभ्यास विघ्नकृत् ।
देहे देहे यदा कत्वं विज्ञातत्वं चरेन्मुखात्

तदा विमुच्यते जन्तुः अन्यथा न कदाचन ।
केचिद्वदन्ति पुरुषास्तदिदं सुमिथ्या

देहे स्थितस्तु भगवान् परमात्मनेति ।
त्वं मांसकीटकफशोणितमूत्रमध्ये

प्. २९७)
यद्दुर्लभं सुरमुनेऽपि कथं शरीरे ।
यद्दृश्यते गृहगृहेऽपि जगत्समस्ता

ऽनादिकाभिमुदितो जगदेकभानुः ।
एवं परेण परमस्थितसूक्ष्मशक्त्या

संग्रन्थितं जगति जन्तुषु मोहजालम् ।
देव्युवाच
अष्टौ शब्दाः पराः सूक्ष्माः के तत्वा वर्णकाश्च ये

देवता तत्र देवेश कथयस्व प्रसादतः ।
ईश्वरः
एतानि कथयिष्यामि सर्वतत्वेषु देवताः

प्. २९८)
येन विज्ञातमात्रेण साधकस्सिद्धिमाप्नुयात् ।
न पाप्मनो वरारोहे ते वर्णास्ते च देवताः

ते शब्दास्तानि तत्त्वानि बोद्धव्यानि वरानने ।
देवैस्तत्त्वैः समायुक्तो मे क्षरेण च सुन्दरि

तदा सिद्धिमवाप्नोति देहपा देवि मुच्यते ।
शब्दे च देवतास्सर्वे ब्रह्माद्याश्च वरानने

तस्मिन् लयङ्गता देवाः श्रीकण्ठाद्याश्च शोभने ।
देवाश्शब्दपरन्धाम शब्दात् वर्णा समुद्भवाः

वर्णाद्यैः मन्त्रसंभूति तस्मात् सर्वं प्रवर्तते ।
शब्दात् सर्वमिदं जातं त्रैलोक्यं स चराचरम्

प्. २९९)
तस्माच्छब्दपरं देवि सेवितव्यं हि ते विधिः ।
शब्दध्यानपरो भूत्वा योऽभ्यसेत्सुसमाहितः

तस्य ते कथिता सिद्धिः अशब्देनैव सिद्धया ।
प्रथमं यत् स्पृशेच्छब्दं प्राकृतं सिद्धिदायकम्

तृतीयं यत्परं शब्दं पौरुषं सिद्धिदायकम् ।
तृतीयं यत्परं शब्दं नियतं सिद्धिदायकम्

चतुर्थं शब्दतत्त्वन्तु कलातत्वं समासतः ।
तेन ध्यानेन देवेशे सर्वेषां फलभाक् भवेत्

पञ्चमं यत्स्मृतं शब्दं माया दुर्धरा परा ।
षष्ठं यच्छब्दतत्त्वन्तु विद्या नाम्ना तु सा स्मृता

प्. ३००)
सा तु वागीश्वरी देवी तत्र जातो न जायते ।
सप्तमं यत्परं तत्वं ईश्वरं तं प्रवक्ष्यते

तत्र शब्दे यदालीनमीश्वरेण समो भवेत् ।
अष्टमं यत्परं शब्दमनौपम्यमनामयम्

तत्र लीनो यदा योगी सादाख्यपदवाचकम् ।
नवमं यत्परं देवि सर्वशब्दमयं स्मृतम्

तस्माच्छब्दाद्विनिष्क्रान्ता अधश्चोर्ध्वे च सुवृते ।
तेन ध्यानेन देवेशि सर्वेषां फलभाक् भवेत्

सर्वे शब्दस्थितास्तस्मिन् बिन्दुदेवे महेश्वरी ।
तेन ते कथितो बिन्दुश्शब्दराशिमयस्ततः

प्. ३०१)
दश पश्चात्परं देवि शब्दज्ञानविवर्जितम् ।
विज्ञप्तिमात्रं तत्रैव पारंपर्येण संस्थितम्

इति निश्वासकारिकायां चतुस्त्रिंशत्पटलः ॥ ६७ १।२ ॥
देव्युवाच
शब्दात् सर्वमिदं जातं यत्त्वयोक्तं महेश्वरी ।
वर्णतत्वसमूहन्तु ज्ञातं मे त्वत्प्रसादतः

शब्दे शब्दे समुत्पत्तिः देवान्यानां महेश्वर ।
योगं ध्यानञ्च देवेश विद्येशानां तथैव च

अणिमाद्यष्टकानाञ्च कथयाद्य प्रसादतः ।
प्. ३०२)
ईश्वरः
शृणु देवि परं गुह्यं यत्त्वया परिपृच्छ्रितम्

तदहं संप्रवक्ष्यामि साधकानां हितावहम् ।
न मया कस्यचित् ख्यातं इदं यो वरं महत्

ऋषिभिर्दैवतैर्देवि नैव पृष्टं कथञ्चन ।
शब्दमात्रेण ते तुष्टा नाहं पृष्टस्तु शोभने

शब्दे शब्दे यथा सृष्टिः यो नियोगादि संभवः ।
विद्येशानां प्रवक्ष्यामि अणिमात्तारमं भवोः

घोषशब्दस्तु यः प्रोक्तो वर्णोच्चारविवर्जितः ।
करणेन तु संप्राप्तिः तस्य सृष्टिं वदाम्यहम्

प्. ३०३)
तस्मात्प्रकृतिरुत्पन्ना सा माया कथिता तव ।
वाचकस्तत्र मन्त्रोऽयं ऊकारः परिकीर्तितः

विद्येशप्रथमोऽनन्तः तस्मिस्तत्वे प्रकीर्तितः ।
योगिनामकृतञ्चैव पैशाचं योनिषु स्मृतम्

करणेन तु संप्राप्तं * * * * * * * * ।
अणिमा तु तथैश्वर्यं तथा तुष्टिः प्रकीर्तिता

तारज्ञानं समाख्यातं शिशब्दः परमस्मृतः ।
प्रथमे शब्दतत्त्वे तु सृष्टिरेषा प्रकीर्तिता

रावश्शब्दस्समाख्यातं तत्त्वया विदितं पुरा ।
तस्मिन् पुरुषजातो हि तन्मया कथितं तव

प्. ३०४)
वाचकस्तत्र मन्त्रोऽयं यकारः परिकीर्तितः ।
सूक्ष्मो विद्येश्वरः प्रोक्तो योगिनान्तु कृतस्मृतः

योनिनां राक्षसः प्रोक्तः ऐश्वर्यंलयमा स्मृता ।
सलिलसृष्टिरित्युक्ता सुता राज्ञा न कीर्तिता

द्वितीये शब्दतत्त्वे तु सृष्टिरेषा प्रकीर्तिता ।
तृतीये संप्रवक्ष्यामि शृणुष्वैकमना मम

स्वनान्नियतिरुत्पन्ना माया पूर्वमुदाहृता ।
वाचकस्तु वरारोहे विद्येशानां शिवोत्तमः

योगिनां वैभवं प्रोक्तं यक्षाः योनिः प्रकीर्तिता ।
ऐश्वर्यं महिमा तेषां मोघा तुष्टिस्तथैव च

प्. ३०५)
तारायां तत्स्मृतं ज्ञानं तृतीयं कथितं तव ।
चतुर्थं संप्रवक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु

शब्दः पूर्वं मया ख्यातः पृच्छितस्ते शुभानने ।
तस्मात्कालः समुत्पन्नो दुर्जयः सर्वयोगिनाम्

लकारे वाचकस्तेऽस्य शब्दतत्त्वस्य कीर्तितः ।
विद्येश एकनेत्रस्तु तस्मिंस्तु कथितस्तव

योगिनां ब्रह्मा इत्युक्तो योनौ गन्धर्व उच्यते ।
प्राप्तिरैश्वर्य देवेशि चतुर्थे कथितं तव

तुष्टिवृष्टिः समाख्याता मयां चैव वरानने ।
प्रमोदो ज्ञानमाख्यातं चतुर्थे कथितं तव

प्. ३०६)
पञ्चमं संप्रवक्ष्यामि शृणुष्वायतलोचने ।
स्फोटश्शब्दपरश्रेष्ठो मायातत्वस्य संभवः

स्वशब्दो मोहयत्येषां वादजल्पवितण्डकैः ।
परं भावमजानन्तो शब्दवादेन मोहिताः

मकारो वाचकस्तस्य शब्दतत्त्वस्य कीर्तितः ।
* * * * * * * कथितं तव शोभने

विद्येश एकदृष्टिस्तु तव देवि उदाहृतः ।
योगिनां वैष्णवं तत्र पञ्चमं परिकीर्तितम्

ऐन्द्रं योनिस्समुद्दिष्टा ऐश्वर्यं शृणु सांप्रतम् ।
प्राकाम्य इति विख्यातः सुतरा तुष्टिरुच्यते

प्. ३०७)
ज्ञानं प्रमुदितः प्रोक्तश्शिवेन परमात्मना ।
पञ्चमं ते समाख्यातमनुपूर्वं यथाक्रमम्

षष्ठं ते संप्रवक्ष्यामि कथ्यमानं मया शृणु ।
ध्वनिः पूर्वं मया ख्यातो यस्मिन् विद्यासमुद्भवः

क्षकारो वाचकस्तस्य शब्दतत्त्वस्य कीर्तितः ।
विद्येशानां त्रिमूर्तिस्तु कथितश्चानु पूर्वशः

कौमारं योगिनां प्रोक्तं योनौ सौम्यं प्रकीर्तितम् ।
ईशित्वञ्च समाख्यातं गुणानां सुरसुन्दरि

सुतारा तुष्टिरित्युक्ता मोदो ज्ञानं प्रकीर्तितम् ।
एतत्ते कथितं देवि षष्टं शब्दमनुत्तमम्

प्. ३०८)
सप्तमं संप्रवक्ष्यामि शब्दं परमदुर्लभम् ।
झङ्कारेति समाख्यातः त्वस्मिन्नीश समुद्भवः

वाचकस्तस्य तत्त्वस्य रकारं मन्त्रमुत्तमम् ।
विद्येशात्तु श्रीकण्ठो योगिनामौमकीर्तितम्

योन्याञ्चैव प्रजेशस्तु कथितस्तव शोभने ।
ऐश्वर्यञ्च पुनस्तस्मिन् शिवत्वं तत्प्रकीर्तितम्

सुनेत्रात्तुष्टिराख्याता ज्ञानं रम्यकमुच्यते ।
एतत्ते तु समाख्यातं सप्तमं शब्दमुत्तमम्

अष्टमं संप्रवक्ष्यामि तदेकाग्रमनाः शृणु ।
ध्वंकृतन्ते समाख्यातं यस्मात्तत्वं सदाशिवम्

प्. ३०९)
वाचकस्तस्य तत्त्वस्य हकारः परिकीर्तितः ।
विद्येशानां शिखण्डीशो योगी श्रीकण्ठ उच्यते

योनिब्रह्मा समुद्दिष्टो अष्टमः परिकीर्तितः ।
ऐश्वर्यं तत्र देवेशि सर्वकामावसाधिता

सुमारी तुष्टिरित्येवं तस्मिन् तत्वे न संशयः ।
ज्ञानं तत्र समाख्यातं सदा प्रमुदितं मया

अष्टमं ते मया ख्यातं शब्दः परमकारणम् ।
ज्ञानेन मुच्यते जन्तुः अशेषपशुबन्धनात्

नवमीया भवेत्तुष्टिः बिन्दुदेव उदाहृतः ।
बिन्दुश्चतुष्कलश्चैव शान्त्यतीतश्च सुव्रते

प्. ३१०)
शक्तिः चतुष्कलश्चैव नवधा तु यथा भवेत् ।
तथा ते कथयिष्यामि गुह्याद्गुह्यतरं महत्

अष्टाष्टौ ये मया प्रोक्ता भेदास्तु तव सुवृते ।
तेषान्तु यजनं वक्ष्ये यथावत्तन्निबोध मे

पूर्वोक्तभूप्रदेशे तु केशकीटास्थिवर्जिते ।
तत्र पद्मं समालिख्य अष्टपत्रं सकर्णिकम्

कर्णिकायां यजेद्देवं शिवं परमकारणम् ।
अनन्तः पूर्वमेवोक्तः पद्मशक्तिं तथा पुरा

धर्माद्यान् गात्रकांश्चैव विन्यसेत्तु यथाक्रमम् ।
हृत्पद्मे तु यथा प्रोक्तं न्यासं मन्त्रञ्च तादृशम्

प्. ३११)
प्रकृतिं पूर्वपत्रे तु आग्ने येनं तमेव च ।
अकृतं दक्षिणे चैव पैशाचं नैर्-ऋतेन तु

अणिमां पश्चिमेनैव वायव्यामंभसि न्यसेत् ।
उत्तरेण तु विन्यस्य ताराज्ञानं समाहितः

बिन्दुदेवं महादेवि ईशान्यां परिकल्पयेत् ।
मध्ये घोषन्तु विन्यस्य इदं कुर्यात्ततः पुनः

ह्रस्वदीर्घप्लुतेनैव उकारेण तु शोभने ।
त्रितत्त्वं कारयेत्तत्र घोषमार्गं यथाक्रमम्

ह्रस्वञ्चैवात्मतत्त्वन्तु दीर्घं विद्या प्रकीर्तितम् ।
प्लुतेन तु सदा कुर्यात् शिवतत्त्वन्तु सर्वतः

प्. ३१२)
एवं त्रितत्त्वविन्यासं स्वशब्दे अक्षरत्रये ।
कर्तव्यं देवदेवेशि सर्वेषामनुपूर्वशः

ईकारादिसमारभ्य आकारान्ते च ये स्थिताः ।
ये वर्णा देवता प्रोक्ताः पूर्वादारभ्य सुन्दरि

सर्वेषां वाचकस्ते वै यावत्सर्वं समाप्यते ।
सकलं भौमकर्मेषु सर्वेषां परिकल्पयेत्

पञ्चाशच्चैवमप्युक्तां पूर्वादारभ्य होमयेत् ।
शब्दे शतन्तु होतव्यं त्रितत्वे त्रिशतं हुनेत्

पूर्णाहुतिस्तु दातव्या घोषमाकर्ण्य सुवृते ।
ध्यायेच्छब्दमयं देवं सिद्धिमोक्षार्थकाङ्क्षितः

प्. ३१३)
पञ्चब्रह्मैर्विना देवि शिवाङ्गैश्च तथैव च ।
लोकपालैश्च विद्यैशैः अस्त्रेणैव तु सुवृते

द्विविधेन तु यष्टव्यं योगमेतत्समासतः ।
सद्द्रव्ये द्रव्ययागन्तु निर्धने ध्यानमेव च

मोचयेद्विविधेनापि आचार्यच्छिन्नसंशयः ।
द्वितीये निष्कलं तत्त्वं रावश्शब्दः प्रकीर्तितः

तृतीये शून्यतत्त्वन्तु स्वनश्शब्दः प्रकीर्तितः ।
एवमादिक्रमेणैव शब्दे तत्वं यथाक्रमम्

न कुर्यादन्यथा देवि अस्तिनास्तीति कल्पना ।
आज्ञासिद्धि च देवेशि न किञ्चिदपि चिन्तयेत्

प्. ३१४)
नयसूत्रे यथा प्रोक्ता रेखासिद्धिः शिवेन तु ।
प्रतिमासप्रयोगेन शब्दसिद्धिर्न संशयः

नाऽनेन सदृशो योगः सर्वतन्त्रेषु सुवृते ।
नानेन सदृशी सिद्धिः त्रिषु लोकेषु विद्यते

प्रत्ययो न परो देवि एभिस्तु सदृशो भवेत् ।
ज्ञातव्यं परमं किञ्चित् शब्दज्ञानं परं भवेत्

अविकल्पञ्चतुर्थञ्च प्रत्यक्षं सर्वतः स्थितम् ।
बिन्दुःकला चतुष्कोणकलाशक्तिचतुष्टयम्

एतद्यागपरं प्रोक्तं नादं कर्णिकया न्यसेत् ।
उत्क्षणी उकारस्तु शक्तिस्तु प्रथमा कला

प्. ३१५)
एकारस्तु द्वितीया वै सूक्ष्मा संपरिकीर्तिता ।
अमृता तु तृतीया वै इकारः परिकीर्तितः

अमृतामृता चतुर्थन्तु ईकारः कथितस्तव ।
बिन्दुदेवकला या तु मया पूर्वमुदाहृता

नादस्यापि मयाप्युक्तं बिन्दुयागे वरानने ।
प्रथमं बिन्दुदेवस्य कलां पूर्वेण विन्यसेत्

द्वितीयं दक्षिणेनैव तृतीयं पश्चिमेन तु ।
चतुर्थीं उत्तरे चैव कला बिन्दोः प्रकीर्तिता

उत्कर्षणी तु आग्नेययां सुसूक्ष्मान्नैर्-ऋतेन तु ।
अमृता नाम कला या तु वायव्येन तु विन्यसेत्

प्. ३१६)
अमृता मृता तु ईशान्ये न्यसेच्छक्तिचतुष्टयम् ।
नादशाक्तसमायुक्तं कर्णिकायान्तु विन्यसेत्

सोच्चामात्मतत्त्वन्तु कथितं तव सुवृते ।
ब्रह्माविष्णुस्तथा रुद्रः त्रयो वै वर्णतस्थिताः

ईश्वरो नादशक्तिश्च ऊर्ध्वभागे व्यवस्थितः ।
तत्त्वेन विततास्सर्वे सर्वे तत्वा न संशयः

द्विविधेन भवेद्दीक्षा ध्यानद्रव्ये न शोभने ।
शतं शतञ्च होमेन दीक्षा निर्वाणगामिनी

पृथिव्यादीनि तत्वानि कथितानि मया पुरा ।
आनुपूर्वेण बोद्धव्यं शक्तिनादे स बिन्दुके

प्. ३१७)
एष यागवरो देवि दुर्लभो ह्यकृतात्मनाम् ।
देवा अप्यस्य यागस्य ईहन्ते सुरसुन्दरि

ना प्रसन्ने मयि देवि प्राप्यते विधिरीदृशी ।
ना शिष्याय प्रदातव्यं नाभक्ताय कदाचन

गुरुप्रियाय दान्ताय अभिषिक्ता यदा भवेत् ।
सर्वाध्वानविधिज्ञस्य दातव्या विधिरीदृशी

कुलशीलगुणोपेते शिष्याय प्रियवादिने ।
अन्यथा तु न दातव्यं आज्ञैषा पारमेश्वरी

इति निश्वासकारिकायां पञ्चतृंशत् पटलः ।
देव्युवाच
चक्षुषा वाचया स्पर्शां मनसा उदकेन वा ।
धारणा ध्यानयोगेन करोत्यनुग्रहेच्छया

एतद्देव महद्गुह्यं कथितन्तु त्वया विभो ।
एतेषां तु अविभागोऽयं यत्त्वया हृदि गोपितम्

तदहं श्रोतुमिच्छामि भगवन् वक्तुमर्हसि ।
ईश्वरः
एतेषां कथयिष्यामि एकैकस्य विभागशः

ज्ञातव्यं देशिकेनैव दीक्षाकाले समासतः ।
पद्मानि च यथा लोके आदित्यः संप्रबोधयेत्

प्. २१९)
एवं संस्कार्य पद्मानि प्रसन्नो बोधयेच्छिवः ।
दूरस्थोऽपि समीपस्थः पिण्डस्थः पिण्डवर्जितः

मलिनो निर्मलश्चैव तिष्ठत्येको ह्यनेकशः ।
सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरो नित्यं दूराद्दूरतरो विभुः

सन्निकृष्टे तमो देहो व्यापी न प्रभुरव्ययः ।
तत्त्वानि देवताश्चैव विभागेन यथा स्थिताः

ऐश्वर्यं ज्ञानतुष्टिञ्च धर्मान्या दैवतैस्सह ।
तेषां स्थानविभागञ्च स्वशरीरे यथाक्रमम्

ज्ञात्वा सर्वं विशेषेण सर्वपाशक्षयो भवेत् ।
देहपद्मं प्रवक्ष्यामि व्योमपद्मं विशेषतः

प्. ३२०)
वासवाष्टदलोपेतं रुद्रैकादश केसरम् ।
आदित्याः कर्णिका ज्ञेयाः पुष्करे द्वादश स्मृताः

भव हे भावना यस्य सर्वदेवमये पुरे ।
तस्याहं भावितो देवि शेषा ये भ्रामिता जनाः

कदलीपुष्पसंकाशं हृदयं सर्वदेहिनाम् ।
तस्य मध्ये स्थितं पद्ममष्टपत्रं सकर्णिकम्

वितस्तिमात्रहृदयं कमलं चतुरङ्गुलम् ।
अष्टाङ्गुलप्रमाणन्तु नाभेरूर्ध्वं व्यवस्थितम्

पद्मनालं नवद्वारं समन्तात्कामनान्वितम् ।
अङ्गुष्ठपर्वतुल्यन्तु कर्णिका वै स केसरा

प्. ३२१)
कर्णिकायां भवेत्सूर्यः तस्य मध्ये तु चन्द्रमाः ।
चन्द्रमध्ये भवेद्वह्निः वह्निमध्ये महेश्वरः

सदाशिवो महेशस्य तस्यापि परतश्शिवः ।
सर्वेषां संप्रवक्ष्यामि प्रमाणं शिवनिर्मितम्

किञ्चिदूनतरं सूर्यं कुर्यात्सोमं तथैव च ।
सोमादूनं विजानीयात् वह्निमण्डलमुत्तमम्

विधूमनिर्मलं दिव्यमादित्योदसन्निभम् ।
भूता सुमात्रमीशानं ज्वलत्कटकसन्निभम्

दशार्धास्य परं दिव्यं शुद्धस्फटिकनिर्मलम् ।
सदाशिवं महात्मानं तस्याप्यूर्ध्वं परापरम्

प्. ३२२)
सितं सुनिर्मलं दिव्यमग्राह्यं परमं शिवम् ।
देहनालं समाख्यातं ब्रह्मपत्रमयं विदुः

कर्णिकायां स्थितो विष्णुः ग्रन्थिर्माया प्रकीर्तिता ।
अव्यक्तदक्षिणे पत्रे बुद्धिञ्चैव तु नैर्-ऋते

पश्चिमेन अहङ्कारं शब्दतन्मात्रं वायवे ।
उत्तरे तन्मात्रमीशान्यां रसनं तथा

रूपग्राही तु पूर्वेण घ्राणमग्निदले स्थितम् ।
पत्रान्तेषु महाभूताः केसराणि तु इन्द्रियाः

तन्मात्र इन्द्रियाणाञ्च मनस्सर्वत्र तिष्ठति ।
योऽसौ हृद्युपरोधी तु तामसो निद्ररूपिणः

प्. ३२३)
अधस्तात् कर्णिकाया तु तस्य देहो प्रतिष्ठितः ।
अन्ते तु कर्णिका चेता भावैश्च सह संयुताः

स शिवः सर्वदेहेषु कर्णिकोपरि संस्थितः ।
पद्मनाले स्थिता देवाः कण्टकेष्वधस्थिताः

गणाश्च विविधाः पत्रे दैत्याश्चैवाऽथ रोमसु ।
ग्रहनक्षत्रताराश्च यक्षराक्षसपन्नगाः

भगिन्यो मातरश्चैव नालमूले व्यवस्थिताः ।
सर्वदेवमयं पद्मं यो भित्वा ज्ञानसूचिभिः

पश्यते विमलात्मानं प्रत्यक्षं देहमध्यतः ।
जाग्रतश्चास्य सर्वस्य आचार्यः प्रभुरुच्यते

प्. ३२४)
तेन तुष्टेन तुष्टास्तु अशेषभुवनाधिपाः ।
दीक्षकस्तु गुरुश्रेष्ठश्शिवतत्वस्य पारगः

अन्यथा न गुरुर्ज्ञेयः न च दीक्षा न मुक्तिदा ।
मन्त्रमूर्तिस्मृताचार्यो मन्त्रमूर्तिपरश्शिवः

मन्त्रास्तदात्मका ज्ञेयाः शिवो ज्ञेयस्तदात्मकः ।
तस्मात्सर्वेषु भूतेषु अनुग्रहं संप्रवर्तते

इच्छा भगवतश्चैषा तान्यथा तु विचिन्तयेत् ।
शिवो देशिकदेहस्थः प्राण्यनुग्राहकारकः

ददाति विविधां सिद्धिं मोक्षञ्च नयते पशुम् ।
यत्तच्छान्तं परं तत्त्वं कारणं कारणाधिपम्

प्. ३२५)
शिवविद्यात्मतत्त्वानि तत्स्थो भूत्वा प्रकाशयेत् ।
अणिमादिगुणां सिद्धिं शिवं परमकारणम्

प्रकाशयति तत्रस्थो यथा भूतं यथा स्थितम् ।
देव्युवाच
त्रितत्त्वस्य तु यद्भूतं अक्षराद्विदितं यथा

कथं लोकेह्यविज्ञानं सर्वसत्वे तथा वद ।
यो यथाऽवस्थितोह्यर्थो गुणदोषस्वभावतः

यावत्फलञ्च पुण्यञ्च तत्सर्वं विदितं प्रभो ।
कथं लोके ह्यविज्ञातं सर्वज्ञत्वे तथा वद

ईश्वरः
प्. ३२६)
मध्यस्थन्तु यदा ज्ञातं तत्त्वज्ञानं सुनिर्मलम् ।
सर्वज्ञत्वं तदा तस्य सर्वोपायो विभावितम्

क्रोधाभिधानमात्सर्यकाममोहार्थलुब्धता ।
पैशुन्यमनृतद्रौप्यं वयोऽतीतेष्वपि नृषु

दम्भक्रौर्यास्थिरत्वञ्च साध्यं कुटिलचिन्तिता ।
एभिरेवावृतो लोकस्तेन देवं न विन्दति

एतत्पदविधिं कृत्वा आचार्यस्सुसमाश्रितः ।
दीक्षयेत्सर्वजन्तूनि ध्यानेनानेन सुवृते

एतद्ध्यानविधिः ख्यातो मानसं प्रोच्यतेऽधुना ।
एकेन्द्रिये तु ते सर्वे विधिमेतन्नियोजयेत्

प्. ३२७)
एकेन्द्रियप्रमाणेन प्रवृत्तास्सर्वचेन्द्रियः ।
एकेन सर्वभूतास्तु तत्वाश्चैव वरानने

प्रवृत्तिस्सर्वकार्येषु अनादिश्च न संशयः ।
मनसा गृह्यते देवि युज्यते मनसा पशुः

एकेन्द्रियप्रमाणैस्तु मनस्सर्वेषु सुन्दरि ।
मनसा गृह्यते यस्मात् तस्मादेवान्मनात्मकः

तत्स्थानं मनसा सर्वं तन्मनो बुद्धिसंयुतम् ।
सर्वैः करणयोगैश्च उपलब्धुं महेश्वरे

आत्मविद्याशिवञ्चैव सृष्टिसंहारकल्पना ।
एवं तत्वानि विन्यस्य शिवाह्युपरि विन्यसेत्

प्. ३२८)
एवन्तु मनसा ध्यात्वा कर्तव्यानुगृहेच्छया ।
मानसं विधिमेकन्तु कथितन्तु समासतः

इति निश्वासकारिकायां ज्ञानकाण्डे संस्कारोपन्यासमानसानुग्रहविधिः षट्त्रिंशत् पटलः ॥
ईश्वर उवाच
सृजते ईश्वरो भूत्वा संहरेच्च सदाशिवः ।
शिवन्तु स्थ्तिकर्तृत्वे शान्तेति परमं पदम्

आत्मतत्वं भवेच्छ्रष्टा पद्मपत्रं स उच्यते ।
विद्या वै केसरं तस्य संहारं कर्णिकाह्यधः

प्. ३२९)
कर्णिकायां शिवं तत्त्वं स्थितितत्वप्रकर्तृकः ।
एतत्त्रितत्वतत्त्वादिं कैलासकमलं विदुः

ओष्ठौ पद्मस्य पत्राणि दन्ताः केसरसंज्ञिताः ।
जिह्वा वै कर्णिका प्रोक्ता शरीरन्नालमुच्यते

मुखमध्ये यदाकाशं तत्र देवो जगद्गुरुः ।
सगिका तालुमध्ये तु जिह्वा कैलासपिण्डिका

स्वयमाचरते यस्मादाचारं दर्शयेति च ।
उच्चिनोति च शास्त्राणि आचार्यस्तेन पठ्यते

अशब्ददेहोऽपि स शब्दकारी कृतस्य कर्मस्य च अन्तकारी ।
त्रैलोक्यमायापुरसूत्रधारी यस्तन्तु पश्येत्सतु सर्वकारी

प्. ३३०)
एवं कृत्वा तु देवेशे देवतानां निवेशनम् ।
मुखमन्त्ये पि * न्त्येन करोत्यनुग्रहेच्छया

वाचयानुग्रहेद्देवि कथितन्तु वरानने ।
इति वाचनुग्रहः * * * * * * * * *

देव्युवाच
सूत्रन्नाम महादेव आलोकपदवाचकम् ।
तदहं श्रोतुमिच्छामि भगवन् वक्तुमर्हसि

ईश्वरः
सूचनात्सूत्रमित्याहुः सूत्रन्नाम महत्पदम् ।
तेन सर्वमिदं प्रोक्तं सूत्रे गणिगणा इव

प्. ३३१)
अखण्डितन्तु विज्ञेयं खं व्यापी अजरं पदम् ।
तदिद्वलयसंकाशं घटिकायां प्रकाशयेत्

हृत्पौण्डरीकमध्यस्थं सोमसूर्याग्निमध्यशम् ।
यः पश्येत्परमं सूक्ष्मं सुलेख्यं कर्तुमर्हसि

देव्युवाच
तत्त्वादेव गणाश्च सर्वे न्यासे व्यवस्थिताः ।
तेषां मन्त्रविवाहोऽयं कथयस्व प्रसादतः

ईश्वर उवाच
सर्वे मन्त्रात्मका देवाः सर्वे मन्त्राः शिवात्मकाः ।
शिवात्मकेन मन्त्रेण शिवयागे तु पूजयेत्

प्. ३३२)
अप्राप्य शिवसद्भावंः पठन्तोऽपि हि संहिताम् ।
अज्ञात्वा कुरुते दीक्षां शिष्याचार्यौ व्रजत्यधः

तस्मान्न समानवसोः शिष्यत्वेनोपतिष्ठति ।
नचाभ्युभयोः पत्यनुग्रहोऽयं प्रवर्तते

विभुरेकः परः पश्येच्छिष्याचार्यौ प्रवर्तते ।
अविदित्वा स्वयं सम्यक् क्रियां यः कुरुते भिषक्

आतुरो दुःखमाप्नोति वैद्योऽपि न फलं भवेत् ।
ज्ञानविज्ञानकुशलः सर्वावस्थां गतोऽपि यः

स मोचयति पापेभ्यो ज्ञाननिर्धूतकिल्बिषः ।
सर्वलक्षणहीनोऽपि ज्ञानवान् गुरुरुच्यते

प्. ३३३)
दीक्षावित्तु विधानज्ञः पाशजालप्रदाहकः ।
शिवभक्तो महाभक्तिः भक्तिभावेन देशिकः

उभयोरन्तरं नास्ति देशिकस्य शिवस्य च ।
स चैवाङ्कारबिन्दुश्च स नादो लयनिष्कलः

तस्मिन् सर्वाणि विद्यन्ते स चैव च परश्शिवः ।
सर्वविद्यासुसंपूर्णः सर्वविद्यार्थकोविदः

आचार्यस्य च मन्त्रस्य शिवज्ञानशिवस्य च ।
नानात्वं नैव कुर्वन्ति अनन्तेशादयः शिवाः

इति निश्वासकारिकायां ज्ञानकाण्डे वाचानुग्रहवक्त्र पद्मप्रकरणे सप्ततृंशत् पटलः ॥
देव्युवाच
अनन्तमासनं देव श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ।
कीदृशन्तु भवेदन्तः आसनञ्च महेश्वरः

ईश्वरः
* * * तमादितः कृत्वा यो * * * * ते ।
भावार्णवविनिर्मुक्ताः शिवं यान्ति तनुक्षये

आसनं आश्रयन्नाम तत्वानां गगनस्य च ।
इच्छाशक्तिसमुद्भूतं अनन्ताख्यं तदासनम्

मयाचादि धरित्र्यन्तं तत्र ज्ञातमशेषतः ।
व्या * * * * * * * शिवस्य परमात्मनः

प्. ३३५)
मायाकर्ममपङ्काढ्यं संवत्सरमहोदधौ ।
सदाशिवशिवाधारं नित्याधारेति संज्ञितम्

मायया स च द्वात्रिंशज्जले तत्त्वा व्यवस्थिताः ।
त्रयस्त्रिंशतिमाविद्या * * * * * * * *

चतुस्त्रिंशतिमस्त्वीश अष्टधा दलसंस्थितम् ।
अनादिमूलपङ्काढ्यं ज्ञानतोयसमुद्भवम्

प्रक्रियानालविन्यासं भुवनाः कण्टके स्थिताः ।
दश कोट्यस्तु मन्त्राणां शिवपद्मे व्यवस्थिताः

महासारो हि मन्त्राणां सर्वदेवाश्रयः परः ।
एतदध्वनपद्मन्तु शिवाख्ये सर्वमाश्रितम्

प्. ३३६)
आसनात्परतो नास्ति अध्वानन्तु वरानने ।
पुरुषाणामनन्तत्वात् तत्वादीनामनन्तता

प्रकृतीनामनन्तत्वाच्छक्तीनाञ्चाप्यनन्तता ।
पशूनां भुवनानाञ्च परिसंख्या न विद्यते

तदनुग्रहशक्तीनां मन्त्राणाञ्चाप्यनन्तता ।
अनादिरेष संसारो यस्यान्तो न हि विद्यते

धारकत्वादनन्तत्वात् अनन्तस्तेन उच्यते ।
न पद्मस्य प्रमाणोऽस्ति अनन्तत्वाच्छिवस्य तु

अनन्तो अन्तहीनत्वात् अनन्तं तेन सोच्यते ।
अनन्तः खाप्यते तेन अनन्तेनत्वधिष्ठितः

प्. ३३७)
अनन्तस्तु शिवो ज्ञेयो अप्रमेयस्त्वनौपमः ।
अप्रमेयं पशुज्ञानैः स्वतन्त्रे गीयते कलैः

तदनन्तमनन्तन्तु योगपीठमहात्मने ।
कर्तृत्वमीश्वरत्वञ्च नित्यतृप्तः प्रशान्तता

शक्तेख्याहतत्त्वाच्च धर्मोऽयं शाङ्करस्मृतः ।
सकृत् सर्वत्र सत् ज्ञानं सर्वज्ञत्वञ्च सर्वदा

सर्वज्ञानाश्रयत्वाच्च ज्ञानमेतत्परं प्रभोः ।
विरक्तः प्राकृतैर्भावैः निस्पृहत्वञ्च सर्वदा

नैष्ठिकब्रह्मचर्यञ्च वैराग्यं तत्परं प्रभोः ।
अणिमादिगुणैस्सर्वैः या भूत्यस्त्वभिघातिनी

प्. ३३८)
नास्वादिता जगत्यन्यैः तदैश्वर्यं परे शिवे ।
न तद्भुवनमध्वानं न रूपं न च वाङ्मयम्

न शब्दं नापि चाकाशं विमलं सर्वतः स्थितम् ।
विरजन्निर्मलं व्योमं समन्तादनिवारितम्

निर्गुणं वाङ्मनातीतं ग्रहनक्षत्रवर्जितम् ।
तप्तचामीकराकारं क्वचित्प्रालेयसन्निभम्

क्वचिदिन्द्रायुधप्रख्यं क्वचित्तारकसमप्रभम् ।
चन्द्रचन्द्रकसंकाशं क्वचिन्मरतकप्रभम्

विमलं दोषरहितं तेजस्तेजो महद्युतिः ।
व्यापकं अप्रमेयञ्च पद्मं सार्वं महोज्वलम्

प्. ३३९)
व्योमनालं दिशापत्रं व्योमकण्टककेसरम् ।
व्यापिनीभिरनन्ताभिः व्रतं अमृतशक्तिभिः

वितीर्णमव्यवच्छिन्नं सूर्यकोटिसमप्रभम् ।
विश्वस्वच्छं महातेजः स्वरूपानन्तवर्चसम्

अद्भुताश्शक्तयः सूक्ष्माः शान्ताशान्ता अनौपमाः ।
प्रदिष्ठास्तु गुणोपेताः शिवस्यानन्तशक्तयः

एताभिः शक्तिभिरसौ भाति नित्यं विभूषितम् ।
शोभते निर्मलं तन्तु निर्मलाभिलङ्कृतम्

स तु तत्प्रभाकमलं दिव्यमद्भुतदर्शनम् ।
अत्यन्तविमलं शान्तभास्वरं कमलच्छदम्

प्. ३४०)
तटित् सहस्रसङ्घातं किरणानेकसङ्कुलम् ।
विशुद्धचन्द्रिकाकारं स्फुरन्निक च केसरम्

स्फुरत्किरणसङ्घातं शबलीकृतमुन्मुखम् ।
बहुवर्णमवर्णञ्च प्रचलच्चारुकेसरम्

सूर्यांशुकरविष्टब्धं व्रैतग्रसदृशद्युतिम् ।
अनेककिरणप्रख्यं विद्युत्कोटिसमप्रभम्

तप्तचामीकराकारं क्वचित्प्रलयसन्निभम् ।
क्वचिदिन्द्रायुधप्रख्यं क्वचित्तारसमप्रभम्

स्फटिकोपलसङ्काशं पद्मरागसमद्युतिम् ।
क्वचिद्रशिसुसङ्घातं वितानितनभस्थलम्

प्. ३४१)
क्वचित्प्रल्यसाटोपं युगान्तकिरणत्विषम् ।
क्वचिच्च वर्णसङ्घातं विनिर्मुक्तवपूंषि च

स्वशक्तिविभवद्योतं व्यापयन्तं समन्ततः ।
जलबुद्बुदसङ्काशं शरदिन्दुसमप्रभम्

प्रोत्फुल्लकिरणामोदं विद्येशमधुपाकुलम् ।
सुषुम्नानालसन्तानं कालानलशिवान्तकम्

तटिद्वलयसङ्काशं परिवृत्य समन्ततः ।
सहस्ररश्मिसङ्घातं दुर्निरीक्ष्यं समन्ततः

असमान क्रियाज्ञान प्रभाव * * * द्ध्रुवम् ।
स्वतो भावितधर्मान्तं तदिच्छाद्यवतिस्वते

प्. ३४२)
इच्छाशक्तिपरो धर्म शिवस्य परमात्मनः ।
तेन युक्तस्सुधर्मात्मा धर्मिसद्भिर्निगद्यते

द्ध्रुवे धर्मिणि धर्मोऽसौ सत्कारणमिहोच्यते ।
नाभावे धर्मिणा धमः प्रसिद्धिमुपगच्छति

इच्छा च प्रेरणी चैका कालनीकलिनी तथा ।
अभावभाविनी ज्ञानी क्रियाशक्तिः प्रकीर्तिता

मोहनी रञ्जिनी बोधा प्रभावा विभुनी रसौ ।
दमनी धामनी बोधा मननी उन्मनी शिवा

धात्री च जननी क्रोधा चालिनीह्यपरिग्रहा ।
विरजा विजया सौम्या मायाऽविद्या च रागिणी

प्. ३४३)
अलुप्ता च प्रतीघाता अजरा अपराजिता ।
अग्रजा च विलोमा च कलानापि विनिर्मिणी

बलदा बलदायी च दमनी धर्मदापि च ।
स्वरूपा वर्णरूपा च पाशजालावकुण्ठिनी

पाशिनी मोहिनी त्राणि निग्रहानुग्रहेति च ।
मही च हर्षिणी भावा सौम्या वै सौम्यधर्मिणी

भावा स्वभाविनी याति तीव्रा शान्ता च सिद्धिदा ।
अप्रमेया प्रमेया च प्रमाणा च विकल्पिनी

व्यापिनी सर्वगोप्ता च भया च भयहारिणी ।
सृष्टिसंहारिणी चेता तृप्तिर्निद्रा प्रभा क्षुधा

प्. ३४४)
दहनी श्रुतिर्मतिः प्रज्ञा भाविनी च विभाविनी ।
भाव्यनी च व सौम्या च ध्रुवा च ध्रुवहारिणी

अनन्ता चामृता चैव ईश्वरी अव्यया तथा ।
रतिः प्रीतिश्च विज्ञेया विषादजननीति च

स्थितिरुत्सादिनी चैव प्राणिनाञ्च विनिर्मिणी ।
आवेशिनी निरोधी च प्राणिनां कल्पिनी तथा

अमृताऽनन्तशक्तिश्च पराशक्तिस्तथैव च ।
इत्येताः शक्तयस्सर्वाः केसरे नित्यसंस्थिताः

शुद्धगोरोचनाभास्तु ज्ञेया शक्तिगणास्तु वै ।
कर्णिकापीठपर्यन्ता भासयन्ति दिशो दश

प्. ३४५)
कन्दं पटोलकाकारं शक्तिभिः परिवारितम् ।
कर्णिकास्थं प्रभुर्नित्यं शक्तिभिः परिवारितम्

आदित्यस्य यथा रश्मिः अविभक्ता व्यवस्थिताः ।
एवं शक्तिगणास्सर्वे रश्मयः परिकीर्तिताः

शक्त्या तु चेष्टते नित्यं हृत्पद्मे परमेश्वरी ।
तत्तेजो निर्वृतास्सर्वाः शक्तयः परिकीर्तिताः

एवं शक्त्यात्मकं ज्ञात्वा तदा मुच्यति मोचति ।
यथेन्द्रवद्बलं दीप्तं व्यापयन्ति चराचरम्

तच्चाचलमनिर्देश्यमनन्तमजकर्णिकम् ।
अनादिमध्यनिधनमेकं अप्रतिपत्तिमम्

प्. ३४६)
निष्प्रपञ्चं निरध्वानं अतीन्द्रियमनामयम् ।
निष्कलं विमलं वृत्तमुत्तुङ्गव्यापिनं परम्

हेमार्कसंप्रतीकाशं सर्वतत्वप्रकाशकम् ।
प्रकाशवृत्तिस्तज्ज्ञेयं विमलं व्योमकर्णिकम्

एवं व्याप्य परन्देवमनन्तादिद्शिवान्तकम् ।
इति निश्वासकारिकायां ज्ञानकाण्डे अनन्तशक्तिप्रकरणे अष्टत्तृंशत्पटलः ॥
देव्युवाच
ईदृशे आसने शुभे शक्तिभिः परिवारिते ।
मूर्तिं कथय देवेश आसने आसनाधिपम्

प्. ३४७)
ईश्वरः
मूर्तिः पूर्वं मयाख्यातं ब्रह्माद्यानां पुरा घियाम् ।
ऋषयश्च तथाऽन्ये च दुर्व्यासाद्यास्तथा परे

आत्मा मूर्तिस्तु विज्ञेयो निष्क्रियो अस्वतन्त्रकः ।
तस्य मन्त्रे समायोगः क्रियते सुरसुन्दरि

पञ्चधा तूच्यते मन्त्रो येनाऽसौ सकलो भवेत् ।
मन्त्रैर्युक्तः स मन्त्रात्मा वर्णैर्युक्तस्सदात्मकः

कलाभिस्तु यदा युक्तः तदा प्रोक्तः कलात्मकः ।
पदभेदात्मकश्चैव तत्त्वभेदात्मकस्तथा

पशुः पूर्वं मयाख्यातः सा मूर्तिः परिकीर्तिता ।
प्. ३४८)
करणं सदात्मकं यस्मात् तस्मात्प्रोक्तः सदाशिवः

सदा नित्योह्यचिन्त्यश्च तेन प्रोक्तऽस्सदाशिवः ।
सततं तत्पदं शान्तं तत्प्राप्य तत्पदानुगम्

आसंपूर्णं शिवं शान्तं गुरुं त्रिदश वन्दितम् ।
अशेषभुवनाधारं व्योमपीठान्तसंस्थितम्

शक्तिकेसरमध्यस्थं शक्त्यालङ्कारभूषितम् ।
सर्वशक्तिसुसंपूर्णं सर्वशक्तिप्रदीपकम्

नैशन्तमो यथा सूर्यः स्वप्रभालोक्य रश्मिभिः ।
निहत्य तिष्ठते व्योम्नि तथा मूर्तिः परे शिवे

कृत्स्नमाभासते भाभिः भाभिर्भिन्नमिवोदितम् ।
प्. ३४९)
निश्चलं प्रज्वलं भाति नित्यानित्यं निरञ्जनम्

प्रशान्तं विमलं शुद्धं व्यापी अत्यन्तनिर्मलम् ।
सूर्यकोटिद्युतिहरं सकृद्योदितसुप्रभम्

नास्य प्रमाणं व्यापित्वात् मूर्तिः समुपदिश्यते ।
अनादित्वादसंभावो नित्यत्वान्निधनं न च

निर्गुणस्सर्ववित्कर्ता स्वतन्त्रः सर्वतोमुखः ।
परिपूर्णोऽव्ययश्शान्तः सूक्ष्मोऽजः परमो तनुः

नित्यप्रबुद्धशुद्धात्मा कारणोऽमितविग्रहः ।
अनन्तो निधनश्चैव नित्यतृप्तो निराश्रयः

कूटस्थः प्रभवो नाथो अनाथोह्यमितद्युतिः ।
प्. ३५०)
अनादिरेको नियम्यश्चेतनस्सर्वहृत् शिवः

सर्वकृत् सर्वविच्छर्वस्सर्वशक्तिरजोऽव्ययः ।
सर्वैः कारयिताकर्ता तेन सर्वमिदं ततम्

सर्वान्तं सर्वपरमं सर्वदोषविवर्जितम् ।
सर्वतत्वपदातीतं अजमीशानमव्ययम्

सुशाश्वतं सुसंपूर्णं सुनिर्वाणं सुशोभनम् ।
सर्वावरणनिर्मुक्तमद्भुतैकं सनातनम्

सर्वव्यापी ससर्वज्ञः सर्वस्योपरि संस्थितः ।
सर्वगः सर्वगातीतः मूर्तीनां सकलो मलः

सोऽयं रुद्रो महादेवो मूर्तीनां मन्त्रविग्रही ।
प्. ३५१)
परापरविभागेन विश्वमूर्तिमिवाव्ययम्

अनन्तरूपोऽनन्तश्च अनन्तोऽनन्त एव च ।
अनन्तशक्तिरनन्तात्मानन्तेन्द्र्योनन्तवक्त्रकः

सर्वधामातिरिक्तोऽसौ इन्द्रियातीततत्पदम् ।
तदात्मकमिदं सर्वं ते वाचप्रणितं जगत्

तत्त्वतत्वन्तु तत्वेन तत्वतत्वन्तु भिस्तकम् ।
अचिन्त्यस्सर्वसूक्ष्मो मतो दृष्टिविवर्जितः

अनन्तो मूर्तिसंयोगः सकलोऽसौ प्रकीर्तितः ।
एष ते कथितोऽनन्तो यस्यान्तस्तु न विद्यते

अविदितत्वात्तु देवेशे अनन्तविधिमुत्तमम् ।
प्. ३५२)
शिवयागन्तु कुरुते नाऽसौ मोचयते पशुम्

चक्षुषा बिन्दुयोगेन कथितोऽनुग्रहो मया ।
शिवहस्तसमायोगात् स्पर्शास्सर्वत्र कीर्तिताः

उदकेन यथा कुर्यात् शृणु देवि वदाम्यहम् ।
सर्वसंहितसामान्यं विधिरेषा मुदाहृता

पञ्चब्रह्मशिवाङ्गाश्च शिवेन सह संयुताः ।
त्रि तत्र देवतान्यासमध्वानं यत्प्रकीर्तितम्

सर्वे सर्वत्र कर्तव्या उदके च विशेषतः ।
न यज्ञेन विधिज्ञेन अध्वन कुशलेन च

त्रितत्वदेवतत्त्वेन कर्तव्या विधिरुत्तमा ।
प्. ३५३)
ग्रहणे योजने तत्ज्ञ उत्क्षेपस्सन्नियोजने

सन्धाने चैव सर्वेषां लयं निर्वाणमेव च ।
सर्वज्ञानाति तत्त्वज्ञः स तु योग्यश्शिवाध्वरे

प्रकृतिं यो विजानाति विकारैस्सह संयुतम् ।
आधाराधेयवित् प्राज्ञः स तु योग्यः शिवाध्वरे

ससाधकस्सदाचार्यः ससंपूज्यो महामतिः ।
स गुरुः साधकेन्द्राणां शेषा यन्नामधारकाः

एवं विधिविधानज्ञः आचार्यस्तन्त्रपारगः ।
दीक्षकस्सर्वजन्तूनां स तु नेता परं पदम्

इति निश्वासकारिकायां ज्ञानकाण्डे मूर्तिविन्यासो नाम एकोनचत्वारिंशत्पटलः ॥
देव्युवाच
सर्वज्ञस्यार्चनं ब्रूहि नियोगञ्च महेश्वर ।
कस्मिन् काले तु भगवान् अर्घ्यं दद्यात्परे शिवे

परेण सह चात्मानं यथा चैकत्र तां व्रजेत् ।
तथा त्वं देवदेवेश अर्चनं कथयस्व मे

ईश्वरः
शृणु देवि परं गुह्यं अर्चनं सार्वकामिकम् ।
येन यष्टेन यष्टास्तु अशेषभुवनाधिपाः

वामाङ्गे तु तथा देवि वामा शक्तिःप्रकीर्तिताः ।
प्. ३५५)
पितॄणामाधिपत्येन ज्ञातव्या ज्ञानचक्षुषा

दक्षिणाङ्गे पुनर्ज्येष्टा देवानामधिदेवता ।
मध्ये रौद्री सदा विद्यात् योगीनां योगदेवता

इडायां संस्थिता वामा वामाङ्गे सर्वदेहिनाम् ।
सुषम्नायां पुनर्ज्येष्ठा रौद्री तु पिङ्गलाश्रिता

एतास्तु शक्तयः प्रोक्ताः वर्णत्रयसमाश्रिताः ।
नाडीत्रयसमायुक्ता ब्रह्मविष्ण्वीशसंयुताः

पिङ्गलायां प्रभुः रौद्री सुषुम्नायान्तु ब्रह्मणः ।
इडायान्तु उपेन्द्रो वै सर्वकार्येषु संस्थिताः

वामस्थाने यदा देवः स्नानं तत्र समाचरेत् ।
प्. ३५६)
अग्निकार्यन्तु मन्त्रज्ञः जपये हेतुदक्षिणे

ध्यानमेकं सदा सेव्यं मध्यदेशं प्रतिष्ठितम् ।
निर्हत्य व्यापयित्वा सर्वावस्थो भवेत् क्षणात्

पुष्पपूर्णाञ्जलिः कृत्वा यत्र तत्र मुखे स्थितः ।
मानसैः प्राकृतैर्वापि अद्भिः संपूर्णमञ्जलिम्

स्वसंभवस्थमार्गेण यावच्छब्दमुदाहरेत् ।
शब्दान्ते लीयते यावत् पुण्यकालमिहोच्यते

निस्तत्वे निर्मलीभूतं निर्विकल्पं प्रकल्पयेत् ।
तत्र चैवावतिष्ठेत कृतकृत्यश्च जायते

एवं वै व्यापयित्वा तु पूरकेन पुनर्विशेत् ।
प्. ३५७)
अप्रबुद्धः प्रबुद्धात्मा तदा भवति नान्यथा

शिवं करोति सर्वत्र ऊर्ध्वञ्चैव प्रसाधयेत् ।
उपास्य सर्वकर्माणि शिवेना शिवहारिणा

देव्युवाच
सिद्धान्तज्ञानज्ञेयञ्च लक्षणञ्च महेश्वर ।
तदहं श्रोतुमिच्छामि प्रसादाद्वक्तुमर्हसि

ईश्वरः
तत् ज्ञानार्थं स्मृता वेदाः सिद्धान्ताश्च सहस्रशः ।
एतस्मात्कारणाद्देवि ज्ञेयमित्यभिधीयते

ज्ञेयज्ञानपदार्थौ च सिध्यर्थं विधिरूपकम् ।
प्. ३५८)
शास्रेण सिध्यते सिद्धिः सिद्धान्तस्तेन स स्मृतः

संज्ञालक्षणमित्युक्तं लक्ष्येऽर्थे लक्षणस्मृतम् ।
लक्ष्यं संयक् परिज्ञानाल्लक्षणं तेन संस्मृतम्

ध्यानधारणरहितं योगारंभे विवर्जितम् ।
तस्योपलब्धेर्विज्ञानं तत् ज्ञातुन्नैव शक्यते

तेनोक्ता कल्पना पूर्वन्निश्चयेनास्ति कल्पना ।
अस्तित्वे यो न संमूढस्सरज्ञस्स च पण्डितः

प्रयासा यस्य अस्ति स सर्वज्ञोऽयं व्यवस्थितः ।
अस्तिभावेन गृह्णन्ति देही मायाविमोहितः

यथा नास्ति ध्रुवं किञ्चित् तथा ते कथितं मया ।
प्. ३५९)
तदक्षयं तदमृतं तत्सत्यं तत्सनातनम्

तादृशे वर्त्तनासोऽपि यस्य योगं स सर्ववित् ।
बन्धने मायया मायी आशापाशेन वेष्टितः

आशापाशैर्विमुक्तोऽयं अमृतं पर्युपासते ।
इति निश्वासकारिकायां ज्ञानकाण्डे सर्वज्ञार्चनसिद्धान्तज्ञानज्ञेयलक्षणन्नाम चत्वारिंशत्पटलः ।
देव्युवाच
पञ्चभूतात्मके पिण्डे कस्मिन् के देवता स्थिताः ।
पादौ च जानौ जङ्घायां ऊरुयुग्मे च के स्थिताः

प्. ३६०)
लिङ्गे च देवदेवेश स्फिजौ कटिके स्थिताः ।
नाभिःप्रदेशपार्श्वे च पृष्ठवंशे तथैव च

आन्त्रे मज्जे च देवेश रुधिरे कफपित्तयोः ।
रोमकूपे च के चोक्ता हस्तौ पादौ * * * *

* * * * * * * * * * * च के स्थिताः ।
चुबुके चक्षुषोश्चैव ललाटे मस्तके चके

वाचां नाडी देवेश अहङ्कारे च के स्थिताः ।
इन्द्रियाणां च के देव विदिते यत्फलं भवेत्

एतन्मे देवदेवेश प्रसादाद्वक्तुमर्हसि ।
ईश्वर उवाच
प्. ३६१)
शृणु देवि परं गुह्यं यत्त्वया परिपृच्छ्रितम्

तदहं संप्रवक्ष्यामि त्वत्प्रियार्थं वरानने ।
सत्त्वञ्च आदितः कृत्वा प्रवक्ष्यामि निबोधत

सत्त्वं प्रधानमित्युक्तं स ब्रह्मा तु निगद्यते ।
रजो विष्णुस्तमो रुद्रो बुद्धिरष्टगुणाः शृणु

धर्मज्ञानञ्च वैराग्यमैश्वर्यञ्च तथा परा ।
अधर्मश्चैव विज्ञेयं अज्ञानञ्च तथैव हि

अवैराग्यमनैश्वर्यं योगीशानां क्रमेण तु ।
ब्रह्मादि देवता बुद्धेर्धर्माद्याश्शक्रदेवताः

अहङ्कारे स्थितो रुद्रः शून्ये शब्दः प्रतिष्ठितः ।
प्. ३६२)
स्पर्शे वायुस्समाख्यातो रूपे वह्निः प्रकीर्तितः

तस्य तन्मात्रे वरुणो गन्धे तु पृथिवी स्थिता ।
प्रजापतिः पृथिव्यां वै द्रवे सोमः प्रतिष्ठितः

सूर्यस्तु संस्थितस्तेजे मारुतस्पर्शने स्थितः ।
शिवतत्वं परं गुह्यमाकाशे संप्रतिष्ठितम्

श्रोत्रेन्द्रिये महादेवि दिशः सर्वाः प्रतिष्ठिताः ।
त्वगिन्द्रिये तु मरुतः चक्षुर्भ्यां हुतभुक् स्थितः

जिह्वेन्द्रिये सदा देवि भुवशक्तिः सरस्वती ।
घ्राणेन्द्रिये तु वै ज्ञानं पादयोर्विष्णुरेव हि

क्रियाशक्तीति निर्दिष्टा मित्रो वायुश्च गृह्यते ।
प्. ३६३)
ज्येष्ठा प्रजापतिर्लिङ्गे वामा रौद्री च वचया

जलेन्दुर्मनसि ज्ञेया वाक् सवित्री हृदि स्थिता ।
गौरी वागीश्वरी कर्णे ललाटे विमलारि तु

स्नायुवर्गे स्थितोऽनन्तः सूक्ष्मः शुक्ले व्यवस्थितः ।
शिवोत्तमोत्तमो देवः स्थितोस्थि निचये सदा

एकनेत्रस्थितो मांसे एकरुद्रस्तथापरे ।
रुधिरे संस्थितो नित्यं त्रिमूर्तिः कफपित्तयोः

श्रीकण्ठो रोमसङ्घाते मूत्रेषु च सदा स्थितः ।
शिखण्डी च परो रुद्रो नखेषु सर्वतस्थितः

तन्महेशस्थितो देहे ऋषयश्चापि सन्धिषु ।
प्. ३६४)
पृष्ठवंशे च चण्डीशः पार्श्वेषु च संस्थितः

अङ्गुलीषु स्थिता नागा बाहौ पितरस्संस्थिताः ।
नाभौ वह्नि स्थितः साक्षात् सर्वेषामेव देहिनाम्

विद्याधरास्तथा यक्षाः रोमकूपेषु संस्थिताः ।
हस्तयोरिन्दुदेवत्यो जानुजङ्घे तथाश्विनौ

ऊरुयुग्मौ स्थितौ देवौ मित्रावरुणविश्रुतौ ।
नेत्रयोर्गन्धयोश्चैव ग्रीवायां चिबुके स्थिताः

सप्तगृहास्ससपस्संस्थिताश्चाधिदैवताः ।
नक्षत्रमण्डलं दिव्यं मुक्तनानु केऽनु संस्थिताः

एवं वै यो विजानाति सर्वदेवैरधिष्ठितम् ।
प्. ३६५)
शरीरं सर्वजं ज्ञानं न पापेन विलिप्यते

एतन्यासपरं देवि योऽभ्यसेत दिने दिने ।
स श्रियं लभते देवि ईश्वरेण समो भवेत्

न पापं न च वै पुण्यं न भयेषु भयं भवेत् ।
मुच्यते किल्बिषैर्घोरैः सप्तजन्मकृतैरपि

सेवितव्यं प्रयत्नेन योगिनां मुक्तिमिच्छता ।
नवोपायं मयाचोक्तं तेन त्वामृतसंस्थिताः

सर्वेषां यः परो देवः सर्वव्यापी व्यवस्थितः ।
इति निश्वासकारिकायां ज्ञानकाण्डे सर्वदेवशरीरन्यासे एकचत्वारिंशत्पटलः ॥
देव्युवाच
आत्मा मूर्तिस्त्वया देव कथितं शिवशासने ।
स पशुः पूर्वमाख्यातो देवो ज्ञेयस्तथैव च

नमश्चेता च जीवश्च कथितन्तु त्वया पुरा ।
स पशुः निष्क्रियश्चैव अस्वतन्त्रमधोमुखम्

कथं शिवत्वमायाति ज्ञेयं नामादि क्रमेण तु ।
एतदिच्छामि विज्ञातुं भगवन् वक्तुमर्हति

ईश्वरः
शृणु देवि परं गुह्यं यत्त्वया परिपृच्छ्रितम् ।
तदहं संप्रवक्ष्यामि त्वत्प्रियार्थं वरानने

प्. ३६७)
सर्वसंहितसामान्यं विधिमेतत्समासतः ।
कथयामि न सन्देहः एकैकस्य यथाक्रमम्

षड्विधं मानसं ज्ञेयं शक्तिस्तु नवधा स्मृता ।
अनन्तपूजामित्युक्ता विसर्गेण समन्विता

एवं पूज्य अनन्तन्तु मुक्तिं तत्रैव विन्यसेत् ।
हां हूङ्कारसंयुक्तो अष्टभेदस्य चाष्टमम्

मूर्तिविन्यासं देवेशि अस्मिन् तन्त्रे उदाहृतम् ।
दीक्षाकाले यथा योगं ग्रहणञ्च यथा भवेत्

तथा ते कथयिष्यामि ग्रहणं येन यद्यथा ।
अनन्तमूर्तिसंयोगमेभिर्बीजैरुदाहृतम्

प्. ३६८)
एवं विन्यस्य यत्नेन सकलीकरणं ततः ।
मन्त्रातीतश्च मन्त्रश्च मया पूर्वमुदाहृतः

तं ज्ञात्वा सकलं देवं निष्कलञ्च तथैव च ।
मूर्ध्नि वक्त्रौ च हृदये गुह्ये चैव यथाक्रमम्

विन्यसेद्देवदेवेशि सद्योजातन्तु मूर्तिषु ।
समयज्ञस्य देवेशि सकलीकरणं हितम्

अर्चनं तस्य वक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु ।
स्थण्डिले शिवलिङ्गन्तु प्रोक्षणाभ्युक्षणादिना

अग्नौ शिवे च देवेशि द्रव्यमालभते तथा ।
पञ्चभिर्भ्रह्मभिश्चैव विधिसर्वमशेषतः

प्. ३६९)
ईशानमध्यतो दद्यात् पूर्वे तत्पुरुषन्यसेत् ।
अघोरं दक्षिणेचैव वामदेवं तथोत्तरे

पश्चिमे विन्यसेन्नित्यं सद्योजातन्तु सुवृते ।
अनेन विधिना यस्तु यजेत सुसमाहितः

ईश्वरावाप्तिसंयोगं समये कथितं मया ।
पञ्चब्रह्मसमायोगात् कलाभिश्च स सुवृते

विद्याङ्गैश्च समायुक्तं पुत्रके कथितं मया ।
आवाहनादिदेवस्य पूर्ववत्कथितं तव

द्वारावरणसंयुक्तं कथयेत्तस्य देशिकः ।
एवं तत्सकलीकृत्य सन्ध्याकाले उपासनम्

प्. ३७०)
कर्तव्यं पुत्रकेनैव कथितं सुरसुन्दरी ।
अनेन विधिना देवि पुत्रकस्सुसमाहितः

लभते सामीप्यपदं सादाख्यस्य न संशयः ।
तैरेव पूर्वोक्तैस्तु शिवाङ्गैश्च समन्वितः

आवाहरोधसंयोग ध्यानयोगविचक्षणैः ।
लभते सायुज्यमात्मानं सादाख्यस्य महात्मनः

चतुरावरणैर्युक्तं यजेत सुसमाहितः ।
मन्त्रैः करणयोगेन स पशुः सुरसुन्दरि

भवेन्मन्त्रात्मकश्चैव स पशुर्नात्र संशयः ।
अमन्त्रेण पशुः प्रोक्तः चेता मात्रं समाविशेत्

प्. ३७१)
स चेतनः स्मृतस्तन्त्रैः अकिञ्चित्ज्ञः पशुः स्मृतः ।
समन्त्रैश्च सदायुक्तश्चेतनः परमेश्वरि

तदा योग्यश्शिवध्याने भवते नात्र संशयः ।
देव्युवाच
कथं मन्त्रात्मकं देहं पशोर्विज्ञायते प्रभो

एतदिच्छामि विज्ञातुं भगवन् वक्तुमर्हसि ।
ईश्वरः
मन्त्रैस्संबद्धदेहस्य शृणु तस्य पराक्रमम्

पातालादुद्धरेन्नागान् पातयेद्दैत्यराक्षसान् ।
नाशयेत्सर्वविघ्नानि शान्तिं पुष्टिं करोति च

प्. ३७२)
मन्त्रैः संबद्धदेहस्य प्रपलायन्ति नायकाः ।
उत्तिष्ठेदन्तर्द्धाने च पादचारे तथैव च

खड्गे च पादुके चैव रेचने अर्चने तथा ।
गुडिकाकाशगमने दण्डकाष्ठपवित्रके

आसनञ्चैव यानञ्च सर्वमन्त्रैः प्रसिध्यति ।
चेतनात्मा यदा देवि न किञ्चिदपि सिध्यते

भूतैश्च बाध्यते देवि अज्ञानेन समावृतः ।
मन्त्रात्मा चेतनात्मा च कथितस्तव सुवृते

कथितञ्च रहस्यन्तु भेदस्तु उभयोरपि ।
बिन्दुनादसमायोगात् वर्णस्तु नदते यदा

प्. ३७३)
तत्तु मन्त्रात्मकं प्रोक्तं शिवं परमकारणम् ।
पञ्चब्रह्मकलैर्युक्ते कृते तु सकले शिवे

तस्मिन् प्रकाशते देवो मन्त्रात्मा परमेश्वरः ।
वर्णव्यूहे स्थितो यस्मात् शिवः परमकारणः

तेन देवि समाख्यातो मन्त्रात्मा परमेश्वरः ।
प्रणवो भयसंयुक्तो व्योमव्यापी इति स्मृतः

पदमन्त्रसमायुक्तो धर्मात्मा परमेश्वरः ।
अनन्तेशादितः कृत्वा शिखण्ड्यन्तं वरानने

स एव संस्थितो नित्यं मन्त्रात्मा परमेश्वरः ।
लोकपालान् सहास्त्रैश्च त्रैलोक्यं स चराचरम्

प्. ३७४)
मन्त्रात्माऽवस्थितो देवः शिवः परमकारणः ।
एवं मन्त्रात्मकं देवि कथितं तव सुवृते

ज्ञातव्यं देशिकेनैव शिवतन्त्रानुवर्तिना ।
बिन्दुर्नादश्च शक्तिश्च अतीतः परतश्च यः

यदा विज्ञानतत्वेन मन्त्रातीतः परस्तु सः ।
शब्दरूपरसादीनां अतीतः परमेश्वरः

तन्तु देवि विदित्त्वा तु देशिकः पाशहा भवेत् ।
नादातीतः परश्शान्तः शक्तिरित्यभिधीयते

तस्यातीतः परन्देवि मन्त्रातीतः स उच्यते ।
पूर्वमुच्चारयेद्वर्णान् शब्दलीनञ्च कारयेत्

प्. ३७५)
शब्दलीनः पुनश्शब्दः शब्दातीतं पुनर्नयेत् ।
तस्यातीतं परन्देवि मन्त्रातीतः स उच्यते

एष ते कथितो देवि कारिकायाश्च निर्णयः ।
पूर्वसूत्रे तु कथितं व्याख्यातं तव सुवृते

देव्युवाच
सकलं पूजयित्वा तु निष्कलन्तु ततोपरि ।
त्वया देव समाख्यातं आदिसूत्रे महेश्वर

पशुस्तु सकलः प्रोक्तः स मूर्तिः परिकीर्तितः ।
निष्कलञ्च कथं तस्मिन् पूज्यते परमेश्वरः

निष्कलः कलयातीतं न मन्त्रस्वरयोर्गतिः ।
प्. ३७६)
कथं सकलदेहस्तु स्थातव्यः परमश्शिवः

ईश्वरः
मन्त्रमुच्चारयेत्पूर्वं हृदि कृत्वा महेश्वरम् ।
कूटशब्दपरे लीनं स वै निष्कल उच्यते

उच्चारणे यदा देवि निर्विकल्पं पदं व्रजेत् ।
देहे सकलयोगेन यदा ज्ञातं महेश्वरि

अतीतः कलयातीतः स वै निष्कल उच्यते ।
उच्चारणे यदा हीनं निर्विकल्पपदं व्रजेत्

मनसा चिन्त्यते यच्च बुद्ध्या यत्र विकल्पना ।
बुध्यहंकारनिर्मुक्तं स वै निष्कल उच्यते

प्. ३७७)
समयी पुत्रको वाऽपि साधकाचार्य एव वा ।
सर्वैर्विधिरनुष्ठेयो विशेषः कथितो मया

इति निश्वासकारिकायां द्विचत्वारिंशत्पटलः ।
देव्युवाच
भगवन् श्रोतुमिच्छामि दिक्षाविधिमनुत्तमम् ।
संक्षेपात् कथितं सर्वं विस्तरं कथयस्व मे

पशुग्रहणसंयोगं दीक्षाकाले यथा भवेत् ।
अस्मिन् दीक्षे यथा यागं तत्तथा वक्तुमर्हसि

ईश्वरः
प्. ३७८)
अतः परं प्रवक्ष्यामि दीक्षाविधिमनुत्तमम् ।
सामान्यं सर्वतन्त्राणां कथयामीति वाऽखिलम्

पञ्चब्रह्म शिवाङ्गाश्च शिवेन सह संयुताः ।
शुध्यर्थमध्वरे मन्त्रस्तव देवि उदाहृतम्

वामा ज्येष्ठा च रौद्री च शक्तयस्त्रीणि कीर्तिताः ।
ज्ञातव्या देशिकेन्द्रेण वियोगात्क्षेपयोजने

वामया योजयेन्मन्त्री ज्येष्ठया च वियोजयेत् ।
रौद्र्या चोत्कर्षणं प्रोक्तं पुनरन्यत्र योजयेत्

अवनीमादितः कृत्वा यावत्तत्वन्निरामयम् ।
विधिमेतं सकृत् ज्ञात्वा व्युहहोमेन शुद्ध्यति

प्. ३७९)
एकैकमाहुतिं देवि जुहुयाद्देशिकोत्तमः ।
एवमेव विधिं कुर्याद्यावत्सर्वं समाप्यते

अन्ते पूर्णाहुतिं दद्यात् एष एव विधिस्मृतः ।
शिखया ताडनं कुर्यात् मुद्रया पुष्पसंयुतम्

पशुर्हंहुङ्कृतेनैव ग्राह्यस्संहारमुद्रया ।
शिवेनच्छन्दयेत्पाशान् ततः पूर्णाहुतिक्रमात्

एवमादिक्रमेणैव ज्ञातव्यं देशिकेन तु ।
सर्वाध्वानसमाप्तौ तु शिखोच्छेदन्तु कारयेत्

शिखयाच्छेदयेन्मन्त्री छित्वा पूर्णाहुतिं पुनः ।
पाशाश्च विविधान् कृत्य तत्वे तत्त्वे यथाक्रमम्

प्. ३८०)
सूक्ष्माः स्थूलाश्च ये पाशास्त्वर्षकंबुकवत् स्थिताः ।
पाशाः कोटिसहस्राणि शिवेन कथितास्तु ते

पाशाश्शिवमुखं प्राप्य दह्यन्ते नात्र संशयः ।
देव्युवाच
असंख्यायां महादेव पाशास्तु कथिताः प्रभो

अत्यन्तगहनाश्चैव कथं दह्यश्शिवाध्वरे ।
ईश्वरः
प्रकृतिं पुरुषञ्चैव नियतिं कालमेव च

मायाऽविद्या च ईशश्च सदाशिवश्शिवस्तथा ।
मूलपाशा स्मृताह्येते नव पाशा वरानने

प्. ३८१)
एतैर्दण्डैरिमे दग्धाः पाशाः पञ्चाशत्कोटयः ।
पञ्चाशत्प्रणवा देवि मया पूर्वमुदाहृताः

तेऽपि शुद्धैरिमे शुद्धाः पाशाः पञ्चाशत्कोटयः ।
अष्टत्त्रिंशत्कलैर्देवि यथाऽध्वानं विशुद्ध्यते

तैर्विशुद्धैरिमे शुद्धाः पाशाः पञ्चाशत्कोटयः ।
निवृत्तिश्च प्रतिष्ठा च विद्याशक्तिस्तथैव च

एभिः शोध्यं यदा ध्वानं शुद्धाः पञ्चाशत्कोटय ।
अमृता नाम कला या तु तथा चैवामृता मृता

सुसूक्ष्मा च यथा देवि सूक्ष्मा च परिकीर्तिता ।
एभिस्तु शोध्यमध्वानं पूर्वदृष्टेन कर्मणा

प्. ३८२)
एतैः शुद्धैरिमे शुद्धाः पाशाः पञ्चाशत्कोटयः ।
पदमन्त्रप्रयोगेण शोधनीयाः शिवाध्वरे

एभिश्शुद्धे इमे शुद्धाः पाशाः पञ्चाशत्कोटयः ।
एवञ्च सप्तधा देवि अध्वानं परिकीर्तितम्

वेदितव्यं प्रयत्नेन शिवतन्त्रानुवर्तिभिः ।
भुवनाध्वा मया प्रोक्ता आहुतीनान्तु संख्यया

कलाभिस्तावती ज्ञेया सर्वाध्वानमशेषतः ।
त्वयाऽध्वानं यदा देवि जायते देशिकोत्तमः

शतं शतञ्च होतव्यं तत्त्वशुद्धिविधि स्मृतः ।
नव तत्वैस्तथा देवि एवमेव न संशयः

प्. ३८३)
कलातत्त्वे तथैवेह द्वितीयं त्रयमेव हि ।
पञ्चाशच्छतहोमेन वर्णाध्वानं प्रकीर्तितम्

तत्त्वाध्वाने कलाध्वाने वर्णाध्वाने तथैव च ।
उक्षेपं योजनञ्चैव एभिरत्र न कारयेत्

पदाध्वाने तथैवेह होतव्यं शतमेव तु ।
एवं शुध्यति अध्वानं सप्तधा परमेश्वरि

एवं ज्ञात्वा ततो दीक्षां कारयेद्देशिकोत्तमः ।
देव्युवाच
सर्वाध्वानं त्वया देव सूचितं न तु विस्तृतम्

तदहं श्रोतुमिच्छामि विस्तरेण ब्रवीहि मे ।
प्. ३८४)
ईश्वरः
आदिसूत्रे यदध्वानं सूत्रमात्रेण भाषितम्

तदेव कथयिष्यामि विस्तरेण निबोध मे ।
देहाध्वानं प्रवक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु

अङ्गुष्ठाग्रे स्थितो देवस्त्वनन्तः परमेश्वरः ।
चतुर्वक्त्रो महातेजा आदित्योदय सन्निभः

योगिनं वासमासीनं विद्याविद्येश्वरैर्वृतम् ।
अनन्तं भुवनेशानमधस्तात्परिकल्पयेत्

ओं अनन्ताऽऽगच्छागच्छ आहुतिं प्रतिगृहाण शिवो ददाति ते स्वाहा । ओं सद्योजातायेति आहुतिं जुहुयात् ।
प्. ३८५)
एवमादिक्रमेणैव हुनेदेकादशात्मिकम् ।
अधिकारे यथा भोगे लये वाऽनुक्रमेण तु

पूर्णाहुतिं ततो दत्वा उद्धरेत यथाक्रमम् ।
एवं कालाग्निरुद्राय नरकेषु तथैव च

ओं कालाग्निरुद्र आगच्छ आहुतिं प्रतिगृहाण शिवोददाति ते स्वाहा ।
ओं अवीचये नमः । ओं रौरवाय नमः । ओं महारौरवाय नमः । ओं तामिस्त्राय नमः । ओमन्धतामिस्रे नमः ।
ओं शीत नमः । ओं उष्ण नमः । ओं सञ्जीव नमः । ओं सुजीवनाय नमः । ओं पद्माय नमः । ओं
महापद्माय नमः ।
प्. ३८६)
ओं कापं सूत्राय नमः । ओं सूचीमुखाय नमः । ओं क्षुरधाराय नमः । ओं पर्वताय नमः । ओं
सितालवनाय नमः । ओं रौद्राय नमः । ओं कुंभीपाकाय नमः । ओं अंबरीषाय नमः । ओमङ्गारराशये
नमः । ओं भुवननमः । ओं तीक्ष्णतुण्डाय नमः । ओं वज्रतुण्डाय नमः । ओं शकुनये नमः । ओं
मीनोदराय नमः । ओं खरोदराय नमः । ओं सन्दंशाय नमः । ओं काकतुण्डाय नमः । ओं वानराननाय
नमः । ओं उग्रीवाय नमः । तेजोष्टकम् । ओं लोकाक्षाध्यक्षाय नमः । ओं गणाध्यक्ष नमः । ओं त्रिदश
नमः । ओं त्रिपुरान्तक नमः । ओं सर्व रूप नमः । ओं शान्त नमः । ओन्निमेष नमः । ओमुन्मेष नमः ।
प्. ३८७)
तेजोष्टकन्तु होतव्यं देशिकैस्सुसमाहितैः ।
अत ऊर्ध्वं समाख्यातं योगाष्टममनुत्तमम्

ओं कृत नमः ।
एवमादिक्रमेणैव हुनेद्योगाष्टकं पुनः ।
एतेषामुपरिष्ठात्तु सुशिवा द्वादशस्मृताः

ओं वाम नमः । ओं भीम नमः । ओं उग्र नमः । ओं भव नमः । ओं शर्व नमः । ओं विद्याधिप नमः ।
ओमेकवीर नमः । ओं प्रचण्ड नमः । ओमीश्वर नमः । ओजसे नमः । ओमनन्त नमः । ओमेकशिव नमः ।
सुशिवाह्येते प्रकीर्तिताः । शोधनीयाश्शिवाध्वरे ।
प्. ३८८)
अत ऊर्ध्वं वीरभद्रो मण्डलाधिपतिः प्रभुः ।
ओं मण्डलाधिप नमः ।
अत ऊर्ध्वं महादेवो वामदेवभवोद्भवौ

ओं वामदेव नमः । ओं भवोद्भव नमः । ओमेकपिङ्गेक्षण नमः । ओमीशान नमः । ओमङ्गुष्ठमात्र नमः ।
एते महादेवाष्टकास्मृताः । अत उपरिष्टाद्गुरुपङ्क्तिद्वयम् । ओं शिवाऽनन्त नमः । अनन्त नमः । ओं प्रभु
नमः । ओं वामन नमः । ओं चण्ड नमः । ओं प्रताप नमः । ओं व्रतार्ति नमः । ओं शिव नमः । ओं
कपालि नमः । ओं भीम नमः । ओङ्कारालि नमः । ओं पिङ्गल नमः । ओं महेन्द्र नमः ।
प्. ३८९)
ओं दिनकृन्नमः । ओं प्रतोद नमः । ओं दक्ष नमः । ओं क्षेमीश नमः । ओं कबलेश नमः । ओं कटङ्कट
नमः । ओं बुहन्तान नमः । ओमनादर नमः । ओं श्वेत नमः । ओं यजुर्वेद नमः । ओं सामवेद नमः । ओं
ऋग्वेद नमः । ओमथर्ववेद नमः ओमाचार्य नमः । ओं शिव नमः । ओं विरूपाक्ष नमः । ओं नारायणाय
नमः । ओं विबुचण्डोदर नमः । ओं संवर्त नमः । ओं यममाली नमः । ओं गहनेश नमः । ओं पीड
नमः
। प्रथिमा पङ्क्तिरिष्यते । ओं श्वेत नमः । ओं दारु नमः । ओं लोकाक्षि नमः ।
प्. ३९०)
ओं सूत्र नमः । ओं सुहोत्र नमः । ओमेकपाद नमः । ओं ग्रन्थेश्वर नमः । ओं गौतम नमः । ओं जैमिनि
नमः । ओं दधिवाह नमः । ओमृषभ नमः । ओं गोकर्ण नमः । ओं गुहेश्वर नमः । ओं गुहवासि नमः ।
ओं
शिखण्डि नमः । ओं झटिमालि नमः । ओमुग्र नमः । ओं शिखि नमः । ओं शूली नमः । ओं सुगति नमः ।
ओं सुपाल नमः । ओमट्टहास नमः । ओं दारुक नमः । ओं षाढी नमः । ओं त्रिदण्डीनमः । ओं भाव
नमः । ओं भाव्य नमः । ओं लकुलीश नमः । द्वितीया पङ्क्तिरिष्यते । ओं देवावरणे नमः । ओं
दीर्घबाहू
नमः । ओमृभु नमः ।
प्. ३९१)
ओमृति नमः । ओं भृति नमः । ओं स्थाणु नमः । ओं सद्योजाताय नमः । ओं भुवन्नमः । ओं चण्डि नमः ।
ओं षण्मुख नमः । ओञ्चतुरानन नमः । ओञ्चक्रपाणि नमः । ओं कूर्माक्ष नमः । ओमर्धनारीश्वर नमः
।
ओं मेष संवर्तक नमः । ओं भस्मेश नमः । ओं कामनाशन नमः । ओं कपालीश नमः । ओं
भूर्भुवन्नमः । ओं वषट्कार नमः ।
तृतीया पङ्क्तिराख्याता शोधनीया शिवाध्वरे ।
अथोर्ध्वं तत्वसर्गे तु बोद्धव्यं देशिकेन तु

पृथिव्यादि समारभ्य प्रधानान्तन्तु यावतः ।
अस्मिन् मध्ये तु ये तत्वाः शोधनीया विपश्चितैः

प्. ३९२)
एवं प्रकृतितत्त्वन्तु व्याख्यातं तव शोभने ।
तस्याधस्तात्स्मृतास्सर्वे शोधनीयाः शिवाध्वरे

यवयवाचान्तरेणैव परिवार्य व्यवस्थितः ।
प्रकृतेरूपरिष्ठात्तु भावसर्गं विजानतः

अणिमां तारमंभानां शोधनीयं विपश्चितैः ॥ ४३ १।२ ॥
ओं अंभन्नमः । ओं सलिलन्नमः । ओं ओघ नमः । ओं वृष्टि नमः । ओंतार नमः । ओं सुपार नमः । ओं
सुनेत्र नमः । ओं सुमारि नमः । ओमुत्तमाभा नमः । इष्टयश्शोध्याः । ओं तारा नमः । ओं सुतारा नमः
।
ओं तारायत नमः ।
प्. ३९३)
ओं प्रमोद नमः । ओं प्रमुदित नमः । ओं मोदमान नमः । ओं रद्यक नमः । ओं सदा प्रमुदित नमः । ओं
सिद्धि नमः । ओं तार नमः । ओं सुवार नमः । ओं सुनेत्र नमः । ओं सुमानि नमः । ओमुत्तमाभा नमः ।
तुष्टयश्शोध्याः । ओं तारा नमः । ओं सुतारा नमः । ओं सुपार नमः । ओं सुनेत्र नमः । ओं सुमारि
नमः । ओमुत्तमाभा नमः ।
तुष्टयश्शोध्याः देशिकैस्सुसमाहितैः

ओं अणिमा नमः । ओं लघिमा नमः । ओं प्राप्ति नमः । ओं प्राकाम्य नमः । ओं वशित्वाय नमः ।
ओमीशित्वाय नमः ।
प्. ३९४)
ओं सर्वकामावसायित्वाय नमः ।
अणिमादय ऐश्वर्याश्शोधनीया मुमुक्षुभिः ।
अत ऊर्ध्वं स्थितं देवि नाडी विद्याष्टकं स्मृतम्

ओमिडा नमः । ओं चण्डी नमः । ओं गौरी नमः । ओं शान्तिक नमः । ओं माला नमः । ओं मली नमः । ओं
स्वाहा नमः । ओं स्वधा नमः ।
रागाद्या विद्येशान्ताश्शोधनीयास्सदा बुधैः ।
अत ऊर्ध्वं विग्रहाष्टकं निग्रहानुग्रहे स्थितम्

ओं कार्य नमः । ओं कारण नमः । ओं सुख नमः । ओं दुःख नमः । ओं ज्ञान नमः । ओं साध्य नमः ।
ओं कारण नमः ।
प्. ३९५)
इति निग्रहानुग्रहे स्थिताः । पुरुषतत्त्वं शोध्यम् ।
अतः परं प्रवक्ष्यामि शृणुष्वावहिता प्रिये ।
प्राकृते चैव तत्त्वे तु यस्मिन् संस्कार इष्यते

तदहं संप्रवक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु ।
भूलोकस्तु यदा प्राप्तः तिर्यग्योनिं विशोधयेत्

स्थावरं प्रथमं शोध्यं ततः शोध्यं सरीसृपम् ।
पक्षियोनिः ततश्शोध्या मृगाश्च तदनन्तरम्

पशुश्च शोध्यो देवेशि अनुपूर्वं यथाक्रमम् ।
गवाद्याः पशवः प्रोक्ताः सिंहाद्याश्च मृगा स्मृताः

भासाद्याः पक्षिणः प्रोक्ताः सर्पाद्यास्तु सरीसृपाः ।
प्. ३९६)
सप्तच्छदाद्या देवेशि स्थावरा परिकीर्तिताः

एतान् शोध्यविधानेन मानुषं समुपक्रमेत् ।
अन्त्यजाः प्रथमं शोध्याश्शूद्रयोनिस्ततः पुनः

वेश्ययोनिं ततो नीत्वा क्षुद्रयोनिं पुनर्नयेत् ।
क्षुद्राद्ब्राह्मेषु संयोज्य अधिकारं यथाक्रमम्

अन्त्यजे अधिकारन्तु बन्धरोधनमारणम् ।
हिंसकादि विधानानि अधिकारं त्यजेत्सदा

शूद्रत्वे शैवशुश्रूषां स वशित्वञ्च शोभने ।
अधिकारः सदा देवि शूद्रत्वे परिकीर्तितः

वाणिज्यं कृषिधर्मञ्च वैश्यस्य परिकीर्तितम् ।
प्. ३९७)
क्षत्रक्रियांशस्तत्रैव संस्थितं वरवर्णिनी

युद्धद्यूतञ्च व्यायामं विग्रहं फलमेव च ।
क्षत्रियाणामधिकारः कथितन्तु यथाक्रमम्

गर्भाधानादितः कृत्वा अन्त्येष्टिञ्चाप्यपश्चिमम् ।
अधिकारन्तु विप्रस्य तव देवि उदाहृतम्

आदौ संस्काराद्देवेशि चत्वारिंशत्तथैव च ।
अष्टाधिकञ्च विज्ञेयं संशोध्या देशिकेन तु

ब्रह्मचारी द्विजो भूत्वा कर्तव्यन्तु यथाक्रमम् ।
पत्नीसंयोजनं कृत्वा यजेद्यज्ञान् स दक्षिणान्

एवं संशोध्यमानन्तु पञ्चाशत्तन्नियोजयेत् ।
प्. ३९८)
सूत्रेण गदितं पूर्वं तत्सर्वं तूर्णकारयेत्

अविकल्पेन देवेशि देशिकेन्द्रेण धीमतः ।
पुरुषस्योपरिष्ठात्तु नित्या शोध्या तु देशिकैः

द्विप्रकारासना शोध्या देशिकेन महात्मना ।
सुखपाशं दुःखपाशञ्च द्वयं शोध्यं समासतः

रागं चरञ्च कान्तिश्च कालेन सह संयुतम् ।
विमलं संप्रवक्ष्यामि ज्ञानमार्गमतः परम्

ओं वामदेव नमः । ओं भुव नमः । ओं शर्व नमः ।
ओं भवोद्भव नमः । ओं वज्रदेह नमः । ओं प्रभु नमः ।
प्. ३९९)
ओं धाता नमः । ओं क्रमश नमः । ओं सुगेश नमः । विक्रमेश नमः ।
दशेते शङ्कराः प्रोक्ताः नीयत्या च सदा स्थिताः ।
दीक्षाकाले तु सर्वेते शोधनीया विपश्चितैः

तत ऊर्ध्वं शिवादाय कालतत्वे व्यवस्थितः ।
काले तत्रैव विज्ञेया स्ते तु शोध्या विपश्चितैः