કરવા ચોથનું શાસ્ત્રીય સ્વરૂપ: ફિલ્મી રોમાન્સ અને અંધશ્રદ્ધાથી પર શાસ્ત્રોની દ્રષ્ટિ

દર વર્ષે આસો કે કારતક મહિનામાં જ્યારે કરવા ચોથનો તહેવાર નજીક આવે છે, ત્યારે સોશિયલ મીડિયા પર બે તદ્દન અલગ વિચારધારાઓ સામસામે આવી જાય છે. એક તરફ બોલિવૂડની ફિલ્મો જેવી ઝગમગતી લાલ સાડીઓ, સજેલી થાળીઓ, લોકગીતો અને ચાળણીનો ભપકો જોવા મળે છે. બીજી તરફ આ આખા ઉત્સવને સ્ત્રીઓ પર લાદવામાં આવેલું જૂનવાણી બંધન કહીને નકારી કાઢતો વર્ગ દેખાય છે, જે માને છે કે આ ફક્ત સ્ત્રીઓનું શોષણ છે.

જો આપણે આ બંને અતિરેકોથી થોડા અલગ થઈને આપણા પ્રાચીન મૂળ સંસ્કૃત ગ્રંથો તપાસીએ, તો એક સાવ જુદી જ તસવીર ઊભરી આવે છે. આપણા ધર્મશાસ્ત્રોમાં ક્યાંય સ્ત્રીને લાચાર, આશ્રિત કે માત્ર પુરુષના પગે પડનારી વ્યક્તિ તરીકે દર્શાવવામાં આવી નથી.

આ પર્વનું મૂળ શાસ્ત્રીય નામ કરકા ચતુર્થી છે. તે કોઈ અંધશ્રદ્ધા કે લાચારીનું પ્રદર્શન નથી, પરંતુ આત્મબળ, સભાન સંકલ્પ અને દાંપત્ય જીવનની સંયુક્ત જવાબદારીનું પવિત્ર અનુષ્ઠાન છે. આવો, આજે આ ઉત્સવના વાસ્તવિક આધ્યાત્મિક અને ઐતિહાસિક મૂળિયાં સમજીએ, જેને સદીઓના લોકપ્રવાહ અને સિનેમાએ ઘણું બદલી નાખ્યું છે.

પ્રાચીન શાસ્ત્રો અને પુરાણોમાં શું લખાયું છે?

આપણે જેને લોકભાષામાં કરવા ચોથ કહીએ છીએ, તેનું શાસ્ત્રોક્ત અને અધિકૃત નામ કરકા ચતુર્થી છે.

જો તમારે આ વ્રતના મૂળ નિયમો અને વિધાનો જોવા હોય, તો તે માટે મધ્યકાલીન ધર્મશાસ્ત્રના પ્રમાણભૂત નિર્ણયગ્રંથો તપાસવા પડે. તેમાં ભટ્ટ કમલાકર દ્વારા ઈ.સ. 1612માં રચાયેલો નિર્ણયસિંધુ, કાશીનાથ ઉપાધ્યાય દ્વારા ઈ.સ. 1790માં રચાયેલો ધર્મસિંધુ અને વિશ્વનાથ શર્માનો વ્રતરાજ સૌથી મુખ્ય આધાર માનવામાં આવે છે. આ વિદ્વાનોએ તેમના ગ્રંથોમાં સ્કંદ પુરાણ (નાગર અને પ્રભાસ ખંડ), વામન પુરાણ અને ભવિષ્યોત્તર પુરાણમાંથી આ વ્રતના મૂળ સંદર્ભો એકત્રિત કર્યા છે.

આ વ્રતની તિથિ એક ચોક્કસ ખગોળીય અને પંચાંગ ગણતરી સાથે જોડાયેલી છે. આ વ્રત દર વર્ષે વદ પક્ષની ચોથ એટલે કે કૃષ્ણ પક્ષની ચતુર્થી તિથિએ ઊજવવામાં આવે છે.

ભારતના જુદા જુદા પ્રદેશોમાં મહિનાની ગણતરી કરવાની બે પદ્ધતિઓ છે, જોકે આકાશમાં ગ્રહ-નક્ષત્રો અને દિવસ એક જ રહે છે:

1. ઉત્તર ભારતમાં (પંજાબ, હરિયાણા, રાજસ્થાન, ઉત્તર પ્રદેશ, મધ્ય પ્રદેશ અને બિહાર) પૂર્ણિમાન્ત પંચાંગ ચાલે છે, જ્યાં મહિનાનો અંત પૂનમે થાય છે. તેથી શરદ પૂર્ણિમા પછીના ચોથા દિવસે આ તિથિ કારતક વદ ચોથ તરીકે આવે છે.
2. ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર અને દક્ષિણ ભારતમાં અમાન્ત પંચાંગ ચાલે છે, જ્યાં મહિનાનો અંત અમાસે થાય છે. આપણા ગુજરાતમાં આ જ દિવસને આસો વદ ચોથ ગણવામાં આવે છે.

હિન્દુ પંચાંગમાં દરેક વદ ચોથ ભગવાન ગણેશને સમર્પિત હોય છે, જેને સંકષ્ટી ચતુર્થી કહે છે. સંકષ્ટીનો અર્થ જ મુશ્કેલીઓ અને સંકટોનું નિવારણ કરનારી તિથિ થાય છે. કરકા ચતુર્થી એ સંકષ્ટી ચતુર્થીનું જ એક વિશિષ્ટ અને ગરિમાપૂર્ણ સ્વરૂપ છે. આ દિવસે વિશેષ રૂપે વિઘ્નહર્તા ગણેશજી, ભગવાન શિવ, માતા ગૌરી (પાર્વતી), કાર્તિકેય અને ચંદ્રદેવની ઉપાસના કરવાનો શાસ્ત્રીય નિયમ છે.

વ્રતરાજ અને ભવિષ્યોત્તર પુરાણ અનુસાર, આ વ્રતનો ઐતિહાસિક પ્રારંભ મહાભારત કાળના કામ્યક વનમાં પાંડવોના વનવાસ દરમિયાન થયો હતો. અર્જુન દિવ્યાસ્ત્રો મેળવવા માટે ભગવાન શિવની કઠિન તપસ્યા કરવા ઉત્તરના હિમાલય પર્વતો તરફ ગયા હતા. ઘણા મહિનાઓ વીતી ગયા છતાં અર્જુનના કોઈ સમાચાર ન મળ્યા.

અર્જુનની સલામતી અને પોતાના પરિવાર પર તોળાતા સંકટોથી દ્રૌપદી ખૂબ ચિંતિત થયાં. તે સમયે જ્યારે શ્રીકૃષ્ણ પાંડવોને મળવા વનમાં આવ્યા, ત્યારે દ્રૌપદીએ તેમને પૂછ્યું:

"હે જનાર્દન! એવું કયું વ્રત કે માનસિક સંકલ્પ છે, જેના બળે એક સ્ત્રી પોતાના પરિવાર પર આવનારી આપત્તિઓને ટાળી શકે, દૂર દેશાવરમાં જોખમનો સામનો કરી રહેલા પોતાના પતિનું રક્ષણ કરી શકે અને ઘરમાં સુખ-શાંતિ પાછી લાવી શકે?"

શ્રીકૃષ્ણએ તેમને કોઈ જાદુઈ દોરો કે અંધશ્રદ્ધા નથી બતાવી. તેમણે માતા પાર્વતીનો એક જૂનો ઇતિહાસ સંભળાવ્યો કે જ્યારે પાર્વતીજી શિવજીથી વિખૂટાં પડ્યાં હતાં, ત્યારે તેમણે પણ આજ પ્રશ્ન પૂછ્યો હતો. શિવજીએ તેમને કારતક વદ ચોથના દિવસે કરકા ચતુર્થી વ્રત કરવાનો ઉપદેશ આપ્યો હતો, જેમાં માટીના તોળવાવાળા પાત્ર (કરક) વડે ગણેશ-ગૌરીની પૂજા અને રાત્રે ચંદ્રને અર્ધ્ય અર્પણ કરવાનો વિધિ હતો. દ્રૌપદીએ આ વ્રત દ્રઢ સંકલ્પ સાથે કર્યું અને અર્જુન વિજયી બનીને હેમખેમ પાછા ફર્યા.

આ ધાર્મિક વિધિ પાછળનું નૈતિક પીઠબળ મહાભારતના વન પર્વમાં (અધ્યાય 293 થી 299) આવતી સાવિત્રી અને સત્યવાનની કથા છે.

વનવાસમાં જ્યારે યુધિષ્ઠિર ભારે હતાશામાં ડૂબેલા હતા, ત્યારે તેમણે મહર્ષિ માર્કંડેયને પૂછ્યું હતું કે શું ભૂતકાળમાં દ્રૌપદી જેવી કોઈ પ્રબળ સંકલ્પવાળી સ્ત્રી થઈ છે જેણે પોતાના કુળને વિનાશમાંથી બચાવ્યું હોય? ત્યારે માર્કંડેય મુનિએ સાવિત્રીની કથા સંભળાવી હતી.

સાવિત્રીએ સત્યવાનને પોતાના પતિ તરીકે પસંદ કર્યા, જ્યારે દેવર્ષિ નારદે સ્પષ્ટ ચેતવણી આપી હતી કે સત્યવાનનું આયુષ્ય માત્ર એક જ વર્ષનું બાકી છે. જ્યારે સત્યવાનના જીવનના છેલ્લા ત્રણ દિવસ બાકી રહ્યા, ત્યારે સાવિત્રીએ ત્રિ-રાત્ર વ્રત લીધું. સતત ત્રણ દિવસ અને ત્રણ રાત સુધી તે અન્ન-જળ વિના અડગ ઊભી રહી.

જ્યારે યમરાજ સત્યવાનના પ્રાણ લેવા આવ્યા, ત્યારે સાવિત્રી યમરાજની પાછળ પાછળ સૂક્ષ્મ લોક સુધી પહોંચી ગઈ. સાવિત્રી ત્યાં કોઈ વિલાપ કરતી નહોતી, કે તેણે દયાની ભીખ નહોતી માંગી. તેણે યમરાજ સાથે ધર્મ, ન્યાય, સત્સંગ અને અહિંસાના ગહન સિદ્ધાંતો પર પાંચ ઊંડા દાર્શનિક સંવાદ કર્યા.

યમરાજ તેની તીક્ષ્ણ બુદ્ધિ અને તપોબળ આગળ લાચાર થઈ ગયા અને તેમણે અંતે સત્યવાનને નવજીવન આપવું પડ્યું.

આ કથા ભારતીય સ્ત્રીના વ્રતનો સાચો પાયો છે. આ કોઈ લાચારી નથી, પરંતુ પોતાના આત્મબળ અને સંકલ્પ શક્તિથી સમય અને નિયતિના પ્રવાહને પણ વાળી દેવાની આધ્યાત્મિક તાકાત છે.

મહત્ત્વપૂર્ણ સંસ્કૃત શબ્દો અને તેનો ચોક્કસ અર્થ

આજના જમાનામાં જ્યારે આપણે અંગ્રેજી શબ્દો જેવા કે 'ફાસ્ટ', 'પતિ-પૂજા' કે 'અંધશ્રદ્ધા' વાપરીએ છીએ, ત્યારે આ પરંપરાનો મૂળ આત્મા ખોવાઈ જાય છે.

આપણા શાસ્ત્રોમાં વપરાયેલા સંસ્કૃત શબ્દો ખૂબ ચોક્કસ અને ગંભીર અર્થ ધરાવે છે:

વ્રત 'વ્રત' શબ્દ સંસ્કૃતના 'વૃ' ધાતુ પરથી બન્યો છે, જેનો અર્થ થાય છે સ્વેચ્છાએ પસંદ કરવું અથવા નૈતિક સંકલ્પ લેવો. વ્રત એટલે માત્ર ભૂખ્યા રહેવું કે શરીરને દંડ આપવો નહીં. તે પોતાના મનની શુદ્ધિ માટે સ્વેચ્છાએ સ્વીકારેલી શારીરિક અને માનસિક અનુશાસનની પ્રક્રિયા છે.

સંકલ્પ કોઈપણ પવિત્ર કાર્યની શરૂઆતમાં સંકલ્પ લેવામાં આવે છે. કરવા ચોથના દિવસે આ સંકલ્પ આખા પરિવારના સુખ, સૌભાગ્ય અને સ્થિર સમૃદ્ધિ માટે લેવાય છે. આ સંકલ્પ સ્પષ્ટ કરે છે કે આ માત્ર કોઈ એક વ્યક્તિ માટેનું વ્યક્તિગત કર્મ નથી, પરંતુ આખા પરિવારના મંગળ માટે લીધેલી સામૂહિક પ્રતિજ્ઞા છે.

કરક અથવા કરવો સંસ્કૃત શબ્દકોશ અને ધર્મશાસ્ત્રોમાં કરક એટલે કે નળી અથવા તોળવું (ચાંચ) ધરાવતું માટીનું કે ધાતુનું કળશિયું. પ્રતીકાત્મક રીતે, માટીનું ગોળ પાત્ર આ ભૌતિક સૃષ્ટિ અને શરીરનું પ્રતીક છે, અને તેની અંદર રહેલું જળ જીવન આપનારા અમૃત અને સ્નેહનું પ્રતીક છે. તોળવામાંથી જળની ધારા વહેવડાવવી એ સૂચવે છે કે ગૃહલક્ષ્મી પોતાના ત્યાગ અને સંસ્કારોનો અવિરત પ્રવાહ પોતાના કુટુંબ અને સમાજમાં વહાવી રહી છે.

સહધર્મચારિણી આપણા વૈદિક સાહિત્યમાં પત્ની માટે સૌથી ઉમદા શબ્દ સહધર્મચારિણી વપરાયો છે, જેનો અર્થ થાય છે ધર્મના માર્ગ પર પતિની સાથે ડગલે ને પગલે ચાલનારી સમાન ભાગીદાર. હિન્દુ પરંપરામાં લગ્ન એ કોઈ નાણાકીય કરાર નથી, પણ સહિયારી આધ્યાત્મિક સાધના છે. તૈત્તિરીય બ્રાહ્મણમાં લખ્યું છે:

"अर्धो वा एष आत्मनो यत् पत्नी"

એટલે કે પત્ની એ પુરુષના પોતાના અસ્તિત્વનો અડધો ભાગ છે; જ્યાં સુધી તેને સુયોગ્ય પત્ની નથી મળતી ત્યાં સુધી તે અધૂરો રહે છે. તેથી સ્ત્રી દ્વારા રાખવામાં આવતું વ્રત એ કોઈ દાસીપણું નથી, પણ ઘરના સમાન સંરક્ષક તરીકેની પોતાની ભૂમિકાનું પાલન છે.

પતિવ્રતા આજના જમાનામાં આ શબ્દનો અર્થ ખોટી રીતે અંધ આજ્ઞાપાલન કરી દેવાયો છે. પુરાણોમાં તેનો અર્થ છે દાંપત્ય ધર્મ અને સત્યના સહિયારા વચન પ્રત્યે સંપૂર્ણ વફાદાર રહેવું. જેમ પુરુષ માટે શ્રી રામનો 'એકપત્ની-વ્રત'નો આદર્શ છે, તેમ આ બંને પક્ષે એકબીજા પ્રત્યેની માનસિક એકાગ્રતાનું પ્રતીક છે.

તપસ્ 'તપ્' ધાતુ પરથી તપ બન્યો છે, જેનો અર્થ થાય છે ગરમી કે ઊર્જા પેદા કરવી. ભૂખ, તરસ કે સુખ-સગવડોનો સ્વેચ્છાએ ત્યાગ કરવાથી વ્યક્તિના અહંકારનો નાશ થાય છે. કરવા ચોથના દિવસે અન્ન-જળનો ત્યાગ એ આ જ આંતરિક તપોબળને જગાડવાની ક્રિયા છે.

સૌભાગ્ય સૌભાગ્ય એટલે માત્ર પતિનું જીવિત હોવું એટલું જ નહીં. તેનો વ્યાપક અર્થ છે પરસ્પર સન્માન, આંતરિક તેજ, ઘરમાં સુલેહ-શાંતિ અને જીવનમાં મંગલમય વાતાવરણ હોવું.

ચંદ્રાર્ઘ્ય રાત્રે ચંદ્રને દૂધ, જળ અને અક્ષત વડે અર્ધ્ય અર્પણ કરવો. છાંદોગ્ય ઉપનિષદમાં ચંદ્રને શીતળતા અને 'સોમ રાજા'નું પાત્ર કહેવામાં આવ્યો છે. દિવસભરના તપથી પેદા થયેલી ઊર્જાને રાત્રે ચંદ્ર દર્શન અને અર્ધ્ય દ્વારા શાંત અને શીતળ આશીર્વાદમાં પરિવર્તિત કરવામાં આવે છે.

શાસ્ત્રોક્ત વિધિ વિરુદ્ધ લોકપરંપરા: ચાળણી અને સરગીનું સત્ય

આજે સામાન્ય લોકોમાં સૌથી મોટી ગેરસમજ એ છે કે ટીવી સિરિયલો અને ફિલ્મોમાં જે કંઈ દેખાડાય છે તેને લોકો હજારો વર્ષ જૂનો વૈદિક આદેશ માની લે છે.

હકીકતમાં, કરવા ચોથ બે જુદી જુદી બાબતોનું સુંદર મિશ્રણ છે: એક છે ગ્રંથોમાં લખેલી મૂળ પૂજાવિધિ (શાસ્ત્રોક્ત વિધિ), અને બીજું છે પેઢીઓથી ચાલ્યા આવતા પ્રાદેશિક રીતરિવાજો (લોકાચાર).

નીચે આપેલી સરખામણીથી સમજી શકાય છે કે મૂળ શાસ્ત્રો શું કહે છે અને લોકપરંપરા શું છે:

બપોરે જે વાર્તા સાંભળવામાં આવે છે તે રાણી વીરાવતીની લોકકથા છે. આ વાર્તા કોઈ સંસ્કૃત પુરાણમાં નથી, પણ તે ઉત્તર ભારતની અત્યંત ભાવુક લોકવાયકા છે.

વાર્તા એવી છે કે વીરાવતી સાત લાડકા ભાઈઓની એકમાત્ર વહાલી બહેન હતી. લગ્ન પછી પહેલીવાર પિયર આવી ત્યારે તેણે કરવા ચોથનું વ્રત રાખ્યું. સાંજ પડતાં તે ભૂખ-તરસથી બેભાન થઈ ઢળી પડી. બહેનની આવી દયનીય હાલત ભાઈઓથી જોવાઈ નહીં. ભાઈઓએ દૂર એક ઊંચા ઝાડ પર દીવો પ્રગટાવ્યો અને તેની આગળ એક ચાળણી ધરી દીધી.

તેમણે વીરાવતીને કહ્યું કે ચંદ્ર ઊગી ગયો છે. ભોળી બહેને ભાઈઓ પર વિશ્વાસ રાખીને ચાળણીની ઓથેથી દીવો જોયો અને ઉપવાસ છોડી દીધો. જેવો તેણે પહેલો કોળિયો ખાધો કે તરત સમાચાર આવ્યા કે તેના પતિ રાજાનું મૃત્યુ થયું છે અને તેનું આખું શરીર સોયથી વીંધાયેલું છે.

વીરાવતી આખું વર્ષ પતિના શરીર પાસે બેસીને એક-એક સોય કાઢતી રહી. આખરે ગૌરી માતા પ્રગટ થયાં અને તેમણે જણાવ્યું કે નકલી ચંદ્ર જોઈને વ્રત તૂટવાથી આ વિપત્તિ આવી હતી. દેવીના આદેશથી તેણે ફરીથી સાચી નિષ્ઠાથી કરકા ચતુર્થીનું વ્રત કર્યું અને તેના પતિને નવજીવન મળ્યું.

ધ્યાનથી જુઓ: લોકજીવનમાં લોટ ચાળવાની ચાળણીનો પ્રવેશ આ વાર્તામાંથી થયો. ભાઈઓએ ચાળણી વાપરીને નકલી ચાંદ બનાવ્યો હતો, તેથી સ્ત્રીઓએ આકાશમાં ચંદ્રને સીધો જોવાને બદલે ચાળણીથી બારીકાઈથી જોવાનું શરૂ કર્યું કે ક્યાંય કોઈ છેતરપિંડી તો નથી ને. સમય જતાં આ રિવાજ એક ભાવનાત્મક પ્રતીક બની ગયો કે ચાળણીમાંથી જોઈને આપણે સંબંધમાંથી તમામ કપટ, દંભ અને નકારાત્મકતાને ગાળીને દૂર કરીએ છીએ.

1995માં આવેલી ફિલ્મ દિલવાલે દુલ્હનિયા લે જાયેંગે અને ત્યારપછીની હિન્દી ફિલ્મોએ પંજાબના આ સુંદર પ્રાદેશિક રિવાજને રાષ્ટ્રીય અને વૈશ્વિક ઓળખ આપી દીધી. લોકો માનવા લાગ્યા કે ચાળણીમાંથી જોવું એ કોઈ વૈદિક આજ્ઞા છે. વાસ્તવમાં તે એક પ્રેમાળ લોકપરંપરા છે, વેદનો નિયમ નથી.

ભારતના અન્ય રાજ્યોમાં પણ આ જ ભાવના જુદા જુદા ઉત્સવો દ્વારા પ્રગટ થાય છે:

• આપણા ગુજરાત અને મહારાષ્ટ્રમાં જેઠ સુદ પૂનમે વટ સાવિત્રી વ્રત ઊજવાય છે, જ્યાં વડલાની પૂજા કરીને સાવિત્રી અને યમના સંવાદનું સ્મરણ કરવામાં આવે છે.
• તમિલનાડુમાં કારડયાન નોમ્બુ ઊજવાય છે, જ્યાં સ્ત્રીઓ ગળામાં પીળો દોરો બાંધીને પોતાના પરિવારની દીર્ઘાયુ માટે પ્રાર્થના કરે છે.
• બંગાળમાં સાવિત્રી વ્રત અને વિપત્તારિણી વ્રત કરવામાં આવે છે, જેમાં દુર્ગા માતાની આરાધના થાય છે.
• સમગ્ર દક્ષિણ ભારતમાં શ્રાવણ મહિનામાં વરલક્ષ્મી વ્રત સૌથી વધુ પ્રચલિત છે.

આ વિવિધતા બતાવે છે કે આપણી સનાતન સંસ્કૃતિ કોઈ એક બીબામાં ઢળેલી નથી, દરેક પ્રદેશે પોતાની રીતે આ ત્યાગ અને પ્રેમને સ્થાન આપ્યું છે.

દાંપત્ય એક યજ્ઞ: વૈદિક પરંપરામાં સ્ત્રી અને ગૃહસ્થ જીવન

જો આપણે કરવા ચોથને માત્ર એક દિવસનો ઉપવાસ ગણી લઈએ, તો આપણે તેના મૂળ આધ્યાત્મિક દર્શનથી વંચિત રહી જઈશું. વૈદિક વિચારધારામાં લગ્ન એ બે વ્યક્તિઓ વચ્ચેનો ભૌતિક સોદો નથી, પણ એક પવિત્ર યજ્ઞ છે.

ઋગ્વેદના દસમા મંડળના વિવાહ સૂક્તમાં (10.85.36) જ્યારે વર કન્યાનો હાથ પકડે છે, ત્યારે તે કહે છે:

"गृभ्णामि ते सौभगत्वाय हस्तं मया पत्या जरदष्टिर्यथासः ।
भगो अर्यमा सविता पुरन्धिर्मह्यં ત્વાદુર્ગાર્હપત્યાય દેવાઃ ॥"

આ મંત્રનો સરળ અર્થ એ છે: "હું શ્રેષ્ઠ સૌભાગ્ય માટે તારો હાથ ગ્રહણ કરું છું, જેથી તું મારી સાથે વૃદ્ધાવસ્થા સુધી જીવન જીવી શકે. દૈવી શક્તિઓએ મને તું એટલા માટે સોંપી છે જેથી આપણે બંને સાથે મળીને આ ઘરના પવિત્ર ગૃહસ્થ યજ્ઞનું પાલન કરી શકીએ."

અહીં પત્નીને આશ્રિત નથી કહી, પણ ગૃહસ્થ આશ્રમની સમાન ભાગીદાર કહી છે.

જ્યાં સુધી પુરુષને યોગ્ય જીવનસંગિની મળતી નથી, ત્યાં સુધી તે અપૂર્ણ રહે છે. ભારતીય પરંપરામાં સ્ત્રીને અન્નપૂર્ણા અને ગૃહલક્ષ્મી માનવામાં આવી છે. જ્યારે તે સ્વેચ્છાએ આખો દિવસ અન્ન-જળનો ત્યાગ કરે છે, ત્યારે સમગ્ર પરિવારને એ વાતનું ભાન થાય છે કે ઘરનો આનંદ અને જીવન તેના સમર્પણ અને અસ્તિત્વને આભારી છે.

પુરાણોનો એક મોટો સંદેશ એ પણ છે કે સાચા તપોબળથી નિયતિ પણ બદલી શકાય છે.

જ્યારે પાર્વતીજીએ શિવજીને પામવા માટે તપ કર્યું, ત્યારે શિવજી ગહન સમાધિમાં હતા. કોઈ બાહ્ય આકર્ષણ તેમને જગાડી શક્યું નહીં. ત્યારે પાર્વતીજીએ રાજમહેલ છોડીને જંગલમાં હજારો વર્ષ કઠોર તપસ્યા કરી. તેમણે સૂકા પાંદડા ખાવાનું પણ છોડી દીધું અને તેઓ 'અપર્ણા' કહેવાયાં. તેમના આ જ તપોબળ આગળ મહાદેવે ઝૂકવું પડ્યું.

સાવિત્રીએ પણ યમરાજ સામે આ જ આત્મશક્તિ બતાવી હતી. કરવા ચોથ એ જ પ્રાચીન તપસ્યાનું વાર્ષિક સ્મરણ છે, જે પતિ-પત્ની બંનેને યાદ અપાવે છે કે તેમનો સંબંધ ક્ષણિક મોહ પર નહીં, પણ પરસ્પરના ત્યાગ અને આધ્યાત્મિક ગરિમા પર ટકેલો છે.

આધુનિક વિજ્ઞાન અને સમાજશાસ્ત્ર શું કહે છે?

જ્યારે આપણે આ પરંપરાને આધુનિક સમાજશાસ્ત્ર અને તબીબી વિજ્ઞાનની દ્રષ્ટિએ તપાસીએ છીએ, ત્યારે આપણને કેટલાક રસપ્રદ અને વાસ્તવિક તારણો જોવા મળે છે.

માનવશાસ્ત્ર અને સમાજશાસ્ત્રમાં એક જાણીતો સિદ્ધાંત છે જેને કોસ્ટલી સિગ્નલિંગ થિયરી કહેવાય છે. જીવવિજ્ઞાની અમોત્ઝ ઝહાવીએ આ સિદ્ધાંત આપ્યો હતો અને રિચાર્ડ સોસિસ જેવા સંશોધકોએ તેનો સામાજિક પરંપરાઓમાં અભ્યાસ કર્યો હતો.

આ સિદ્ધાંતનું તારણ ખૂબ સરળ છે: માત્ર મોઢેથી "હું તને પ્રેમ કરું છું" એમ બોલવું ખૂબ સહેલું છે, કારણ કે શબ્દો બોલવામાં કોઈ શારીરિક કષ્ટ કે ભોગ આપવો પડતો નથી. પરંતુ જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ પોતાના જીવનસાથી અને પરિવાર માટે આખો દિવસ ભૂખ-તરસ સહન કરીને કઠિન શારીરિક સંયમ પાળે છે, ત્યારે તે સંબંધ પ્રત્યેની અત્યંત ઊંડી પ્રતિબદ્ધતાનો એવો પુરાવો બને છે જેને નકારી શકાતો નથી.

મનોવિજ્ઞાન કહે છે કે જ્યારે સંબંધમાં આવા નિઃસ્વાર્થ સમર્પણની ભાવના પ્રગટ થાય છે, ત્યારે પરસ્પર વિશ્વાસ અને ભાવનાત્મક નિકટતા ખૂબ મજબૂત બને છે.

તબીબી વિજ્ઞાનની વાત કરીએ તો, ટૂંકા ગાળાના ઉપવાસ (16 થી 24 કલાકનું લંઘન) પર આધુનિક ચિકિત્સામાં ઊંડા સંશોધનો થયાં છે. 2016માં જાપાનના વૈજ્ઞાનિક યોશિનોરી ઓસુમીને ઓટોફેજી પ્રક્રિયાની શોધ માટે ફિઝિયોલોજી/મેડિસિનનું નોબેલ પારિતોષિક મળ્યું હતું. ઓટોફેજી એ શરીરની એવી અદભુત પ્રક્રિયા છે જેમાં જ્યારે શરીરને બહારથી ખોરાક મળતો નથી, ત્યારે કોષો અંદર રહેલા જૂના અને બગડેલા તત્વોનો નાશ કરીને નવી ઊર્જા બનાવે છે. આનાથી શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિ સુધરે છે અને પાચનતંત્રને આરામ મળે છે.

પરંતુ અહીં એક સ્પષ્ટ તબીબી ચેતવણી પણ છે: આખો દિવસ પાણી પણ ન પીવું (નિર્જળા ઉપવાસ) એ દરેક વ્યક્તિના સ્વાસ્થ્ય માટે હિતાવહ નથી હોતું. ખાસ કરીને ગરમ વાતાવરણમાં પાણી વિના રહેવાથી શરીરમાં ડીહાઈડ્રેશન, બ્લડ પ્રેશર ઘટી જવું, માથાનો અસહ્ય દુખાવો અને કિડની પર ગંભીર તાણ આવી શકે છે.

અહીં આપણા પ્રાચીન ધર્મશાસ્ત્રોની દીર્ઘદ્રષ્ટિ પ્રશંસનીય છે. ધર્મસિંધુ અને નિર્ણયસિંધુ જેવા પ્રમાણભૂત ગ્રંથોમાં સ્પષ્ટ આદેશ છે કે જે સ્ત્રી ગર્ભવતી હોય, જે બાળકને ધાવણ આપતી હોય, જે વૃદ્ધ હોય કે કોઈ રોગથી પીડાતી હોય, તેમણે ક્યારેય કઠોર નિર્જળા ઉપવાસ કરવો જોઈએ નહીં.

તેઓ જળ, દૂધ, ફળ કે દવા લઈ શકે છે. શાસ્ત્રો ભારપૂર્વક કહે છે કે વ્રત એ મનનો સંકલ્પ (માનસ સંકલ્પ) છે, શરીરને નુકસાન પહોંચાડવાનું સાધન નથી. બીમાર સ્ત્રીને પરાણે પાણી વિના રાખવી એ શાસ્ત્રોની આજ્ઞા નથી, પણ સામાજિક કુરિવાજ છે.

ક્યાં સરખામણી સાચી છે અને ક્યાં લોકવાયકા?

છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી ઇન્ટરનેટ અને વોટ્સએપ પર કરવા ચોથ વિશે વાહિયાત અને ઉપજાવી કાઢેલા વૈજ્ઞાનિક દાવાઓ ફરતા થયા છે. એક જવાબદાર મંચ તરીકે આ બાબતની સાચી છણાવટ કરવી ખૂબ જરૂરી છે.

ઘણીવાર એવા મેસેજ વાંચવા મળે છે કે "ચાળણીના તાર ચંદ્રમાંથી આવતા હાનિકારક કિરણોને ગાળી લે છે", અથવા "આ દિવસે ઉપવાસ કરવાથી પત્નીના શરીરમાંથી એવા તરંગો નીકળે છે જે પતિના હૃદય સાથે જોડાઈને તેનું આયુષ્ય વધારે છે."

આ વાતો તદ્દન પાયાવિહોણી અને બનાવટી છે.

ભૌતિકશાસ્ત્ર, ઓપ્ટિક્સ કે આયુર્વેદમાં આવા દાવાઓને કોઈ સ્થાન નથી. રસોડાની સામાન્ય ચાળણી કોઈ વૈજ્ઞાનિક લેન્સ કે ફિલ્ટર નથી. આપણે જોયું તેમ, ચાળણીનો ઉપયોગ રાણી વીરાવતીની લોકવાર્તામાંથી આવ્યો છે, જેથી ભાઈઓએ બનાવેલો નકલી દીવો ઓળખી શકાય.

ચંદ્રમાંથી એવા કોઈ ઝેરી કિરણો નથી નીકળતા જેને ચાળણીથી ગાળવા પડે. તેવી જ રીતે કોઈ પણ માણસનું આયુષ્ય તેના આહાર, વિહાર, જિનેટિક્સ, જીવનશૈલી અને તબીબી સારવાર પર નિર્ભર કરે છે. ઉપવાસ કરવાથી કોઈ બીજાના શરીરમાં સીધા વર્ષો ઉમેરાઈ જતા નથી.

આપણા પ્રાચીન ઋષિઓને પોતાની વાત સાચી સાબિત કરવા માટે ખોટા વિજ્ઞાનના ટેકાની જરૂર નથી. આ પર્વનું સાચું સૌંદર્ય કોઈ કાલ્પનિક ભૌતિકશાસ્ત્રમાં નથી, પણ તેના ઊંડા માનવીય અને કૌટુંબિક મૂલ્યોમાં છે:

1. આ પર્વ દોડધામભરી જિંદગી વચ્ચે પતિ-પત્નીને એકબીજા પ્રત્યે આદર અને કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરવાની તક આપે છે.
2. તે પોતાની ઇચ્છાઓ પર નિયંત્રણ રાખવાની અને માનસિક સંયમ કેળવવાની ઉત્તમ સાધના છે.
3. તે કુટુંબની સ્ત્રીઓને સાથે બેસવા, વાતો વહેંચવા અને પરસ્પર લાગણીઓ મજબૂત કરવાનો સામાજિક અવસર પૂરો પાડે છે.

આપણે આપણી સાંસ્કૃતિક ધરોહરનું ગૌરવ ચોક્કસ કરીએ, પણ સાથે સાથે અંધશ્રદ્ધા અને બનાવટી દાવાઓથી દૂર રહીએ તે જ સાચી સમજ છે.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

શું વેદો કે મુખ્ય પુરાણોમાં ચાળણીમાંથી ચાંદ જોવાનો કોઈ નિયમ છે? ના. કોઈપણ વેદ, ઉપનિષદ કે સંસ્કૃત મહાપુરાણમાં ચાળણીનો કોઈ ઉલ્લેખ નથી. આ રિવાજ ઉત્તર ભારતની રાણી વીરાવતીની લોકકથામાંથી આવ્યો છે, જેને નેવુંના દાયકાના હિન્દી સિનેમાએ દેશભરમાં લોકપ્રિય બનાવ્યો છે.

શું શાસ્ત્રો અનુસાર ગર્ભવતી કે બીમાર સ્ત્રીઓએ ભૂખ્યા-તરસ્યા રહેવું ફરજિયાત છે? બિલકુલ નહીં. ધર્મસિંધુ અને નિર્ણયસિંધુ જેવા ગ્રંથો સ્પષ્ટ કહે છે કે બીમાર, સગર્ભા, ધાત્રી માતાઓ કે વૃદ્ધોએ કઠોર ઉપવાસ ન કરવો જોઈએ. તેઓ ફળાહાર, દૂધ, પાણી કે દવા લઈને માત્ર માનસિક સંકલ્પથી વ્રત પૂરું કરી શકે છે.

કરવા ચોથ માત્ર કારતક/આસો વદ ચોથે જ કેમ ઊજવાય છે? હિન્દુ પંચાંગમાં દરેક વદ ચોથ વિઘ્નહર્તા ગણેશજીની સંકષ્ટી ચતુર્થી તરીકે ઊજવાય છે. શરદ પૂનમ પછી આવતી આ ચોથ શિવ-પાર્વતી અને ગણેશજીની પૂજા સાથે ચંદ્રદેવને અર્ધ્ય આપીને દાંપત્ય જીવનમાં શીતળતા અને શાંતિ સ્થાપવા માટે નિર્ધારિત કરવામાં આવી છે.

શું કરવા ચોથ એ સમગ્ર ભારતનું એકમાત્ર અખંડ સૌભાગ્ય વ્રત છે? ના. ભારતના જુદા જુદા પ્રદેશોમાં આ જ ભાવના ધરાવતા અન્ય ઉત્સવો છે, જેમ કે ગુજરાત અને મહારાષ્ટ્રમાં વટ સાવિત્રી પૂનમ, તમિલનાડુમાં કારડયાન નોમ્બુ, બંગાળમાં વિપત્તારિણી વ્રત અને દક્ષિણ ભારતમાં વરલક્ષ્મી વ્રત.

પ્રામાણિક સંદર્ભ ગ્રંથો

આ લેખમાં આપેલી શાસ્ત્રીય માહિતી નીચેના મૂળ ગ્રંથો પર આધારિત છે:

• ભટ્ટ કમલાકર રચિત નિર્ણયસિંધુ (ઈ.સ. 1612)
• કાશીનાથ ઉપાધ્યાય રચિત ધર્મસિંધુ (ઈ.સ. 1790)
• વિશ્વનાથ શર્મા રચિત વ્રતરાજ
• મહાભારત, વન પર્વ (અધ્યાય 293–299, સાવિત્રી-ઉપાખ્યાન)
• ઋગ્વેદ (મંડળ 10, સૂક્ત 85, વિવાહ સૂક્ત)
• તૈત્તિરીય સંહિતા અને શતપથ બ્રાહ્મણ
• છાંદોગ્ય ઉપનિષદ

આધુનિક વૈજ્ઞાનિક અને સામાજિક સંદર્ભો:

• માનવશાસ્ત્રમાં અમોત્ઝ ઝહાવી દ્વારા પ્રતિપાદિત કોસ્ટલી સિગ્નલિંગ થિયરી અને રિચાર્ડ સોસિસના સંશોધનો.
• 2016માં યોશિનોરી ઓસુમીને ઓટોફેજી માટે એનાયત થયેલું ફિઝિયોલોજી/મેડિસિનનું નોબેલ પારિતોષિક.

આ વિગત મૂળ શાસ્ત્રોના આધારે આપવામાં આવી છે; આધુનિક વિજ્ઞાન સાથેની સરખામણી માત્ર અર્થઘટન છે, કોઈ સ્થાપિત તારણ નથી.