યુક્તિષષ્ટિકકારિકા · ભાગ 14

અથ યુક્તિષષ્ટિકારિકા નામ
મઞ્જુશ્રિકુમારભુતાય નમઃ
નમસ્તસ્મૈ મુનીન્દ્રાય પ્રતીત્યોપાદદેશિને ।
યેનાનેના વિધાનેન નિષિદ્ધાવુદયવ્યયૌ ॥
ભાવાભાવવ્યતિક્રાન્તા મતિર્યેષામનાશ્રિતા ।
તૈર્ગમ્ભીરો નિરલમ્બઃ પ્રત્યયાર્થઃ પ્રતીયતે ॥ યુક્તિ_1
સર્વદોષાકરસ્તાવદભાવો વિનિવારિતઃ ।
નિર્વર્ત્યતે યથા યુક્તયા ભાવો ઽપિ શ્ર્વવણં કુરુ ॥ યુક્તિ_2
ભાવો યદિ ભવેત્સત્ય્ યથા બાલૈર્વિકલ્પિતઃ ।
વિમોક્ષસ્તદભાવેન કો નેચ્છેત્ કિમ્ ન કાર્નાત્ ॥ યુક્તિ_3
વિમોક્ષો નાસ્તિ ભાવેન ભાવો નાસ્તિ હ્યભાવતઃ ।
ભાવાભાવપરિજ્ઞાનાન્મહાત્મા ઽપિ વિમુચ્યતે ॥ યુક્તિ_4
નિર્વાણમ્ ચૈવ લોકં ચ મન્યન્તે તત્ત્વદર્શિનઃ ।
નૈવ લોકં ન નિર્વાનં મન્યન્તે તત્ત્વદર્શિનઃ ॥ યુક્તિ_5
નિર્વાનં ચ ભવશ્ચૈવ દ્વયમેવ ન વિદ્યતે ।
પરિજ્ઞાનં ભવસ્યૈવ નિર્વાણમિતિ કથ્યતે ॥ યુક્તિ_6
સમ્ભવવિભવે ભાવે નિરોધઃ કલ્પિતો યથા ।
માયાકૃતો નિરોધો ઽયમ્ સદ્ભિસ્તથૈવમિષ્યતે ॥ યુક્તિ_7
સમ્સ્કૃતો ન પરિજ્ઞાતો નિરોધો વિભવે સતિ ।
પ્રત્યક્ષમ્ ભૂયતે કસ્મિન્ વિભવો જ્ઞાયતે કથમ્ ॥ યુક્તિ_8
યદિ સ્કન્ધનિરોધેન ભવેન્ન ક્લેશસમ્ક્ષયઃ ।
યદા ચાયં નિરુદ્ધઃ સ્યાત્તદા મોક્ષો ભવિસ્યતિ ॥ યુક્તિ_9
અવિદ્યા પ્રત્યયોત્પન્નમ્ સમ્યગ્જ્ઞાનેન પશ્યતઃ ।
નોત્પાદશ્ચ નિરોધસ્ચ યુક્તઃ કો ઽપ્યુપલભ્યતે ॥ યુક્તિ_10
એવમ્ પશ્યતિ ધર્મઃ યો નિર્વાનમ્ વા કતમ્ તથા ।
ધર્મજ્ઞાનમ્ પરં યત્ર ભેદસ્તુ તત્ર વિદ્યતે ॥ યુક્તિ_11
અતિસુક્ષ્મસ્ય ભાવસ્ય જાતિર્યેન વિકલ્પિતા ।
પ્રત્યયોદ્ભવમર્થમ્ ન પશ્યતિ સો ઽવિચક્ષણઃ ॥ યુક્તિ_12
સમ્ક્લેસક્ષીનભિક્ષૂણામ્ સમ્સારાચ્ચેન્નિવાર્યતે ।
કુતઃ સમ્પન્નબુદ્ધૈશ્ચ તસ્યારમ્ભો ન ભાષિતઃ ॥ યુક્તિ_13
આરમ્ભે સતિ ચૈકાન્તે ભવેદૃષ્ટિપરિગ્રઃ ।
યઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્તસ્ય પુર્વં પરં વા કિમ્ ॥ યુક્તિ_14
સમુત્પન્નં કથં પુર્વં પશ્ચાત્ પુનર્નિવાર્યતે ।
પુર્વાપરાન્તવિહીનો મોક્ષઃ ખ્યાતિર્માયોપમઃ ॥ યુક્તિ_15
ભવતીદમ્ યદા માયા નમ્ક્ષ્યતીતિ તદૈવ હિ ।
માયાજ્ઞાનપરાભૂતો માયાજ્ઞાનેન મોહિતઃ ॥ યુક્તિ_16
યથા મરીચિકા માયા ભવમ્ બુદ્ધયા હિ પશ્યતિ ।
પુર્વાન્તમ્ વાપરાન્તમ્ વા ન દૃષ્ટયા પરિક્લિશ્યતે ॥ યુક્તિ_17
સમ્સ્કૃતમ્ યે હિ મન્યન્તે ભન્ગોત્પાદવિકલ્પિતમ્ ।
પ્રતીત્યોત્પાદચક્રેણ વિજાનન્તિ ન તે જગત્ ॥ યુક્તિ_18

તદાશ્રિત્ય યદુત્પન્નં નોત્પન્નં સ્વયમેવહિ ।
સ્વયમ્ યદા યદુત્પન્નમુત્પન્નમ્ નામ તત્ કથમ્ ॥ યુક્તિ_19
શાન્તમ્ હેતુક્ષયાદેવ ક્ષીણમ્ નામાવબુધ્યતે ।
સ્વભાવેન હિ યત્ક્ષીણમ્ તત્ ક્ષીણમુચ્યતે કથમ્ ॥ યુક્તિ_20
ન કશ્ચિદનુત્પન્નમ્ નિરોધો ઽપિ ન વૈ તથા ।
ઉત્પાદભન્ગકર્મણાભિપ્રાયાર્થઃ પ્રદર્શિતઃ ॥ યુક્તિ_21
ઉત્પાદજ્ઞાનતો ભઙ્ગો ભઙ્ગજ્ઞાનાદનિત્યતા ।
અનિત્યત્વાવબોધાચ્ચ સદ્ધર્મો હિ વિબોધિતઃ ॥ યુક્તિ_22
યઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદ ઉત્પાદભઙ્ગવર્જિતમ્ ।
પરિજાનાતિ તેનૈવનુત્તીર્યત ભવાબુધિઃ ॥ યુક્તિ_23
સદસદ્ભિર્વિપર્યસ્તા આત્મભાવાઃ પૃથગ્જનાઃ ।
ક્લેશવમ્શગતાઃ સત્ત્વા આત્મચિન્ત્તેન વઞ્ચિતાઃ ॥ યુક્તિ_24
વિવુધૈર્ભાવ્યતે ભાવેહ્ શુન્યો ઽનિત્યો ઽનાત્મકઃ ।
મોષધર્મચયશ્ચૈવ વિવિક્ત ઇતિ દૃશ્યતે ॥ યુક્તિ_25
અમૂલત્વાત્ સ્થિતિર્નૈવ નિરાલમ્બો નિરાશ્રયઃ ।
અવિદ્યાહેતુસમ્ભૂત આદિમધ્યાન્તવર્જિતઃ ॥ યુક્તિ_26
કદલીવસારમ્ યદ્ગન્ધર્વનગરમ્ યથા ।
મોહપુર્યામિવિવન્નૌ યો માયાવત્ પશ્યતિ જગત્ । 27
અત્ર બ્રહ્માદિલોકો વૈ સત્ય ઇવાવભાસને ।
સત્યન્મૃષેત્યુક્તમાર્યેન તત્ર કા શિષ્યતે પરા ॥ યુક્તિ_28
લોકો ઽવિદ્યાન્ધભૂતો ઽસૌ તૃષ્નાસ્ત્રોતસા ચાલિતઃ ।
તૃષ્નારહિતવિજ્ઞસ્ય પુણ્યદૃષ્ટિ સમા કુતઃ ॥ યુક્તિ_29
આદૌ તત્ત્વમિદં દૃષ્ટમ્ સર્વમ્સ્તીતિ કથ્યતે ।
જાનન્નર્થાન્નસક્તો ઽપિ પશ્ચાન્નુનમ્ વિવિચ્યતે ॥ યુક્તિ_30
ન જાનાતિ વિવિક્તાર્થ શ્રુતિમાત્રમ્ પ્રવર્તતે ।
યેષામ્ પુણ્યમવિચ્છિન્નમુત્સન્ના ઇતરે જનાઃ ॥ યુક્તિ_31
કર્માનિ ફલયુક્તાનિ પ્રોક્તમ્ સમ્યગિદમ્ જગત્ ।
તત્સ્વભાવપરિજ્ઞાનમનુત્પન્નમ્ હિ દેસિતમ્ ॥ યુક્તિ_32
અહમ્ મમેતિ કથિતમ્ યથાકર્યવશાજ્જનૈઃ ।
તથા કાર્યવશાત્ પ્રોક્તાઃ સ્કન્ધાયતનધાતવઃ ॥ યુક્તિ_33
મહાભૂતાદય ખ્યાતા વિજ્ઞાને નિચયસ્તથા ।
તજ્જ્ઞાનેન વિયુક્ત્તેન મૃષૈવ ન વિકલ્પિતમ્ ॥ યુક્તિ_34
નિર્વાનમ્ સત્યમેકમ્ હિ જિનૈર્યદભિધીયતે ।
નાવ શિષ્ટમ્ તદા સત્યમેવમ્ વિજ્ઞેન કલ્પિતમ્ ॥ યુક્તિ_35
યાવચિત્તસ્ય વિક્ષેપસ્તાવન્મારસ્ય ગોચરઃ ।
એવમ્ભૂતો ભવેદ્યત્ર ના દોષો જાયતે કથં ॥ યુક્તિ_36
અવિદ્યાપ્રત્યયો લોકો યસ્માદ્બુદ્ધૈઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
વિકલ્પસ્તેન લોકો ઽયમિતિ કિમ્ નોપપદ્યતે ॥ યુક્તિ_37
અવિદ્યાયામ્ નિરુદ્ધાયામ્ નિરોધો જાયતે યથા ।
અજ્ઞાનતો હિ સમ્કલ્પ ઇતિ કિમ્ ન વિધીયતે ॥ યુક્તિ_38

હેતુતઃ સમ્ભવો યસ્ય સ્થિતિ ર્ન પ્રત્યયૈર્વિના ।
વિગમઃ પ્રત્યયાભાવાત્ સો ઽસ્તીત્યવગતઃ કુતઃ ॥ યુક્તિ_39
પરમમ્ ભાવામશ્રિત્ય સ્થિતિશ્ચેદ્ભાવવાદિનઃ ।
તદૈવ હિ સ્થિતા માર્ગે ન કશ્ચિદિતસ્મયસ્તતઃ ॥ યુક્તિ_40
બુદ્ધમાર્ગે શ્રિતાઃ સર્વે ઽનિત્યમિતિ વાદિનઃ ।
કેન વાદેન ગૃહ્યન્તે ભાવાઃ સન્તિ પરા ઇતિ ॥ યુક્તિ_41
એષ વાસાવિતિ યત્ર વિમર્શો નોપલભ્યતે ।
ઇદમ્ સત્યમદો વેતિ પણ્ડિતૈઃ કથમુચ્યતૈ ॥ યુક્તિ_42
નાનુપાદાય તૈશ્ચાપિ લોકો વાત્માભિકાઙ્ક્ષતે ।
નિત્યાનિત્યાદેરૂત્પાદહ્ મિથ્યાદૃષ્ટ્યા તુ હારિતઃ ॥ યુક્તિ_43
યેષામ્ ભાવાસ્મુપાદાય તત્ત્વા સ્તેષામ્ પ્રસાદિતાઃ ।
તત્ર લિઙ્ગાદયો દોષાઃ પ્રજાયન્તે ન વા કથં ॥ યુક્તિ_44
યાન્ હિ ધર્માનુપાદાય દૃષ્ટશ્ચન્દ્રો જલે યથા ।
તત્ર સત્યમ્ મૃષા નૈવ કામં દૃષ્ટ્યા ન હારિતઃ ॥ યુક્તિ_45
રાગદ્વેષોદ્ભવસ્તીવ્ર-દુષ્ટદૃષ્ટિપરિગ્રઃ ।
વિવાદાસ્તત્સમુત્થાશ્ચ ભાવાભ્યુપગમે સતિ ॥ યુક્તિ_46
સ હેતુઃ સર્વદૃષ્ટીનામ્ ક્લેશોત્પત્તિ ર્ન તમ્ વિના ।
તસ્માત્ત્સ્મિન્ પરિજ્ઞાતે દૃષ્ટિક્લેશપરિક્ષયઃ ॥ યુક્તિ_47
પરિજ્ઞાઞ્ચ કેનેતિ પ્રતીત્યોત્પાદદર્શનાત્ ।
પ્રતીત્ય જાતઞ્ચઽજાતમાહ તત્ત્વવિદામ્ વરઃ ॥ યુક્તિ_48
મિથ્યાજ્ઞાને પરિભૂય યો ઽસત્યે સત્યધારકઃ ।
પરિગ્રહો વિતર્કાદેઃ ક્રમાદ્રાગક્રિયા મતા ॥ યુક્તિ_49
મહાત્મનામ્ ન પક્ષો વા વિતર્કો વા ન વિદ્યતે ।
યેષામ્ ન વિદ્યતે પક્ષેઃ પરપક્ષઃ કુતસ્તેષામ્ ॥ યુક્તિ_50
યસ્મિન્નેવ સમાશ્રિતો દષ્ટઃ ક્લેશવિષધરૈહ્ ।
ચલં વાનિષ્ઠિતમ્ ચિત્તં ન તિષ્ઠત્યનાશ્રિતમ્ ॥ યુક્તિ_51
સાશ્રય ચિત્તવાન સત્ત્વેઃ ક્લેશોદ્ભૂતો વિષો મહાન્ ।
સદા પૃથગજનો હીનઃ ક્લેશસર્પેન ગૃહીતઃ ॥ યુક્તિ_52
પ્રતિવિમ્બે યથા રાગો લોકે ચ મોહવન્ધનાત્ ।
વિષયપિન્જરો સક્તો બાલો હિ સત્યસમ્જ્ઞયા ॥ યુક્તિ_53
ચક્ષુર્ભ્યામ્ વિષયાન્નામ વિમ્બજ્ઞાનેન પશ્યતિ ।
કર્મપઙ્કેષ્વનાસક્તો ભાવો યથા મહાત્મનઃ ॥ યુક્તિ_54
રૂપાસક્તા જના મુઢા મધ્યમા રાગવર્જિતાઃ ।
રૂપસ્વભાવવિજ્ઞો યો વિમુક્તો બુદ્ધિમાન્ પરઃ ॥ યુક્તિ_55
વિવૃત્ય સુખચિન્તાયાઃ વીતરાગવિવર્જિતઃ ।
માયાપુમ્વદ્વિપશ્યનાન્નિવૃતઃ સ ભવિષ્યતિ ॥ યુક્તિ_56
મિથ્યાજ્ઞાનભિતપ્તો યઃ ક્લેશસમ્દોષભાગ્ભાવેત્ ।
ભાવાભાવૌ વિકલ્પનાદર્થજ્ઞાનમ્ ન જાયતે ॥ યુક્તિ_57
નાશ્રય્ઃ વીતરાગા વૈ ભવન્તિ રાગવર્જિતાઃ ।
અરાગે રાગવર્ધાસ્તે ન સાશ્રયા મહાત્મનઃ ॥ યુક્તિ_58

યેષામ્ વિવિક્તચેતસામ્ ચલમ્ ચિત્તમ્ ચઞ્ચલમ્ ।
ક્લેશસર્પેર્મથિતો ઽપિ તીણો ઽખિન્નો ભવામ્બુદ્ધેઃ ॥ યુક્તિ_59
શાસ્ત્રેણાનેન જનાનામ્ પુન્યમ્ જ્ઞાનમ્ ચ સન્ચિતમ્ ।
પુન્યજ્ઞાનક્રિયોદ્ભૂતમ્ દ્વાવાપ્તોતુ પરમ્ તથા ॥ યુક્તિ_60
ઇતિ યુક્તિષષ્ટિકારિકા સમાપ્તા ।
આર્યનાગાર્જુનમુખનિઃ સતમ્, શાસ્ત્રમિદં
ભારતીયપણ્ડિત મુદિતશ્રિપણ્ડિતાચ્છુર્તમ્
ચ ભોટવાસિના પાત્છવ પ્રાન્તીય સુર્યકીર્તિર્નામ
ભોટપણ્ડિતેન લિખિતં ભોટભાષાયમિતિ ॥
શુભમસ્તુ ।