યમુનાસ્તોત્રરત્નમ્ · અધ્યાય 1

નમોઽચિન્ત્યાદ્ભુતાક્લિષ્ટજ્ઞાનવૈરાગ્યરાશયે ।
નાથાય મુનયેઽગાધભગવદ્ભક્તિસિન્ધવે

તસ્મૈ નમો મધુજિદઙ્ઘ્રિસરોજતત્ત્વજ્ઞાનાનુરાગમહિમાતિશયાન્તસીમ્ને ।
નાથાય નાથમુનયેઽત્ર પરત્ર ચાપિ નિત્યં યદીયચરણૌ શરણં મદીયં

ભૂયો નમોઽપરિમિતાચ્યુતભક્તિતત્ત્વજ્ઞાનામૃતાબ્ધિપરિવાહશુભૈર્વચોભિઃ ।
લોકેઽવતીર્ણપરમાર્થસમગ્રભક્તિયોગાય નાથમુનયે યમિનાં વરાય

તત્ત્વેન યશ્ચિદચિદીશ્વરતત્સ્વભાવભોગાપવર્ગતદુપાયગતીરુદારઃ ।
સંદર્શયન્નિરમિમીત પુરાણરત્નં તસ્મૈ નમો મુનિવિરાય પરાશરાય

માતા પિતા યુવતયસ્તનયા વિભૂતિઃ સર્વં યદેવ નિયમેન મદન્વયાનાં ।
આદ્યસ્ય નઃ કુલપતેર્વકુલાભિરામં શ્રીમત્તદઙ્ઘ્રિયુગલં પ્રણમામિ મૂર્ધ્ના

યન્મૂર્ધ્નિ મે શ્રુતિશિરસ્સુ ચ ભાતિ યસ્મિન્નસ્મન્મનોરથપથઃ સકલઃ સમેતિ ।
સ્તોષ્યામિ નઃ કુલધનં કુલદૈવતં તત્પાદારવિન્દં અરવિન્દવિલોચનસ્ય

તત્ત્વેન યસ્ય મહિમાર્ણવશીકરાણુઃ શક્યો ન માતું અપિ શર્વપિતામહાદ્યૈઃ ।
કર્તું તદીયમહિમસ્તુતિં ઉદ્યતાય મહ્યં નમોઽસ્તુ કવયે નિરપત્રપાય

યદ્વા શ્રમાવધિ યથામતિ વાપ્યશક્તઃ સ્ત્ૐયેવં એવ ખલુ તેઽપિ સદા સ્તુવન્તઃ ।
વેદાશ્ચતુર્મુખમુખાશ્ચ; મહાર્ણવાન્તઃ કો મજ્જતોરણુકુલાચલયોર્વિશેષઃ ?

કિં ચૈષ શક્ત્યતિશયેન ન તેઽનુકમ્પ્યઃ સ્તોતાપિ તુ સ્તુતિકૃતેન પરિશ્રમેણ ।
તત્ર શ્રમસ્તુ સુલભો મમ મન્દબુદ્ધેરિત્યુદ્યમોઽયં ઉચિતો મમ ચાબ્જનેત્ર !

નાવેક્ષસે ત્યદિ તતો ભુવનાન્યમૂનિ નાલં પ્રભો ભવિતું એવ કુતઃ પ્રવૃત્તિઃ ? ।
એવં નિસર્ગસુહૃદિ ત્વયિ સર્વજન્ત્ƒઃ સ્વામિન્! ચિત્રં ઇદં આશ્રિતવત્સલત્વં

સ્વાભાવિકાનવધિકાતિશયેશિતૃત્વં નારાયણ ! ત્વયિ ન મૃષ્યતિ વૈદિકઃ કઃ ? ।
બ્રહ્મા શિવઃ શતમખઃ પરમસ્વરાડિત્યેતેઽપિ યસ્ય મહિમાર્ણવવિપ્રષસ્તે

કશ્શ્રીઃ શ્રિયઃ ? પરમસત્ત્વસમાશ્રયઃ કઃ ? કઃ પુણ્ડરીકનયનઃ ? પુરુષોત્તમઃ કઃ ? ।
કસ્યાયુતાયુતૈકકલાંશકાંશે વિશ્વં વિચિત્રચિદચિત્પ્રવિભાગવૃત્તં

વેદાપહારગુરુપાતકદૈત્યપીડાપદ્વિમોચનમહિષ્ઠફલપ્રદાનૈઃ ।
કોઽન્યઃ પ્રજાપશુપતી પરિપાતિ ? કસ્ય પાદોદકેન સ શિવઃ સ્વશિરોધૃતેન ?

કસ્યોદરે હરવિરિઞ્ચમુખઃ પ્રપઞ્ચઃ ? કો રક્ષતીમં ? અજનિષ્ટ ચ કસ્ય નાભેઃ ? ।
ક્રાન્ત્વા નિગીર્ય પુનરુદ્ગિરતિ ત્વદન્યઃ કઃ ? કેન વૈષ પરવાનિતિ શક્યશઙ્કઃ ?

ત્વાં શીલરૂપચરિતૈઃ પરમપ્રકૃષ્ટસત્ત્વેન સાત્ત્વિકતયા પ્રબલૈશ્ચ શાસ્ત્રૈઃ ।
પ્રખ્યાતદૈવપરમાર્થવિદાં મતૈશ્ચ નૈવાસુરપ્રકૃતયઃ પ્રભવન્તિ બોદ્ધું

ઉલ્લઙ્ઘિતત્રિવિધસીમસમાતિશાયિસંભાવનં તવ પરિબ્રઢિમસ્વભાવં ।
માયાબલેન ભવતાપિ નિગુહ્યમાનં પશ્યન્તિ કેચિદનિશં ત્વદનન્યભાવાઃ

યદણ્ડં અણ્ડાન્તરગોચરં ચ યદ્દશોત્તરાણ્યાવરણાનિ યાનિ ચ ।
ગુણાઃ પ્રધાનં પુરુષઃ પરં પદં પરાત્પરં બ્રહ્મ ચ તે વિભૂતયઃ

વશી વદાન્યો ગુણવાનૃજુઃ શુચિર્મૃદુર્દયાલુર્મધુરઃ સ્થિરઃ સમઃ ।
કૃતી કૃતજ્ઞસ્ત્વં અપિ સ્વભાવતઃ સમસ્તકલ્યાણગુણામૃતોદધિઃ

ઉપર્યુપર્યબ્જભુવોઽપિ પૂરુષાન્પ્રકલ્પ્ય તે યે શતં ઇત્યનુક્રમાથ્ ।
ગિરસ્ત્વદેકૈકગુણાવ્ધીપ્સયા સદા સ્થિતા નોદ્યમતોઽતિશેરતે

ત્વદાશ્રિતાનાં જગદુદ્ભવસ્થિતપ્રણાશસંસારવિમોચનાદયઃ ।
ભવન્તિ લીલાવિધયશ્ચ વૈદિકાસ્ત્વદીયગમ્ભીરમનોઽનુસારિણઃ

નમો નમો વાઙ્મનસાતિભૂમયે નમો નમો વાઙ્મનસૈકભૂમયે ।
નમો નમોઽનન્તમહાવિભૂતયે નમો નમોઽનન્તદયૈકસન્ધિવે

ન ધર્મનિષ્ઠોઽસ્મિ, ન ચાત્મવેદી, ન ભક્તિમાંસ્ત્વચ્ચરણારવિન્દે ।
અકિઞ્ચનોઽનન્યગતિઃ શરણ્ય ! ત્વત્પાદમૂલં શરણં પ્રપદ્યે

ન નિન્દિતં કર્મ તદસ્તિ લોકે સહસ્રશો યન્ન મયા વ્યધાયિ ।
સોઽહં વિપાકાવસરે મુકુન્દ ! ક્રન્દામિ સમ્પ્રત્યગતિસ્તવાગ્રે

નિમજ્જતોઽનન્ત ! ભવાર્ણવાન્તશ્ચિરાય મે કૂલં ઇવાસિ લબ્ધઃ ।
ત્વયાપિ લબ્ધં ભગવન્નિદાનીં અનુત્તમં પાત્રં ઇદં દયાયાઃ

અભૂતપૂર્વં મમ ભાવિ કિં વા સર્વં સહે મે સહજં હિ દુઃખં ।
કિં તુ ત્વદગ્રે શરણાગતાનાં પરાભવો નાથ ! ન તેઽનુરૂપઃ

નિરાસકસ્યાપિ ન તાવદુત્સહે મહેશ ! હાતું તવ પાદપઙ્કજં ।
રુષા નિરસ્તોઽપિ શિશુઃ સ્તનન્ધયો ન જાતુ માતુશ્ચરણૌ જિહાસતિ

તવામૃતસ્યન્દિનિ પાદકઙ્કજે નિવેશિતાત્મા કથં અન્યદિચ્છતિ ।
સ્થિતેઽરવિન્દે મકરન્દનિર્ભરે મધુવ્રતો નેક્ષુરકં હિ વીક્ષતે

ત્વદઙ્ઘ્રિં ઉદ્દિશ્ય કદાપિ કેનચિદ્યથા તથા વાપિ સકૃત્કુતોઽઞ્જલિઃ ।
તદૈવ મુષ્ણાત્યશુભાબ્યશેષતઃ શુભાનિ પુષ્ણાતિ ન જાતુ હીયતે

ઉદીર્ણસંસારદવાશુશુક્ષણિં ક્ષણેન નિર્વાપ્ય પરાં ચ નિર્વૃતિં ।
પ્રયચ્છતિ ત્વચ્ચરણારુણામ્બુજદ્વયાનુરાગામૃતસિન્ધુશીકરઃ

વિલાસવિક્રાન્તપરાવરાલયં નમસ્યદાર્તિક્ષપણે કૃતક્ષણં ।
ધનં મદીયં તવ પાદપઙ્કજં કદા નુ સાક્ષાત્કરવાણિ ચક્ષુષા ?

કદા પુનઃ શઙ્ખરથાઙ્ગકલ્પકધ્વજારવિન્દાઙ્કુશવજ્રલાઞ્છનં ।
ત્રિવિક્રમ ! ત્વચ્ચરણામ્બુજદ્વયં મદીયમૂર્ધાનં અલઙ્કરિષ્યતિ

વિરાજમાનોજ્જ્વલપીતવાસસં સ્મિતાતસીસૂનસમામલચ્છવિં ।
નિમગ્નનાભિં તનુમધ્યમુન્નતં વિશાલવક્ષસ્સ્થલશોભિલક્ષણં

ચકાસતં જ્યાકિણકર્કશૈઃ શુભૈશ્ચતુર્ભિરાજાનુવિલમ્ભિર્ભુહૈઃ ।
પ્રિયાવતંસોત્પલકર્ણભૂષણશ્લથાલકાબન્ધવિમર્દશંસિભિઃ

ઉદગ્રપીનાંસવિલમ્બિકુણ્ડલાલકાવલીબન્ધુરકન્બુકન્ધરં ।
મુખશ્રિયા ન્યક્કૃતપૂર્ણનિર્મલામૃતાંશુબિમ્બામ્બુરુહોજ્જ્વલશ્રિયં

પ્રબુદ્ધમુગ્ધામ્બુજચારુલોચનં સવિભ્રમભ્રૂલતં ઉજ્જ્વલાધરં ।
શુચિસ્મિતં કોમલગણ્ડં ઉન્નસં લલાટપર્યન્તવિલમ્બિતાલકં

સ્ફુરત્કિરીટાઙ્ગદહારકણ્ઢિકામણીન્દ્રકાઞ્ચીગુણનૂપુરાદિભિઃ ।
રથાઙ્ગશઙ્ખાસિગદાધનુર્વરૈર્લસત્તુલસ્યા વનમાલયોજ્જ્વલં

ચકર્થ યસ્યા ભવનં ભુજાન્તરં તવ પ્રિયં ધામ યદીયજન્મભૂઃ ।
જગત્સમસ્તં યદપાઙ્ગસંશ્રયં યદર્થં અમ્ભોધિરમન્થ્યબન્ધિ ચ

સ્વવૈશ્વરૂપ્યેણ સદાનુભૂતયાપ્યપૂર્વવદ્વિસ્મયમાદધાનયા ।
ગુણેન રૂપેણ વિલાસચેષ્ટિતૈસ્સદા તવૈવોચિતયા તવ શ્રિયા

તયા સહાસીનં અનન્તભોગિનિ પ્રકૃષ્ટવિજ્ઞાનબલૈકધામનિ ।
ફણામણિવ્રાતમયૂખમણ્ડલપ્રકાશમાનોદરદિવ્યધામનિ

નિવાસશય્યાસનપાદુકાંશુકોપધાનવર્ષાતપવારણાદિભિઃ ।
શરીરભેદૈસ્તવ શેષતાં ગતૈર્યથોચિતં શ્ષ ઇતીરિતે જનૈઃ

દાસસ્સખા વાહનં આસનં ધ્વજો યસ્તે વિતાનં વ્યજનં ત્રયીમયઃ ।
ઉપસ્થિતં તેન પુરો ગરુત્મતા ત્વદઙ્ઘ્રિસમ્મર્દકિણાઙ્કશોભના

ત્વદીયભુક્તોજ્જિહિતશેષભોજિના ત્વયા નિસૃષ્ટાત્મભરેણ યદ્યથા ।
પ્રિયેણ સેનાપતિના ન્યવેદિ તત્તથાનુજાનન્તં ઉદારવીક્ષનૈઃ

હતાખિલક્લેશમલૈઃ સ્વભાવતસ્ત્વદાનુકૂલ્યૈકરસૈસ્તવોચિતૈઃ ।
ગૃહીતતત્તત્પરિચારસાધનૈર્નિષેવ્યમાણં સચિવૈર્યથોચિતં

અપૂર્વનાનારસભાવનિર્ભદ્રપ્રબદ્ધયા મુગ્ધવિદઘલીલયા ।
ક્ષણાણુવત્ક્ષિપ્તપરાદિકાલયા પ્રહર્ષયન્તં મહિષીં મહાભુજનં

અચિન્ત્યદિવ્યાદ્ભુતનિત્યયૌવનસ્વભાવલાવણ્યમયામૃતોદધિં ।
શ્રિયઃ શ્રિયં ભક્તજનૈકજીવિતં સમર્થં આપત્સખં અર્થિકલ્પકં

ભગવન્તં એવાનુચરન્નિરન્તરં પ્રશાન્તનિશ્શેષમનોરથાન્તરઃ ।
કદાહં ઐકાન્તિકનિત્યકિઙ્કરઃ પ્રહર્ષયિષ્યામિ સનાથજીવિતઃ

ધિગશુચિં અવિનીતં નિર્ભયં માં અલજ્જં પરમપુરુષ યોઽહં યોગિવર્યાગ્રગણ્યૈઃ ।
વિધ્શિવસનકાદ્યૈર્ધ્યાતું અત્યન્તદૂરં તવ પરિજનભાવં કામયે કામવૃત્તઃ

અપરાધસહસ્રભાજનં પતિતં ભીમભવાર્ણવોદરે ।
અતગિં શરણાગતં હરે કૃપયા કેવલં આત્મસાત્કુરુ

અવિવેકઘનાન્ધદિઙ્મુખે બહુધા સન્તતદુઃખવર્ષિણિ ।
ભગવન્ભવદુર્દિને પથઃ સ્ખલિતં માં અવલોકયાચિયુત

ન મૃષા પરમાર્થં એવ મે શૃનુ વિજ્ઞાપનં એકં અગ્રતઃ ।
યદિ મે ન દયિષ્યસે તતો દયનીયસ્તવ નાથ દુર્લભઃ

તદહં ત્વદૃતે ન નાથવાન્મદૃતે ત્વં દયનીયવાન્ન ચ ।
વિધિનિર્મિતં એતં અન્વયં ભગવાન્પલય મા સ્મ જીહપઃ

વપુરાદિષુ યોઽપિ કોઽપિ વા ગુણતોઽસાનિ યથાતથાવિધઃ ।
તદયં તવ પાદપદ્મયોરહં અદ્યૈવ મયા સમર્પિતઃ

મમ નાથ યદસ્તિ યોઽસ્મ્યહં સકલં તદ્ધિ તવૈવ માધવ ।
નિયતસ્વં ઇતિ પ્રબુદ્ધધીરથ વા કિં નુ સમર્પયામિ તે

અવબોધિતવાનિમાં યથા મયિ નિત્યાં ભવદીયતાં સ્વયં ।
કૃપયૈવં અનન્યભોગ્યતાં ભગવન્ભક્તિં અપિ પ્રયચ્છ મે

તવ દાસ્યસુખૈકસઙ્ઘિનાં ભવનેષુ અસ્ત્વપિ કીટજન્મ મે ।
ઇતરાવસથેષુ મા સ્મ ભૂદપિ મે જન્મ ચતુર્મુખાત્મના

સકૃત્ત્વદાકારવિલોકનાશયા તૃણીકૃતાનુત્તમભુક્તિમુક્તિભિઃ ।
મહાત્મભિર્માં અવલોક્યતાં નય ક્ષણેઽપિ તે યદ્વિરહોઽતિદુસ્સહઃ

ન દેહં ન પ્રાણાન્ન ચ સુખં અશેષાભિલષિતં ન ચાત્માનં નાન્યત્કિ અપિ તવ શેષત્વવિભવાથ્ ।
બહિર્ભૂતં નાથ ક્ષણં અપિ સહે યાતુ શતધા વિનાશં તત્સત્યં મધુમથન વિજ્ઞાપનં ઇદં

દુરન્તસ્યાનાદેરપરિહરણીયસ્ય મહતો નિહીનાચારોઽહં નૃપશુરશુભસ્યાસ્પદં અપિ ।
દયાસિન્ધો બન્ધો નિરવધિકવાત્સલ્યજલધે તવ સ્મારં સ્મારં ગુણગણં ઇતીચ્છામિ ગતભીઃ

અનિચ્છન્નપ્યેવં યદિ પુનરિતીચ્છન્નિવ રજસ્તમશ્છન્નચ્છદ્મસ્તુતિવચનભઙ્ગીં અરચયં ।
તથાપીત્થંરૂપં વચનં અવલમ્બ્યાપિ કૃપયા ત્વં એવૈવમ્ભૂતં ધરણિધર મે શિક્ષય મનઃ

પિતા ત્વં માતા ત્વં દયિતતનયસ્ત્વં પ્રિયસુહૃત્ત્વં એવ ત્વં મિત્રં ગુરુરસિ ગતિશ્ચાસિ જગતાં ।
ત્વદીયસ્ત્વધ્બૃત્યસ્તવ પરિજનસ્ત્વદ્ગતિરહં પ્રપન્નશ્ચૈવં સત્યહં અપિ તવૈવાસ્મિ હિ ભરઃ

જનિત્વાહં વંશે મહતિ જગતિ ખ્યાતયશસાં શુચીનાં યુક્તાનાં ગુણપુરુષતત્ત્વસ્થિતિવિદાં ।
નિસર્ગાદેવ ત્વચ્ચરણકમલાઇકાન્તમનસાં અધોઽધઃ પાપાત્મા શરણદ નિમજ્જામિ તમસિ

અમર્યાદઃ ક્ષુદ્રશ્ચલમતિરસૂયપ્રસવભૂઃ કૃતઘ્નો દુર્માની સ્મરપરવશો વઞ્ચનપરઃ ।
નૃશંસઃ પાપિષ્ઠઃ કથં અહં ઇતો દુઃખજલધેરપારાદુત્તીર્ણસ્તવ પરિચરેયં ચરણયોઃ

રઘુવર યદભૂસ્ત્વં તાદૃશો વાયસસ્ય પ્રણત ઇતિ દયાલુર્યચ્ચ ચૈદ્યસ્ય કૃષ્ણ ।
પ્રતિભવં અપરાદ્ધુર્મુગ્ધ સાયુજ્યદોઽભૂર્વદ કિં અપદં આગસ્તસ્ય તેઽસિ ક્ષમાયાઃ

નનુ પ્રપન્નસ્સકૃદેવ નાથ તવાહં અસ્મીતિ ચ યાચમાનઃ ।
તવાનુકમ્પ્યસ્સ્મર્તઃ પ્રતિજ્ઞાનાં મદેકવર્જં કિં ઇદં વ્રતં તે