યાજ્ઞવલ્ક્યસ્મૃતિ · અધ્યાય 3

ઊનદ્વિવર્ષં નિખનેન્ ન કુર્યાદ્ ઉદકં તતઃ ।
આશ્મશાનાદ્ અનુવ્રજ્ય ઇતરો જ્ઞાતિભિર્ વૃતઃ ॥

યમસૂક્તં તથા ગાથા જપદ્ભિર્ લૌકિકાગ્નિના ।
સ દગ્ધવ્ય ઉપેતશ્ ચેદ્ આહિતાગ્ન્યાવૃતાર્થવત્ ॥

સપ્તમાદ્ દશમાદ્ વાપિ જ્ઞાતયો ઽભ્યુપયન્ત્ય્ અપઃ ।
અપ નઃ શોશુચદ્ અઘમ્ અનેન પિતૃદિઙ્મુખાઃ ॥

એવં માતામહાચાર્ય પ્રેતાનામ્ ઉદકક્રિયા ।
કામોદકં સખિપ્રત્તા સ્વસ્રીયશ્વશુરર્ત્વિજામ્ ॥

સકૃત્ પ્રસિઞ્ચન્ત્ય્ ઉદકં નામગોત્રેણ વાગ્યતાઃ ।
ન બ્રહ્મચારિણઃ કુર્યુર્ ઉદકં પતિતાસ્ તથા ॥

પાખણ્ડ્યનાશ્રિતાઃ સ્તેના ભર્તૃઘ્ન્યઃ કામગાદિકાઃ ।
સુરાપ્ય આત્મત્યાગિન્યો નાશૌચોદકભાજનાઃ ॥

કૃતોદકાન્ સમુત્તીર્ણાન્ મૃદુશાદ્વલસંસ્થિતાન્ ।
સ્નાતાન્ અપવદેયુસ્ તાન્ ઇતિહાસૈઃ પુરાતનૈઃ ॥

માનુષ્યે કદલીસ્તમ્ભ નિઃસારે સારમાર્ગણમ્ ।
કરોતિ યઃ સ સમ્મૂઢો જલબુદ્બુદસંનિભે ॥

પઞ્ચધા સંભૃતઃ કાયો યદિ પઞ્ચત્વમ્ આગતઃ ।
કર્મભિઃ સ્વશરીરોત્થૈસ્ તત્ર કા પરિદેવના ॥

ગન્ત્રી વસુમતી નાશમ્ ઉદધિર્ દૈવતાનિ ચ ।
ફેનપ્રખ્યઃ કથં નાશં મર્ત્યલોકો ન યાસ્યતિ ॥

શ્લેષ્માશ્રુ બાન્ધવૈર્ મુક્તં પ્રેતો ભુઙ્ક્તે યતો ઽવશઃ ।
અતો ન રોદિતવ્યં હિ ક્રિયાઃ કાર્યાઃ સ્વશક્તિતઃ ॥

ઇતિ સંશ્રુત્ય ગચ્છેયુર્ ગૃહં બાલપુરઃસરાઃ ।
વિદશ્ય નિમ્બપત્રાણિ નિયતા દ્વારિ વેશ્મનઃ ॥

આચમ્યાગ્ન્યાદિ સલિલં ગોમયં ગૌરસર્ષપાન્ ।
પ્રવિશેયુઃ સમાલભ્ય કૃત્વાશ્મનિ પદં શનૈઃ ॥

પ્રવેશનાદિકં કર્મ પ્રેતસંસ્પર્શિનામ્ અપિ ।
ઇચ્છતાં તત્ક્ષણાચ્ છુદ્ધિઃ પરેષાં સ્નાનસંયમાન્ ॥

આચાર્યપિતૃઉપાધ્યાયાન્ નિર્હૃત્યાપિ વ્રતી વ્રતી ।
સંકટાન્નં ચ નાશ્નીયાન્ ન ચ તૈઃ સહ સંવસેત્ ॥

ક્રીતલબ્ધાશના ભૂમૌ સ્વપેયુસ્ તે પૃથક્ ક્ષિતૌ ।
પિણ્ડયજ્ઞાવૃતા દેયં પ્રેતાયાન્નં દિનત્રયમ્ ॥

જલમ્ એકાહમ્ આકાશે સ્થાપ્યં ક્ષીરં ચ મૃન્મયે ।
વૈતાનાઉપાસનાઃ કાર્યાઃ ક્રિયાશ્ ચ શ્રુતિચોદનાત્ ॥

ત્રિરાત્રં દશરાત્રં વા શાવમ્ આશૌચમ્ ઇષ્યતે ।
ઊનદ્વિવર્ષ ઉભયોઃ સૂતકં માતુર્ એવ હિ ॥

પિત્રોસ્ તુ સૂતકં માતુસ્ તદ્ અસૃગ્દર્શનાદ્ ધ્રુવમ્ ।
તદ્ અહર્ ન પ્રદુષ્યેત પૂર્વેષાં જન્મકારણાત્ ॥

અન્તરા જન્મમરણે શેષાહોભિર્ વિશુધ્યતિ ।
ગર્ભસ્રાવે માસતુલ્યા નિશાઃ શુદ્ધેસ્ તુ કારણમ્ ॥

હતાનાં નૃપગોવિપ્રૈર્ અન્વક્ષં ચાત્મઘાતિનામ્ ।
પ્રોષિતે કાલશેષઃ સ્યાત્ પૂર્ણે દત્ત્વોદકં શુચિઃ ॥

ક્ષત્રસ્ય દ્વાદશાહાનિ વિશઃ પઞ્ચદશૈવ તુ ।
ત્રિંશદ્દિનાનિ શૂદ્રસ્ય તદર્ધં ન્યાયવર્તિનઃ ॥

આદન્તજન્મનઃ સદ્યા અચૂડાન્ નૈશિકી સ્મૃતા ।
ત્રિરાત્રમ્ આવ્રતાદેશાદ્ દશરાત્રમ્ અતઃ પરમ્ ॥

અહસ્ ત્વ્ અદત્તકન્યાસુ બાલેષુ ચ વિશોધનમ્ ।
ગુર્વન્તેવાસ્યનૂચાનમ્ આતુલશ્રોત્રિયેષુ ચ ॥

અનૌરસેષુ પુત્રેષુ ભાર્યાસ્વ્ અન્યગતાસુ ચ ।
નિવાસરાજનિ પ્રેતે તદ્ અહઃ શુદ્ધિકારણમ્ ॥

બ્રાહ્મણેનાનુગન્તવ્યો ન શૂદ્રો ન દ્વિજઃ ક્વચિત્ ।
અનુગમ્યામ્ભસિ સ્નાત્વા સ્પૃષ્ટ્વાગ્નિં ઘૃતભુક્ શુચિઃ ॥

મહીપતીનાં નાશૌચં હતાનાં વિદ્યુતા તથા ।
ગોબ્રાહ્મણાર્થં સંગ્રામે યસ્ય ચેચ્છતિ ભૂમિપઃ ॥

ઋત્વિજાં દીક્ષિતાનાં ચ યજ્ઞિયં કર્મ કુર્વતામ્ ।
સત્રિવ્રતિબ્રહ્મચારિ દાતૃબ્રહ્મવિદાં તથા ॥

દાને વિવાહે યજ્ઞે ચ સંગ્રામે દેશવિપ્લવે ।
આપદ્યપિ હિ કષ્ટાયાં સદ્યઃ શૌચં વિધીયતે ॥

ઉદક્યાશુચિભિઃ સ્નાયાત્ સંસ્પૃષ્ટસ્ તૈર્ ઉપસ્પૃશેત્ ।
અબ્લિઙ્ગાનિ જપેચ્ ચૈવ ગાયત્રીં મનસા સકૃત્ ॥

કાલો ઽગ્નિઃ કર્મ મૃદ્ વાયુર્ મનો જ્ઞાનં તપો જલમ્ ।
પશ્ચાત્ તાપો નિરાહારઃ સર્વે ઽમી શુદ્ધિહેતવઃ ॥

અકાર્યકારિણાં દાનં વેગો નદ્યાશ્ ચ શુદ્ધિકૃત્ ।
શોધ્યસ્ય મૃચ્ ચ તોયં ચ સંન્યાસો વૈ દ્વિજન્મનામ્ ॥

તપો વેદવિદાં ક્ષાન્તિર્ વિદુષાં વર્ષ્મણો જલમ્ ।
જપઃ પ્રચ્છન્નપાનાનાં મનસઃ સત્યમ્ ઉચ્યતે ॥

ભૂતાત્મનસ્ તપોવિદ્યે બુદ્ધેર્ જ્ઞાનં વિશોધનમ્ ।
ક્ષેત્રજ્ઞસ્યેશ્વરજ્ઞાનાદ્ વિશુદ્ધિઃ પરમા મતા ॥

ક્ષાત્રેણ કર્મણા જીવેદ્ વિશાં વાપ્ય્ આપદિ દ્વિજઃ ।
નિસ્તીર્ય તામ્ અથાત્માનં પાવયિત્વા ન્યસેત્ પથિ ॥

ફલોપલક્ષૌમસોમ મનુષ્યાપૂપવીરુધઃ ।
તિલૌદનરસક્ષારાન્ દધિ ક્ષીરં ઘૃતં જલમ્ ॥

શસ્ત્રાસવમધૂચ્છિષ્ટં મધુ લાક્ષા ચ બર્હિષઃ ।
મૃચ્ચર્મપુષ્પકુતપ કેશતક્રવિષક્ષિતિઃ ॥

કૌશેયનીલલવણ માંસૈકશફસીસકાન્ ।
શકાર્દ્રૌષધિપિણ્યાક પશુગન્ધાંસ્ તથૈવ ચ ॥

વૈશ્યવૃત્ત્યાપિ જીવન્ નો વિક્રીણીત કદાચન ।
ધર્માર્થં વિક્રયં નેયાસ્ તિલા ધાન્યેન તત્સમાઃ ॥

લાક્ષાલવણમાંસાનિ પતનીયાનિ વિક્રયે ।
પાયો દધિ ચ મદ્યં ચ હીનવર્ણકરાણિ તુ ॥

આપદ્ગતઃ સંપ્રગૃહ્ણન્ ભુઞ્જાનો વા યતસ્ તતઃ ।
ન લિપ્યેતૈનસા વિપ્રો જ્વલનાર્કસમો હિ સઃ ॥

કૃષિઃ શિલ્પં ભૃતિર્ વિદ્યા કુસીદં શકટં ગિરિઃ ।
સેવાનૂપં નૃપો ભૈક્ષમ્ આપત્તૌ જીવનાનિ તુ ॥

બુભુક્ષિતસ્ ત્ર્યહં સ્થિત્વા ધાન્યમ્ અબ્રાહ્મણાદ્ હરેત્ ।
પ્રતિગૃહ્ય તદ્ આખ્યેયમ્ અભિયુક્તેન ધર્મતઃ ॥

તસ્ય વૃત્તં કુલં શીલં શ્રુતમ્ અધ્યયનં તપઃ ।
જ્ઞાત્વા રાજા કુટુમ્બં ચ ધર્મ્યાં વૃત્તિં પ્રકલ્પયેત્ ॥

સુતવિન્યસ્તપત્નીકસ્ તયા વાનુગતો વનમ્ ।
વાનપ્રસ્થો બ્રહ્મચારી સાગ્નિઃ સોપાસનો વ્રજેત્ ॥

અફાલકૃષ્તેનાગ્નીંશ્ ચ પિતૄન્ દેવાતિથીન્ અપિ ।
ભૃત્યાંશ્ ચ તર્પયેત્ શ્મશ્રુ જટાલોમભૃદ્ આત્મવાન્ ॥

અહ્નો માસસ્ય ષણ્ણાં વા તથા સંવત્સરસ્ય વા ।
અર્થસ્ય સંચયં કુર્યાત્ કૃતમ્ આશ્વયુજે ત્યજેત્ ॥

દાન્તસ્ ત્રિષવણસ્નાયી નિવૃત્તશ્ ચ પ્રતિગ્રહાત્ ।
સ્વાધ્યાયવાન્ દાનશીલઃ સર્વસત્ત્વહિતે રતઃ ॥

દન્તોલૂખલિકઃ કાલ પક્વાશી વાશ્મકુટ્ટકઃ ।
શ્રૌત્રં સ્માર્તં ફલસ્નેહૈઃ કર્મ કુર્યાત્ તથા ક્રિયાઃ ॥

ચાન્દ્રાયણૈર્ નયેત્ કાલં કૃચ્છ્રૈર્ વા વર્તયેત્ સદા ।
પક્ષે ગતે વાપ્ય્ અશ્નીયાન્ માસે વાહનિ વા ગતે ॥

સ્વપ્યાદ્ ભૂમૌ શુચી રાત્રૌ દિવા સંપ્રપદૈર્ નયેત્ ।
સ્થાનાસનવિહારૈર્ વા યોગાભ્યાસેન વા તથા ॥

ગ્રીષ્મે પઞ્ચાગ્નિમધ્યસ્થો વર્ષાસુ સ્થણ્ડિલેશયઃ ।
આર્દ્રવાસાસ્ તુ હેમન્તે શક્ત્યા વાપિ તપશ્ ચરેત્ ॥

યઃ કણ્ટકૈર્ વિતુદતિ ચન્દનૈર્ યશ્ ચ લિંપતિ ।
અક્રુદ્ધો ઽપરિતુષ્ટશ્ ચ સમસ્તસ્ય ચ તસ્ય ચ ॥

અગ્નીન્ વાપ્ય્ આત્મસાત્કૃત્વા વૃક્ષાવાસો મિતાશનઃ ।
વાનપ્રસ્થગૃહેષ્વ્ એવ યાત્રાર્થં ભૈક્ષમ્ આચરેત્ ॥

ગ્રામાદ્ આહૃત્ય વા ગ્રાસાન્ અષ્ટૌ ભુઞ્જીત વાગ્યતઃ ।
વાયુભક્ષઃ પ્રાગુદીચીં ગચ્છેદ્ વાવર્ષ્મસંક્ષયાત્ ॥

વનાદ્ ગૃહાદ્ વા કૃત્વેષ્ટિં સાર્વવેદસદક્ષિણામ્ ।
પ્રાજાપત્યાં તદન્તે તાન્ અગ્નીન્ આરોપ્ય ચાત્મનિ ॥

અધીતવેદો જપકૃત્ પુત્રવાન્ અન્નદો ઽગ્નિમાન્ ।
શક્ત્યા ચ યજ્ઞકૃન્ મોક્ષે મનઃ કુર્યાત્ તુ નાન્યથા ॥

સર્વભૂતહિતઃ શાન્તસ્ ત્રિદણ્ડી સકમણ્ડલુઃ ।
એકારામઃ પરિવ્રજ્ય ભિક્ષાર્થી ગ્રામમ્ આશ્રયેત્ ॥

અપ્રમત્તશ્ ચરેદ્ ભૈક્ષં સાયાહ્ને ઽનભિલક્ષિતઃ ।
રહિતે ભિક્ષુકૈર્ ગ્રામે યાત્રામાત્રમ્ અલોલુપઃ ॥

યતિપાત્રાણિ મૃદ્વેણુ દાર્વલાબુમયાનિ ચ ।
સલિલં શુદ્ધિર્ એતેષાં ગોવાલૈશ્ ચાવઘર્ષણમ્ ॥

સંનિરુધ્યેન્દ્રિયગ્રામં રાગદ્વેષૌ પ્રહાય ચ ।
ભયં હિત્વા ચ ભૂતાનામ્ અમૃતીભવતિ દ્વિજઃ ॥

કર્તવ્યાશયશુદ્ધિસ્ તુ ભિક્ષુકેણ વિશેષતઃ ।
જ્ઞાનોત્પત્તિનિમિત્તત્વાત્ સ્વાતન્ત્ર્યકરણાય ચ ॥

અવેક્ષ્યા ગર્ભવાસાશ્ ચ કર્મજા ગતયસ્ તથા ।
આધયો વ્યાધયઃ ક્લેશા જરા રૂપવિપર્યયઃ ॥

ભવો જાતિસહસ્રેષુ પ્રિયાપ્રિયવિપર્યયઃ ।
ધ્યાનયોગેન સંપશ્યેત્ સૂક્ષ્મ આત્માત્મનિ સ્થિતઃ ॥

નાશ્રમઃ કારણં ધર્મે ક્રિયમાણો ભવેદ્ હિ સઃ ।
અતો યદ્ આત્મનો ઽપથ્યં પરેષાં ન તદ્ આચરેત્ ॥

સત્યમ્ અસ્તેયમ્ અક્રોધો હ્રીઃ શૌચં ધીર્ ધૃતિર્ દમઃ ।
સંયતેન્દ્રિયતા વિદ્યા ધર્મઃ સર્વ ઉદાહૃતઃ ॥

નિઃસરન્તિ યથા લોહ પિણ્ડાત્ તપ્તાત્ સ્ફુલિઙ્ગકાઃ ।
સકાશાદ્ આત્મનસ્ તદ્વદ્ આત્માનઃ પ્રભવન્તિ હિ ॥

તત્રાત્મા હિ સ્વયં કિંચિત્ કર્મ કિંચિત્ સ્વભાવતઃ ।
કરોતિ કિંચિદ્ અભ્યાસાદ્ ધર્માધર્મોભયાત્મકમ્ ॥

નિમિત્તમ્ અક્ષરઃ કર્તા બોદ્ધા ગુણી વશી ।
અજઃ શરીરગ્રહણાત્ સ જાત ઇતિ કીર્ત્યતે ॥

સર્ગાદૌ સ યથાકાશં વાયું જ્યોતિર્ જલં મહીમ્ ।
સૃજત્ય્ એકોત્તરગુણાંસ્ તથાદત્તે ભવન્ન્ અપિ ॥

આહુત્યાપ્યાયતે સૂર્યઃ સૂર્યાદ્ વૃષ્ટિર્ અથૌષધિઃ ।
તદ્ અન્નં રસરૂપેણ શુક્રત્વમ્ અધિગચ્છતિ ॥

સ્ત્રીપુંસયોસ્ તુ સંયોગે વિશુદ્ધે શુક્રશોણિતે ।
પઞ્ચધાતૂન્ સ્વયં ષષ્ઠ આદત્તે યુગપત્ પ્રભુઃ ॥

ઇન્દ્રિયાણિ મનઃ પ્રાણો જ્ઞાનમ્ આયુઃ સુખં ધૃતિઃ ।
ધારણા પ્રેરણં દુઃખમ્ ઇચ્છાહંકાર એવ ચ ॥

પ્રયત્ન આકૃતિર્ વર્ણઃ સ્વરદ્વેષૌ ભવાભવૌ ।
તસ્યૈતદ્ આત્મજં સર્વમ્ અનાદેર્ આદિમ્ ઇચ્છતઃ ॥

પ્રથમે માસિ સંક્લેદ ભૂતો ધાતુવિમૂર્ચ્છિતઃ ।
માસ્ય્ અર્બુદં દ્વિતીયે તુ તૃતીયે ઽઙ્ગેન્દ્રિયૈર્ યુતઃ ॥

આકાશાલ્ લાઘવં સૌક્ષ્મ્યં શબ્દં શ્રોત્રં બલાદિકમ્ ।
વાયોશ્ ચ સ્પર્શનં ચેષ્ટાં વ્યૂહનં રૌક્ષ્યમ્ એવ ચ ॥

પિત્તાત્ તુ દર્શનં પક્તિમ્ ઔષ્ણ્યં રૂપં પ્રકાશિતામ્ ।
રસાત્ તુ રસનં શૈત્યં સ્નેહં ક્લેદં સમાર્દવમ્ ॥

ભૂમેર્ ગન્ધં તથા ઘ્રાણં ગૌરવં મૂર્તિમ્ એવ ચ ।
આત્મા ગૃહ્ણાત્ય્ અજઃ સર્વં તૃતીયે સ્પન્દતે તતઃ ॥

દૌહૃદસ્યાપ્રદાનેન ગર્ભો દોષમ્ અવાપ્નુયાત્ ।
વૈરૂપ્યં મરણં વાપિ તસ્માત્ કાર્યં પ્રિયં સ્ત્રિયાઃ ॥

સ્થૈર્યં ચતુર્થે ત્વ્ અઙ્ગાનાં પઞ્ચમે શોણિતોદ્ભવઃ ।
ષષ્ઠે બલસ્ય વર્ણસ્ય નખરોમ્ણાં ચ સંભવઃ ॥

મનશ્ચૈતન્યયુક્તો ઽસૌ નાડીસ્નાયુશિરાયુતઃ ।
સપ્તમે ચાષ્ટમે ચૈવ ત્વઙ્માંસસ્મૃતિમાન્ અપિ ॥

પુનર્ ધાત્રીં પુનર્ ઘર્મમ્ ઓજસ્ તસ્ય પ્રધાવતિ ।
અષ્ટમે માસ્ય્ અતો ગર્ભો જાતઃ પ્રાણૈર્ વિયુજ્યતે ॥

નવમે દશમે વાપિ પ્રબલૈઃ સૂતિમારુતૈઃ ।
નિઃસાર્યતે બાણ ઇવ યન્ત્રચ્છિદ્રેણ સજ્વરઃ ॥

તસ્ય ષોઢા શરીરાણિ શટ્ ત્વચો ધારયન્તિ ચ ।
સડઙ્ગાનિ તથાસ્થ્નાં ચ સહ ષષ્ટ્યા શતત્રયમ્ ॥

સ્થાલૈઃ સહ ચતુઃષષ્ટિર્ દન્તા વૈ વિંશતિર્ નખાઃ ।
પાણિપાદશલાકાશ્ ચ તેષાં સ્થાનચતુષ્ટયમ્ ॥

ષષ્ટ્યઙ્ગુલીનાં દ્વે પાર્ષ્ણ્યોર્ ગુલ્ફેષુ ચ ચતુષ્ટયમ્ ।
ચત્વાર્યરત્નિકાસ્થીનિ જઙ્ઘયોસ્ તાવદ્ એવ તુ ॥

દ્વે દ્વે જાનુકપોલોરુ ફલકાંસસમુદ્ભવે ।
અક્ષતાલૂષકે શ્રોણી ફલકે ચ વિનિર્દિશેત્ ॥

ભગાસ્થ્ય્ એકં તથા પૃષ્ઠે ચત્વારિંશચ્ ચ પઞ્ચ ચ ।
ગ્રીવા પઞ્ચદશાસ્થિઃ સ્યાજ્ જત્ર્વ્ એકૈકં તથા હનુઃ ॥

તન્મૂલે દ્વે લલાટાક્ષિ ગણ્ડે નાસા ઘનાસ્થિકા ।
પાર્શ્વકાઃ સ્થાલકૈઃ સાર્ધમ્ અર્બુદૈશ્ ચ દ્વિસપ્તતિઃ ॥

દ્વૌ શઙ્ખકૌ કપાલાનિ ચત્વારિ શિરસસ્ તથા ।
ઉરઃ સપ્તદશાસ્થીનિ પુરુષસ્યાસ્થિસંગ્રહઃ ॥

ગન્ધરૂપરસસ્પર્શ શબ્દાશ્ ચ વિષયાઃ સ્મૃતાઃ ।
નાસિકા લોચને જિહ્વા ત્વક્ શ્રોત્રં ચ ઇન્દ્રિયાણિ ચ ॥

હસ્તૌ પાયુર્ ઉપસ્થં ચ જિહ્વા પાદૌ ચ પઞ્ચ વૈ ।
કર્મેન્દ્રિયાણિ જાનીયાન્ મનશ્ ચૈવોભયાત્મકમ્ ॥

નાભિર્ ઓજો ગુદં શુક્રં શોણિતં શઙ્ખકૌ તથા ।
મૂર્ધાંસકણ્ઠહૃદયં પ્રાણસ્યાયતનાનિ તુ ॥

વપા વસાવહનનં નાભિઃ ક્લોમ યકૃત્ પ્લિહા ।
ક્ષુદ્રાન્ત્રં વૃક્કકૌ બસ્તિઃ પુરીષાધાનમ્ એવ ચ ॥

આમાશયો ઽથ હૃદયં સ્થૂલાન્ત્રં ગુદ એવ ચ ।
ઉદરં ચ ગુદૌ કોષ્ઠ્યૌ વિસ્તારો ઽયમ્ ઉદાહૃતઃ ॥

કનીનિકે ચાક્ષિકૂટે શષ્કુલી કર્ણપત્રકૌ ।
કર્ણૌ શઙ્ખૌ ભ્રુવૌ દન્ત વેષ્ટાવ્ ઓષ્ઠૌ કકુન્દરે ॥

વઙ્ક્ષણૌ વૃષણૌ વૃક્કૌ શ્લેષ્મસંઘાતજૌ સ્તનૌ ।
ઉપજિહ્વાસ્ફિજૌ બાહૂ જઙ્ઘોરુષુ ચ પિણ્ડિકા ॥

તાલૂદરં બસ્તિશીર્ષં ચિબુકે ગલશુણ્ડિકે ।
અવટશ્ ચૈવમ્ એતાનિ સ્થાનાન્ય્ અત્ર શરીરકે ॥

અક્ષિકર્ણચતુષ્કં ચ પદ્ધસ્તહૃદયાનિ ચ ।
નવ છિદ્રાણિ તાન્ય્ એવ પ્રાણસ્યાયતનાનિ તુ ॥

શિરાઃ શતાનિ સપ્તૈવ નવ સ્નાયુશતાનિ ચ ।
ધમનીનાં શતે દ્વે તુ પઞ્ચ પેશીશતાનિ ચ ॥

એકોનત્રિંશલ્લક્ષાણિ તથા નવ શતાનિ ચ ।
ષટ્પઞ્ચાશચ્ ચ જાનીત શિરા ધમનિસંજ્ઞિતાઃ ॥

ત્રયો લક્ષાસ્ તુ વિજ્ઞેયાઃ શ્મશ્રુકેશાઃ શરીરિણામ્ ।
સપ્તોત્તરં મર્મશતં દ્વે ચ સંધિશતે તથા ॥

રોમ્ણાં કોટ્યસ્ તુ પઞ્ચાશચ્ ચતસ્રઃ કોટ્ય એવ ચ ।
સપ્તષષ્ટિસ્ તથા લક્ષાઃ સાર્ધાઃ સ્વેદાયનૈઃ સહ ॥

વાયવીયૈર્ વિગણ્યન્તે વિભક્તાઃ પરમાણવઃ ।
યદ્ય્ અપ્ય્ એકો ઽનુવેત્ત્ય્ એષાં ભાવનાં ચૈવ સંસ્થિતિમ્ ॥

રસસ્ય નવ વિજ્ઞેયા જલસ્યાઞ્જલયો દશ ।
સપ્તૈવ તુ પુરીષસ્ય રક્તસ્યાષ્ટૌ પ્રકીર્તિતાઃ ॥

ષટ્ શ્લેષ્મા પઞ્ચ પિત્તં તુ ચત્વારો મૂત્રમ્ એવ ચ ।
વસા ત્રયો દ્વૌ તુ મેદો મજ્જૈકોર્ધ્વમ્ તુ મસ્તકે ॥

શ્લેષ્મૌજસસ્ તાવદ્ એવ રેતસસ્ તાવદ્ એવ તુ ।
ઇત્ય્ એતદ્ અસ્થિરં વર્ષ્મ યસ્ય મોક્ષાય કૃત્ય્ અસૌ ॥

દ્વાસપ્તતિસહસ્રાણિ હૃદયાદ્ અભિનિઃસૃતાઃ ।
હિતાહિતા નામ નાડ્યસ્ તાસાં મધ્યે શશિપ્રભમ્ ॥

મણ્ડલં તસ્ય મધ્યસ્થ આત્મા દીપ ઇવાચલઃ ।
સ જ્ઞેયસ્ તં વિદિત્વેહ પુનર્ આજાયતે ન તુ ॥

જ્ઞેયં ચારણ્યકમ્ અહં યદ્ આદિત્યાદ્ અવાપ્તવાન્ ।
યોગશાસ્ત્રં ચ મત્પ્રોક્તં જ્ઞેયં યોગમ્ અભીપ્સતા ॥

અનન્યવિષયં કૃત્વા મનોબુદ્ધિસ્મૃતીન્દ્રિયમ્ ।
ધ્યેય આત્મા સ્થિતો યો ઽસૌ હૃદયે દીપવત્ પ્રભુઃ ॥

યથાવિધાનેન પઠન્ સામગાયમ્ અવિચ્યુતમ્ ।
સાવધાનસ્ તદ્ અભ્યાસાત્ પરં બ્રહ્માધિગચ્છતિ ॥

અપરાન્તકમ્ ઉલ્લોપ્યં મદ્રકં પ્રકરીં તથા ।
ઔવેણકં સરોબિન્દુમ્ ઉત્તરં ગીતકાનિ ચ ॥

ઋગ્ગાથા પાણિકા દક્ષ વિહિતા બ્રહ્મગીતિકા ।
ગેયમ્ એતત્ તદભ્યાસ કરણાન્ મોક્ષસંજ્ઞિતમ્ ॥

વીણાવાદનતત્ત્વજ્ઞઃ શ્રુતિજાતિવિશારદઃ ।
તાલજ્ઞશ્ ચાપ્રયાસેન મોક્ષમાર્ગં નિયચ્છતિ ॥

ગીતજ્ઞો યદિ યોગેન નાપ્નોતિ પરમં પદમ્ ।
રુદ્રસ્યાનુચરો ભૂત્વા તેનૈવ સહ મોદતે ॥

અનાદિર્ આત્મા કથિતસ્ તસ્યાદિસ્ તુ શરીરકમ્ ।
આત્મનસ્ તુ જગત્ સર્વં જગતશ્ ચાત્મસંભવઃ ॥

કથમ્ એતદ્ વિમુહ્યામઃ સદેવાસુરમાનવમ્ ।
જગદુદ્ભૂતમ્ આત્મા ચ કથં તસ્મિન્ વદસ્વ નઃ ॥

મોહજાલમ્ અપાસ્યેહ પુરુષો દૃશ્યતે હિ યઃ ।
સહસ્રકરપન્નેત્રઃ સૂર્યવર્ચાઃ સહસ્રકઃ ॥

સ આત્મા ચૈવ યજ્ઞશ્ ચ વિશ્વરૂપઃ પ્રજાપતિઃ ।
વિરાજઃ સો ઽન્નરૂપેણ યજ્ઞત્વમ્ ઉપગચ્છતિ ॥

યો દ્રવ્યદેવતાત્યાગ સંભૂતો રસ ઉત્તમઃ ।
દેવાન્ સંતર્પ્ય સ રસો યજમાનં ફલેન ચ ॥

સંયોજ્ય વાયુના સોમં નીયતે રશ્મિભિસ્ તતઃ ।
ઋગ્યજુઃ સામવિહિતં સૌરં ધામોપનીયતે ॥

ખમણ્ડલાદ્ અસૌ સૂર્યઃ સૃજત્ય્ અમૃતમ્ ઉત્તમમ્ ।
યજ્ જન્મ સર્વભૂતાનામ્ અશનાનશનાત્મનામ્ ॥

તસ્માદ્ અન્નાત્ પુનર્ યજ્ઞઃ પુનર્ અન્નં પુનઃ ક્રતુઃ ।
એવમ્ એતદ્ અનાદ્યન્તં ચક્રં સંપરિવર્તતે ॥

અનાદિર્ આત્મા સંભૂતિર્ વિદ્યતે નાન્તરાત્મનઃ ।
સમવાયી તુ પુરુષો મોહેચ્છાદ્વેષકર્મજઃ ॥

સહસ્રાત્મા મયા યો વ આદિદેવ ઉદાહૃતઃ ।
મુખબાહૂરુપજ્જાઃ સ્યુસ્ તસ્ય વર્ણા યથાક્રમમ્ ॥

પૃથિવી પાદતસ્ તસ્ય શિરસો દ્યૌર્ અજાયત ।
નસ્તઃ પ્રાણા દિશઃ શ્રોત્રાત્ સ્પર્શાદ્ વાયુર્ મુખાચ્ છિખી ॥

મનસશ્ ચન્દ્રમા જાતશ્ ચક્ષુષશ્ ચ દિવાકરઃ ।
જઘનાદ્ અન્તરિક્ષં ચ જગચ્ ચ સચરાચરમ્ ॥

યદ્ય્ એવં સ કથં બ્રહ્મન્ પાપયોનિષુ જાયતે ।
ઈશ્વરઃ સ કથં ભાવૈર્ અનિષ્ટૈઃ સંપ્રયુજ્યતે ॥

કરણૈર્ અન્વિતસ્યાપિ પૂર્વં જ્ઞાનં કથં ચ ન ।
વેત્તિ સર્વગતાં કસ્માત્ સર્વગો ઽપિ ન વેદનામ્ ॥

અન્ત્યપક્ષિસ્થાવરતાં મનોવાક્કાયકર્મજૈઃ ।
દોષૈઃ પ્રયાતિ જીવો ઽયં ભવં યોનિશતેષુ ચ ॥

અનન્તાશ્ ચ યથા ભાવાઃ શરીરેષુ શરીરિણામ્ ।
રૂપાણ્યપિ તથૈવેહ સર્વયોનિષુ દેહિનામ્ ॥

વિપાકઃ કર્મણાં પ્રેત્ય કેષાંચિદ્ ઇહ જાયતે ।
ઇહ વામુત્ર વૈકેષાં ભાવસ્ તત્ર પ્રયોજનમ્ ॥

પરદ્રવ્યાણ્ય્ અભિધ્યાયંસ્ તથાનિષ્ટાનિ ચિન્તયન્ ।
વિતથાભિનિવેશી ચ જાયતે ઽન્યાસુ યોનિષુ ॥

પુરુષો ઽનૃતવાદી ચ પિશુનઃ પરુષસ્ તથા ।
અનિબદ્ધપ્રલાપી ચ મૃગપક્ષિષુ જાયતે ॥

અદત્તાદાનનિરતઃ પરદારોપસેવકઃ ।
હિંસકશ્ ચાવિધાનેન સ્થાવરેષ્વ્ અભિજાયતે ॥

આત્મજ્ઞઃ શૌચવાન્ દાન્તસ્ તપસ્વી વિજિતેન્દ્રિયઃ ।
ધર્મકૃદ્ વેદવિદ્યાવિત્ સાત્ત્વિકો દેવયોનિતામ્ ॥

અસત્કાર્યરતો ઽધીર આરમ્ભી વિષયી ચ યઃ ।
સ રાજસો મનુષ્યેષુ મૃતો જન્માધિગચ્છતિ ॥

નિદ્રાલુઃ ક્રૂરકૃલ્ લુબ્ધો નાસ્તિકો યાચકસ્ તથા ।
પ્રમાદવાન્ ભિન્નવૃત્તો ભવેત્ તિર્યક્ષુ તામસઃ ॥

રજસા તમસા ચૈવં સમાવિષ્ટો ભ્રમન્ન્ ઇહ ।
ભાવૈર્ અનિષ્ટૈઃ સંયુક્તઃ સંસારં પ્રતિપદ્યતે ॥

મલિનો હિ યથા આદર્શો રૂપાલોકસ્ય ન ક્ષમઃ ।
તથાવિપક્વકરણ આત્મજ્ઞાનસ્ય ન ક્ષમઃ ॥

કટ્વેર્ વારૌ યથાપક્વે મધુરઃ સન્ રસો ઽપિ ન ।
પ્રાપ્યતે હ્ય્ આત્મનિ તથા નાપક્વકરણે જ્ઞતા ॥

સર્વાશ્રયાં નિજે દેહે દેહી વિન્દતિ વેદનામ્ ।
યોગી મુક્તશ્ ચ સર્વાસાં યો ન ચાપ્નોતિ વેદનામ્ ॥

આકાશમ્ એકં હિ યથા ઘટાદિષુ પૃથગ્ ભવેત્ ।
તથાત્મા એકો હ્ય્ અનેકશ્ ચ જલાધારેષ્વ્ ઇવાંશુમાન્ ॥

બ્રહ્મખાનિલતેજાંસિ જલં ભૂશ્ ચેતિ ધાતવઃ ।
ઇમે લોકા એષ ચાત્મા તસ્માચ્ ચ સચરાચરમ્ ॥

મૃદ્દણ્ડચક્રસંયોગાત્ કુમ્ભકારો યથા ઘટમ્ ।
કરોતિ તૃણમૃત્કાષ્ઠૈર્ ગૃહં વા ગૃહકારકઃ ॥

હેમમાત્રમ્ ઉપાદાય રૂપં વા હેમકારકઃ ।
નિજલાલાસમાયોગાત્ કોશં વા કોશકારકઃ ॥

કારણાન્ય્ એવમ્ આદાય તાસુ તાસ્વ્ ઇહ યોનિષુ ।
સૃજત્ય્ આત્માનમ્ આત્મા ચ સંભૂય કરણાનિ ચ ॥

મહાભૂતાનિ સત્યાનિ યથાત્માપિ તથૈવ હિ ।
કો ઽન્યથૈકેન નેત્રેણ દૃષ્ટમ્ અન્યેન પશ્યતિ ॥

વાચં વા કો વિજાનાતિ પુનઃ સંશ્રુત્ય સંશ્રુતામ્ ।
અતીતાર્થસ્મૃતિઃ કસ્ય કો વા સ્વપ્નસ્ય કારકઃ ॥

જાતિરૂપવયોવૃત્ત વિદ્યાદિભિર્ અહંકૃતઃ ।
શબ્દાદિવિષયોદ્યોગં કર્મણા મનસા ગિરા ॥

સ સંદિગ્ધમતિઃ કર્મ ફલમ્ અસ્તિ ન વેતિ વા ।
વિપ્લુતઃ સિદ્ધમ્ આત્માનમ્ અસિદ્ધો ઽપિ હિ મન્યતે ॥

મમ દારાઃ સુતામાત્યા અહમ્ એષામ્ ઇતિ સ્થિતિઃ ।
હિતાહિતેષુ ભાવેષુ વિપરીતમતિઃ સદા ॥

જ્ઞેયજ્ઞે પ્રકૃતૌ ચૈવ વિકારે ચાવિશેષવાન્ ।
અનાશકાનલાઘાત જલપ્રપતનોદ્યમી ॥

એવંવૃત્તો ઽવિનીતાત્મા વિતથાભિનિવેશવાન્ ।
કર્મણા દ્વેષમોહાભ્યામ્ ઇચ્છયા ચૈવ બધ્યતે ॥

આચાર્યોપાસનં વેદ શાસ્ત્રાર્થેષુ વિવેકિતા ।
તત્કર્મણામ્ અનુષ્ઠાનં સઙ્ગઃ સદ્ભિર્ ગિરઃ શુભાઃ ॥

સ્ત્ર્યાલોકાલમ્ભવિગમઃ સર્વભૂતાત્મદર્શનમ્ ।
ત્યાગઃ પરિગ્રહાણાં ચ જીર્ણકાષાયધારણમ્ ॥

વિષયેન્દ્રિયસંરોધસ્ તન્દ્રાલસ્યવિવર્જનમ્ ।
શરીરપરિસંખ્યાનં પ્રવૃત્તિષ્વ્ અઘદર્શનમ્ ॥

નીરજસ્તમસા સત્ત્વ શુદ્ધિર્ નિઃસ્પૃહતા શમઃ ।
એતૈર્ ઉપાયૈઃ સંશુદ્ધઃ સત્ત્વયોગ્ય્ અમૃતી ભવેત્ ॥

તત્ત્વસ્મૃતેર્ ઉપસ્થાનાત્ સત્ત્વયોગાત્ પરિક્ષયાત્ ।
કર્મણાં સંનિકર્ષાચ્ ચ સતાં યોગઃ પ્રવર્તતે ॥

શરીરસંક્ષયે યસ્ય મનઃ સત્ત્વસ્થમ્ ઈશ્વરમ્ ।
અવિપ્લુતમતિઃ સમ્યક્ સ જાતિસંસ્મરતામ્ ઇયાત્ ॥

યથા હિ ભરતો વર્ણૈર્ વર્ણયત્ય્ આત્મનસ્ તનુમ્ ।
નાનારૂપાણિ કુર્વાણસ્ તથાત્મા કર્મજાસ્ તનૂઃ ॥

કાલકર્માત્મબીજાનાં દોષૈર્ માતુસ્ તથૈવ ચ ।
ગર્ભસ્ય વૈકૃતં દૃષ્ટમ્ અઙ્ગહીનાદિ જન્મનઃ ॥

અહંકારેણ મનસા ગત્યા કર્મફલેન ચ ।
શરીરેણ ચ નાત્માયં મુક્તપૂર્વઃ કથંચન ॥

વર્ત્યાધારસ્નેહયોગાદ્ યથા દીપસ્ય સંસ્થિતિઃ ।
વિક્રિયાપિ ચ દૃષ્ટૈવમ્ અકાલે પ્રાણસંક્ષયઃ ॥

અનન્તા રશ્મયસ્ તસ્ય દીપવદ્ યઃ સ્થિતો હૃદિ ।
સિતાસિતાઃ કર્બુરૂપાઃ કપિલા નીલલોહિતાઃ ॥

ઊર્ધ્વમ્ એકઃ સ્થિતસ્ તેષાં યો ભિત્ત્વા સૂર્યમણ્ડલમ્ ।
બ્રહ્મલોકમ્ અતિક્રમ્ય તેન યાતિ પરાં ગતિમ્ ॥

યદ્ અસ્યાન્યદ્ રશ્મિશતમ્ ઊર્ધ્વમ્ એવ વ્યવસ્થિતમ્ ।
તેન દેવશરીરાણિ સધામાનિ પ્રપદ્યતે ॥

યે ઽનેકરૂપાશ્ ચાધસ્તાદ્ રશ્મયો ઽસ્ય મૃદુપ્રભાઃ ।
ઇહ કર્મોપભોગાય તૈઃ સંસરતિ સો ઽવશઃ ॥

વેદૈઃ શાસ્ત્રૈઃ સવિજ્ઞાનૈર્ જન્મના મરણેન ચ ।
આર્ત્યા ગત્યા તથાગત્યા સત્યેન હ્ય્ અનૃતેન ચ ॥

શ્રેયસા સુખદુઃખાભ્યાં કર્મભિશ્ ચ શુભાશુભૈઃ ।
નિમિત્તશાકુનજ્ઞાન ગ્રહસંયોગજૈઃ ફલૈઃ ॥

તારાનક્ષત્રસંચારૈર્ જાગરૈઃ સ્વપ્નજૈર્ અપિ ।
આકાશપવનજ્યોતિર્ જલભૂતિમિરૈસ્ તથા ॥

મન્વન્તરૈર્ યુગપ્રાપ્ત્યા મન્ત્રૌષધિફલૈર્ અપિ ।
વિત્તાત્માનં વેદ્યમાનં કારણં જગતસ્ તથા ॥

અહંકારઃ સ્મૃતિર્ મેધા દ્વેષો બુદ્ધિઃ સુખં ધૃતિઃ ।
ઇન્દ્રિયાન્તરસંચાર ઇચ્છા ધારણજીવિતે ॥

સ્વર્ગઃ સ્વપ્નશ્ ચ ભાવાનાં પ્રેરણં મનસો ગતિઃ ।
નિમેષશ્ ચેતના યત્ન આદાનં પાઞ્ચભૌતિકમ્ ॥

યત એતાનિ દૃશ્યન્તે લિઙ્ગાનિ પરમાત્મનઃ ।
તસ્માદ્ અસ્તિ પરો દેહાદ્ આત્મા સર્વગ ઈશ્વરઃ ॥

બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ સાર્થાનિ મનઃ કર્મેન્દ્રિયાણિ ચ ।
અહંકારશ્ ચ બુદ્ધિશ્ ચ પૃથિવ્યાદીનિ ચૈવ હિ ॥

અવ્યક્તમ્ આત્મા ક્ષેત્રજ્ઞઃ ક્ષેત્રસ્યાસ્ય નિગદ્યતે ।
ઈશ્રવઃ સર્વભૂતસ્થઃ સન્ન્ અસન્ સદ્ અસચ્ ચ યઃ ॥

બુદ્ધેર્ ઉત્પત્તિર્ અવ્યક્તાત્ તતો ઽહંકારસંભવઃ ।
તન્માત્રાદીન્ય્ અહંકારાદ્ એકોત્તરગુણાનિ ચ ॥

શબ્દઃ સ્પર્શશ્ ચ રૂપં ચ રસો ગન્ધશ્ ચ તદ્ગુણાઃ ।
યો યસ્માન્ નિઃસૃતશ્ ચૈષાં સ તસ્મિન્ન્ એવ લીયતે ॥

યથાત્માનં સૃજત્ય્ આત્મા તથા વઃ કથિતો મયા ।
વિપાકાત્ ત્રિપ્રકારાણાં કર્મણામ્ ઈશ્વરો ઽપિ સન્ ॥

સત્ત્વં રજસ્ તમશ્ ચૈવ ગુણાસ્ તસ્યૈવ કીર્તિતાઃ ।
રજસ્તમોભ્યામ્ આવિષ્ટશ્ ચક્રવદ્ ભ્રામ્યતે હ્ય્ અસૌ ॥

અનાદિર્ આદિમાંશ્ ચૈવ સ એવ પુરુષઃ પરઃ ।
લિઙ્ગેન્દ્રિયગ્રાહ્યરૂપઃ સવિકાર ઉદાહૃતઃ ॥

પિતૃયાનો ઽજવીથ્યાશ્ ચ યદ્ અગસ્ત્યસ્ય ચાન્તરમ્ ।
તેનાગ્નિહોત્રિણો યાન્તિ સ્વર્ગકામા દિવં પ્રતિ ॥

યે ચ દાનપરાઃ સમ્યગ્ અષ્ટાભિશ્ ચ ગુણૈર્ યુતાઃ ।
તે ઽપિ તેનૈવ માર્ગેણ સત્યવ્રતપરાયણાઃ ॥

તત્રાષ્ટાશીતિસાહસ્ર મુનયો ગૃહમેધિનઃ ।
પુનરાવર્તિનો બીજ ભૂતા ધર્મપ્રવર્તકાઃ ॥

સપ્તર્ષિનાગવીથ્યન્તર્ દેવલોકં સમાશ્રિતાઃ ।
તાવન્ત એવ મુનયઃ સર્વારમ્ભવિવર્જિતાઃ ॥

તપસા બ્રહ્મચર્યેણ સઙ્ગત્યાગેન મેધયા ।
તત્ર ગત્વાવતિષ્ઠન્તે યાવદ્ આભૂતસંપ્લવમ્ ॥

યતો વેદાઃ પુરાણાનિ વિદ્યોપનિષદસ્ તથા ।
શ્લોકા સૂત્રાણિ ભાષ્યાણિ યચ્ ચ કિંચન વાઙ્મયમ્ ॥

વેદાનુવચનં યજ્ઞો બ્રહ્મચર્યં તપો દમઃ ।
શ્રદ્ધોપવાસઃ સ્વાતન્ત્ર્યમ્ આત્મનો જ્ઞાનહેતવઃ ॥

સ હ્ય્ આશ્રમૈર્ વિજિજ્ઞાસ્યઃ સમસ્તૈર્ એવમ્ એવ તુ ।
દ્રષ્ટવ્યસ્ ત્વ્ અથ મન્તવ્યઃ શ્રોતવ્યશ્ ચ દ્વિજાતિભિઃ ॥

ય એનમ્ એવં વિન્દન્તિ ય વારણ્યકમ્ આશ્રિતાઃ ।
ઉપાસતે દ્વિજાઃ સત્યં શ્રદ્ધયા પરયા યુતાઃ ॥

ક્રમાત્ તે સંભવન્ત્ય્ અર્ચિર્ અહઃ શુક્લં તથોત્તરમ્ ।
અયનં દેવલોકં ચ સવિતારં સવૈદ્યુતમ્ ॥

તતસ્ તાન્ પુરુષો ઽભ્યેત્ય માનસો બ્રહ્મલૌકિકાન્ ।
કરોતિ પુનરાવૃત્તિસ્ તેષામ્ ઇહ ન વિદ્યતે ॥

યજ્ઞેન તપસા દાનૈર્ યે હિ સ્વર્ગજિતો નરાઃ ।
ધૂમં નિશાં કૃષ્ણપક્ષં દક્ષિણાયનમ્ એવ ચ ॥

પિતૃલોકં ચન્દ્રમસં વાયું વૃષ્ટિં જલં મહીમ્ ।
ક્રમાત્ તે સંભવન્તીહ પુનર્ એવ વ્રજન્તિ ચ ॥

એતદ્ યો ન વિજાનાતિ માર્ગદ્વિતયમ્ આત્મવાન્ ।
દન્દશૂકઃ પતઙ્ગો વા ભવેત્ કીટો ઽથ વા કૃમિઃ ॥

ઊરુસ્થોત્તાનચરણઃ સવ્યે ન્યસ્યોત્તરં કરમ્ ।
ઉત્તાનં કિંચિદ્ ઉન્નામ્ય મુખં વિષ્ટભ્ય ચોરસા ॥

નિમીલિતાક્ષઃ સત્ત્વસ્થો દન્તૈર્ દન્તાન્ અસંસ્પૃશન્ ।
તાલુસ્થાચલજિહ્વશ્ ચ સંવૃતાસ્યઃ સુનિશ્ચલઃ ॥

સંનિરુધ્યેન્દ્રિયગ્રામં નાતિનીચોચ્છ્રિતાસનઃ ।
દ્વિગુણં ત્રિગુણં વાપિ પ્રાણાયામમ્ ઉપક્રમેત્ ॥

તતો ધ્યેયઃ સ્થિતો યો ઽસૌ હૃદયે દીપવત્ પ્રભુઃ ।
ધારયેત્ તત્ર ચાત્માનં ધારણાં ધારયન્ બુધઃ ॥

અન્તર્ધાનં સ્મૃતિઃ કાન્તિર્ દૃષ્ટિઃ શ્રોત્રજ્ઞતા તથા ।
નિજં શરીરમ્ ઉત્સૃજ્ય પરકાયપ્રવેશનમ્ ॥

અર્થાનાં છન્દતઃ સૃષ્ટિર્ યોગસિદ્ધેર્ હિ લક્ષણમ્ ।
સિદ્ધે યોગે ત્યજન્ દેહમ્ અમૃતત્વાય કલ્પતે ॥

અથ વાપ્ય્ અભ્યસન્ વેદં ન્યસ્તકર્મા વને વસન્ ।
અયાચિતાશી મિતભુક્ પરાં સિદ્ધિમ્ અવાપ્નુયાત્ ॥

ન્યાયાગતધનસ્ તત્ત્વ જ્ઞાનનિષ્ઠો ઽતિથિપ્રિયઃ ।
શ્રાધકૃત્ સત્યવાદી ચ ગૃહસ્થો ઽપિ હિ મુચ્યતે ॥

મહાપાતકજાન્ ઘોરાન્ નરકાન્ પ્રાપ્ય દારુણાન્ ।
કર્મક્ષયાત્ પ્રજાયન્તે મહાપાતકિનસ્ ત્વ્ ઇહ ॥

મૃગાશ્વસૂકરોષ્ટ્રાણાં બ્રહ્મહા યોનિમ્ ઋચ્છતિ ।
ખરપુલ્કસવેનાનાં સુરાપો નાત્ર સંશયઃ ॥

કૃમિકીટપતઙ્ગત્વં સ્વર્ણહારી સમાપ્નુયાત્ ।
તૃણગુલ્મલતાત્વં ચ ક્રમશો ગુરુતલ્પગઃ ॥

બ્રહ્મહા ક્ષયરોગી સ્યાત્ સુરાપઃ શ્યાવદન્તકઃ ।
હેમહારી તુ કુનખી દુશ્ચર્મા ગુરુતલ્પગઃ ॥

યો યેન સંવસત્ય્ એષાં સ તલ્લિઙ્ગો ઽભિજાયતે ।
અન્નહર્તામયાવી સ્યાન્ મૂકો વાગપહારકઃ ॥

ધાન્યમિશ્રો ઽતિરિક્તાઞ્ગઃ પિશુનઃ પૂતિનાસિકઃ ।
તૈલહૃત્ તૈલપાયી સ્યાત્ પૂતિવક્ત્રસ્ તુ સૂચકઃ ॥

પરસ્ય યોષિતં હૃત્વા બ્રહ્મસ્વમ્ અપહૃત્ય ચ ।
અરણ્યે નિર્જલે દેશે ભવતિ બ્રહ્મરાક્ષસઃ ॥

હીનજાતૌ પ્રજાયેત પરરત્નાપહારકઃ ।
પત્રશાકં શિખી હત્વા ગન્ધાન્ છુચ્છુન્દરી શુભાન્ ॥

મૂષકો ધાન્યહારી સ્યાદ્ યાનમ્ ઉષ્ટ્રઃ કપિઃ ફલમ્ ।
જલં પ્લવઃ પયઃ કાકો ગૃહકારી હ્ય્ ઉપસ્કરમ્ ॥

મધુ દંશઃ પલં ગૃધ્રો ગાં ગોધાગ્નિં બકસ્ તથા ।
શ્વિત્રી વસ્ત્રં શ્વા રસં તુ ચીરી લવણહારકઃ ॥

પ્રદર્શનાર્થમ્ એતત્ તુ મયોક્તં સ્તેયકર્મણિ ।
દ્રવ્યપ્રકારા હિ યથા તથૈવ પ્રાણિજાતયઃ ॥

યથાકર્મ ફલં પ્રાપ્ય તિર્યક્ત્વં કાલપર્યયાત્ ।
જાયન્તે લક્ષણભ્રષ્ટા દરિદ્રાઃ પુરુષાધમાઃ ॥

તતો નિષ્કલ્મષીભૂતાઃ કુલે મહતિ ભોગિનઃ ।
જાયન્તે વિદ્યયોપેતા ધનધાન્યસમન્વિતાઃ ॥

વિહિતસ્યાનનુષ્ઠાનાન્ નિન્દિતસ્ય ચ સેવનાત્ ।
અનિગ્રહાચ્ ચેન્દ્રિયાણાં નરઃ પતનમ્ ઋચ્છતિ ॥

તસ્માત્ તેનેહ કર્તવ્યં પ્રાયશ્ચિત્તં વિશુદ્ધયે ।
એવમ્ અસ્યાન્તરાત્મા ચ લોકશ્ ચૈવ પ્રસીદતિ ॥

પ્રાયશ્ચિત્તમ્ અકુર્વાણાઃ પાપેષુ નિરતા નરાઃ ।
અપશ્ચાત્તાપિનઃ કષ્ટાન્ નરકાન્ યાન્તિ દારુણાન્ ॥

તામિસ્રં લોહશઙ્કું ચ મહાનિરયશાલ્મલી ।
રૌરવં કુડ્મલં પૂતિ મૃત્તિકં કાલસૂત્રકમ્ ॥

સંઘાતં લોહિતોદં ચ સવિષં સંપ્રપાતનમ્ ।
મહાનરકકાકોલં સંજીવનમહાપથમ્ ॥

અવીચિમ્ અન્ધતામિસ્રં કુમ્ભીપાકં તથૈવ ચ ।
અસિપત્રવનં ચૈવ તાપનં ચૈકવિંશકમ્ ॥

મહાપાતકજૈર્ ઘોરૈર્ ઉપપાતકજૈસ્ તથા ।
અન્વિતા યાન્ત્ય્ અચરિત પ્રાયશ્ચિત્તા નરાધમાઃ ॥

પ્રાયશ્ચિત્તૈર્ અપૈત્ય્ એનો યદ્ અજ્ઞાનકૃતં ભવેત્ ।
કામતો વ્યવહાર્યસ્ તુ વચનાદ્ ઇહ જાયતે ॥

બ્રહ્મહા મદ્યપઃ સ્તેનસ્ તથૈવ ગુરુતલ્પગઃ ।
એતે મહાપાતકિનો યશ્ ચ તૈઃ સહ સંવસેત્ ॥

ગુરૂણામ્ અધ્યધિક્ષેપો વેદનિન્દા સુહૃદ્વધઃ ।
બ્રહ્મહત્યાસમં જ્ઞેયમ્ અધીતસ્ય ચ નાશનમ્ ॥

નિષિદ્ધભક્ષણં જૈહ્મ્યમ્ ઉત્કર્ષે ચ વચો ઽનૃતમ્ ।
રજસ્વલામુખાસ્વાદઃ સુરાપાનસમાનિ તુ ॥

અશ્વરત્નમનુષ્યસ્ત્રી ભૂધેનુહરણં તથા ।
નિક્ષેપસ્ય ચ સર્વં હિ સુવર્ણસ્તેયસમ્મિતમ્ ॥

સખિભાર્યાકુમારીષુ સ્વયોનિષ્વ્ અન્ત્યજાસુ ચ ।
સગોત્રાસુ સુતન્ત્રીષુ ગુરુતલ્પસમં સ્મૃતમ્ ॥

પિતુઃ સ્વસારં માતુશ્ ચ મતુલાનીં સ્નુષામ્ અપિ ।
માતુઃ સપત્નીં ભગિનીમ્ આચાર્યતનયાં તથા ॥

આચાર્યપત્નીં સ્વસુતાં ગચ્છંસ્ તુ ગુરુતલ્પગઃ ।
લિઙ્ગં છિત્ત્વા વધસ્ તસ્ય સકામાયાઃ સ્ત્રિયા અપિ ॥

ગોવધો વ્રાત્યતા સ્તેયમ્ ઋણાનાં ચાનપાક્રિયા ।
અનાહિતાગ્નિતાપણ્ય વિક્રયઃ પરિદેવનમ્ ॥

ભૃતાદ્ અધ્યયનાદાનં ભૃતકાધ્યાપનં તથા ।
પારદાર્યં પારિવિત્ત્યં વાર્ધુષ્યં લવણક્રિયા ॥

સ્ત્રીશૂદ્રવિટ્ક્ષત્રવધો નિન્દિતાર્થોપજીવનમ્ ।
નાસ્તિક્યં વ્રતલોપશ્ ચ સુતાનાં ચૈવ વિક્રયઃ ॥

ધાન્યકુપ્યપશુસ્તેયમ્ અયાજ્યાનાં ચ યાજનમ્ ।
પિતૃમાતૃસુતત્યાગસ્ તડાગારામવિક્રયઃ ॥

કન્યાસંદૂષણં ચૈવ પરિવિન્દકયાજનમ્ ।
કન્યાપ્રદાનં તસ્યૈવ કૌટિલ્યં વ્રતલોપનમ્ ॥

આત્મનો ઽર્થે ક્રિયારમ્ભો મદ્યપસ્ત્રીનિષેવણમ્ ।
સ્વાધ્યાયાગ્નિસુતત્યાગો બાન્ધવત્યાગ એવ ચ ॥

ઇન્ધનાર્થં દ્રુમછેદઃ સ્ત્રીહિંસાઉષધજીવનમ્ ।
હિંસ્રયન્ત્રવિધાનં ચ વ્યસનાન્ય્ આત્મવિક્રયઃ ॥

શૂદ્રપ્રેષ્યં હીનસખ્યં હીનયોનિનિષેવણમ્ ।
તથૈવાનાશ્રમે વાસઃ પરાન્નપરિપુષ્ટતા ॥

અસચ્છાસ્ત્રાધિગમનમ્ આકરેષ્વ્ અધિકારિતા ।
ભાર્યાયા વિક્રયશ્ ચૈષામ્ એકૈકમ્ ઉપપાતકમ્ ॥

શિરઃકપાલી ધ્વજવાન્ ભિક્ષાશી કર્મ વેદયન્ ।
બ્રહ્મહા દ્વાદશાબ્દાનિ મિતભુક્ શુદ્ધિમ્ આપ્નુયાત્ ॥

બ્રાહ્મણસ્ય પરિત્રાણાદ્ ગવાં દ્વાદશકસ્ય ચ ।
તથાશ્વમેધાવભૃથ સ્નાનાદ્ વા શુદ્ધિમ્ આપ્નુયાત્ ॥

દીર્ઘતીવ્રામયગ્રસ્તં બ્રાહ્મણં ગામ્ અથાપિ વા ।
દૃષ્ટ્વા પથિ નિરાતઙ્કં કૃત્વા તુ બ્રહ્મહા શુચિઃ ॥

આનીય વિપ્રસર્વસ્વં હૃતં ઘાતિત એવ વા ।
તન્નિમિત્તં ક્ષતઃ શસ્ત્રૈર્ જીવન્ન્ અપિ વિશુધ્યતિ ॥

લોમભ્યઃ સ્વાહેત્ય્ એવં હિ લોમપ્રભૃતિ વૈ તનુમ્ ।
મજ્જાન્તાં જુહુયાદ્ વાપિ મન્ત્રૈર્ એભિર્ યથાક્રમમ્ ॥

સંગ્રામે વા હતો લક્ષ્ય ભૂતઃ શુદ્ધિમ્ અવાપ્નુયાત્ ।
મૃતકલ્પઃ પ્રહારાર્તો જીવન્ન્ અપિ વિશુધ્યતિ ॥

અરણ્યે નિયતો જપ્ત્વા ત્રિર્ વૈ વેદસ્ય સંહિતામ્ ।
શુધ્યેત વા મિતાશિત્વાત્ પ્રતિસ્રોતઃ સરસ્વતીમ્ ॥

પાત્રે ધનં વા પર્યાપ્તં દત્ત્વા શુદ્ધિમ્ અવાપ્નુયાત્ ।
આદાતુશ્ ચ વિશુદ્ધ્યર્થમ્ ઇષ્ટૈર્ વૈશ્વાનરી સ્મૃતા ॥

યાગસ્થક્ષત્રવિડ્ઘાતી ચરેદ્ બ્રહ્મહણિ વ્રતમ્ ।
ગર્ભહા ચ યથાવર્ણં તથાત્રેયીનિષૂદકઃ ॥

ચરેદ્ વ્રતમ્ અહત્વાપિ ઘાતાર્થં ચેત્ સમાગતઃ ।
દ્વિગુણં સવનસ્થે તુ બ્રાહ્મણે વ્રતમ્ આદિશેત્ ॥

સુરામ્બુઘૃતગોમૂત્ર પયસામ્ અગ્નિસંનિભમ્ ।
સુરાપો ઽન્યતમં પીત્વા મરણાચ્ છુદ્ધિમ્ ઋચ્છતિ ॥

વાલવાસા જટી વાપિ બ્રહ્મહત્યાવ્રતં ચરેત્ ।
પિણ્યાકં વા કણાન્ વાપિ ભક્ષયેત્ ત્રિસમા નિશિ ॥

અજ્ઞાનાત્ તુ સુરાં પીત્વા રેતો વિણ્મૂત્રમ્ એવ ચ ।
પુનઃ સંસ્કારમ્ અર્હન્તિ ત્રયો વર્ણા દ્વિજાતયઃ ॥

પતિલોકં ન સા યાતિ બ્રાહ્મણી યા સુરાં પિબેત્ ।
ઇહૈવ સા શુની ગૃધ્રી સૂકરી ચોપજાયતે ॥

બ્રાહ્મણસ્વર્ણહારી તુ રાજ્ઞે મુસલમ્ અર્પયેત્ ।
સ્વકર્મ વ્યાખ્યાયંસ્ તેન હતો મુક્તો ઽપિ વાશુચિઃ ॥

અનિવેદ્ય નૃપે શુધ્યેત્ સુરાપવ્રતમ્ આચરન્ ।
આત્મતુલ્યં સુવર્ણં વા દદ્યાદ્ વા વિપ્રતુષ્ટિકૃત્ ॥

તપ્તે ઽયઃશયને સાર્ધમ્ આયસ્યા યોષિતા સ્વપેત્ ।
ગૃહીત્વોત્કૃત્ત્ય વૃષણૌ નૈરૃત્યાં ચોત્સૃજેત્ તનુમ્ ॥

પ્રાજાપત્યં ચરેત્ કૃચ્છ્રં સમા વા ગુરુતલ્પગઃ ।
ચાન્દ્રાયણં વા ત્રીન્ માસાન્ અભ્યસેદ્ વેદસંહિતામ્ ॥

એભિસ્ તુ સંવસેદ્ યો વૈ વત્સરં સો ઽપિ તત્સમઃ ।
કન્યાં સમુદ્વહેદ્ એષાં સોપવાસામ્ અકિંચનામ્ ॥

ચાન્દ્રાયણં ચરેત્ સર્વાન્ અવકૃષ્ટાન્ નિહત્ય તુ ।
શૂદ્રો ઽધિકારહીનોપિ કાલેનાનેન શુધ્યતિ ॥

પઞ્ચગવ્યં પિબેદ્ ગોઘ્નો માસમ્ આસીત સંયતઃ ।
ગોષ્ઠેશયો ગોઽનુગામી ગોપ્રદાનેન શુધ્યતિ ॥

કૃચ્છ્રં ચૈવાતિકૃચ્છ્રં ચ ચરેદ્ વાપિ સમાહિતઃ ।
દદ્યાત્ ત્રિરાત્રં ચોપોષ્ય વૃષભૈકાદશાસ્ તુ ગાઃ ॥

ઉપપાતકશુદ્ધિઃ સ્યાદ્ એવં ચાન્દ્રાયણેન વા ।
પયસા વાપિ માસેન પરાકેણાથ વા પુનઃ ॥

ઋષભૈકસહસ્રા ગા દદ્યાત્ ક્ષત્રવધે પુમાન્ ।
બ્રહ્મહત્યાવ્રતં વાપિ વત્સરત્રિતયં ચરેત્ ॥

વૈશ્યહાબ્દં ચરેદ્ એતદ્ દદ્યાદ્ વૈકશતં ગવામ્ ।
ષણ્માસાચ્ છૂદ્રહાપ્ય્ એતદ્ ધેનુર્ દદ્યાદ્ દશાથ વા ॥

દુર્વૃત્તબ્રહ્મવિટ્ક્ષત્ર શૂદ્રયોષાઃ પ્રમાપ્ય તુ ।
દૃતિં ધનુર્ બસ્તમ્ અવિં ક્રમાદ્ દદ્યાદ્ વિશુદ્ધયે ॥

અપ્રદુષ્ટાં સ્ત્રિયં હત્વા શૂદ્રહત્યાવ્રતં ચરેત્ ।
અસ્થિમતાં સહસ્રં તુ તથાનસ્થિમતામ્ અનઃ ॥

માર્જારગોધાનકુલ મણ્ડૂકાંશ્ ચ પતત્રિણઃ ।
હત્વા ત્ર્યહં પિબેત્ ક્ષીરં કૃચ્છ્રં વા પાદિકં ચરેત્ ॥

ગજે નીલવૃષાઃ પઞ્ચ શુકે વત્સો દ્વિહાયનઃ ।
ખરાજમેષેષુ વૃષો દેયઃ ક્રૌઞ્ચે ત્રિહાયનઃ ॥

હંસશ્યેનકપિક્રવ્યાજ્ જલસ્થલશિખણ્ડિનઃ ।
ભાસં ચ હત્વા દદ્યાદ્ ગામ્ અક્રવ્યાદસ્ તુ વત્સિકામ્ ॥

ઉરગેષ્વ્ આયસો દણ્ડઃ પણ્ડકે ત્રપુ સીસકમ્ ।
કોલે ઘૃતઘટો દેય ઉષ્ટ્રે ગુઞ્જા હયે ઽંશુકમ્ ॥

તિત્તિરૌ તુ તિલદ્રોણં ગજાદીનામ્ અશક્નુવન્ ।
દાનં દાતું ચરેત્ કૃચ્છ્રમ્ એકૈકસ્ય વિશુદ્ધયે ॥

ફલપુષ્પાન્નરસજ સત્ત્વઘાતે ઘૃતાશનમ્ ।
કિંચિત્ સાસ્થિવધે દેયં પ્રાણાયામસ્ ત્વ્ અનસ્થિકે ॥

વૃક્ષગુલ્મલતાવીરુ ચ્છેદને જપ્યમ્ ઋક્શતમ્ ।
સ્યાદ્ ઓષધિવૃથાછેદે ક્ષીરાશી ગોઽનુગો દિનમ્ ॥

પુંશ્ચલીવાનરખરૈર્ દષ્ટશ્વોષ્ટ્રાદિવાયસૈઃ ।
પ્રાણાયામં જલે કૃત્વા ઘૃતં પ્રાશ્ય વિશુધ્યતિ ॥

યન્ મે ઽદ્ય રેત ઇત્યાભ્યાં સ્કન્નં રેતો ઽભિમન્ત્રયેત્ ।
સ્તનાન્તરં ભ્રુવોર્ મધ્યં તેનાનામિકયા સ્પૃશેત્ ॥

મયિ તેજ ઇતિ છાયાં સ્વાં દૃષ્ટ્વામ્બુગતાં જપેત્ ।
સાવિત્રીમ્ અશુચૌ દૃષ્ટે ચાપલ્યે ચાનૃતે ઽપિ ચ ॥

અવકીર્ણી ભવેદ્ ગત્વા બ્રહ્મચારી તુ યોષિતમ્ ।
ગર્દભં પશુમ્ આલભ્ય નૈરૃતં સ વિશુધ્યતિ ॥

ભૈક્ષાગ્નિકાર્યે ત્યક્ત્વા તુ સપ્તરાત્રમ્ અનાતુરઃ ।
કામાવકીર્ણ ઇત્ય્ આભ્યાં જુહુયાદ્ આહુતિદ્વયમ્ ॥

ઉપસ્થાનં તતઃ કુર્યાત્ સં મા સિંચન્ત્વ્ અનેન તુ ।
મધુમાંસાશને કાર્યઃ કૃચ્છ્રઃ શેષવ્રતાનિ ચ ॥

પ્રતિકૂલં ગુરોઃ કૃત્વા પ્રસાદ્યૈવ વિશુધ્યતિ ।
કૃચ્છ્રત્રયં ગુરુઃ કુર્યાન્ મ્રિયતે પ્રહિતો યદિ ॥

ક્રિયમાણોપકારે તુ મૃતે વિપ્રે ન પાતકમ્ ।
વિપાકે ગોવૃષાણાં તુ ભેષજાગ્નિક્રિયાસુ ચ ॥

મિથ્યાભિશંસિનો દોષો દ્વિઃ સમો ભૂતવાદિનઃ ।
મિથ્યાભિશસ્તદોષં ચ સમાદત્તે મૃષા વદન્ ॥

મહાપાપોપપાપાભ્યાં યો ઽભિશંસેન્ મૃષા પરમ્ ।
અબ્ભક્ષો માસમ્ આસીત સ જાપી નિયતેન્દ્રિયઃ ॥

અભિશસ્તો મૃષા કૃચ્છ્રં ચરેદ્ આગ્નેયમ્ એવ વા ।
નિર્વપેત્ તુ પુરોડાશં વાયવ્યં પશુમ્ એવ વા ॥

અનિયુક્તો ભ્રાતૃજાયાં ગચ્છંશ્ ચાન્દ્રાયણં ચરેત્ ।
ત્રિરાત્રાન્તે ઘૃતં પ્રાશ્ય ગત્વોદક્યાં વિશુધ્યતિ ॥

ત્રીન્ કૃચ્છ્રાન્ આચરેદ્ વ્રાત્ય યાજકો ઽભિચરન્ન્ અપિ ।
વેદપ્લાવી યવાશ્ય્ અબ્દં ત્યક્ત્વા ચ શરણાગતમ્ ॥

ગોષ્ઠે વસન્ બ્રહ્મચારી માસમ્ એકં પયોવ્રતમ્ ।
ગાયત્રીજપ્યનિરતઃ શુધ્યતે ઽસત્પ્રતિગ્રહાત્ ॥

પ્રાણાયામી જલે સ્નાત્વા ખરયાનોષ્ટ્રયાનગઃ ।
નગ્નઃ સ્નાત્વા ચ ભુક્ત્વા ચ ગત્વા ચૈવ દિવા સ્ત્રિયમ્ ॥

ગુરું હુંકૃત્ય ત્વંકૃત્ય વિપ્રં નિર્જિત્ય વાદતઃ ।
બદ્ધ્વા વા વાસસા ક્ષિપ્રં પ્રસાદ્યોપવસેદ્ દિનમ્ ॥

વિપ્રદણ્ડોદ્યમે કૃચ્છ્રસ્ ત્વ્ અતિકૃચ્છ્રો નિપાતને ।
કૃચ્છ્રાતિકૃચ્છ્રો ઽસૃક્પાતે કૃચ્છ્રો ઽભ્યન્તરશોણિતે ॥

દેશં કાલં વયઃ શક્તિં પાપં ચાવેક્ષ્ય યત્નતઃ ।
પ્રાયશ્ચિત્તં પ્રકલ્પ્યં સ્યાદ્ યત્ર ચોક્તા ન નિષ્કૃતિઃ ॥

દાષીકુમ્ભં બહિર્ગ્રામાન્ નિનયેરન્ સ્વબાન્ધવાઃ ।
પતિતસ્ય બહિઃ કુર્યુઃ સર્વકાર્યેષુ ચૈવ તમ્ ॥

ચરિતવ્રત આયાતે નિનયેરન્ નવં ઘટમ્ ।
જુગુપ્સેરન્ ન ચાપ્ય્ એનં સંવસેયુશ્ ચ સર્વશઃ ॥

પતિતાનામ્ એષ એવ વિધિઃ સ્ત્રીણાં પ્રકીર્તિતઃ ।
વાસો ગૃહાન્તકે દેયમ્ અન્નં વાસઃ સરક્ષણમ્ ॥

નીચાભિગમનં ગર્ભ પાતનં ભર્તૃહિંસનમ્ ।
વિશેષપતનીયાનિ સ્ત્રીમામ્ એતાન્ય્ અપિ ધ્રુવમ્ ॥

શરણાગતબાલસ્ત્રી હિંસકાન્ સંવસેન્ ન તુ ।
ચીર્ણવ્રતાન્ અપિ સતઃ કૃતઘ્નસહિતાન્ ઇમાન્ ॥

ઘટે ઽપવર્જિતે જ્ઞાતિ મધ્યસ્થો યવસં ગવામ્ ।
સ દદ્યાત્ પ્રથમં ગોભિઃ સત્કૃતસ્ય હિ સત્ક્રિયા ॥

વિખ્યાતદોષઃ કુર્વીત પર્ષદો ઽનુમતં વ્રતમ્ ।
અનભિખ્યાતદોષસ્ તુ રહસ્યં વ્રતમ્ આચરેત્ ॥

ત્રિરાત્રોપોષિતો જપ્ત્વા બ્રહ્મહા ત્વ્ અઘમર્ષણમ્ ।
અન્તર્જલે વિશુધ્યેત દત્ત્વા ગાં ચ પયસ્વિનામ્ ॥

લોમભ્યઃ સ્વાહેત્ય્ અથ વા દિવસં મારુતાશનઃ ।
જલે સ્થિત્વાભિજુહુયાચ્ ચત્વારિંશદ્ઘૃતાહુતીઃ ॥

ત્રિરાત્રોપોષિતો હુત્વા કૂષ્માણ્ડીભિર્ ઘૃતં શુચિઃ ।
બ્રાહ્મણસ્વર્ણહારી તુ રુદ્રજાપી જલે સ્થિતઃ ॥

સહસ્રશીર્ષાજાપી તુ મુચ્યતે ગુરુતલ્પગઃ ।
ગૌર્ દેયા કર્મણો ઽસ્યાન્તે પૃથગ્ એભિઃ પયસ્વિની ॥

પ્રાણાયામશતં કાર્યં સર્વપાપાપનુત્તયે ।
ઉપપાતકજાતાનામ્ અનાદિષ્ટસ્ય ચૈવ હિ ॥

ઓંકારાભિષ્ટુતં સોમ સલિલં પાવનં પિબેત્ ।
કૃત્વા હિ રેતોવિણ્મૂત્ર પ્રાશનં તુ દ્વિજોત્તમઃ ॥

નિશાયાં વા દિવા વાપિ યદ્ અજ્ઞાનકૃતં ભવેત્ ।
ત્રૈકાલ્યસંધ્યાકરણાત્ તત્ સર્વં વિપ્રણશ્યતિ ॥

શુક્રિયારણ્યકજપો ગાયત્ર્યાશ્ ચ વિશેષતઃ ।
સર્વપાપહરા હ્ય્ એતે રુદ્રૈકાદશિની તથા ॥

યત્ર યત્ર ચ સંકીર્ણમ્ આત્માનં મન્યતે દ્વિજઃ ।
તત્ર તત્ર તિલૈર્ હોમો ગાયત્ર્યા વાચનં તથા ॥

વેદાભ્યાસરતં ક્ષાન્તં પઞ્ચયજ્ઞક્રિયાપરમ્ ।
ન સ્પૃશન્તીહ પાપાનિ મહાપાતકજાન્ય્ અપિ ॥

વાયુભક્ષો દિવા તિષ્ઠન્ રાત્રિં નીત્વાપ્સુ સૂર્યદૃક્ ।
જપ્ત્વા સહસ્રં ગાયત્ર્યાઃ શુધ્યેદ્ બ્રહ્મવધાદ્ ઋતે ॥

બ્રહ્મચર્યં દયા ક્ષાન્તિર્ દાનં સત્યમ્ અકલ્કતા ।
અહિંસા સ્તેયમાધુર્યે દમશ્ ચેતિ યમાઃ સ્મૃતાઃ ॥

સ્નાનં મૌનોપવાસેજ્યા સ્વાધ્યાયોપસ્થનિગ્રહાઃ ।
નિયમા ગુરુશુશ્રૂષા શૌચાક્રોધાપ્રમાદતા ॥

ગોમૂત્રં ગોમયં ક્ષીરં દધિ સર્પિઃ કુશોદકમ્ ।
જગ્ધ્વા પરે ઽહ્ન્ય્ ઉપવસેત્ કૃચ્છ્રં સાન્તપનં ચરેત્ ॥

પૃથક્સાન્તપનદ્રવ્યૈઃ ષડહઃ સોપવાસકઃ ।
સપ્તાહેન તુ કૃચ્છ્રો ઽયં મહાસાન્તપનઃ સ્મૃતઃ ॥

પર્ણોદુમ્બરરાજીવ બિલ્વપત્રકુશોદકૈઃ ।
પ્રત્યેકં પ્રત્યહં પીતૈઃ પર્ણકૃચ્છ્ર ઉદાહૃતઃ ॥

તપ્તક્ષીરઘૃતામ્બૂનામ્ એકૈકં પ્રત્યહં પિબેત્ ।
એકરાત્રોપવાસશ્ ચ તપ્તકૃચ્છ્ર ઉદાહૃતઃ ॥

એકભક્તેન નક્તેન તથૈવાયાચિતેન ચ ।
ઉપવાસેન ચૈવાયં પાદકૃચ્છ્રઃ પ્રકીર્તિતઃ ॥

યથાકથંચિત્ ત્રિગુણઃ પ્રાજાપત્યો ઽયમ્ ઉચ્યતે ।
અયમ્ એવાતિકૃચ્છ્રઃ સ્યાત્ પાણિપૂરાન્નભોજનઃ ॥

કૃચ્છ્રાતિકૃચ્છ્રઃ પયસા દિવસાનેકવિંશતિમ્ ।
દ્વાદશાહોપવાસેન પરાકઃ પરિકીર્તિતઃ ॥

પિણ્યાકાચામતક્રામ્બુ સક્તૂનાં પ્રતિવાસરમ્ ।
એકરાત્રોપવાસશ્ ચ કૃચ્છ્રઃ સૌમ્યો ઽયમ્ ઉચ્યતે ॥

એષાં ત્રિરાત્રમ્ અભ્યાસાદ્ એકૈકસ્ય યથાક્રમમ્ ।
તુલાપુરુષ ઇત્ય્ એષ જ્ઞેયઃ પઞ્ચદશાહિકઃ ॥

તિથિવૃદ્ધ્યા ચરેત્ પિણ્ડાન્ શુક્લે શિખ્યણ્ડસમ્મિતાન્ ।
એકૈકં હ્રાસયેત્ કૃષ્ને પિણ્ડં ચાન્દ્રાયણં ચરન્ ॥

યથાકથંચિત્ પિણ્ડાનાં ચત્વારિંશચ્ છતદ્વયમ્ ।
માસેનૈવોપભુઞ્જીત ચાન્દ્રાયણમ્ અથાપરમ્ ॥

કુર્યાત્ ત્રિષવણસ્નાયી કૃચ્છ્રં ચાન્દ્રાયણં તથા ।
પવિત્રાણિ જપેત્ પિણ્ડાન્ ગાયત્ર્યા ચાભિમન્ત્રયેત્ ॥

અનાદિષ્ટેષુ પાપેષુ શુદ્ધિશ્ ચાન્દ્રાયણેન ચ ।
ધર્માર્થં યશ્ ચરેદ્ એતચ્ ચન્દ્રસ્યૈતિ સલોકતામ્ ॥

કૃચ્છ્રકૃદ્ ધર્મકામસ્ તુ મહતીં શ્રિયમ્ આપ્નુયાત્ ।
યથા ગુરુક્રતુફલં પ્રાપ્નોતિ સુસમાહિતઃ ॥

શ્રુત્વૈતાન્ ઋષયો ધર્માન્ યાજ્ઞવલ્ક્યેન ભાષિતાન્ ।
ઇદમ્ ઊચુર્ મહાત્માનં યોગીન્દ્રમ્ અમિતૌજસમ્ ॥

ય ઇદં ધારયિષ્યન્તિ ધર્મશાસ્ત્રમ્ અતન્દ્રિતાઃ ।
ઇહ લોકે યશઃ પ્રાપ્ય તે યાસ્યન્તિ ત્રિવિષ્ટપમ્ ॥

વિદ્યાર્થી પ્રાપ્નુયાદ્ વિદ્યાં ધનકામો ધનં તથા ।
આયુષ્કામસ્ તથૈવાયુઃ શ્રીકામો મહતીં શ્રિયમ્ ॥

શ્લોકત્રયમ્ અપિ હ્ય્ અસ્માદ્ યઃ શ્રાદ્ધે શ્રાવયિષ્યતિ ।
પિતૄણાં તસ્ય તૃપ્તિઃ સ્યાદ્ અક્ષય્યા નાત્ર સંશયઃ ॥

બ્રાહ્મણઃ પાત્રતાં યાતિ ક્ષત્રિયો વિજયી ભવેત્ ।
વૈશ્યશ્ ચ ધાન્યધનવાન્ અસ્ય શાસ્ત્રસ્ય ધારણાત્ ॥

ય ઇદં શ્રાવયેદ્ વિદ્વાન્ દ્વિજાન્ પર્વસુ પર્વસુ ।
અશ્વમેધફલં તસ્ય તદ્ ભવાન્ અનુમન્યતામ્ ॥

શ્રુત્વૈતદ્ યાજ્ઞવક્લ્યો ઽપિ પ્રીતાત્મા મુનિભાષિતમ્ ।
એવમ્ અસ્ત્વ્ ઇતિ હોવાચ નમસ્કૃત્ય સ્વયંભુવે ॥