વ્યક્તિવિવેકવ્યાખ્યા · ભાગ 16

રુય્યક [રાજાનક]: વ્યક્તિવિવેકવ્યાખ્યા, 2ન્દ્ વિમર્શ
[પગે 15]
અથ દ્વિતીયો વિમર્શઃ ।
એવં તાવત્ પ્રથમે વિમર્શે ધ્વનિલક્ષણં દૂષયિત્વા ધ્વનિશાસ્ત્રગતં ગ્રન્થાન્તરં દૂષયિતું સામાન્યેન તાવત્ કાવ્યગતમ્ અનૌચિત્યોલ્લાસરૂપં દૂષણપ્રપઞ્ચમ્ ઉપપાદયિતુમ્ આહ - [37] ઇહ ખલ્વ્ ઇત્યાદિના । ઉક્તમ્ ઇતિ સહૃદયૈઃ । અન્તરઙ્ગમ્ ઇતિ સાક્ષાદ્ રસવિષયત્વાત્ । આદ્યૈર્ ઇતિ ધ્વનિકારપ્રભૃતિભિઃ । તદ્ ઉક્તમ્ -
અનૌચિત્યાદ્ ઋતે નાન્યદ્ રસભઙ્ગસ્ય કારણમ્ ।
પ્રસિદ્ધૌચિત્યબન્ધસ્ તુ રસસ્યોપનિષત્ પરા ॥
ઇત્યાદિના । બહિરઙ્ગમ્ ઇતિ વાચ્યમુખેન રસે પર્યવસાનાદ્ વિધેયઃ પ્રાધાન્યેન પ્રતિપિપાદયિષિતો યો ઽર્થસ્ તસ્ય અવિમર્શો ઽનનુસંધાનમ્ ઉપસર્જનીકરણાત્ । પ્રક્રમઃ કસ્ય ચિદ્ વસ્તુનો નિર્વાહાયારમ્ભસ્ તસ્ય ભેદો મધ્યે ઽન્યથીકરણમ્ અન્યથાનિર્વાહશ્ ચ । ક્રમસ્ય પરિપાટ્યા ભેદ ઉલ્લઙ્ઘનં વ્યુત્ક્રમ ઇતિ યાવત્ । પૌનરુક્ત્યં પુનઃપ્રતિપાદનમ્ । વાચ્યસ્ય વક્તવ્યસ્ય અવચનમ્ અનુક્તિઃ । એતા અવાન્તરભેદભિન્નાઃ પઞ્ચ દૂષનજાતયઃ ।
યદ્ એતદ્ ઇહગ્રન્થકૃતા વિચારસરણિમ્ આશ્રિત્ય વિધેયાવિમર્શાદિદોષપઞ્ચકમ્ ઉદ્ભાવિતં, ન તત્રાદ્યતનપુરુષમાત્રબુદ્ધિપ્રણયનાસૂયયાનાદરઃ કરણીયઃ । પૂર્વૈર્ એવંવિધદોષોદ્ભાવનરૂપસ્ય વિચારસ્ય પ્રણીતત્વાત્ । તથા હિ । "દાસ્યાઃ પુત્ર" ઇત્યાદાવ્ આક્રોશે ષષ્ઠ્યા અલુકં પ્રતિપાદયતા સૂત્રકૃતા (પ્સ્_6,3.21) વિધેયાવિમર્શઃ સૂચિત એવ । તથા "સ્વામીશ્વરાધિપતિદાયાદેત્ય્" (પ્સ્_2,3.39) અત્ર સૂત્રે ન હિ ભવતિ "ગવાં સ્વામી અશ્વેષુ ચ" ઇતિ વદતા ભાષ્યકૃતા સ્પષ્ટમ્ એવ પ્રક્રમભેદઃ પ્રતિપાદિતઃ । તથા "કૃઞ્ચાનુપ્રયુજ્યતે લિટિ" (પ્સ્_3,1.40) ઇય્ અત્રાનુપ્રયોગસ્યાનુશબ્દપર્યાલોચનયા વ્યવહિતપૂર્વપ્રયોગં "તં પાતયાં પ્રથમમ્ આસ" ઇત્યાદૌ નિષેધતા ચાદીનાં ચ ન હિ ભવતિ "ચ વૃક્ષઃ" ઇત્યાદિના પ્રયોગનિયમખ્યાપનેન દ્યોતકત્વં કથયતા અસ્થાનપ્રયોગલક્ષણઃ ક્રમભેદઃ કટાક્ષિત એવ । તથા "કર્મધારયમત્વર્થીયાભ્યાં બહુવ્રીહિર્ લઘુત્વાત્ સ્યાદ્" ઇતિ વૃત્તિલાઘવં ચિન્તયતા કાત્યાયનેન પૌનરુક્ત્યમ્ અપિ પ્રકાશિતમ્ એવ । તથા "ઈષદ્ અસમાપ્તૌ" (પ્સ્_5,3.67) ઇત્ય્ અત્ર પ્રતિજ્ઞાનસમધિગમ્યં સૂત્રકારોક્તં રૂપકલક્ષણમ્ અર્થં દૂષયતા "પ્રકૃત્યર્થસદૃશે કલ્પવાદિવિધાનમ્" ઇતિ પ્રતિજ્ઞાનસમધિગમ્યાર્થભૂતામ્ ઉપમાં વ્યવસ્થાપયતોપમાશ્રયેણ [પગે 16] વાચ્યાવચનમ્ અપિ દ્યોતિતમ્ એવ । એતેન રૂપકાશ્રયેણાવાચ્યવચનમ્ અપિ દ્યોતિતમ્ એવ । તદ્ એવં મહાવિદુષાં માર્ગમ્ અનુસૃત્ય સહૃદયશિક્ષાદરાય વિચારય(ન્દરં?)તો ઽસ્ય મહામતેર્ ન કશ્ ચિત્ પર્યનુયોગલેશસ્યાપ્ય્ અવસર ઇત્ય્ અલમ્ અતિપ્રસઙ્ગેન ।
એતસ્ય ચેતિ સામાન્યેનાનૌચિત્યસ્ય । દોષા ઇતિ કાવ્યસ્ય વિકૃતત્વાપાદનાદ્ દૂષણાદ્ દોષા ઇતિ । મુગ્ધ ઇતિ પૃષ્ટસ્યાપ્રતિવિકૃતત્વે ત્રીણિ કારણાનિ । પ્રતિવચનાપ્રતિભાનલક્ષણં મૌગ્ધ્યં પ્રતિભાને ઽપ્ય્ અપ્રૌઢરૂપત્વમ્ અસહ્યત્વમ્ । પ્રૌઢત્વે ઽપિ ગુણાસહિષ્ણુત્વલક્ષણં માત્સર્યમ્ । તાન્ય્ અત્ર સંદિહ્યમાનતયા ક્રમેણોક્તાનિ । યઃ કિલેત્ય્ અત્રૈવ ચ્છેદઃ । છાત્રાભ્યર્થનયેતિ પ્રષ્ટૃત્વસ્યાઙ્ગીકૃતમ્ ઇતિ પ્રતિવક્તૃત્વસ્ય ચ નિર્દેશઃ । પૌરોભાગ્યં દોષૈકગ્રાહિત્વમ્ । નનુ યદિ પરકીયે કાવ્યે પરિહારાય દોષાણાં વિચારઃ ક્રિયતે, તત્ કિં નિજકાવ્યે ન તેષાં પરિહારઃ । તથા ચ "ભજતે માત્સર્યમૌનં નુ કિમ્" ઇત્ય્ અતો ઽનન્તરમ્ "ઇતિ પૃષ્ટ" ઇત્ય્ એવં ક્રમેણેતિશબ્દો નિર્દેશ્યઃ ક્રમાન્તરેણ નિર્દેશાત્ ક્રમભેદો ન યુજ્યતે । એવમ્ અન્યત્ (શોકાપદાનાદૌ?) જ્ઞેયમ્ । તદર્થમ્ આહ - સ્વકૃતિષ્વ્ ઇતિ કૃતિઃ કાવ્યમ્ ।
સંરમ્ભ ઇતિ કુત્સિતાઃ કરિણઃ કરિકીટાઃ "કુત્સિતાનિ કુત્સનૈઃ" (પ્સ્_2,1.53) ઇતિ સમાસઃ । કરિકીટાનામ્ આશાદ્વિરદૈઃ પ્રતિનિર્દેશઃ । મેઘશકલાનાં તુ કલ્પાન્તતોયદૈઃ ય ઇત્ય્ અત્રૈવ ચ્છેદઃ । અયં શ્લોકો વક્રોક્તિજીવિતે વિતત્ય વ્યાખ્યાત ઇતિ તત એવાવધાર્યઃ । [38] તાવચ્છબ્દો વિધેયાવિમર્શત્રયસ્યૈતચ્છ્લોકગતસ્યોપક્રમદ્યોતકઃ । સંબન્ધોપપત્તેર્ ઇતિ । અયં ભાવઃ - "સમર્થઃ પદવિધિઃ" (પ્સ્_2,1.1) ઇતિ વચનાત્ સમાસઃ સામર્થ્યનિમિત્તકઃ । સામર્થ્યં ચ સઙ્ગતાર્થત્વં, સઙ્ગતત્વં ચ સંબન્ધઃ । સ ચાત્ર વિશેષણવિશેષ્યભાવઃ । પર્યુદાસસ્યૈવ વિશેષણં નઞા અબ્રાહ્મણ ઇતિ યથા । ન ચાત્ર વક્ષ્યમાણન્યાયેન પર્યુદાસો ઘટત ઇતિ । નન્વ્ અબ્રાહ્મણ ઇત્યાદૌ નઞ્ કથં વિશેષણમ્ । વિશેષણં હિ વિશેષ્યસ્યોપરઞ્જકં ભવતિ । ન ચ નઞ્શબ્દો વિરુદ્ધત્વાદ્ વિધિમ્ ઉપરઞ્જયતિ । તત્ કથમ્ અસ્ય વિશેષણત્વમ્ । નૈતત્ । અબ્રાહ્મણ ઇત્યાદૌ બ્રાહ્મણશબ્દો બ્રાહ્મણસદૃશે ક્ષત્રિયાદૌ વર્તતે । સા ચાક્ષત્રિયાદૌ બ્રાહ્મણશબ્દસ્ય વૃત્તિર્ નઞા દ્યોત્યતે । તદ્ ઉક્તમ્ - "નઞ્ ઇવયુક્તમ્ અન્યસદૃશાધિકરણે તથ હ્ય્ અર્થ" ઇતિ । તત્ર ચ શબ્દશક્તિસ્વાભાવ્યં કારણમ્ । યથા ચૈતત્ તથા નઞ્સૂત્રભાષ્યાદ્ અવસેયમ્ ।
પ્રધાનત્વમ્ ઇતિ । યત્ર વિધેઃ પ્રાધાન્યં પ્રતિષેધસ્યાપ્રાધાન્યં નઞ ઉત્તરપદેન સંબન્ધઃ સમર્થસમાસ એકવાક્યત્વં ચ તત્ર પર્યુદાસઃ "કિં ચિદ્ વર્જયિત્વા કસ્ય ચિદ્ ઉપદેશો નિરાસ" ઇતિ નિગમનાત્ । તત્ર કારિકાયાં ત્રયં નિર્દિષ્ટં દ્વયં ચાક્ષિપ્યતે । જુગોપેતિ । અત્ર નઞર્થવિશિષ્ટસ્યોત્તરપદાર્થસ્ય વિધિર્ ન ત્રસ્તત્વાદિનિષેધઃ । તત્રાપ્ય્ અત્રસ્તત્વાદેઃ સિદ્ધત્વાત્ તદનુવાદેન ગોપનાદિ વિધીયત ઇતિ પર્યુદાસત્વમ્ । અપ્રાધાન્યમ્ ઇતિ । યત્ર પ્રતિષેધસ્ય પ્રાધાન્યં વિધેર્ અપ્રાધાન્ય્યં નઞઃ ક્રિયાપદેન સંબન્ધો ઽસમર્થસમાસઃ વાક્યભેદશ્ ચ, તત્ર પ્રસજ્ય પ્રાપય્ય પ્રતિષેધ ઇતિ પ્રસજ્યપ્રતિષેધઃ । અત્ર કારિકાયાં ત્રયે નિર્દિષ્ટે ઽન્યદ્ દ્વયમ્ આક્ષિપ્તમ્ । ન વેતિ । અત્ર દૃપ્તનિશાચરં પ્રતિ નિષેધઃ પ્રતીયતે, ન ત્વ્ અદૃપ્તનિશાચરવિધિર્ ઇતિ પ્રસજ્યપ્રતિષેધતા । સંરમ્ભવત્પ્રતિષેધો હ્ય્ અત્રેતિ । સંરબ્ધવાન્ યઃ પુરુષસ્ તદ્ગતા યેયં સંરબ્ધતા સંરમ્ભણક્રિયા તસ્યા વક્ષ્યમાણન્યાયેન પ્રતિષેધ ઇત્ય્ અર્થઃ । અસંરધવદ્વિધિર્ ઇતિ સંરબ્ધવત્સદૃશસ્ય સંરમ્ભસદૃશક્રિયાકર્ત્તુર્ ઉદાસીનપ્રાયસ્ય વિધિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । યદ્ ઉક્તં "નઞ્ ઇવ યુક્તમ્" ઇત્યાદિ । તત્રેતિ સંરબ્દહવત્પ્રતિષેધે । ન ચાસાવ્ ઇતિ પ્રતિ [પગે 17] ષેધતિ । તત્સિદ્ધિપક્ષ ઇતિ વિવક્ષિતો યઃ પ્રધાનભૂતનિષેધલક્ષણો ઽર્થસ્ય સિદ્ધિપક્ષ ઇત્ય્ અર્થઃ । અસ્ય વિધ્યનુવાદભાવસ્યેતિ । નઞર્થસ્ય વિધિર્ ઉત્તરપદાર્થસ્યાનુવાદ ઇત્ય્ અસ્ય । સમાસે હિ નઞર્થોપસર્જન ઉત્તરપદાર્થઃ પ્રાધાન્યેન પ્રતીયતે । કાવ્યાર્થેતિ । અત્ર વ્યવચ્છેદ્યં પ્રસજ્યપ્રતિષેધં પ્રદર્શ્ય પરિચ્છેદ્યં પર્યુદાસમ્ ઉદાહરતિ ।

નનુ પ્રસજ્યપ્રતિષેધે નઞઃ ક્રિયાન્વયે ઽસંરબ્દહવાન્ ઇત્ય્ અત્ર સંરમ્ભક્રિયાનિષેધો ભવિષ્યતિ । તત્ કો ઽત્ર દોષ ઇત્ય્ આહ: ક્રિયાકર્ત્રંશભાગ્ ઇતિ । અયં ભાવઃ: અસંરબ્ધવાન્ ઇત્ય્ અત્ર દ્વાવ્ અંશૌ ક્રિયાંશઃ કારકાંશશ્ ચ । તત્રોભયાંશભાગર્થનિષેધે શબ્દશક્તિસ્વાભાવ્યાદ્ વાક્યે ક્રિયાંશનિષેધસ્ તસ્ય પ્રાધાન્યેન વિવક્ષિતસ્યાપરામર્શો (...મ્ અનુક્તાદ્?)વિધેયાવિમર્શઃ । યથા ચ પ્રસજ્યપ્રતિષેધે સમાસો નેષ્ટસ્ તથોક્તનયેન પર્યુદાસે ઽપ્ય્ અસમાસો નેષ્યત ઇત્ય્ આહ [39] - નનુ સાધ્વ્ ઇતિ અત્ર "ન કુર્વતે"તિ કરણક્રિયાકર્તૃસદૃશેન ક્રિયાં પ્રત્ય્ ઉદાસીનપ્રાયેણેત્ય્ અર્થઃ । અકુર્વતેતિ વાચ્યે ન કુર્વતેતિ ક્રિયાંશનિષેધઃ પ્રતીતેર્ વૈપરીત્યકારી । એવં નોચિતમ્ અપીત્ય્ ઉચિતત્વમાત્રનિષેધઃ પ્રતીતેર્ વૈપરીત્યકૃદ્ એવ । તચ્છ્રવણં ક્રિયાશ્રવણમ્ । તયોર્ ઇતિ સિદ્ધાર્થા વૃત્તિઃ । સાધ્યાર્થં વાક્યમ્ । અસૂર્યંપશ્યાદિષ્વ્ ઇતિ । અત્રાપિ નઞઃ સૂર્યેણોત્તરપદાથન ⟨ચોર્ર્. ઇન્તો °પદાર્થેન⟩ નાભિસંબન્ધઃ, અપિ તુ તદ્દ્રષ્ટ્રર્થેનૈવ । તત્રાપિ કર્ત્રંશઃ પ્રધાનં ન ક્રિયાંશઃ કર્ત્તરિ ખશો વિધાનાદ્ ઇતિ પૂર્વવદ્ અવસેયમ્ । ભુઙ્ક્ત ઇતિ અત્ર હિ વાક્યસ્ય ક્રિયાપ્રાધાન્યં પ્રતીયમાનભવત્યાદિક્રિયાપેક્ષે નઞઃ સમન્વયે શ્રાદ્ધભોજી ન ભવતીતિ વાક્યાર્થઃ । અશ્રાદ્ધભોજીત્ય્ અત્ર તુ નઞા ભોક્તુસ્ સમન્વયે શ્રાદ્ધભોક્તૃવ્યતિરિક્તો ઽપિ વિઘસાશ્યા+ઇ++ પ્રતીયતે । યતશ્ ચાત્રાશ્રાદ્ધભોજીત્યાદૌ સમાસે પ્રતિષેધો નેષ્ટઃ, તત એવ સમર્થસમાસસ્ તદ્વિપર્યયેણાસમર્થસમાસશ્ ચ કારિકાદ્વયેનોક્તઃ । વાક્યભેદાભેદયોસ્ તુ સામર્થ્યાત્ પ્રતીતિર્ ઇત્ય્ અવચનમ્ ।
એવકેમં ⟨સિચ્⟩ વિધેયાવિમર્શં વિચાર્ય દ્વિતીયમ્ ઉદાહરતિ - યો ઽસાવ્ ઇત્ય્ અત્રેતિ તચ્છબ્દં પ્રત્ય્ આકાઙ્ક્ષાયાઃ કેનાપ્ય્ અનિવર્ત્તનાત્ । [40] એકતરેતિ ક્વચિદ્ યચ્છબ્દેનોપક્રમે તચ્છબ્દેનોપસંહારઃ । ક્વ ચિત્ તચ્છબ્દેનોપક્રમે યચ્છબ્દેનોપસંહારઃ પ્રસજ્યતે । એતચ્ ચ દ્વયં શાબ્દોપક્રમોપસંહારક્રમેણોદાહરિષ્યતિ । તયોર્ અપીતિ । અપિશબ્દો નઞર્થં સમુચ્ચિનોતિ । પ્રસજ્યપ્રતિષેધે હિ નઞર્થો વિધેયો નિષેધ્યો ઽર્થો ઽનુવાદ્યઃ । પર્યુદાસે તુ વિપર્યય ઇત્ય્ ઉક્તં પ્રાગ્ । અનુવાદ્યવિધેયેતિ । યત્તદોર્ નિત્યાભિસંબન્ધે ઽપિ શબ્દશક્તિસ્વાભાવ્યાદ્ યદો ઽનુવાદ્યવિષયત્વં તદો વિધેયવિષયત્વમ્ । નિત્યત્વાદ્ ઇતિ । અપેક્ષાપ્રાણતયાવસ્થાનાત્ । શાબ્દ ઇતિ શબ્દેનોભયોઃ સંસ્પર્શાદ્ । ઉભયોઃ સંસ્પર્શાભાવ આર્થત્વમ્ । તત્ર દ્વયી ગતિઃ - અન્યતરાનુપાદાનં દ્વયોર્ અનુપાદાનં વા । અન્યતરાનુપાદનમ્ અપિ યત્તદાશ્રયભાવેન દ્વિધા । ક્રમેણ ચૈતદ્ ઉદાહરિષ્યતિ । ઉપકલ્પિતો નિત્યસાપેક્ષત્વાદ્ ઉપસ્થાપિતઃ । અત્ર ચ પ્રસિદ્ધાદિવિષયત્વં યદા નિર્દિષ્ટમ્ । સા કલા યા પ્રસિદ્ધેતિ સ્ફુટત્વેન પ્રતીતેઃ । ક્વ ચિત્ તદો ઽપિ વ્યપદિશ્યતે, તસ્ય યચ્છબ્દેનૈકવિષયત્વાત્ । તે ઇતિ યે મયૈવાનુભૂતે ઇત્ય્ અર્થઃ । અન્વિયેષ સ ઇતિ । અત્ર સ ઇતિ યઃ પ્રક્રાન્ત ઇત્ય્ અર્થઃ । ઉપાત્તવસ્ત્વ્ ઇતિ વક્ષ્યમાણશ્લોકે કો ઽપીતિ યદ્ ઉપાત્તં વસ્તુ તદ્વિષયત્વેનેત્ય્ અર્થઃ । અસ્ય ઉપક્રમોપસંહારસ્ય પ્રક્રાન્તવસ્તુવિષયસ્ય ।
તચ્છબ્દાત્ પ્રયોગાતિપ્રસઙ્ગનિયમં પ્રકાશયન્ પરિહાર્યં વિષયં પ્રદર્શયતિ । - [41] યસ્ ત્વ્ એકવાક્ય ઇતિ ⟨વર્. fન્. - યશ્ ચૈકવાક્ય ઇતિ મૂલકોશયોઃ પાઠઃ⟩ । એકવાક્યગ્રહણેન પરામમૃશ્યસ્ય પ્રત્યક્ષાયમાણતોક્તા । તતશ્ ચ વાક્યભેદે ન દોષઃ । કર્તૃત્વેનેતિ પ્રાધાન્યં સૂચયતિ અપ્રાધાન્યસ્ય પરામર્શો ન દુષ્યતીતિ ખ્યાપનાર્થમ્ । સ ઇત્ય્ અર્થઃ [પગે 18] પરામૃષ્ટઃ । તેભ્ય ઇતિ કર્તૃત્વવાચકાદ્ ઇદમાદિભ્યશ્ ચ । અસૌ તચ્છબ્દઃ । અસમન્વયાદ્ ઇતિ તચ્છબ્દસ્ય પરોક્ષાર્થપ્રતિપાદકત્વે સંબન્ધવિરોધાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તાદાત્મ્યાયેતિ । શશિકલામૌલિસ્વરૂપત્વાયેત્ય્ અર્થઃ । આર્થ ઇતિ ઉપક્રમોપસંહારક્રમા નિર્દિષ્ટઃ । કલ્પિતતત્ક્રમાદીતિ । કલ્પિતં તદ્ યચ્ છબ્દનિર્દિષ્ટં કર્માદિ વિષયો ઽસ્યેતિ યચ્છબ્દાર્થઃ કર્મકરણાદિતયા વિષયત્વેનાસ્ય કલ્પિત ઇત્ય્ અર્થઃ । સંબન્ધદ્વૈવિધ્યેતિ શાબ્દાર્થભેદેન દ્વૈવિધ્યમ્ । યત્તદ્ ઇતિ । યચ્છબ્દસમીપે સમાનાધિકરણસ્ તચ્છબ્દ ઉપાદીયમાનઃ શબ્દશક્તિસ્વાભાવ્યાત્ પ્રસિદ્ધવસ્તુવિષયં યચ્છબમ્ આકાઙ્ક્ષતિ । વૈયધિકરણ્યેન વ્યવધાનેન ચ નિર્દેશે તુ નિર્દિષ્ટેનૈવ યદા સમન્વયં ભજતે । "ન કેવલં યો મહતો ઽપભાષતે, શૃણોતિ તસ્માદ્ અપિ યઃ સ પાપભાગ્" ઇત્ય્ અત્ર યદ્ય્ અપિ યઃ સ ઇતિ યત્તદોર્ નૈરન્તર્યેણ સામાનાધિકરણ્યેન ચ નિર્દેશઃ, તથાપિ ન "યત્ તદ્ ઊર્જિતમ્" ઇતિ ન્યાયેન (યદિ તચ્છબ્દાનન્તરં પ્રત્ય્ અપેક્ષાયામ્?) ⟨ચોન્જ્. fન્. - તચ્છબ્દો યચ્છબ્દાન્તરં પ્રત્ય્ અપેક્ષાયામ્⟩ ઇહ યદિ તચ્છબ્દો નિરન્તરોપાત્તયચ્છબ્દાપેક્ષયૈવ પ્રયુજ્યતે, તદા સ્યાદ્ એષ દોષઃ, યાવતા "ન કેવલં ય" ઇત્ય્ અત્ર યચ્છબ્દાપેક્ષયા વ્યવધાનેન પ્રાધાન્યાત્ પ્રયુક્તસ્ તચ્છબ્દાન્તરાનાકાઙ્ક્ષઃ પ્રસઙ્ગેન નિરન્તરનિર્દિષ્ટયચ્છબ્દાન્વયં ભજમાનઃ પૂર્વસંસ્કારેણ ન તચ્છબ્દાન્તરમ્ આકાઙ્ક્ષતીત્ય્ અનવદ્યમ્ એતત્ । તદ્ ઇત્થં યત્તદોર્ ઉપક્રમોપસંહારક્રમો દ્વિવિધઃ પરિઘટિતઃ । સ ચાત્ર શ્લોકે ન યુજ્યત ઇત્ય્ આહ - એવં ચેતિ । તદુપાદાન ઇતિ । (યચ્છબ્દો નાત્ર તદ્ એતિ પ્રક્રાન્તસ્ તચ્છબ્દઃ પરામૃશ્યતે તત્સંબન્ધપ્રતીતાવ્ ઇત્ય્ અર્થઃ?).

નનુ પ્રયોગદર્શનમ્ એવાત્ર સમર્થકં ભવિષ્યતીત્ય્ આશઙ્ક્ય પ્રયોગસ્ય પ્રામાદિકપાઠવિપર્યાસહેતુકત્વમ્ આહ - મીલિતમ્ ઇતિ । તદભિન્નાર્થઃ તચ્છબ્દાભિન્નાર્થઃ । તસ્ય અદશ્શબ્દસ્ય । તચ્છબ્દાભિન્નાર્થત્વે ઽદશ્શબ્દસ્ય દૂષણદ્વયમ્ ઉક્તમ્ । કેવલાદશ્શબ્દપ્ર્યોગે "અસૌ મરુદ્" ઇત્યાદૌ યચ્છબ્દાકાઙ્ક્ષા સ્યાદ્ ઇત્ય્ એકં યચ્છબ્દસહાયસ્યાદશ્શબ્દસ્ય પ્રયોગે "યો ઽસૌ જગત્ત્રયે"ત્યાદૌ પ્રયુક્તતચ્છબ્દાકાઙ્ક્ષા ન સ્યાદ્ ઇતિ દ્વિતીયમ્ । અત્ર યસ્ય પ્રકોપેત્યદશ્શબ્દરહિતયચ્છબ્દપ્રયોગો દૃષ્ટાન્તત્વેનોક્તો યથાસ્ય કેવલસ્ય તચ્છબ્દાકાઙ્ક્ષા તથાદશ્શબ્દયુક્તસ્યા(પી)ત્ય્ અર્થઃ । (પરિકલ્પ્યત ઇતિ?) [42] તસ્ય યથોક્તવસ્ત્વ્ ઇતિ યથા અવિગાનેન શિષ્ટપ્રસિદ્ધિપારંપર્યેણોક્તં વસ્તુ તચ્છબ્દાર્થવિવિક્તો વિષયસ્ તસ્ય તન્મતે અસંભવઃ । ત્વયા હ્ય્ અદશ્શબ્દસ્ય તચ્છબ્દાર્થત્વમ્ ઉચ્યતે તત્ર યચ્છબ્દપરામર્શાપેક્ષાપ્રસઙ્ગઃ ઇત્ય્ અર્થઃ । પરિકલ્પ્યત ઇતિ પ્રયોગપ્રવાહપ્રામાણ્યાન્યથાનુપપત્ત્યા(વા?)યાતયાર્થાપત્ત્યેત્ય્ અર્થઃ । તમ્ અન્તરેણેતિ । તચ્છબ્દેન પ્રયોગપ્રવાહઃ પરામૃષ્ટઃ । તદતદર્થત્વનિશ્ચયો વિવક્ષિતાવિવક્ષિતાર્થત્વનિશ્ચયઃ । યદિ તુ તામ્ ઇતિ તદભિન્નાર્થતાનુપપત્તિઃ પરામૃષ્ટા । ગતે ઽનુગતં યસ્ય સ ગતાનુગતિકઃ । મત્વર્થીયો ઽત્ર ઠન્પ્રત્યયઃ । યેનૈવ પથા એકો ગચ્છતિ તેનૈવાવિચારિતેનૈવ યો ગચ્છતિ સ ઇત્ય્ અર્થઃ । તતો ભાવપ્રત્યયઃ । અવિકલ્પમ્ ઇત્ય્ અકારપ્રશ્લેષઃ । નિશ્શઙ્કમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । યદ્ વા ન વિકલ્પમાત્રેણ, અપિ તુ સાક્ષાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । સ્મૃતિભૂઃ કામઃ । દ્વિતીયઃ સ્મૃતિભૂશબ્દઃ સ્મરણવિષયે પ્રયુક્તઃ । દગ્ધત્વાત્ સ્મૃતિમાત્રશેષ ઇત્ય્ અર્થઃ । ક્ષતાત્ વધાત્ । વ્યવહિતાનામ્ એવેતિ યથા "યો ઽવિકલ્પમ્" ઇત્યાદૌ । અવ્યવહિતત્વે વેતિ । યથા "સ્મૃતિભૂર્" ઇત્યાદૌ । એતદર્થમ્ એવોદાહરણદ્વયમ્ ઉક્તમ્ ।
[પગે 19] તત્ર હીતિ ઇદમાદિસહિતપ્રયોગે । તયોર્ ઇતિ યત્તદોઃ । તદિતરેતિ યદૃચ્છયૈકતરપ્રયોગે અન્યતરાપેક્ષેત્ય્ અર્થઃ । સુતરામ્ ઇતિ ઇદમાદિસાહિત્યેન પ્રયુક્તો યચ્છબ્દઃ સ્વભાવતો વિકાસિતાસ્ય એવ તચ્છબ્દં પ્રતીક્ષતે, એવં તચ્છબ્દો ઽપિ યચ્છબ્દમ્ ઇતિ જ્ઞેયમ્ । એતચ્ ચ ક્રમેણોદાહૃતં યદ્ એતદ્ ઇતિ, સો ઽયમ્ ઇતિ ચ । (તદ્ અન્યેન ગ્રન્થેન પ્રદર્શક ઉપયુજ્યતે?) તદ્વદ્ અસ્ય યચ્છબ્દસ્ય ન પ્રક્રાન્તપરામર્શે સંબન્ધો, નાપિ પ્રક્રંસ્યમાનવસ્તુસમન્વયમાર્ગોપદેશે તચ્છબ્દાધ્યાહારઃ શરણમ્ । સ ચ સત્કાવ્યકલઙ્કાયમાનો હેય એવ [43] અનુક્ત્વૈવેતિ યત્તદોર્ મધ્યે પરામૃશ્યમ્ અનુક્ત્વા યત્ર નિરન્તરઃ પ્રયોગઃ યથા "યત્ તદ્ ઊર્જિતમ્" ઇત્યાદૌ તત્ર તયોર્ યત્તદોર્ યથાયોગં પુનઃ પ્રયોગો ન દુષ્યતિ યથ "નૂનં તદ્ અપિ હારિતમ્" ઇત્યાદૌ । તથા તયોર્ યત્તદોઃ । નિરન્તરનિર્દિષ્ટેષ્વ્ ઇદમાદિષુ સત્સુ તયોર્ યત્તદોઃ તેષામ્ ઇદમાદીનાં ચ સઙ્ઘટિતત્વેન સ્થિતાનાં યથાયોગં યત્તદોઃ પ્રત્યવેક્ષા ન નિવર્ત્તતે યથા અપ્રયુક્તેષ્વ્ ઇદમાદિષુ કેવલયોઃ પૃથગવસ્થિતયોર્ અપેક્ષા ન નિવર્ત્તતે તદ્વત્ પ્રયુક્તેષ્વ્ અપીત્ય્ અર્થઃ યથા "યદ્ એતચ્ ચન્દ્રાન્તર્" ઇતિ, "સો ઽયં પટ" ઇતિ ચ । એવં પ્રકૃતે ઽપિ "યો ઽસાવ્" ઇતિ । તત્સાઙ્કર્યેતિ । યચ્છબ્દસ્ય પૃથગ્ ઇદમાદિસાહિત્યે તચ્છબ્દસ્ય ચ પૃથગ્ ઇદમાદિસાહિત્યે યત્તદોઃ પરસ્પરસાહિત્યે ચ બહવો ભેદાઃ, તેષામ્ ઉદાહરણેષુ દિઙ્માત્રં દર્શિતમ્ ।
સંપ્રતિ પ્રાયેણ વાક્યાર્થસમન્વયવ્યાપિનોર્ યત્તદોર્ યો ઽયં નિત્યાભિસંબન્ધત્વેનોપક્રમોપસંહારક્રમઃ, સ પ્રસઙ્ગાદ્ વિચાર્યતે । સ ચ પુષ્ટાપુષ્ટદુષ્ટભેદેન ત્રિવિધઃ । પુષ્ટો ઽપિ પ્રથમં શાબ્દત્વાર્થત્વભેદેન દ્વિવિધઃ । શાબ્દો ઽપિ યચ્છબ્દોપક્રમસ્ તચ્છબ્દોપક્રમશ્ ચેતિ દ્વિવિધઃ । આર્થો ઽપિ યચ્છબ્દમાત્રાનુપાદાને તચ્છબ્દસ્યોપાત્તસ્ય પ્રસિદ્ધાનુભૂતપ્રક્રાન્તવિષયેણ યદાભિસંબન્ધાત્ ત્રિવિધઃ । યચ્છબ્દસ્ય ચ તચ્છબ્દાનુપાદાને કેવલમ્ ઉપાત્તસ્ય પ્રક્રાન્તવિષયેણ કલ્પિતતત્કર્માદિવિષયેણ ચ તદાભિસંબન્ધાદ્ દ્વિવિધઃ । ઉભયાનુપાદાને તુ દ્વયોર્ ઉપાત્તવસ્તુવિષયતાકલ્પન એક એવ ભેદઃ । એવં શાબ્દો દ્વિવિધ આર્થઃ ષડ્ભેદ ઇત્ય્ અષ્ટવિધો યત્તદોર્ ઉપક્રમોપસંહારક્રમઃ પુષ્ટઃ । તચ્ ચૈતચ્ ચેહ ગ્રન્થકૃતોદાહૃતમ્ । "યત્ તદૂર્જિતમ્" ઇત્યાદૌ તુ શાબ્દસ્યાર્થસ્ય ચોપસંહારક્રમસ્ય સઙ્કીર્ણત્વમ્ ઇતિ નાસ્ય પૃથગ્ભાવઃ । અપુષ્ટસ્ય દુષ્ટમધ્યે પ્રસઙ્ગેન વર્ણયિષ્યમાણત્વાદ્ ઇદાનીં દુષ્ટો વ્યાક્રિયતે । તત્ર યત્તદોઃ સ્થાને તચ્છબ્દયચ્છબ્દનૈરન્તર્યેણ સામાનાધિકરણ્યેન ચેદમાદીનં દુષ્ટતૈવ તેષામ્ અતદર્થત્વાત્ તન્નિકટે ચ પ્રયુજ્યમાનાનાં પ્રસિદ્ધિમાત્રપરામર્શકત્વાદ્, યથા "યો ઽસૌ કુત્ર ચમત્કૃતેર્" ઇતિ । એવં તચ્છબ્દસાચિવ્યેનેદમાદીનામ્ ઉદાહરણમ્ ઊહ્યમ્ । વિપ્રકૃષ્ટત્વેન સન્નિકૃષ્ટત્વે ઽપિ વૈયધિકરણ્યેન વા તેષામ્ પ્રયોગે ન દુષ્ટં નાદુષ્ટમ્ ઇત્ય્ અપુષ્ટત્વમ્ એવ યથા "યો ઽવિકલ્પમ્" ઇતિ "સ્મૃતિભૂઃ સ્મૃતિભૂર્" ઇતિ ચ । એવં તચ્છબ્દોપક્રમ ઉદાહર્ત્ત્વયમ્ । તથા તચ્છબ્દસ્ય પરોક્ષાયમાણાર્થપ્રત્યવમર્શિત્વાદ્ એકવાક્યસ્થપ્રત્યક્ષાયમાણપ્રધાનભૂતાર્થપ્રત્યવમર્શે દુષ્ટત્વં, યથા "સ વઃ શશિકલામૌલિર્" ઇત્યાદૌ । પ્રધાનગ્રહણેન ન કર્તૃમાત્રં નિર્દિષ્ટમ્, અપિ તુ કારકાન્તરમ્ અપિ પ્રાધાન્યેન વિવક્ષિતત્વાત્ પ્રત્યક્ષાયમાણમ્ । તેન
"સ મેદિનીં વિનિર્જિત્ય ચતુર્જલધિમેખલામ્ ।
સચિવાર્પિતતદ્ભારસ્ તસ્યામ્ આસ્ત યથાસુખમ્" ॥
ઇતિ મેદિન્યાસ્ તચ્છબ્દપરામર્શો ન સુન્દર ઇત્ય્ આહુઃ । યથા યત્તદોઃ પદાર્થવાક્યાર્થગતત્વેન દ્વિવિધાવસ્થાને યદ્ એકસ્ય પદાર્થનિષ્ઠત્વાદ્ અન્યસ્ય વાક્યાર્થવિષયત્વં તદ્ ભિન્નવિષયત્વેન નિત્યાભિસંબન્ધપરિપન્થિ દુષ્ટમ્ એવ । યથા
[પગે 20]
"હેમ્રાં ભારશતાનિ વા મદમુચાં બૃન્દાનિ વા દન્તિનાં
શ્રીહર્ષેણ યદ્ અર્પિતાનિ ગુણિને બાણાય કુત્રાદ્ય તત્ ।
યા બાણેન તુ તસ્ય સૂક્તિવિસરૈર્ ઉટ્ટઙ્કિતાઃ કીર્ત્તયસ્
તત્ કલ્પપ્રલયે ઽપિ યાન્તિ ન મનાઙ્ મન્યે પરિમ્લાનતામ્ ॥"
ઇતિ । યા ઇતિ પદાર્થવિષયત્વમ્ અનિપાતસ્ય તચ્છબ્દસ્ય । તદ્ ઇતિ તુ વાક્યાર્થવિષયસ્ તચ્છબ્દઃ । પદાર્થવિષયે તા ઇતિ સ્યાત્ । અત્રૈવ "યદ્ બાણેન તુ તસ્યે"તિ "તાઃ કલ્પપ્રલયે ઽપિ" ઇતિ ચ પાઠે યદો વાક્યાર્થવિષયત્વે તદઃ પદાર્થનિષ્ઠત્વ ઉદાહરણં દેયમ્ । તસ્માદ્ યા બાણેન ત્વ્ ઇતિ તાઃ કલ્પપ્રલયે ઽપીતિ ચ પઠનીયમ્ । ઇહ તુ
"ઇન્દીવરં યદતસીકુસુમસ્ય વૃત્ત્યા યત્ કેતકં જરઢભૂર્જદલાનુવૃત્ત્યા ।
યન્ મન્યસે ચ વકુલં કરવીરવૃત્ત્યા સા સામ્પ્રતં મધુપ હન્ત તવૈવ હાનિઃ ॥"
ઇતિ ન કેવલં યચ્છબ્દો વાક્યાર્થવિષયે, યાવત્ તચ્છબ્દો ઽપિ । યદિ પરં સ વાક્યાર્થો હાનિપદેન પિણ્ડીકૃત્ય પ્રકાશિતસ્ તચ્છબ્દેન પરામૃષ્ટઃ । અત એવાત્ર તચ્છબ્દસ્ય વિધેયપદાર્થાભિપ્રાયેણ સ્ત્રીલિઙ્ગત્વમ્ । અનુવાદ્યાભિપ્રાયેણ તુ તત્ સામ્પ્રતમ્ ઇતિ । ઉભયથાપિ લિઙ્ગપરિગ્રહઃ શિષ્ટપ્રવાહે સ્થિતઃ ।

કિં ચ યત્તદોર્ નિત્યાભિસંબન્ધાદ્ ગુણપ્રધાનયોશ્ ચ સંબન્ધાર્હત્વાત્ પરામૃશ્ય એકત્ર યચ્છબ્દવાક્યે તચ્છબ્દવાક્યે વા નિર્દિષ્ટ ઇતરવાક્યે તદા યદા વા પ્રત્યવમૃશ્યતે । યચ્છબ્દવાક્યે તુ નિર્દિષ્ટેન યચ્છબ્દાન્તરેણ ગુણાનાં પ્રધાનાનાં ચ પરસ્પરમ્ અભિસંબન્ધાત્ । એવં ચ તથા પરામર્શે દ્વૌ દુષ્ટાભેદૌ । યથા:
"યેષાં તાસ્ ત્રિદશેભદાનસરિતઃ પીતાઃ પ્રતાપોષ્મભિર્
લીલાપાનભુવશ્ ચ નન્દનતરુચ્છાયાસુ યૈઃ કલ્પિતાઃ ।
યેષાં હુઙ્કૃતયઃ કૃતામરપુરક્ષોભાઃ ⟨°પુર° એદ્: °પતિ° વર્ (એદ્)⟩ ક્ષપાચારિણાં
કિં તૈસ્ ત્વત્પરિતોષકારિ વિહિતં કિં ચિત્ પ્રવાદોચિતમ્ ॥"
ઇતિ । ક્ષપાચારિણામ્ ઇતિ ષષ્ઠ્યન્તં યચ્છબ્દેન સંબદ્ધં યચ્છદ્બાન્તરેણ પર્ત્યવમૃષ્ટમ્ । ક્ષપાચારિભિર્ ઇતિ પાઠો ન્યાય્યઃ । એવં તચ્છબ્દવાક્યે નિર્દિષ્ટં યચ્છબ્દૈઃ પરામૃશ્યમાનં ન દુષ્યતિ, યથા ચ:
"પુણ્ડ્રેક્ષોઃ પરિપાકપાણ્ડુનિબિડે યો મધ્યમે પર્વણિ
ખ્યાતઃ કિં ચ રસઃ કષાયમધુરો યો રાજજમ્બૂફલે ।
તસ્યાસ્વાદદશાવિલુણ્ટનપટુર્ યેષાં વચોવિભ્રમઃ
સર્વત્રૈવ જયન્તિ ચિત્રમતયસ્ તે ભર્ત્તૃમેણ્ડાદયઃ ॥"
ઇતિ । અત્ર દ્વિતીયે યચ્છબ્દવાક્યે રસઃ પરામૃશ્યો નિર્દિષ્ટસ્ તચ્છબ્દેન પરામૃશ્યતે । પ્રથમે યચ્છબ્દવાક્યે તુ યચ્છદપરામર્શો ન યુજ્યતે દ્વયોર્ અસંબન્ધાદ્, યથા:

"નમો ઽસ્તુ તાભ્યો ભુવને જયન્તિ તાઃ સુધામુચસ્ તાશ્ ચ કવીન્દ્રસૂક્તયઃ ।
ભવૈકવિચ્છેદિ કથાશરીરતામ્ ઉપૈતિ યાસાં ચરિતં પિનાકિનઃ ॥"
ઇતિ કવીન્દ્રસૂક્તીનાં તચ્છબ્દવતિ વાક્યે(ન?) નિર્દિષ્ટાનાં તચ્છબ્દાન્તરેણ પરામર્શો ન યુક્તઃ । કિં ચ યત્તચ્છબ્દયોઃ સ્વભાવેન વાક્યભેદોત્થાપકત્વે યદ્ એકતરવાક્યે ઽન્યતરત્ પદં (પ્રયુજ્યાન્યતરત્?) પ્રયુજ્યતે તદ્ અપિ દુષ્ટમ્ એવ । યથા:
"અપ્રાકૃતસ્ય ચરિતાતિશયૈશ્ ચ દૃષ્ટૈર્ અત્યદ્ભુતૈર્ અપહૃતસ્ય તથાપિ નાસ્થા ।
કો ઽપ્ય્ એષ વીરશિશુકાકૃતિર્ અપ્રમેયમાહાત્મ્યસારસમ્ ઉદાયમયઃ પદાર્થઃ ॥"
[પગે 21]
ઇત્ય્ અત્ર યદ્ય્ અપીત્ય્ અપેક્ષિતમ્ । ન ચ તદેકવાક્યતાયાં સંબન્ધું યોગ્યમ્ ।
એકત્રાપિ વાક્યે ગુણક્રિયાદિગતં કલ્પિતં ભેદમ્ આશ્રિત્ય પ્રક્રાન્તવસ્તુવિષયતચ્છબ્દપ્રયોગે પ્રધાનક્રિયાયાં પરામૃશ્યસ્ય પ્રધાનત્વાદ્ એવ સ્વરૂપેણ નિર્દેશે ગુણક્રિયાદિવિષયે તુ તચ્છબ્દેન પરામર્શે ન્યાય્યે યદ્વિપર્યયકરણં તદ્ દુષ્ટમ્ એવ । યથા
"પ્રજાનામ્ એવ ભૂત્યર્થં સ તાભ્યો બલિમ્ અગ્રહીત્ ।
સહસ્રગુણમ્ ઉત્સ્રષ્ટુમ્ આદત્તે હિ રસં રવિઃ ॥"
ઇતિ । "બલિં પ્રજાભ્યો જગ્રાહ સ તાસામ્ એવ ભૂતયે" ઇતિ યુક્તઃ પાઠઃ । તથૈકવિષયત્વે યત્તદોર્ એકસ્ય દ્રવ્યાદિવિષયત્વે ઽન્યસ્ય કાલાદિગોચરત્વે દુષ્ટમ્ એવ । યથા:
"ત્વમ્ એવં સૌન્દર્યા સ ચ રુચિરતાયાઃ પરિચિતઃ
કલાનાં સીમાનં પરમ્ ઇહ યુવામ્ એવ ભજથઃ ।
અયિ! દ્વન્દ્વં દિષ્ટ્યા તદ્ ઇતિ સુભગે! સંવદતિ વા-
મતઃ શેષં યત્ સ્યાજ્ જિતમ્ ઇહ તદાનીં ગુણિતયા ॥"
અત્ર "અતઃ શેષં ચેત્ સ્યાદ્" ઇતિ પઠનીયં ચેચ્ છબ્દસ્ય યદિશબ્દાર્થત્વાત્ । તથા પ્રક્રાન્તવિષયત્વે તચ્છબ્દસ્ય વ્યવસ્થિતે તદ્વિષયે પ્રક્રમ્યમાણવસ્તુગોચરત્વં દોષ એવ । યથા:
"યે સંતોષસુખપ્રબુદ્ધમનસસ્ તેષાં ન ભિન્નો મદો
યે ઽપ્ય્ એતે ધનલોભસંકુલધિયસ્ તેષાં તુ દૂરે નૃણામ્ ।
ઇત્થં કસ્ય કૃતે કૃતઃ સ વિધિના તાદૃક્ પદં સંપદાં
સ્વાત્મન્ય્ એવ સમાપ્તહેમમહિમા મેરુર્ ન મે રોચતે ॥"
અત્ર મેરુઃ પ્રક્રમ્યમાણઃ સ ઇત્ય્ અનેન પરામૃષ્ટઃ । એતદ્ વાક્યભેદ ઉદાહરણમ્ । એકવાક્યે તુ:
"તીર્થે તદીયે ગજસેતુબન્ધાત્ પ્રતીપગામ્ ઉત્તરતો ઽસ્ય ગઙ્ગામ્ ।"
ઇતિ દેયમ્ । તથા નિર્વીપ્સેનૈકેનોપક્રમે સવીપ્સેનાન્યેન પરામર્શો દુષ્ટ એવ । યથા:
"યઃ કલ્યાણબહિર્ભૂતઃ સ સ દુર્ગતિમ્ અશ્નુતે ।"
સવીપ્સેન ત્વ્ એકેન પ્રક્રમે નિર્વીપ્સેનાન્યેનોપસંહારઃ સવીપ્સસ્ય પ્રત્યવમૃષ્ટત્વાદ્ દુષ્ટો ઽન્વયઃ ⟨ન દુષ્ટાન્વયઃ ચોન્જ્ (એદ્)⟩ કિન્ ત્વ્ અપુષ્ટ એવ । યથા:
"કલ્યાણાનાં ત્વમ્ અસિ મહસામીશિષે ત્વં વિધત્સે
પુણ્યાં લક્ષ્મીમ્ ઇહ મયિ ચિરં ધેહિ દેવ! પ્રસીદ ।
યદ્ યત્ પ્રતિજહિ જગન્નાથ! નમ્રસ્ય તન્ મે
ભદ્રં ભદ્રં વિતર ભગવન્! ભૂયસે મઙ્ગલાય ॥"
ઇતિ । અત્ર યદ્ યદ્ ઇતિ નિર્દિષ્ટં કેવલેન તચ્છબ્દેન પરામૃષ્ટમ્ । એતદ્ યચ્છબ્દસ્ય સવીપ્સસ્યોદાહરણમ્ । તચ્છબ્દસ્ય તુ સવીપ્સસ્ય નિર્વીપ્સેન પરામર્શ ઉદાહરણં યથા:
"ક્ષાન્તં ન ક્ષમયા ગૃહોચિતસુખં ત્યક્તં ન સન્તોષતઃ
સોઢો દુસ્સહશીતવાતતપનક્લેશો ન તપ્તં તપઃ ।
ધ્યાતં નિત્યમ્ અહર્ નિશં નિયમિતપ્રાણૈર્ ન શમ્ભોઃ ⟨વર્. શૌરેઃ⟩ પદં
તત્ તત્ કર્મ કૃતં યદ્ એવ મુનિભિસ્ તૈસ્ તૈઃ ફલૈર્ વઞ્ચિતાઃ ॥"
[પગે 22]
ઇતિ । યત્ર તુ સવીપ્સસ્ય પ્રક્રમે સવીપ્સેન પ્રત્યવમર્શસ્ તત્ર પુષ્ટત્વમ્ એવ યથા
"યો યઃ શસ્ત્રં બિભર્ત્તિ સ્વભુજગુરુમ્ અદઃ પાણ્ડવીનાં ચમૂનાં
યો યઃ પાઞ્ચાલગોત્રે શિશુર્ અધિકવયા ગર્ભશય્યાં ગતો વા ।
યો યસ્ તત્કર્મસાક્ષી ચરતિ મયિ રણે યશ્ ચ યશ્ ચ પ્રદીપ્તઃ
ક્રોધાન્ધસ્ તસ્ય તસ્ય સ્વયમ્ અપિ જગતામ્ અન્તકસ્યાન્તકો ઽહમ્ ॥"

ઇતિ । યત્ર ચાનેકસ્ય સવીપ્સસ્ય ચાનેકેન પ્રત્યવમર્શસ્, તત્રાપિ પુષ્ટત્વમ્ એવ । યથા:
"યો યો યં યમ્ અવાપ્નુયાદ્ અવયવોદ્દેશં સ્પૃશન્ પાણિના
તત્ તન્માત્રકમ્ એવ યત્ર સ સ તે રૂપં પરં મન્યતે ।
તજ્જાત્યન્ધપુરં હ હા કરિપતે! નીતો ઽસિ દુર્વેધસા
કો નામાત્ર ભવેદ્ બતાખિલભવન્ માહાત્મ્યવેદી જનઃ ॥"
ઇતિ । યદિ પરં યં યમ્ ઇતિ પ્રક્રમે તત્ તન્માત્રકમ્ એવેતિ પ્રત્યવમર્શે વિધેયાવિમર્શઃ સવીપ્સસ્ય તદર્થસ્ય સમાસે ગુણીભાવાત્ । નૈતત્ । માત્રગ્રહણેનાવધારણમ્ ઉચ્યતે યથા - "પ્રાતિપદિકાર્થલિઙ્ગપરિમાણવચનમાત્રે" ઇતિ । તચ્ચાવધાર્યમાણપરતન્ત્રમ્ ઇત્ય્ અવધાર્યમાણસ્યૈવ સવીપ્સસ્ય તદર્થસ્યોદ્રેકાત્ પ્રાધાન્યમ્ અખણ્ડિતમ્ એવ । પૂર્વપદાર્થપ્રાધાન્યેન ક્વ ચિત્ સુપ્સુપેતિ સમાસો દૃશ્યતે, યથા:
"નિર્વાણભૂયિષ્ઠમ્ અથાસ્ય વીર્યં સન્ધુક્ષયન્તીવ વપુર્ ગુણેન ।
અનુપ્રયાતા વનદેવતાભ્યામ્ અદૃશ્યત સ્થાવરરાજકન્યા ॥"
ઇતિ । અત્ર હિ ભૂયિષ્ઠં નિર્વાણં નિર્વાણભૂયિષ્ઠમ્ ઇતિ સમાસે નિર્વાણાર્થસ્યૈવ પ્રાધાન્યં તસ્ય વીર્યવિશેષણત્વેનાવસ્થિતત્વાદ્ । ન તદ્વદ્ ઇહ તત્તન્માત્રકમ્ ઇતિ તદર્થસ્ય પ્રાધાન્યં ભવિષ્યતિ । કેવલં કૃતે ઽવધારણાર્થે માત્રશબ્દે કિમર્થઃ કપ્રત્યયઃ । તસ્મિન્ન્ અપિ વા કૃતે એવશબ્દઃ કિમર્થઃ । એવશબ્દ એવ વા કિં ન ક્રિયતે । નૈતત્ । કપ્રત્યયસ્ય તાવદ્ અત્ર કુત્સાપ્રતિપાદકત્વાત્ । ન પૌનરુક્ત્યં તન્ તમેવેતિ કેવલૈવશબ્દપ્રયોગે વિક્ષિપ્ત ઇવ તદર્થઃ પ્રતીયતે । માત્રગ્રહણે તુ પિણ્ડિતસ્યૈવ તદર્થસ્ય પ્રતીતિર્ ઇત્ય્ અસ્તિ વિશેષઃ । યદિ પરં દ્વયોર્ ઉપાદાનં લોકપ્રતીત્યનુસરણેન દૃઢીકૃતાવધારણપ્રતીત્યર્થમ્ । દૃશ્યતે હીદૃશેષુ દ્વયોર્ અવધારણપ્રતિપાદકયોઃ પ્રયોગઃ । યથા - "બાલા કેવલમ્ એવ રોદિતિ ગલલ્લોલોદકૈર્ અશ્રુભિઃ" । અત્રૈવ તદ્ ઇતિ નિર્વીપ્સેન તદા નિર્દિષ્ટં જાત્યન્ધપુરં નિર્વીપ્સેનૈવ યદા પ્રત્યવમૃશ્યતે । તતશ્ ચાત્રાનુગુણપરામર્શાન્ ન દોષઃ કશ્ ચિત્ ।
તથા (યત્ર) પૂર્વવાક્યે યચ્છબ્દો નિર્દિષ્ટ ઉત્તરવાક્યે તુ (ન) તચ્છબ્દો નિર્દિષ્ટઃ, તત્ર સાકાઙ્ક્ષત્વાદ્ દુષ્ટૈવ યથા -
"મીલિતં યદ્ અભિરામતાધિકે સાધુ ચન્દ્રમસિ પુષ્કરૈઃ કૃતમ્ ।"
ઇતિ । ઉત્તરવાક્યગતત્વેન તુ યચ્છબ્દપ્રયોગે પૂર્વવાક્યે તચ્છબ્દપ્રયોગે ન દુષ્ટત્વમ્, અપિ તુ પ્રાક્પ્રતિપાદિતં પુષ્ટત્વમ્ એવ સામાન્યેનોપક્રમાત્ પશ્ચાદ્ વિશેષસ્યોત્થાપનાત્ । એતદભિપ્રાયેણ કલ્પિતતત્કર્માદિવિષયત્વમ્ ઉક્તમ્ । ઉદાહરણં તુ "સાધુ ચન્દ્રમસિ પુષ્કરૈઃ કૃતં મીલિતં યદભિરામતાધિકે" ઇતિ પૂર્વશ્લોકાર્ધપાઠવિપર્યયે યથા । યત્તચ્છબ્દયોર્ અવિશિષ્ટે ઽપિ પરામર્શકત્વે ઉત્તરવાક્યે નિર્દિષ્ટો યચ્છબ્દઃ સ્વભાવત આવિદૂર્યેણ પૂર્વવાક્યાર્થાશ્લિષ્ટતયા વસ્તુ પરામૃશતિ, તચ્છબ્દસ્ તુ પરોક્ષાયમાણાર્થનિષ્ઠત્વાત્ વૈદૂર્યેણ । આવિદૂર્યં ચ પ્રકૃતાર્થં પ્રકૃષ્ટતાં નયદ્ વાક્યાર્થં શ્લેષયતિ । તતશ્ ચ તથાભૂતે વિષયે યચ્છબ્દસ્ય પ્રયોગાર્હત્વે તચ્છબ્દસ્ય પ્રયોગો ઽપુષ્ટ એવ.
[પગે 23]
"તસ્યાઃ શલાકાઞ્જનનિર્મિતેવ કાન્તિર્ ભ્રુવોર્ આનતરેખયોર્ યા ।
તાં વીક્ષ્ય લીલાચતુરામ્ અનઙ્ગઃ સ્વચાપસૌન્દર્યમ્ અદં મુમોચ ॥"
અત્ર "સા યાં વીક્ષ્યે"તિ યત્તદૌ વિપર્યયેણ પઠનીયૌ । યથા ચ:
"દૃષ્ટિર્ નામૃતવર્ષિણી સ્મિતમધુપ્રસ્યન્દિ વક્ત્રં ન કિં
નાર્દ્રાર્દ્રં હૃદયં ન ચન્દનરસસ્પર્શાનિ વાઙ્ગાનિ ચ ।
કસ્મિન્ લબ્ધપદેન તે કૃતમ્ ઇદં ક્રૂરેણ દગ્ધાગ્નિના
નૂનં વજ્રમયો ઽન્ય એવ દહનસ્ તસ્યેદમ્ આચેષ્ટિતમ્ ॥"
અત્ર યસ્યેતિ પઠનીયમ્ । યથા ચ:
"આચાર્યો મે સ ખલુ ભગવાન્ અસ્મદ્ગ્રાહ્યનામા
તસ્માદ્ એષા ધનુર્ ઉપનિષત્ તત્પ્રસાદાત્ ક્ષમો ઽપિ ।
અધ્યાસીનઃ કથમ્ અહમ્ અહો વર્ત્મ વૈખાનસાનાં
સીતાપાણિગ્રહણપણિતં ચાપમ્ આરોપયામિ ॥"
અત્ર ચ "યસ્માદ્ એષા ધનુર્ ઉપનિષદ્" ઇતિ પઠનીયમ્ । એવં ચ પ્રાગ્ ઉક્તે "હેમ્નો ભારતશતાની"ત્યાદૌ "તા બાણેન તુ તસ્ય સૂક્તિવિસરૈર્ ઉટ્ટઙ્કિતાઃ કીર્તયો યાઃ કલ્પપ્રલયે ઽપિ યાન્તિ ન મનાઙ્ મન્યે પરિમ્લાનતામ્" ઇતિ પઠનીયમ્ । અપિ ચ પરામૃશ્યમ્ અનુક્ત્વા યચ્છબ્દેન ચ વાક્યાર્થોપક્રમે તચ્છબ્દવતિ પરામૃશ્યનિર્દેશે પૂર્વવાક્યાર્થે પરામૃશ્યમ્ અસ્પૃશન્તી ઉપપ્લવમાના પ્રતીતિર્ ઇતિ વાક્યાર્થપ્રતિપત્તિવિપ્રકર્ષાદ્ અપુષ્ટત્વમ્ । યથા:
"પાદાહતં યદ્ ઉત્થાય મૂર્ધાનમ્ અધિરોહતિ ।
સ્વસ્થાદ્ એવાવમાનેન દેહિનસ્ તદ્ વરં રજઃ ॥"
અત એવાત્ર શ્લોકાર્ધયોર્ વિપર્યયપાઠે પુષ્ટત્વમ્ એવ । તથા પૂર્વવાક્યાર્થે નિર્દિષ્ટસ્યાર્થસ્યોત્તરવાક્યાર્થે સર્વનામમાત્રેણ પરામર્શે ન્યાય્યે યઃ સ્વશબ્દસહિતસ્ય સર્વનામ્નો નિર્દેશઃ સ દુષ્ટ એવ । યથા:
"ઉદન્વચ્છિન્ના ભૂઃ સ ચ નિધિર્ અપાં યોજનશતં
સદા પાન્થઃ પૂષા ગગનપરિમાણં કલયતિ ।
ઇતિ પ્રાયો ભાવઃ સ્ફુરદવધિમુદ્રામુકુલિતઃ
સતાં પ્રજ્ઞોન્મેષઃ પુનર્ અયમ્ અસીમા વિજયતે ॥"
ઇતિ । અત્ર "સ ચ નિધિર્ અપામ્" ઇતિ સસ્વશબ્દઃ સર્વનામ્નો નિર્દેશઃ । એવં "રામગિર્યાશ્રમેષ્વ્" ઇતિ પ્રકૃતે "તસ્મિન્ન્ અદ્રૌ કતિ ચિદ્" ઇત્ય્ અત્ર જ્ઞેયમ્ । અત્ર તુ કે ચિત્ સમર્થયન્તે - "રામગિર્યાશ્રમેષ્વ્" ઇતિ રામગિરિઃ સમાસ ઉપસર્જનીભૂતો બુદ્ધાવ્ ઉદ્રેકેણાનવભાસાત્ કથં સર્વનામ્ના પરામૃશ્યતે "સર્વનામ્નાનુસન્ધિર્ વૃત્તિચ્છન્નસ્યે"તિ પ્રધાનભૂતપરામૃશ્યાભિપ્રાયેણ સ્થિતં યથા "સમ્યગ્જ્ઞાનપૂર્વિકા સર્વપુરુષાર્થસિદ્ધિર્ ઇતિ તદ્ વ્યુત્પાદ્યતે" ઇતિ । અત્રાદ્રાવ્ ઇતિ નિર્દિશ્યમાનમ્ અદ્રિમાત્રપ્રતીતેર્ ન પ્રકૃતમ્ અદ્રિં ગમયેત્ । તસ્માદ્ ઉભયમ્ અત્રોપાદેયં યથા "અથ શબ્દ્નાનુશાસનમ્ । કેષાં શબ્દાનામ્" ઇતિ । ગિરિશબ્દેન ગિરૌ પ્રક્રાન્ત અદ્રિશબ્દેન પર્યાયાન્તરેણ ત્વ્ આગતમ્ આસમઞ્જસ્યં દુષ્પરિહરમ્ એવેતિ । ઉદન્વચ્છિન્ના ભૂર્ ઇત્ય્ અત્ર તુ ઉદન્વતઃ પરામૃશ્યસ્ય નૈકઠ્યાદ્ યોગ્યત્વાચ્ ચ ભુવઃ સ્ત્રીત્વેન સ ઇતિ પરામર્શાનર્હત્વાચ્ ચ સર્વનામપરામર્શ એવ યુક્તો, ન પુનઃ સ્વશબ્દગોચરત્વમ્ ઇત્ય્ અત્ર દુષ્ટતૈવ । કિં ચ સમુદાયસ્ય કસ્ય ચિત્ કેન ચિદ્ વાક્યેન નિર્દેશે વાક્યાન્તરે તદવયવસ્ય નિર્ધારેણ કર્ત્તવ્યે તસ્ય સમુદાયસય નિર્ધારણવિષયપ્રતીતયે [પગે 24] યચ્છબ્દેન નિર્દેશે કર્ત્તવ્યે નિર્ધાર્યમાણસ્યાવયવસ્ય નિર્દેશો દુષ્ટ એવ । યથા:
"તસ્માદ્ અજાયત મનુર્ નવરાજબીજં યસ્યાન્વયે સ સગરઃ સ ભગીરથશ્ ચ ।
એકેન યેન જલધિઃ પરિખાનિતો ઽયમ્ અન્યેન સિદ્ધસરિતા પરિપૂરિતશ્ ચ ॥"
અત્ર સ સગરઃ સ ભગીરથશ્ ચેતિ યન્ નિર્દિષ્ટં તસ્યૈકેત્યાદિના નિર્ધારણં વિહિતમ્ । નિર્ધારણં ચ જાતિગુણક્રિયાભિઃ સમુદાયાદ્ એકદેશસ્ય પૃથક્ કરણમ્ । ન ચાત્ર સમુદાયઃ કેન ચિત્ પદેન નિર્દિષ્ટઃ । યચ્ચૈકેનેતિ નિર્દિષ્ટમ્, તન્ ન સમુદાયઃ, અપિ ત્વ્ એકદેશઃ । તતશ્ ચ નિર્દેશ્યાનિર્દેશાદ્ અનિર્દેશ્યનિર્દેશ્યાચ્ ચાત્ર દુષ્ટત્વમ્ । એવં ચ સમુદાયસ્યૈવ નિર્ધારણવિષયસ્ય યચ્છબ્દેન નિર્દેશે કર્ત્તવ્યે "એકો યયોર્ જલનિધીન્ નિચખાન સપ્ત ગાઙ્ગૈઃ પયોભિર્ અભિવર્ષિતવાન્ દ્વિતીયઃ" ઇતિ પાઠઃ શ્રેયાન્ ।

ક્વ ચિદ્ યત્તચ્છબ્દાવ્ અગ્રહણેન વિધ્યનુવાદભાવેન વાક્યાર્થપ્રસ્તાવે યદન્તરાન્યથાકરણં તત્ર દુષ્ટત્વં યથા:
"યત્ ત્વન્નેત્રસમાનકાન્તિ સલિલે મગ્નં તદ્ ઇન્દીવરમ્"
ઇતિ । અત્ર પ્રથમતૃતીયયોઃ પાદયોર્ યત્તચ્છબ્દપરિગ્રહેણ વિધ્યનુવાદભાવેનોપનિબન્ધઃ । દ્વિતીયપાદગતત્વેન તદુલ્લઙ્ઘનં દોષઃ । ઇન્દીવરાણાં રાજહંસાનાં ચ બહુત્વાત્ સીતાસંબન્ધિવસ્તૂપમિતયોર્ ઇન્દીવરરાજહંસયોર્ વ્યાવૃત્ત્યર્થં વિધ્યનુવાદભાવપરિગ્રહઃ । ચન્દ્રસ્ય ત્વ્ એકત્વાત્ તદકરણમ્ ઇતિ કે ચિત્ । તદ્ અસત્ । ચન્દ્રસ્યાપિ દ્વિતીયાચન્દ્રાદિભેદેન બહુત્વસંભવાત્ તત્રાપિ વિધ્યનુવાદભાવો યુક્તઃ । ઇન્દીવરાણાં વ્યક્તિભેદેન મુખ્યો ભેદઃ । ચન્દ્રસ્ય પુનર્ એકવ્યક્તિરૂપસ્ય કાલભેદાદ્ અવસ્થાભેદાચ્ ચ ભિન્નત્વમ્ અમુખ્યમ્ ઇતિ ચેન્ ન । ભિન્ના એવ ચન્દ્રવ્યક્તયઃ । અન્યો હિ દ્વિતીયાચન્દ્રો ઽન્યશ્ ચ પૂર્ણચન્દ્રઃ । અતશ્ ચૈવ દ્વિતીયાચન્દ્રાદિવ્યાવૃત્ત્યા પૂર્ણચન્દ્રપ્રતીત્યર્થં મુખચ્છાયાનુકારીતિ વિશેષણં દત્તમ્ । ન હિ શશિશબ્દઃ પૂર્ણચન્દ્રાભિધાયી, તસ્ય ચન્દ્રમાત્રવાચકત્વાત્ । સઙ્ખ્યાવ્યવહારેષુ ચન્દ્રસ્યૈકત્વપ્રતીતિર્ ઇતિ ચેત્ । ક્વ ચિજ્ જાતિવ્યવહારેષ્વ્ અપીન્દીવરાદીનામ્ એકત્વં સિદ્ધમ્ । તસ્માત્ કવિવ્યવહારે ચન્દ્રગતત્વેનાનેકત્વસ્ય વ્યવહારાત્ તદાશ્રયેણેહ વિધ્યનુવાદભાવઃ શ્રેયાન્ ।

કિં ચાસ્થાનવિનિવેશનં તચ્છબ્દસ્ય પ્રતીતિવિપ્રકર્ષાયૈવ । યથા:
"મસૃણચરણપાતં ગમ્યતાં ભૂઃ સદર્ભા વિરચય સિચયાન્તં મૂર્ધ્નિ ઘર્મઃ કઠોરઃ"
ઇતિ । અત્ર "વિરચય સિચયાન્તમ્" ઇત્ય્ અત્ર તચ્છબ્દો હેત્વર્થો વિનિવેશયિતવ્યસ્ તૃતીયપાદાદૌ નિવેશિતઃ । ન ચ તત્ર તસ્યોપયોગઃ । કૃતસ્ તત્ર પ્રતીતિકુણ્ઠત્વમ્ ઉત્પાદયતીતિ । ક્વ ચિત્ પ્રધાનક્રિયાયાસ્ તદાદિસર્વનામ્ના પરામૃષ્ટસ્ય ગુણક્રિયાયાં સ્વશબ્દેનોપાદાનં દુષ્ટમ્ એવ । યથા "પ્રત્યાસન્ને નભસિ" ઇતિ । અત્ર તસ્મૈ ઇતિ સર્વનામ્ના પૂર્વપ્રક્રાન્તો મેઘઃ પરામૃશ્યત ઉતૈતચ્છ્લોકગતો જીમૂતઃ । તત્રાદ્યે પક્ષે જીમૂતગ્રહણમ્ અનર્થકં પ્રધાનક્રિયાયાં તદા પરામૃષ્ટસ્ય પૂર્વપ્રક્રાન્તસ્યૈવ મેઘસ્યાર્થતઃ સંબન્ધયોગ્યત્વાત્ । ન હિ યાવતાં યેન સંબન્ધસ્ તાવતાં પ્રત્યેકં નિર્દેશઃ ક્રિયતે । એકત્ર કૃતો ઽન્યત્રાકાઙ્ક્ષાદિનોપજીવ્યતે । તસ્માજ્ જીમૂતગ્રહણં ન કર્ત્તવ્યં, કૃતં પ્રત્યુત વસ્ત્વન્તરપ્રતીતિં જનયદ્ વૈરસ્યમ્ આવહતિ । અથ તચ્છબ્દેનૈતચ્છોકગતો જીમૂતઃ પ્રત્યવમૃશ્યતે । તદ્ અસત્ । સર્વત્રાત્ર પ્રકરણે પૂર્વપ્રક્રાન્તસ્યૈવ મેઘસ્ય પરામર્શઃ સ્થિત ઇતીહાપિ તથૈવ પરામર્શો ન્યાય્ય ઇતિ પુનર્ અપિ જીમૂતગ્રયણમ્ ⟨સિચ્⟩ અનર્થકમ્ એવ ।
ઇત્થં દ્વિતીયં વિધેયાવિમર્શં વિવિચ્ય તૃતીયમ્ અપ્ય્ અત્રૈવ શ્લોકે પ્રપઞ્ચયિતુમ્ ઉપક્રમતે - [43] અપિ ચેત્યાદિના । પ્રાયેણેતિ દ્વન્દ્વં વર્જયિત્વા તત્ર યુગપદધુકરણવચનતયા સામર્થ્યં પ્રકારાન્તરેણ સમર્થિતમ્ । તત્રાદ્ય ઇતિ "તત્પુરુષઃ સમાનાધિકરણઃ કર્મધારયઃ" ઇતિ (પ્સ્_1,2.42) વચનાત્ । "બહુ [પગે 25] વ્રીહિઃ સમાનાધિકરણાનામ્" ઇતિ વચનાત્ પ્રાયેણ બહુવ્રીહિઃ સમાનાધિકરણવિષય એવ । સુસૂક્ષ્મજટકેશાદૌ તુ વ્યધિકરણાનામ્ અપીષ્યતે । તત્રૈવ સમાનાધિકરણે પદાર્થે । યદા સઙ્ખ્યાયા ઇતિ (વ્યધિકરણ?) "સઙ્ખ્યાપૂર્વો દ્વિગુઃ" (પ્સ્_2,1.52) ઇતિ વચનાત્ । પ્રતિષેધસ્યેતિ "નઞ્" (પ્સ્_2,2.6) ઇતિ નઞ્સૂત્રારમ્ભાત્ । દ્વિતીય ઇતિ વ્યધિકરણઃ । કારકાણામ્ ઇતિ "કર્તૃકરણે કૃતા બહુલમ્" (પ્સ્_2,1.32) ઇત્યાદિના । સંબન્ધસ્યેતિ "ષષ્ઠી" (પ્સ્_2.3.50) ઇત્યાદિના । તત્રાપીતિ કારકસંબન્ધયોગે અધિસ્ત્રિ ઉપકુમ્ભમ્ ઇત્યાદૌ । સ્વાશ્રયો વિશેષ્યમ્ । વિધેયધુરામ્ ઇતિ શબ્દવૃત્તે યો વિધેયઃ તસ્ય કક્ષ્યાં વાસ્તવીં વિધેયતામ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અનૂદ્યમાનકલ્પતયેતિ । શાબ્દં પ્રાધાન્યમ્ અનપેક્ષ્ય વાસ્તવેન પ્રાધાન્યેનેત્ય્ અર્થઃ । અસ્તમ્ ઇયાદ્ ઇતિ એકાર્થીભાવાદ્ વિભક્તત્વેનાપ્રતીતેર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । એકત્રેતિ વિધેયાનુવાદ્યગર્ભત્વે । અન્યત્રેતિ સંબન્ધમાત્રપ્રતિપાદને । વિકલ્યેતેતિ ⟨સિચ્⟩ ⟨ઉપકલ્પ્યેત વર્ (એદ્)⟩ મહાવિભાષયા વ્યવસ્થિતવિભાષાત્વાદ્ ઇતિ ભાવઃ । એકસ્યૈવેતિ । વિશેષણગતસ્ય પ્રાધાન્યસ્ય અન્યસ્ય તદ્ગતસ્યૈવાપ્રાધાન્યસ્ય । એકસ્ય હીતિ, અપરસ્ય પુનર્ ઇતિ ચ । અત્ર ફલભેદ ઇત્ય્ અત્ર પ્રક્રાન્તં ફલં સંબન્ધનીયમ્ । અત્ર ચોદયતિ વિરોધસ્યોભયવસ્તુનિષ્ઠત્વાસિદ્ધેર્ અત્રાભાવ ઉક્તઃ । તદ્ અસત્ । (તર્હિ?) ન હિ સહાનવસ્થાનલક્ષણો વસ્તુગત એક એવ વિરોધ(ઃ?) ભેદો, યઃ શીતોષ્ણાદૌ લબ્ધવૃત્તિઃ । કિં તર્હિ પરસ્પરપરિહારસ્થિતતાલક્ષણો વસ્ત્વવસ્તુત્વાશ્રયો દ્વિતીયો ઽપ્ય્ અસ્તિ વિરોધપ્રકારઃ । તદા હિ યદિ વસ્ત્વાશ્રયો ન સંભવતિ વિરોધો વસ્ત્વવસ્તુત્વાશ્રયસ્ તુ કથં ન સ્યાદ્ । અતશ્ ચ સ્યાત્ પૂર્વપક્ષવેલાયાં "ભાવાભાવયોર્ એવે"ત્ય્ ઉક્તમ્ । નૈષ દોષઃ । વસ્ત્વવસ્ત્વાશ્રયસ્ય વિરોધસ્ય તાદાત્મ્યનિષેધે વ્યાપારાત્ । યદિ નામ પ્રાધાન્યં, તસ્યામ્ એવ કક્ષ્યાયાં સ્વયમ્ અપ્રાધાન્યં ન સ્યાદ્, અપ્રાધાન્યે વા પ્રાધાન્યમ્ । પ્રાધાન્યવિધેયે પુનર્ અપેક્ષાન્તરેણાપ્રાધાન્યં કથં ન સ્યાત્ । ન સ્યાદ્, યદિ શીતોષ્ણવદ્ દ્વયોર્ વસ્તુત્વં સ્યાત્ । ન ચાત્રૈતદ્ અસ્તિ વૈવક્ષિકસ્યાવસ્તુત્વાત્ । યથા રાજપુરુષ ઇત્ય્ અત્ર રાજ્ઞો વૈવક્ષિકમ્ એવ પ્રાધાન્યં વાસ્તવં પુનર્ અપ્રાધાન્યમ્ એવ તદ્વદ્ અત્રાપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । તદ્ અયમ્ અત્ર પિણ્ડાર્થઃ સંસર્ગનિષેધો ઽત્ર કર્તવ્યઃ । સ ચ વસ્તુદ્વયનિષ્ઠ ઇતિ દ્વયોર્ અત્રાભાવાન્ નૈકેનાપરત્ર પ્રતિષેધ ઇતિ ।
[44] અન્યેનેતિ વિશેષ્યાભિધાયિનેત્ય્ અર્થઃ । અન્યોન્યમ્ ઇતિ । પરસ્પરવિશેષણાનાં યદ્ય્ અપિ "વિશેષણં વિશેષ્યેણ" (પ્સ્_2,1.57) ઇતિ વિશેષણસ્ય વિશેષ્યેણૈવ સમાસ ઉક્તઃ, તથાપિ "કાણખઞ્જાદિષુ સિદ્ધં વિશેષણવિશેષ્યયોર્ યથેષ્ટત્વાદ્" ઇતિ વચનેનૈકસ્ય વિશેષ્યત્વવિવક્ષામ્ આશ્રિત્ય પરસ્પરં વિશેષણાનાં સમાસઃ સમર્થિતઃ । તદભિપ્રાયેણાન્યોન્યમ્ ઇતિ સંભાવના । દારસુખ ઇતિ દારાણાં સુખેતિ તત્પુરુષઃ કર્તવ્યઃ । બહુવ્રીહૌ "રાજાહસ્સખિભ્યઃ" (પ્સ્_5,4.91) ઇતિ ટચ્ ન સ્યાત્ । હે હસ્તેતિ । "મૃતસ્ય શિશોર્ દ્વિજસ્ય" ઇત્ય્ અત્ર સમાસઃ શઙ્કિતઃ । "રામસ્ય પાણિર્ અસિ" ઇતિ તુ ષષ્ઠીસમાસ ઉદાહરણમ્ । અત્ર ક્વ ચિત્ કર્તૄણામ્ કર્મણાં ચ પ્રથમાન્તાનાં ક્વાપિ સંબન્ધિનાં કર્મણાં ચ ષષ્ઠ્યન્તાનાં કુત્રાપ્ય્ આમન્ત્રણાનાં સમાસઃ શઙ્કિતઃ । [45] વક્ષ્યમાણનયેનેતિ । "વ્યાસઃ પારાશર્યઃ" ઇત્યાદિવિચારેષુ । ચાપાચાર્ય ઇતિ । અત્ર હિ ત્રિપુરવિજયિત્વાદ્યનુવાદેન ચાપાચાર્યત્વાદિવિધિઃ । અનૂદ્યમાનશ્ ચાર્થો વિધેયસ્યોત્કર્ષમ્ આવહન્ પ્રતીયતે । ન ચૈવમ્ ઇતિ ઉપેન્દ્રવજ્રસ્થાને ઇન્દ્રવજ્રપ્રયોગાત્ । ઉપગતમ્ અસ્માભિર્ ઇતિ । "દુઃશ્રવત્વમ્ અપિ વૃત્તસ્ય શબ્દાનૌચિત્યમ્ એવ । તસ્યાપ્ય્ અનુપ્રાસાદેર્ ઇવે"ત્યાદિવદદ્ભિઃ ⟨ચ્f. પ્. 37⟩ । અત્ર "યથા ચ કારણગુણે" ઇત્યાદિગ્રન્થઃ અન્તરશ્લોકપર્યન્તઃ "પ્રત્યુદાહરણં યથા તં કૃપામૃદુર્" ઇત્ય્ અતઃ [પગે 26] પૂર્વં પઠિતઃ સામઞ્જસ્યં ભજતે, પ્રત્યુદાહરણં ચેતિ ઉદાહરણગ્રન્થઃ સમઞ્જસ એવ સ્યાત્ । દૃશ્યતે ચ પુસ્તકેષ્વ્ એવં પાઠઃ । તસ્માદ્ અત્ર જાગરણીયમ્ । કારણમ્ અત્ર પરાશારો જમદગ્નિશ્ ચ । તદભાવે હેતુર્ ઇતિ તચ્છબ્દેન સમાસઃ પરામૃષ્ટઃ । તતશ્ ચાત્ર પારાશર્યાદિપદં વ્યાસાદાવ્ ઉત્કર્ષમ્ અર્પયત્ પુનર્ ઉક્તમ્ । તક્ષકસર્પ ઇતિ તક્ષકશબ્દેનૈવાત્ર સર્પવિશેષત્વાત્ સર્પત્વે પ્રતીતે સર્પપદમ્ ઉત્કર્ષસમર્પણપ્રવણમ્ એવેતિ તદર્થસ્ય વિધેયત્વમ્ । [46] લોહિતસ્ તક્ષક ઇતિ યથા તક્ષકશબ્દાદ્ એવ સર્પત્વજાતિઃ પ્રતીતા તદ્વલ્ લોહિતલક્ષ(ણો ગુ)ણો ઽપિ તત એવાવ્યભિચારાત્ પ્રતીતઃ । તતસ્ તૌ જાતિગુણૌ વિધેયતાભિપ્રાયેણોક્તૌ ન સમાસ ન્યગ્ભાવનીયૌ । ઉક્તન્યાયાદ્ ઇતિ વિધેયત્વાન્ ન સમાસઃ પ્રવર્તત ઇત્ય્ અર્થઃ । પક્ષો ન ચાસ્ત્ય્ અન્યસ્ તદત્યયે ઇતિ । ઇહ દ્વૌ પક્ષાવ્ ઉલ્લિખિતૌ તક્ષકસ્ય સ્વરૂપમાત્રપ્રતિપાદનં વા લોહિતાખ્યગુણવિધિર્ વા । ઉભયત્રાપિ કૃતા ચર્ચા । તદત્યયે ચ કથિતપક્ષદ્વયાતિક્રમે ચાન્યસ્ તૃતીયપક્ષો નાસ્તીત્ય્ અર્થઃ ।

એવમ્ ઇયતા કર્મધારયં વિચાર્ય બહુવ્રીહિનિરૂપણાયાહ બહુવ્રીહૌ યથેતિ । તતસ્ તદ્ ઇતિ સ્થલીકરણાદિ યદ્ વિશેષણતયોપાત્તં તત્ પરામૃશ્યતે । તૈર્ વિધ્યાદિભિઃ । તદપ્રતીતિઃ ઉત્કર્ષાપકરાપ્રતીતિઃ । પ્રતીતિભેદહેતૌ સમાસાસમાસયોગે । પ્રતીતિસામર્થ્યે કર્મધારયાદિવિષયે । તદસંભવઃ પ્રતીતિભેદાસંભવઃ । અન્ત્યાવસ્થા પ્રાપ્તકારણેષુ યુક્તૈવ કાર્યોત્પત્તિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । એતદભ્યુપગમે દૃષ્ટવિરોધમ્ આહ । એવં હીતિ । નૈવ વેતિ ન્યાયાવિશેષાત્ । અર્ધજરતીયમ્ ઇતિ અર્ધં જરત્યા ઇતિ "સમાસાચ્ ચ તદ્વિષયા" (પ્સ્_5,3.106) ઇતિ ચ્છપ્રત્યયઃ । યથા જરત્યા વરાઙ્ગં કામયતે મુખં ન કામયતે તદ્વદ્ એવેત્ય્ અર્થઃ । [47] તત્ તસ્ય ⟨તતાસ્ય વર્ (એદ્)⟩ ઇતિ તદ્ ઇતિ તસ્માત્ । તૌ સૂર્યચન્દ્રમસૌ । તયોર્ ઇતિ અનુવાદ્યયોસ્ સૂર્યાચન્દ્રમસોઃ । પારમ્પર્યેણેતિ વિધેયતામ્ આહ પિતામહત્વદ્વારેણ । અત એવ સૂર્યાચન્દ્રમસાવ્ ઇતિ દ્વન્દ્વનિર્દેશો દ્વયોઃ સ્પર્ધિતાં પ્રકાશયતિ । ઉર્વશ્યા ચ ભુવા ચેતિ સમાસાભાવો વરણસ્ય મુખ્યામુખ્યત્વપ્રદર્શનાર્થમ્ એકસ્ય વાસ્તવત્વાદ્ અપરસ્ય કવિપ્રૌઢોક્તિનિષ્પાદિતત્વાત્ । ઇહ ચેતિ પ્રતીતિવૈચિત્ર્યં સ્પષ્ટતરમ્ એવ ધારયતુ મતિમાન્ ઇતિ પાશ્ચાત્ય સન્બન્ધનાયં જનક ઇતિ । અત્ર જનકાખ્યરાજર્ષિપ્રભૃતયઃ પિતૃત્વાદેર્ ઉત્કર્ષમ્ અર્પયન્તિ ।
એવં બહુવ્રીહિં વિચાર્ય દ્વિગું વ્યાચષ્ટે દ્વિગૌ યથેતિ । નિરવશેષ ઇતિ સપ્તત્વસઙ્ખ્યાયાં વિધેયત્વેન સંરમ્ભાસ્પદત્વં સમાસે તુ ન્યગ્ભાવાત્ । દશસ્વ્ ઇતિ દશત્વસઙ્ખ્યાયા વિધેયત્વં રાવણસ્ય પરિભવાતિશયં પ્રકાશયતિ એકસ્મિન્ન્ અપિ મૂર્ધનિ પદન્યાસઃ પરિભવાસ્પદં કિં પુનર્ દશાસ્વ્ ઇતિ । પ્રત્યુદાહરણં સપ્તાઙ્ગ્યામ્ ઇહ યસ્ય સ ઇતીત્યાદિપાઠે । વૈશસં બાધઃ । એવં દ્વિગું વ્યાખ્યાય નઞ્સમાસં વ્યાચષ્ટે નઞ્સમાસેતિ । ઉપદર્શિતમ્ ઇતિ અસંરબ્ધવાન્ ઇત્ય્ અત્ર વિધેયાવિમર્શવિચારે અનુક્તવાન્ ઇતિ નોક્તવાન્ ઇતિ વાચ્યમ્ । તત્પુરુષે કર્ત્રાદીનાં ષણ્ણાં કારકાણાં સંબન્ધસ્ય ચ ક્રમેણોદાહરણાન્ય્ આહ દેશેત્યાદિના । સો ઽયમ્ ઇતિ । અત્ર સ એવાયમ્ ઇતિ વ્યાખ્યા । અહિતસંબન્ધિનાં શસ્ત્રાણાં ઘસ્મરાણિ ગ્રસનશીલાનિ અત એવ ગુરૂણિ । કરણં પ્રતીતિ ક્રિયાં પ્રતીત્ય્ અર્થઃ । તત્ તસ્યેતિ પ્રક્રાન્તત્ય ⟨રેઅદ્ પ્રક્રાન્તસ્ય⟩ વિશેષ્યસ્ય કરણસ્ય । તસ્યેતિ રામસ્ય । શૌર્યં બલમ્ । નિઘ્નઃ પરવશઃ । તેન તદ્ ઇતિ રામેણેતિ વિશેષણમ્ ।
[48] અનેકેષામ્ ઇતિ । અનેકશબ્દસ્ય નઞ્સમાસે ઉત્તરપદાર્થપ્રાધાન્યાદ્ એકવચનપ્રસઙ્ગઃ । સત્યમ્ કિં તુ નઞ્પ્રયોગવિષયે એકશબ્દસ્યૈકવ્યતિરિક્તવસ્તુવિષયત્વં યથા અબ્રાહ્મણ ઇત્ય્ અત્ર બ્રાહ્મણશબ્દસ્ય ક્ષત્રિયાદિગોચરત્વમ્ । એકવ્યતિરિક્તં ચ વસ્તુ કદા ચિદ્ એકત્વોપરક્તં પ્રતીયતે, કદા ચિન્ નિજેનૈવ સ્વરૂપેણ । આદ્યે પક્ષે અનેકમ્ ઇતિ ભવતિ દ્વિતીયે ત્વ્ અનેકાનીતિ । યથા ચ (પદમઞ્જરિઃ?) પતઞ્જલિઃ - [પગે 27] પ્રવૃત્તિભેદે પ્રયોજકં ચિત્તમ્ એકમ્ અનેકેષામ્ (4પા. 5 સૂ.) ઇતિ । ગુરુદત્તમ્ ઇતિ ગુરુણા દત્તમ્ ઇતિ વાચ્યમ્ । તત્ તસ્યા ઇતિ સીતાયા વિશેષણભૂતાયાઃ સીતાકર્તૃત્કાયા ગમનક્રિયાયા ઇત્ય્ અર્થઃ । ગુર્વર્થમ્ ઇતિ ગુરવે ઇદં ગુર્વર્થમ્ ઇતિ ક્રિયાવિશેષણમ્ એતત્ । ક્રિયાવિશેષણાનાં કર્મત્વં નપુંસકલિઙ્ગત્વં ચ । ઈપ્સિતતમત્વે તુ ષષ્ઠી સ્યાત્ । અર્થનક્રિયામુખેનેતિ અર્થયત ઇતિ નિગમનાત્ । તત્ તસ્યેતિ તદ્ ગુર્વર્થમ્ ઇતિ વિશેષણમ્ । તસ્યાર્થિનઃ । અવમતતામ્ અનભિપ્રેતતામ્ । અવમતત્વં ગર્હિતત્વમ્ । સુતનિર્વિશેષમ્ ઇતિ । ક્રિયાવિશેષણમ્ એવ । પ્રદક્ષિણક્રિયેત્ય્ અત્ર પ્રદક્ષિણક્રિયાયા અત્યયક્રિયાકર્મભૂતાયા અન્તરાયહેતુકોપનિમિત્તત્વાત્ પ્રાધાન્યમ્ । એવં પ્રથમપ્રબોધિત ઇતિ પ્રાથમ્યસ્ય । તથા યથાકામત્વયથાકાલત્વયોર્ જ્ઞેયમ્ । યદવલોકનેતિ રૂપસમ્પત્ પરામૃષ્ટા ।
[49] સ્વહસ્તેનેતિ કરણપદમ્ । સ્વહસ્તલિખિતાનીતિ સ્વહસ્તશબ્દો ઽત્રાદરપ્રતીતિહેતુકત્વેન લેખનં પ્રત્ય્ ઉત્કર્ષનિમિત્તમ્ અપિ સમાસે ગુણીકૃતઃ । પૂર્વવદ્ ઇતિ કૃતસમાસવૈશસમ્ । તચ્ ચ વિપ્રદત્તમ્ ઇતિ પાઠે । પિતામહપિતામતયેતિ પિતામહો બ્રહ્મા પિતામહઃ પૂર્વપુરુષો યસ્ય । તયોર્ જન્મનિધનયોઃ । તદ્વતો જન્મનિધનવતઃ । તાભ્યાં જન્મનિધનાભ્યામ્ । કૃતાન્તાધિકમ્ ઇતિ આસમુદ્રાત્ ⟨ક્ટાન્તાદ્ અધિકમ્ આસમુદ્રાત્ ચોન્જ્ (એદ્)⟩ ક્ષિતીશાનામ્ ઇતિ ચ વાચ્યમ્ । અપાદાનસમાનન્યાયત્વાદ્ અવધિર્ અપિ પઞ્ચમ્યન્તો ઽત્ર ગૃહ્યત ઇતિ પ્રત્યુદાહરણોપપત્તિઃ । ઉપાગ(તે?)મેતિ ઉપાગતા ઇતિ નિર્દિષ્ટા ઉપાગમક્રિયા ।
[50] રણભૂષિત ઇતિ । અત્ર રણભુવીતિ વાચ્યમ્ । શોચનીયતાગતિઃ ક્રિયા । તત્ર સમાગમપ્રાર્થના હેતુત્વેનોપાત્તા । તસ્યાઃ સંબન્ધિદ્વારેણ સંબન્ધિત્વમુખેન કપાલિન ઇતિ વિશેષણમ્ । અત્ર સંબન્ધિશબ્દો ભાવવૃત્તિઃ સંબન્ધિત્વે વર્ત્તતે, યથા "દ્વ્યેકયોર્ દ્વિવચનૈકવચને" (પ્સ્_1.4.22) ઇતિ, સુધીરમ્ ઉવાચેતિ । તત્ તસ્યા ઇતિ । તદ્ વિશેષણમ્ । તસ્યાસ્ સમાગમપ્રાર્થનાયાઃ । તત્ર શોચનીયતાગતૌ । સામર્થ્યમ્ અવ્યભિચારેણ સમ્પાદકત્વમ્ । તસ્ય સકલેતિ તચ્છબ્દઃ કપાલિન ઇત્ય્ અસ્ય પરામર્શકઃ । વિશેષ્યેણ સમાગમપ્રાર્થનયેત્ય્ અનેન । પ્રત્યવરં ગુણભૂતમ્ । એવં તાતસ્યેતિ, આર્યસ્યેતિ, સ્કન્દસ્યેતિ, તવેતિ ચેત્ય્ એષાં વિશેણણાનામ્ ઉત્કર્ષસમર્પકત્વં જ્ઞેયમ્ । તસ્યૈવેતિ ⟨તસ્યેતિ વર્ (એદ્)⟩ ગૌરવદુરારોપત્વનિબન્ધનસ્ય હરસ્ય । તચ્ચેતિ પ્રાધાન્યમ્ । તસ્યેતિ હરસ્ય । કલ્પિતાર્થસ્યેતિ વિસ્તારિતકૃત્રિમત્વમાત્રવાચિનો ઽધિજ્યત્વમાત્રલક્ષણાર્થારોપાત્ । અપ્રયુક્તસ્યેતિ ઉક્તનયેનાસ્મિન્ન્ અર્થે કવિભિર્ અપ્રયુજ્યમાનસ્ય । ગુણાન્તરલાભ ઇતિ વક્ષ્યમાણલક્ષણસ્ય વાચ્યાવચનસ્ય પરિહારાત્ । (અત્રેતિ?) ⟨માત્રેતિ ચોન્જ્ (એદ્)⟩ એવં કૃતમ્ ઇત્ય્ અત્ર કરણમ્ । [51] નિષ્ક આભરણવિશેષઃ । વિભક્ત્યન્વયેતિ શ્રૂયમાણાયા વિભક્તેર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તથા ચ "ષષ્ઠ્યા આક્રોશે" (પ્સ્_6.3.21) ઇતિ જ્ઞાપકમ્ (રૂપકમ્ ઉપદેશ ઇષ્યત ઇતિ?) પ્રમાણાન્તરેણ "લોકો વેદસ્ તથાધ્યાત્મં પ્રમાણં ત્રિવિધમ્" ઇત્ય્ ઉક્તરૂપેણ સિદ્ધૌ યૌ સ્વસ્ય વિશેષણસ્યોત્કર્ષાપકર્ષૌ તદાધાયિનામ્ અર્થાદ્ વિશેષ્યં પ્રતીત્ય્ અર્થઃ । આર્થં વાસ્તવમ્ । અલુકમ્ આહ "ષષ્ઠ્યા આક્રોશે" (પ્સ્_6.3.21) ઇત્ય્ અનેન । ચિન્ત્યમ્ ઇતિ । એતદવગમાય વિચાર્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । સમાસે ચ વિભક્તિલોપાદ્ ઇતિ । ઇહ હિ વિભક્તિશ્રવણાશ્રવણે (વા?) અન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં વિશેષણગતયોર્ વાસ્તવયોઃ પ્રયોજકતાં ⟨પ્રશબ્દાત્ પ્રાક્ "પ્રાધાન્યગુણભાવયોઃ પ્રયોજકતાં" ઇતિ પૂરણમ્ અપેક્ષિતં ભાતિ⟩ ભજેતે । તે તુ પ્રાયેણ વાક્યસમાસગતત્વેનોપલભ્યમાને સમાસસ્ય વિભક્ત્યશ્રવણાદ્ વિધેયાવિમર્શતામ્ ઉત્પાદયતઃ । અત એવ સમાસે ઽપિ યદિ વિભક્તિઃ શ્રૂયતે, તદા ન વિધે [પગે 28] યાવિમર્શો યથા દાસ્યાઃ કામુક ઇત્યાદૌ । સમાસસ્ તુ તત્રૈકપદ્યાદિપ્રયોજનત્વેન કૃતઃ । તન્નિબન્ધનેતિ ઉત્કર્ષાપકર્ષનિબન્ધના । એવં ચ વિભક્ત્યશ્રવણાન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાયિત્વં વિધેયાવિમર્શસ્ય વ્યાપ્ત્યા પ્રદર્શિતં ભવતિ ।

એવં ચ સપ્તપ્રકારં તત્પુરુષં નિરૂપ્યાવ્યયીભાવં નિરૂપયતિ - અવ્યયીભાવ ઇતિ । સમાપં વિશેષ્યં પ્રતિ દયિતસ્યેતિ યદ્ વિશેષણં તત્ તસ્ય સમીપસ્યેતિ યોજના । મધ્યેવ્યોમેતિ "પારે મધ્યે ષષ્ઠ્યા વા" (પ્સ્_2,1.18) ઇત્ય્ અવ્યયીભાવઃ । સ ચેતિ પ્રકર્ષઃ । એવમ્ ઇયતા દ્વન્દ્વવર્જં સમાસવૃત્તિર્ વિચારિતા । ઇદાનીમ્ અતિદેશમુખેન કૃત્તદ્ધિતવૃત્તિર્ નિરૂપ્યતે અનેનૈવેત્યાદિના । વિવક્ષાવિશેષાદ્ ઇત્ય્ અકારપ્રશ્લેષઃ । [52] સર્વં કષતીતિ "સર્વકૂલાભ્રકરીરેષુ કષઃ" (પ્સ્_3,2.42) ઇતિ ખચો ઽયં વિષયઃ । બિભર્ત્તિ યઃ ઇતિ "કુક્ષિંભરિશ્ ચ" ઇતિ નિપાતિતસ્ય કુક્ષિમ્ભરિશબ્દસ્યાયં ગોચરઃ । વિધુન્ તુદ્ ઇતિ "વિધ્વરુષોસ્ તુદ્" (પ્સ્_3,2.35) ઇતિ ખશ્પ્રત્યયસ્થાનમ્ । શીર્ષચ્છેદમ્ ઇતિ "શીર્ષચ્છેદાદ્ યચ્ ચ" (પ્સ્_5,1.65) ઇતિ તદ્ધિતસ્ય યત્ પ્રત્યયસ્યેદં પદમ્ । તૈર્ ઇતિ કષણાદિભિઃ । સર્વાર્થસ્યેતિ, કાયોપલક્ષણસ્ય કુક્ષેર્ ઇતિ, વિધોશ્ ચેતિ (વ્યક્ત સ્થિતઃ ?) ઉત્કર્ષમ્ આદધતાં પ્રાધાન્યેન વિવક્ષેત્ય્ અત્ર સામસ્ત્યેન યોજનીયમ્ । શીર્ષચ્છેદસ્ય ચેતિ ઉત્કર્ષમ્ આદધતઃ પ્રાધાન્યેન વિવક્ષેતિ સંબન્ધનીયમ્ । પૂર્વેભ્યો ઽસ્ય પૃથઙ્નિર્દેશસ્ તદ્ધિતવૃત્તિવિષયત્વેન ભિન્નજાતીયત્વાત્ । અત્ર ચ સર્વાર્થાદીનાં ચતુર્ણામ્ ઉત્કર્ષાધાને સમનન્તરનિર્દિષ્ટ ભુવનાભયેત્યાદિચતુષ્ટયં ક્રમેણ હેતુત્વેન દ્રષ્ટવ્યમ્ । તદ્ અપીતિ ચરિતમ્ । કષણાદિકર્તૃષ્વ્ ઇતિ ખલૌદરિકરાહુષ્વ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । રામો ઽસ્મિ સર્વં સહ ઇતિ । "પૂસ્સર્વયોર્ દારિસહોઃ" (પ્સ્_3,2.41) ઇતિ ખચો ઽયં વિષયઃ । દશરથસ્ય હિ પ્રસૂતિર્ અસાવ્ ઇતિ ("તસ્યાપત્યમ્" ઇતિ સ્ત્રચ્પ્રત્યયે) ⟨તસ્યાપત્યમ્ અત ઇઞ્ (પ્સ્_4,1.95) ઇતીઞ્પ્રત્યયઃ એમ્ (એદ્)⟩ તદ્ધિતે કૃતે દાશરથિશબ્દસ્યાયં ગોચરઃ । વાક્યે તુ યદ્ય્ અપીતિ તદ્ ઉક્તમ્ - "ક્રિયાપ્રધાનં ગુણવદ્ એકાર્થં વાક્યમ્ ઇષ્યતે" ઇતિ । અન્ય ઇતિ વક્ષ્યમાનન્યાયેન શબ્દકૃતસામર્થ્યોક્તિઃ । સ ઇતિ પ્રધાનભાવેનેત્ય્ અત્ર નિર્દિષ્ટઃ પ્રધાનભાવઃ શબ્દાર્થસામર્થ્યવિવક્ષાકૃતાનાં ત્રયાણામ્ અપીતિ શબ્દકૃતં શબ્દસંસ્કારમહિમ્ના નિષ્પન્નં યથા કર્મધારયાદ્ ઉત્તરપદસ્ય । અર્થસામર્થ્યકૃતં વસ્તુવૃત્તનિષ્પાદિતં યથા "ગ્રહં સંમાર્ષ્ટી"ત્યાદૌ ગ્રહાદેઃ । તસ્ય સંસ્કાર્યત્વેન વસ્તુતઃ પ્રાધાન્યમ્ । વિવક્ષાકૃતં પ્રયોક્તૃયદૃચ્છાપ્રતિપાદિતં યદ્ અન્યસ્યોત્કર્ષાપકર્ષાધાનતયા વિવક્ષિતં યથા "રામસ્ય પાણિર્ અસિ" ઇત્યાદૌ રામાદેઃ । તત્ર ત્રિષુ પ્રાધાન્યેષુ વિવક્ષાકૃતમ્ એવ ગ્રાધાન્યં ⟨સિચ્⟩ પ્રધાનમ્ ⟨સિચ્⟩ । તત્કૃતત્વાત્ કાવ્યાર્થચમત્કારસ્ય । અત એવોક્તં તયોઃ સમશીર્ષિકાભાવાદ્ ઇતિ । તયોર્ ઇતિ શબ્દાર્થસામર્થ્યકૃતયોઃ વિવક્ષાકૃતેન સહેત્ય્ અર્થાત્ । નનુ પૂર્વં શાબ્દસ્યૈવ પ્રાધાન્યસ્ય વૈવક્ષિકત્વમ્ ઉક્તમ્ અન્યસ્ય તુ વાસ્તવત્વમ્ । તત્ કથમ્ ઇહ શાબ્દવૈવક્ષિકયોર્ અન્યત્વમ્ ઉચ્યતે । અન્યત્વે વા પ્રાધાન્યત્રયપ્રતિપાદને ઽર્થસામર્થ્યકૃતવિવક્ષાક્ટયોઃ કો વિશેષઃ । શબ્દકૃતાદ્ ધિ પ્રાધાન્યાદ્ અન્યદર્થસામરથ્યકૃતમ્ ઉચ્યતે । તેન વિવક્ષાકૃતસ્ય ઉક્તત્વાત્ । તત્ કિમ્ અર્થસામર્થ્યકૃતમ્ અવશિષ્યત ઇતિ । નૈષ દોષઃ । પૂર્વં હિ શાબ્દિકૈકગોચરસ્ય શાબ્દિકવિવક્ષાકૃતત્વાદ્ વૈવક્ષિકત્વમ્ । અન્યસ્ય તુ કવિગોચરસ્ય વાસ્તવત્વં તદ્ એવાર્થત્વમ્ । ઇહ પુનઃ સહૃદયૈકગોચરસ્ય કવિવિવક્ષાવશાદ્ વૈવક્ષિકત્વમ્ ઉચ્યતે । શાબ્દિકૈકવિષયસ્ય શાબ્દત્વમ્ ઇત્ય્ અપેક્ષાભેદાત્ પૂર્વસ્ તાવન્ ન વિરોધઃ । યદ્ અપિ પ્રાધાન્યત્રયપ્રતિપાદને ઽર્થસામર્થ્યવિવક્ષાકૃતયોર્ ભેદ ઉક્તસ્ તત્રાયં ભાવઃ - ઇહ શાબ્દં વાસ્તવં ચેતિ દ્વિવિધમ્ એવ પ્રાધાન્યમ્ । વાસ્તવત્વસ્ય ચ વિવક્ષાનપેક્ષત્વેન વસ્તુસામર્થ્યપ્રયોજક+++દર્થસા [પગે 29] મર્થ્યકૃતત્વમ્ ઉક્તમ્ । સત્ય્ અપિ શબ્દકૃતાદ્ અન્યત્વ ઉત્કર્ષાપકર્ષપ્રતિપાદનપ્રયુક્તકવિવિવક્ષાકૃતત્વે વાસ્તવમ્ એવ વિવક્ષાકૃત પ્રતિપાદિતમ્ । તથા ચ "ગ્રહં સંમાર્ષ્ટી"તિ વૈદિકં વિવક્ષાનપેક્ષમ્ અર્થસામર્થ્યકૃતસ્યોદાહરણં દત્તમ્ ઇતિ વિષયવિભાગવ્યવસ્થિતેર્ ન દ્વિતીયો ઽપિ વિરોધ ઇતિ સમઞ્જસં સર્વમ્ । એવં કૃત્તદ્ધિતવૃત્તિવિષયે આતિદેશિકં ગુણપ્રધાનભાવં વિચાર્ય સમા(સ)ગતત્વેનૌપદેશિકં પ્રકૃતમ્ અનુસન્ધત્તે તદ્ ઇદમ્ અત્રેતિ । સરૂપાણામ્ ઇતિ દ્વન્દ્વસમાસસમાનન્યાયત્વાદ્ એકશેષવૃત્તિર્ અપિ સ્વીકૃતા । વિશેષણવિશેષ્યભાવાભાવે ઽપીતિ સમાસોટ્ટઙ્કનિકાયાં પ્રાયગ્રહણપ્રયોજનં પ્રકાશયતિ । રૂપં ચ કાન્તિશ્ ચ વિદગ્ધતા ચેતિ, અમૃતેન વિષેણેતિ ચાભિહિતાનાભિહિતકર્તૃવિભાગેનોદાહરણદ્વયમ્ । રૂપમ્ ઇત્યાદૌ હિ ગમ્યમાનભવનક્રિયાપેક્ષં રૂપાદીનાં કર્તૃત્વમ્ । એતેન તત્પુરુષસ્ય કર્ત્રુદાહરણપ્રસ્તાવે કર્ત્રાદીનાં (કારકાણામ્) અનેકે(ષામ્ ઇ)તિ યદ્ ઉક્તં, તત્ સમીહિતમ્. [53] કશ્ ચ કશ્ ચેતિ । અત્રૈકશેષો ન કૃતઃ । કૃતૈકશેષમ્ ઇતિ કાવ્ ઇતિ પ્રયોગે । અધુના પ્રધાનેતરભાવાપત્તિં દર્શયતિ યત્ર પુનર્ ઇતિ । ભવત ઇતિ રિપુસ્ત્રીણાં સંબન્ધિત્વેન, રિપુસ્ત્રીણામ્ ઇતિ સ્તનયુગસ્ય સંબન્ધિત્વેનેતિ યોજના । રિપુસ્ત્રીણામ્ ઇતિ સમાસસ્યોદાહરણમ્ । ન ચાત્ર સંબન્ધમાત્રાદ્ અતિરિક્તં પ્રતીયતે । તદર્થમ્ એવેતિ ઉપમોત્પ્રેક્ષાદયો ઽપ્ય્ અલઙ્કારાઃ ઉપમોત્પ્રેક્ષાદીનામ્ ઉત્કર્ષમ્ અપકર્ષં વા પ્રતિપાદયિતું વિધીયન્તે । અન્યથા તદ્વિરચનં નિષ્પ્રયોજનં સ્યાત્ । તૌ વિધેયેતિ । ઉત્કર્ષાપકર્ષૌ । (સમાસ ઇતિ ?) સા સમાસ ઇતિ વિવક્ષા પરામૃશ્યતે । વૈદર્ભીતિ યદ્ય્ અપિ વામનમતે અસમાસા પાઞ્ચાલી, મધ્યમસમાસા તુ વૈદર્ભી, તથાપિ મતાન્તરે વિપર્યયઃ સ્થિત ઇતિ તદભિપ્રાયેણેહાસમાસા વૈદર્ભી કથિતા । કારિકામધ્ય એવ સંબન્ધમાત્રપ્રતીતૌ સમાસસ્યોદાહરણમ્ । "ઊર્ધ્વાક્ષિતાપે"તિ । અત્ર ચતુર્થપાદૈકશેષ?(દેશ)યુક્તસ્ય પાદત્રયસ્ય સમાસે સંબન્ધમાત્રં પ્રતીયતે, નોત્કર્ષાપકર્ષૌ । વાક્યાત્ તૂભયમ્ ઇતિ ઉભયં સંબન્ધરૂપમ્ ઉત્કર્ષાપકર્ષરૂપં ચ વસ્ત્વ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અત્રોદાહરણં [54] મે યદરય ઇતિ સમાસે હિ મદરય ઇતિ સ્યાત્ । ન ચાસ્માદ્ અતિશયઃ પ્રતીતઃ । નનુ પદાદ્ ઉત્તરપદયોર્ યુષ્મદસ્મદોઃ "તેમયાવ્ એકવચનસ્ય" (પ્સ્_8,9.22) ઇતિ તેમયાવ્ આદેશાવ્ ઉક્તૌ । ન ચાત્ર પદાત્ પરો ઽસ્મચ્છબ્દઃ । એવશબ્દઃ પદમ્ ઇતિ ચેન્ ન । તત્પ્રયોગે "નચવાહાહૈવયુક્તે"(પ્સ્_8,1.24) ઇતિ નિષેધાદ્ ભિન્નવાક્યગતત્વાચ્ ચ । સમાનવાક્યે હિ નિઘાતયુષ્મદસ્મદાદેશાઃ । (એતેનૈવ વ્યતિરિક્તં પદાન્તરં પ્રત્યુક્તમ્ । ઉત્કર્ષમાત્રમ્ એવ શબ્દાદેશઃ?) અત્ર કે ચિદ્ આહુઃ વાક્યે તાવદ્ રસપ્રતીતિર્ નિર્વ્યૂઢા । તામ્ અનુપમરદયન્ કાવ્યે યદ્ય્ અસાધુશબ્દો ઽપિ સ્યાન્ ન તદા સ્થૂલઃ કશ્ ચિદ્ દોષઃ । કાવ્યે હિ રસપ્રતીતિઃ પ્રધાનમ્ । તદનિર્વાહે કાવ્યમ્ એવ ન સ્યાત્ । અપશબ્દપ્રયોગે તુ લક્ષણાસ્મરણમાત્રમ્ । તદ્ ઉક્તં -
"નીરસસ્ તુ પ્રબન્ધો યઃ સો ઽપશબ્દો મહાન્ કવેઃ ।
સ તેનાકવિર્ એવ સ્યાદ્ અન્યેનાસ્મૃતલક્ષણઃ ॥"

ઇતિ । અન્યે ત્વ્ આહુઃ । ભવતુ રસાપેક્ષયાપશબ્દસ્ય સ્વલ્પદોષત્વં, તથાપિ મહાકવીનામ્ અપશબ્દપ્રયોગો મહાન્ દોષઃ । તેનાત્ર "તેમેશબ્દૌ નિપાતેષ્વ્" ઇતિ તાદૃશો વિભક્તિપ્રતિરૂપકો મેશબ્દો નિપાતો, યથા અહન્તા અહંયુર્ ઇત્યાદાવ્ અહંશબ્દઃ । તતશ્ ચ નાત્ર કશ્ ચિદ્ વિશેષ ઇતિ । કિં સર્વાત્મના કરણસ્ય દુષ્ટત્વમ્ એવ । નેત્ય્ આહ કિન્ ત્વ્ ઇતિ । એતસ્ય સમાસસ્ય । અન્તરેણેતિ વીરરૌદ્રાદેઃ સમાસેન પ્રકાશ્યત્વાત્ । વૃત્તં વસન્તતિલકાદિ । વૃત્તયઃ કૈશિક્યાદ્યાઃ ઉપનાગરિકાદ્યાશ્ ચ । [પગે 30] કાકુઃ કાક્વધ્યાયલક્ષિતો (ના.શા. 17) ધ્વનિવિકારરૂપો વા । વાચિકાભિનયો વાગ્વિકારરૂપો ઽનુભાવઃ । અર્ધાન્તાવધિર્ ઇતિ શ્લોકાપેક્ષયા અર્ધમ્ અન્તાવધિઃ । ન્યૂનેતિ પદ્યાપેક્ષયા ન્યૂનં રસાભિવ્યક્તિહેતુત્વમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । યથા પૂર્વોક્ત ⟨યથાનન્તરોક્ત વર્ (એદ્)⟩ ઇતિ "ઊર્ધ્વાક્ષિતાપે"ત્યાદૌ । સમાસો ઽર્ધાન્તાવધિઃ કાર્યો નાધિક ઇત્ય્ અનેન વ્યાવર્ત્યસ્યાધિકસ્ય તદ્ ઉદાહરણમ્ । તસ્યેતિ પદાર્થાનાં પરસ્પરસંબન્ધશ્ ચેન્ ન ચ્છિદ્યતે ⟨સિચ્⟩ તદા તસ્ય સમાસસ્ય મધ્યે વિચ્છેદો ન કાર્ય ઇત્ય્ અર્થઃ । અવ્યભિચારાદ્ ઇતિ વિધેયત્વં હિ પ્રાધાન્યાવિનાભાવઃ । સ્નેહમ્ ઇતિ । અત્ર પાનાદીનામ્ પ્રકાશનસ્ય ચ (વિધ્યનુવાદલોપિત્વૈકકર્તૃકાણાં પ્રાધાન્યભાવો નાપસ્મૃતમ્?) અત્ર ચ યો ઽયમ્ ઇતિ યચ્છબ્દેન દીપસ્ય પદાર્થસ્ય પરામર્શોપક્રમે તત્તમસ ઇતિ તચ્છબ્દેન વાક્યાર્થસ્ય પરામર્શો દુષ્ટ ઇત્ય્ ઉપપાદિતં પ્રાક્ । શક્તિઃ સામર્થ્યમ્ આયુધભેદશ્ ચ । તારકાઃ જ્યોતીંષિ દૈત્યવિશેષશ્ ચ તારકઃ । અધો નિસ્તેજસ્ત્વેન વાહનત્વેન ચ । શિખીવહ્નિર્ ⟨સિચ્⟩ મયૂરશ્ ચ । ચન્દ્રસ્ય સુવર્ણસ્ય સંબન્ધી કાન્તાવભાસો લસન્ દેદીપ્યમાનો યસ્મિન્ । ચન્દ્રકાણાં મેચકાનામ્ અવભાસો લસનં સ્ફુરદ્ યસ્ય । અન્ધકારે તમસિ અન્ધકારેર્ હરસ્ય । ગુહઃ કુમારઃ । અપર ઇવેતિ અત્રાપરશબ્દસામર્થ્યાદ્ ભૂપે દ્વિતીયગુહત્વપ્રતીતૌ વસ્તુતસ્ તદસંભવે તત્સંભાવનાયામ્ ઉત્પ્રેક્ષા । અપરશબ્દાભાવે તુ સ્વસ્વરૂપસ્થિતસ્યૈવ વાસ્તવસ્ય ગુહસ્ય પ્રતીતાવ્ ઇયમ્ ઉપમા સ્યાત્ । એવમ્ "અપર ઇવ પાકશાસનો", "મૌર્વીં દ્વિતીયામ્" ઇત્યાદૌ ચ મન્તવ્યમ્ । અહર્પતેર્ ઇતિ । "અહરાદીનાં પત્યાદિષુ" ઇતિ વચનાદ્ રેફઃ । અત્ર ધારણાદીનાં ગુણભાવઃ । આધારસ્ય તુ પ્રાધાન્યમ્ । કર્ત્તા હિ ગુણક્રિયા નિષ્પાદયન્ પ્રધાનક્રિયામ્ ઐદમ્પર્યેણ નિષ્પાદયતિ, ન તુ તાસ્વ્ ઐદમ્પર્યમ્ । યત્ર સર્વાસ્વ્ ઐદમ્પર્યં તત્ર ભવત્ય્ એવ સર્વાસામ્ આખ્યાતવાચ્યત્વમ્ । યથા [55] સૌધાદ્ ઇત્યાદિ । ઇતરદ્ અપ્રાધાન્યમ્ । આદ્યા પ્રધાનભૂતા । અપરા અપ્રાધાન્યવતી । બહુલગ્રહણમ્ ઇતિ "વિશેષણં વિશેષ્યેણ બહુલમ્" (પ્સ્_2,1.57) ઇત્ય્ અત્ર । ક્વ ચિદ્ ઇત્યાદિ । "ક્વ ચિત્ પ્રવૃત્તિઃ ક્વ ચિદ્ અપ્રવૃત્તિર્" ઇતિ બહુલગ્રહણપ્રયોજનસ્ય વ્યવસ્થિતત્વાત્ । ઉતર્ગેતિ સમાસવિધિઃ સામાન્યરૂપત્વાદ્ ઉત્સર્ગઃ પ્રાધાન્યાદિવિવક્ષાનિમિત્તશ્ ચ તત્પ્રતિષેધો વિશેષરૂપત્વાદ્ અપવાદઃ । અપવાદસ્યૈવેતિ । "અપવાદવિષયપરિહારેણોત્સર્ગસ્ય પ્રવૃત્તિર્" ઇતિ ન્યાયાત્ । કર્તુમ્ અશક્ય ઇતિ । અવ્યવસ્થિતવિષયત્વાત્ । યથા "ઉત્સર્ગસ્ય ઘઞ્ય્ અમનુષ્યે બહુલમ્" (પ્સ્_6,3.122) ઇત્ય્ અત્ર । પરિશબ્દે ત્વ્ અયં ભવતિ । પરિવાદઃ પરીવાદ ઇતિ । વિવાદ ઇત્ય્ અત્ર નૈવ ભવતિ । તદ્વિષયઃ સ્યાદ્ ઇતિ "કૃત્યલ્યુટો બહુલમ્" (પ્સ્_3,3.113) ઇત્યાદિગતસ્ય બહુલગ્રહણસ્ય વિધ્યનુવાદભાવવિષયે સામર્થ્યાભાવાત્ સમાસાભાવ ઇતિ ભાવઃ । તદભિપ્રાયમ્ ઇતિ આચાર્યાભિપ્રાયમ્ । સાપેક્ષતા(મિ)દીતિ । ઋદ્ધસ્ય રાજ્ઞઃ પુરુષ ઇત્યાદૌ । તત્ સમર્થગ્રહણમ્ । એતદ્વ્યાવૃત્તીતિ એતચ્છબ્દેન પ્રધાનેતરભાવઃ પરામૃષ્ટઃ । તસ્યેહાર્થત્વમ્ અપીતિ સમર્થગ્રહણં પ્રધાનેતરભાવવિષયનિવૃત્ત્યર્થમ્ અપીત્ય્ અર્થઃ । વિધેયોદ્દેશ્યેતિ ઉદ્દેશ્યો ઽત્રોર્ધ્વનિર્દેશાર્હત્વાદ્ અનુવાદ્યઃ । યત્ તેનેતિ । યચ્છબ્દઃ પૂર્વાર્થસંબદ્ધઃ । તેનાપારણેન । અનભિધાનં વેતિ અભિધાનલક્ષણા હિ કૃત્તદ્ધિતસ્માસા ઇતિ । સમર્થગ્રહણં ચ વેતિ । ચશબ્દો ઽત્રાતિરિક્તઃ, સમુચ્ચયવિકલ્પયોર્ વિરોધાત્ । એવં ચ -
"દૃષ્ટિર્ નામૃતવર્ષિણી સ્મિતમધુપ્રસ્યન્દિ વક્ત્રં ન તન્
નાર્દ્રાર્દ્રં હૃદયં ન ચન્દનરસસ્પર્શાનિ ચાઙ્ગાનિ વા"
[પગે 31]
ઇત્ય્ અત્ર ચવાશબ્દદ્વયં પ્રત્યુક્તં, ચવાશબ્દાર્થયોર્ એકત્ર વિરોધાત્ । ખણ્ડિકેતિ ખણ્ડો ગ્રન્થસંબન્ધી ન તુ સમસ્તો ગ્રન્થઃ । સ વિદ્યતે યેષામ્ । અનવગતતદભિપ્રાયૈર્ ઇતિ સમર્થગ્રહણં પ્રત્ય્ આચાર્યસ્ય હિ તૈર્ અભિપ્રાયો નાગતઃ । અભિધાનાધાનોદ્ધારેતિ । અભિધાનાનાં શબ્દાનામ્ આધાનમ્ અભિનવાનાં ન્યસનમ્ । ઉદ્ધારઃ પૂર્વકાણામ્ ઉદ્ધરણમ્ । શાલીના અધૃષ્ટા અવિચારકા ઇત્ય્ અર્થઃ । અપરમ્ અપીતિ પુનરુક્તાદિકમ્ । તચ્ચિન્તેતિ । પ્રાધાન્યેતરભાવેન સમાસાસમાસચિન્તા । [56] પ્રકરણેતિ । યત્રાર્થપ્રકરણાદિના શબ્દસ્ય વાચ્યો ઽર્થઃ પ્રકર્ષાપકર્ષાદિકમ્ અર્થાન્તરં પ્રકાશયતિ, તત્રાભિપ્રેતાર્થવિનાશભયાત્ સમાસો ન કર્ત્તવ્યઃ । યથા "રામસ્ય પાણિર્ અસિ" ઇતિ । પ્રકરણશબ્દાદિસખ ઇતિ પાઠે "શબ્દસ્યાન્યસ્ય સન્નિધિર્" ઇતિ સ્વીકૃતમ્ । યદા પ્રકરણકાક્વાદિસખ ઇતિ પાઠઃ, તદા કાકુગ્રહણેન સ્વરવિશેષ ઉચ્યતે યઃ "કાલો વ્યક્તિસ્વરાદયઃ" ઇતિ કાવ્યગતત્વેન સ્વીકૃતઃ । એવં પ્રસક્તાનુપ્રસક્તિકયા સમાસગતત્વેન તદતિદેશેન સમગ્ર(પ્ર?)વૃત્તિગતત્વેનાપિ ગુણપ્રધાનભાવવિવક્ષાં મહતા પ્રપઞ્ચેન પરિઘટય્ય પ્રકૃતોદારણે ષષ્ઠીતત્પુરુષગતત્વેન યોજયિતુમ્ આહ ઇત્થમ્ અવસ્થિત ઇતિ । અમ્બિકાયા ઉપાદાનમ્ ઇતિ સંબન્ધઃ । તત્ કિમ્ ઇતિ । વિશેષણસ્યાન્યકેસરિવ્યાવૃત્તિર્ વા, કેસરિગતપ્રકર્ષપ્રતિપાદનં વા ફલમ્ । આદ્યે પક્ષે નિર્દિષ્ટચમત્કારસમ્ભાવના । દ્વિતીયે તુ સમાસાનુપપત્તિર્ ઇતિ તાત્પર્યમ્ । વિવક્ષિતપદં ચમત્કારાતિશયપદેન યોજનીયમ્ । તસ્યા ઇત્ય્ અમ્બિકાયાસ્ સકાશાત્ । જાત્યન્તરં વિશિષ્ટાવાન્તરકેસરિજાતિઃ । તયાવચ્છિન્નો વિશિષ્ટઃ । વિશિષ્ટ એવેતિ લોકોત્તરઃ । મોહન્ત્વ્ ઇતિ હરેર્ વિહઙ્ગમો ગરુડઃ । મોહમ્ અજ્ઞાનં હન્ત્વ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । ગરુડજાત્યવચ્છિન્ન ઇતિ । સૌગતદૃશા ગરુડાનાં બહુત્વાદ્ ઇતિ ભાવઃ । વિહઙ્ગમવિશેષત્વં તુ જાત્યાદિવૈલક્ષણ્યાત્ । સ્વાભિપ્રાયાવિષ્કરણમ્ ઇતિ । સાદૃશ્યમૂલયાપ્રસ્તુતપ્રશંસયેતિ ભાવઃ । તસ્યાશ્ ચેતિ તચ્છબ્દેન સરસ્વતી પરામૃષ્ટા । સરસ્વત્યા અમ્બિકા પ્રતિબિમ્બમ્ આત્મનશ્ ચ કેસરીત્ય્ અર્થઃ । દ્વિતીયપક્ષ ઇતિ । કેસરિગતપ્રકર્ષપ્રતિપાદનપક્ષે ।

[57] સમાસાદ્ અસાવ્ ઇતિ અમ્બિકાકેસરિશબ્દાદ્ ઉન્મિષત્ય્ એવ સ ચમત્કાર ઇત્ય્ અર્થઃ । ઉદયાસ્તમયેતિ । વૃત્તૌ ચમત્કારસ્યાતિશયો ⟨°અસ્તમય ચોન્જ્ (એદ્)⟩ વાક્યે ઉદય ઇતિ ચૂલિકાક્રમેણ યોગઃ । ઉપદર્શિતમ્ એવ પ્રાગ્ ઇતિ ઉદાહરણપ્રત્યુદાહરણપ્રદર્શનદ્વારેણ । ઇષ્ટં હીતિ અભિપ્રેતસ્યાપ્રાપ્તિર્ યા, સા ચોદનાર્હા ઇષ્ટમ્ એતન્ ન સિધ્યતીતિ । યત્ તુ નાભિપ્રેતં તસ્યાપ્રાપ્તિર્ ભૂષણં, ન તુ દૂષણમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અસ્માભિર્ અસાવ્ ઇતિ અસૌ ચમત્કારઃ । સા ભ્રાન્તિર્ એવેતિ નિર્વિકલ્પવિકલ્પભેદેન દ્વિવિધા ભ્રાન્તિઃ । તત્રાદ્યા તિમિરાદ્યુપપ્લુતેન્દ્રિયસ્ય દ્વિચન્દ્રાદિપ્રતીતિરૂપા । દ્વિતીયા ત્વ્ અભિમાનરૂપા શુક્તિરજતાદિપ્રતીતિસ્વરૂપા । સેતિ ચમત્કારાવગતિઃ । વ્યાખ્યાવાક્યાદ્ એવેતિ અમ્બિકાયાઃ કેસરીતિ સમાસવિવરણવાક્યાત્ । તેષામ્ ઇતિ પ્રતીતિવૈચિત્ર્યાનભ્યુપગમવાદિનામ્ । તત્રારોપિતેતિ તત્ર સમાસે શુક્તિસ્થાનીયે રજતમ્ ઇવારોપિતાવાસ્તવીત્ય્ અર્થઃ । ઉદયાસ્તમયપક્ષૌ ક્રમાદ્ વાક્યસમાસગતૌ । ઉદ્યોગ ઇતિ । સંરમ્ભપદં નિરસ્યોદ્યોગપદકરણં પ્રક્રમ્યમાનોદ્યુક્તવત્ પદક્રમાભેદાય । યો ઽસાવ્ ઇત્ય્ અદઃશબ્દઃ પ્રસિદ્ધિપરામર્શકઃ યચ્છબ્દપ્રતિનિર્દેશસ્ય તચ્છબ્દેન કરિષ્યમાણત્વાત્ । પ્રતિપાદિતેતિ । આર્થો હિ કેવલતચ્છબ્દસ્ય પ્રયોગનિબન્ધન ઉપક્રમોપસંહારક્રમઃ પ્રતિપાદિત [પગે 32] એવ । રજશ્ છલેનેતિ । છલેવશબ્દપ્રયોગે સાપહ્નવેયમ્ ઉત્પ્રેક્ષા । કેવલચ્છલશબ્દપ્રયોગે ઽપ્ય્ અપહ્નુતિઃ । કેવલેવશબ્દપ્રયોગે ચ સમ્ભાવનપ્રતીતાવ્ ઉત્પ્રેક્ષા । દ્વયપ્રયોગે તુ શબલા પ્રતીતિઃ । ન ચાત્રાપહ્નુત્યુત્પ્રેક્ષયોઃ સઙ્કરઃ । ઉત્પ્રેક્ષા હ્ય્ અપહ્નુત્યવિનાભાવિની । સો ઽપહ્નવઃ ક્વ ચિદ્ ગર્ભીકૃતો યથા "નખક્ષતાનીવ વનસ્થલીનામ્" ઇત્ય્ અત્ર, ન પલાશાનિ, કિન્ તુ સમ્ભાવયામિ નખક્ષતાનીતિ પ્રતીતેઃ । ક્વ ચિત્ તુ શબ્દેન પ્રતિપાદ્યતે યથા "અધ્યારુરોહેવે"તિ । એવં ચાસ્યા અપહ્નુત્યવિનાભાવિન્યા અપહ્નુતિબાધકત્વં, ન તયા સહ સઙ્કરઃ । ભિન્નવાક્યતાયામ્ એવેતિ । તત્ર હિ વિધ્યનુવાદભાવ આઞ્જસ્યેન ક્રમેણ પ્રતીયતે । તદ્ એવ વેતિ વિશેષણમ્ । તચ્ ચ વિધ્યનુવાદભાવવિવક્ષાયાં વિધેયમ્ । અન્યત્રેતિ । ઉત્કર્ષાપર્ષયોર્ વિધેયત્વસ્ય ચાભાવે । કામચાર ઇતિ સમાસાસમાસયોઃ । તદર્થમ્ ઇતિ ઉત્કર્ષાદિવિષયે સમાસનિષેધાર્થમ્ । [58] સાપેક્ષેતિ સાપેક્ષમ્ અસમર્થં ભવતીત્ય્ એતાવન્માત્રપ્રતીતયે । પિત્રોઃ સ્વતેવેતિ યથા પિતરૌ વન્દનીયાવ્ ઇતિ નિત્યસં(બ)ન્ધન્યાયાદ્ નિજાવ્ એવ પિતરૌ પ્રતીયેતે, તદ્વત્ સાપેક્ષાણામ્ અનભિધાનાખ્યેન ન્યાયેન સમાસાભાવઃ પ્રત્યેષ્યતે । સ્વતા આત્મીયત્વમ્ ઇવ । (સા) દોષપ્રકારનિવૃત્તિઃ ।
અધુના સ્વોત્કર્ષશાલિતાપ્રકટનાર્થં સ્વપરિશ્રમં પિણ્ડીકૃત્ય શ્લોકેન દર્શયિતુમ્ આહ કાવ્યકાઞ્ચનેતિ । કાવ્યમ્ એવ પરીક્ષણીયત્વાત્ સુવર્ણં તત્ર પરીક્ષાસ્થાનં નિકષોપલમ્ આત્માનં મન્યતે, ન પુનર્ ઉક્તક્રમેણ પરામર્થસ્ સન્ નિકષોપલઃ । અત એવ કુન્તકેનેતિ ખ્યાતસ્યાપ્ય્ ઉલ્લુણ્ઠનવચનમ્ । શ્લોક એષ ઇતિ । યઃ સર્વસારતયા પ્રદર્શિતસ્ તત્રેયતી દૂષણવૃષ્ટિર્ મુક્તા । તત્રાન્યસ્ય ગ્રન્થસ્ય કા ગણેનેતિ સૂચિતમ્ । નિદર્શિતઃ સ્થાલીપુલાકન્યાયેનોદાહૃતઃ । અત્ર શ્લોકે વક્ષ્યમાણૈતદીયન્યાયાનુસારેણ કષેણ નિયમેન કાઞ્ચનાક્ષેપાત્ કાઞ્ચનપદં પૌનરુક્ત્યદોષદુષ્ટમ્ । નિજકાવ્યલક્ષ્મણીત્ય્ અત્ર નિજાર્થસ્ય સંરમ્ભાસ્પદત્વેન વિધેયત્વાત્ સમાસકરણં વિધેયાવિમર્શદૂષિતં કે ચિદ્ આચક્ષતે વિચક્ષણાઃ । તત્ત્વેનૈવ ગ્રન્થકૃતા "સ્વકૃતિષ્વ્ અયન્ત્રિત" ઇત્યાદિના દત્તોત્તરમ્ એવ । અસ્ય ચ વિધેયાવિમર્શસ્યાનન્તેતરપ્રસિદ્ધલક્ષ્યપાતિત્વેનાસ્માભિર્ નાટકમીમાંસાયાં સાહિત્યમીમાંસાયાં ચ તેષુ તેષુ સ્થાનેષુ પ્રપઞ્ચઃ પ્રદર્શિત ઇતિ ગ્રન્થવિસ્તરભયાદ્ ઇત એવોપરમ્યતે ।
એવં વિધેયાવિમર્શં પ્રકારવૈચિત્ર્યેણ લક્ષયિત્વા પ્રક્રમભેદં લક્ષયિતુમ્ આહ - પ્રક્રમભેદો ઽપીતિ । પ્રતિપત્તૃપ્રતીતેર્ ઇતિ રથસ્થાનીયા પ્રતિપત્તૃપ્રતીતિઃ । ઉત્ખાતો વિષમોન્નતઃ પ્રદેશઃ । એનમ્ ઇતિ શબ્દાર્થવ્યવહારમ્ । તદ્વિષયભાવઃ પ્રક્રમભેદવિષયત્વમ્ । અનભિભાષણં તત્કર્તૃકભાષણાભાવઃ । એવમ્ અનાલપનં જ્ઞેયમ્ । અનલમ્ અસમર્થા । વિધ્યનુવાદભાવપ્રકારતોપગમાદ્ ઇતિ પ્રકારઃ સાદૃશ્યમ્ । ઉપક્રાન્તં હ્ય્ અનુવાદસ્થાનીયમ્ । નિર્વાહકં ચ વિધેયપ્રખ્યમ્ । તત્ર સ્પષ્ટં વિધેયાનુવાદ્યપ્રકારમ્ ઉદાહરતિ યથેતિ ।
"તદા જાયન્તે ગુણા યદા તૈસ્ સહૃદયૈર્ ગૃહ્યન્તે ।
રવિકિરણાનુગૃહીતાનિ ભવન્તિ કમલાનિ કમલાનિ ॥"
"એવમ્ એવ જનસ્ તસ્યા દદાતિ કપોલોપમાયાં શશિબિમ્બમ્ ।
પરમાર્થવિચારે પુનશ્ ચન્દ્રશ્ ચન્દ્ર ઇવ વરાકઃ ॥"
ઉત્કર્ષાપકર્ષમાત્રેતિ કમલાનામ્ ઉત્કર્ષવિવક્ષા । ચન્દ્રસ્ય પુનર્ અપકર્ષવિવક્ષા । અત એવોદાહરણદ્વયં દત્તમ્ । પ્રક્રમભેદપ્રકાર ઇતિ પ્રકારો ઽત્ર વિશેષઃ । પર્યાયપ્રક્રમેતિ । ચન્દ્રશબ્દાર્થસ્ય શશિશબ્દેન પર્યાયાન્તરનિર્દેશો ન યુક્તો વક્ષ્યમાણપ્રક્રમભેદપ્રસઙ્ગાત્ । [59] ન ચૈ [પગે 33] વમ્ ઇતિ તેનૈવ શબ્દેનોપસંહાર ઇત્ય્ અર્થઃ । તયોર્ ઇતિ પ્રક્રમભેદપુનરુક્તયોઃ । અસ્યેતિ પ્રક્રમાભેદસ્ય પરામર્શઃ । તત્ર હિ યથોદ્દેશં પ્રતિનિર્દેશે ન પૌનરુક્ત્યમ્, ઐકરસ્યેન પ્રતીતિપ્રસરણાત્ । ઉદ્દેશ્યપ્રતિનિર્દેશ્યભાવો ન પૌનરુક્ત્યસ્ય વિષયઃ । યથા -
"ક્ષામાઙ્ગ્યઃ ક્ષતકોમલાઙ્ગુલિગલદ્રક્તૈઃ સદર્ભાઃ સ્થલીઃ
પાદૈઃ પાતિતયાવકૈર્ ઇવ ગલદ્બાષ્પામ્બુધૌતાનનાઃ ।"

ઇતિ । અત્ર ગલચ્છબ્દદ્વયં નિર્દિષ્ટં યથોદ્દેશં પ્રતિનિર્દેશો ઽસ્ય વિષય ઇતિ સમઞ્જસમ્ । [તયોર્ ઇતિ પ્રક્રમાભેદપૌનરુક્ત્યયોઃ । અસ્યેતિ પ્રક્રમાભેદસ્ય પરામર્શઃ ।] નનુ "વ્રજતઃ ક્વ તાત! વજસી"ત્ય્ અત્ર વ્રજિના પ્રક્રમે વજિના ચ નિર્વાહે કથં ન પ્રક્રમભેદઃ । વજતિર્ અપિ ધાતુર્ અસ્તિ । "વજ વ્રજ ગતાવ્" ઇતિ પાઠાદ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યોક્તં વ્રજત ઇતિ । ઉદિતં શિશુનેતિ ઉદિતમ્ ઇત્ય્ અસ્ય વિશેષણં પરિચયગતાર્થમ્ ઇતિ । અસ્ફુટમ્ ઇતિ ચ । ભાવે ચાત્ર પ્રત્યયઃ । કાર્યાર્થં પથિ ગચ્છતઃ પશ્ચાન્ નામોદીરણં વિરુદ્ધમ્ ઇતિ શિશુના લલિતવચસા નામન્ય્ ઉદીરિતે જનન્યાસ્ય ભર્ત્સનં કૃતમ્ ઇતિ તતો ઽસ્ય મન્યુર્ વિવૃદ્ધ ઇત્ય્ અત્ર તાત્પર્યાર્થઃ । એવં ધાતુરૂપાયાઃ પ્ર્કૃતે પ્રક્રમભેદં પ્રદર્શ્ય સંપ્રતિ પ્રાતિપદિકરૂપાયાસ્ તસ્યા મધ્યે ચ સર્વનામાદીનાં પ્રકારવૈચિત્ર્યેણ તં દર્શયતિ સર્વનામેતિ । ક્વ ચિત્ પુનઃ પુસ્તકેષુ પ્રકૃતિપ્રક્રમભેદાદ્ અનન્તરં પ્રત્યયપ્રક્રમભેદોદાહરણં તત્ પશ્ચાત્ સર્વનામપ્રક્રમભેદનિર્દેશો દૃશ્યતે । તત્ર ચ પ્ર્કૃતેર્ અનન્તરં પ્રત્યયસ્યૈવ નિર્દેશ ઉચિત ઇતિ સ એવ કથિત ઇતિ સઙ્ગતિઃ । તતઃ પરં પ્રકૃતિવિશેષાણાં પ્રત્યયવિશેષાણાં તત્સમુદાયાનાં ચ તત્પ્રક્રમભેદો નિરૂપયિષ્યતે । ઉક્તરીત્યેતિ । "યસ્ ત્વ્ એકવાક્યે કર્તૃત્વેનોક્તો યશ્ ચેદમાદિભિર્" ઇત્ય્ અત્રોક્તેન ક્રમેણેત્ય્ અર્થઃ । નનુ યચ્છબ્દેન પ્રક્રમે તચ્છબ્દેનેદમાદિભિર્ વા (પ્રક્રમે યચ્છબ્દેન વા?) કથમ્ ઉપસંહાર ઇત્ય્ આહ ન ચૈવમ્ ઇતિ । અન્યોન્યાપેક્ષે ઇતિ । યત્તદોર્ નિત્યાભિસંબન્ધ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । એવં તચ્છબ્દાદૂરવિપ્રકૃષ્ટાર્થેષ્વ્ ઇદમાદિષુ પ્રાગ્ ઉક્તે "યો ઽવિકલ્પમ્" ઇત્યાદૌ જ્ઞેયમ્ । તેનેતિ પ્રકૃતોપસંહારઃ । ઇદમાદીનાં પરસ્પરાવાન્તરવૈચિત્ર્યે ઽપિ સ્થૂલદૃષ્ટ્યા એકાર્થત્વમ્ । અત્ર હીતિ અત્ર હિ કર્તૃવિશેષણદ્વારેણૈકસ્ય હેતુત્વમ્ અપરસ્ય સાક્ષાદ્ ઇતિ પ્રક્રમભેદઃ । યશોધિગન્તુમ્ ઇતિ અત્ર હિ તૃતીયાતુમુનોઃ પ્રતીતિવૈષમ્યજનકત્વમ્ । વાશબ્દસ્યેતિ । વક્ષ્યતિ હિ "તુલ્યકક્ષ્યતયા યત્ર પદાર્થાઃ" ઇતિ । [60] અપત્યવતો ઽપીતિ યુક્તઃ પાઠ ઇતિ । અત્ર કે ચિત્ સમર્થયન્તે - (વિશેષતઃ સ્નિહ્યન્તો દૃશ્યન્તે?) તત્ પુત્રશબ્દસ્યાપત્યવિશેષવાચિત્વે અપત્યશબ્દસ્ય ચ સામાન્યવાચિત્વે ઽપિ સર્વનામવશાદ્ વિશેષપર્યવસાને ભવત્ય્ એવ પ્રકૃતાર્થપરિપોષ ઇતિ । તદ્ એતદ્ અસ્ય ગ્રન્થકારસ્ય હૃદયમ્ અનાલોક્યૈવ, યસ્માદ્ દૃષ્ટાન્તદાર્ષ્ટાન્તિકભાવેનાત્ર વાક્યાર્થદ્વયમ્ ઉપનિબદ્ધમ્ । તત્ર ચ દ્વયોર્ બિમ્બપ્રતિબિમ્બભાવેન નિર્દેશો યુજ્યતે । દૃષ્ટાન્તે ચાત્ર સામાન્યોપક્રમઃ, વિશેષોપસંહારઃ, પુષ્પશબ્દસ્ય સામાન્યવાચિત્વાચ્ ચૂતશબ્દસ્ય વિશેષાભિધાયકત્વાદ્ । વિશેષસ્ય ચોત્કૃષ્ટતયૈવાતૃપ્તિવિષયત્વમ્ । દાર્ષ્ટાન્તિકે (અકષ્ટં?) ⟨અનિષ્ટમ્ ચોન્જ્ (એદ્)⟩ વિશેષોપક્રમઃ । સામાન્યોપસંહારઃ । સર્વનામવશાદ્ વા વિશેષાન્તરનિર્દેશો ન્યાય્યઃ । સ્થિતપાઠે પુત્રશબ્દસ્ય વિશેષવાચિત્વમ્ અપત્યશબ્દસ્ય સામાન્યવાચિનો વિશેષપર્યવસાનમ્ । યદા ત્વ્ અપત્યવતો ઽપીતિ પાઠસ્ તદાસ્ય સામાન્યોપક્રમો વિશેષોપસંહારઃ । દ્વિતીયસ્યાપત્યશબ્દસ્ય સર્વનામસંબન્ધેન વિશેષપર્યવસાનાદ્ યથૈકીયમતે "તસ્મિન્ન્ અદ્રૌ કતિ ચિદ્ બલે"ત્ય્ અત્ર । (આદિ) ⟨અપિ ચોન્જ્ (એદ્)⟩ શબ્દસ્યાર્થસઙ્ગતિશ્ ચેદ્ દૃશ્યેવ ભ્રાજતે । યસ્ય નૈવાપત્યસંબન્ધસ્ તસ્ય મા ભૂત્ કન્યાયામ્ એકસ્યામ્ અતૃપ્તિઃ યસ્ય ત્વ્ અનેકાપત્યયોગસ્ ત [પગે 34] સ્ય કથમ્ એકસ્મિન્ન્ અપત્યે સ્નિગ્ધત્વમ્ ઇતિ વિસ્મયઃ । એતદર્થ એવાપિશબ્દો જીવતિ । અતૃપ્તિકારણત્વં ચ કન્યાયાઃ પરસમર્પણીયત્વેન । ગુણગૌરવેણ ચ સ્નેહપાત્રતા । એતદર્થમ્ અસ્યાશ્ ચૂતેન પ્રતિબિમ્બનમ્ । તદ્ ઇત્થમ્ અપત્યવતો ઽપીત્ય્ એષ એવ પાઠઃ શ્રેયાન્ । સમાસાનુપપત્તીતિ (અધિકરણસિદ્ધાન્તન્યાયેન?) ⟨અધિકં ન તુ તદ્ધાનિર્ ઇતિ ન્યાયેન ચોન્જ્ (એદ્)⟩ ગુણાન્તરલાભ ઇત્ય્ અર્થઃ । વરં કૃતેતિ । કૃતાઃ શિક્ષિતાઃ સન્તો ધ્વસ્તા નષ્ટા ગુણા યસ્ય । અમણિર્ અવિદ્યમાનમણિર્ અલઙ્કારઃ । ઉપલશબ્દેનાત્ર મણિર્ એવ વિવક્ષિતઃ । તન્નાત્ર મણિશબ્દઃ પ્રયુક્ત ઇતિ પર્યાયપ્રક્રમભેદત્વમ્ । ખમ્ ઇવેતિ । "હંસશ્ ચન્દ્ર ઇવ ચન્દ્ર ઇવ હંસ" ઇતિ યુક્તઃ પાઠઃ । મઘોન ઇન્દ્રસ્ય સુતે ઽર્જુને । વીર્યં ચ વિદ્વત્સ્વ્ ઇતિ । વીર્યવેદનં ચેત્ય્ એવ હેતુત્વેન વિવક્ષિતમ્ । સમુચ્ચયો વિકલ્પો વેતિ । વિકલ્પો યશો ઽધિગન્તુમ્ ઇત્ય્ અત્રોદાહૃતઃ । સમુચ્ચયસ્ય ત્વ્ ઇદં વીર્યં ચેત્ય્ ઉદાહરણમ્ । "વિદ્વત્સુ વીર્યં તનયે" ઇતિ પાઠે ન વેદનં હેતુત્વેન વિવક્ષિતમ્, અપિ તુ વસ્તુસ્વરૂપપ્રતિપાદનપરત્વેનેત્ય્ અયં મન્યતે । એવં ચ વિદ્વત્સ્વ્ ઇતિ વિશેષણસ્ય નૈરર્થક્યમ્ આપદ્યત ઇતિ નાનેન વિચારિતમ્ । [61] દુષ્કૂલભાવ ઇતિ । સામાનાધિકરણ્યેનોપક્રમે વૈયધિકરણ્યેન પ્રતિનિર્દેશઃ પ્રક્રમભેદાવહઃ અત્ર ચતુર્થે પાદે । "કપાલમ્ એવામલશેખરશ્રીર્" ઇત્ય્ અત્ર કપાલાનાં બહુત્વે વાચ્યે યદ્ એકત્વવચનમ્ અમલશેખરશ્રીર્ ઇત્ય્ અત્ર ચ શેખરમાત્રે ધર્મિણિ વક્તવ્યે યચ્છેખરશ્રીર્ ઇતિ ધર્મવચનં તદ્ અનુપપન્નમ્ એવ ગન્તવ્યમ્ । એવં ચ પૂર્વોક્તેષુ વક્ષ્યમાણેષુ ચોદાહરણેષુ સંભવન્ન્ અપિ વિચારો ગ્રન્થવિસ્તરભયાન્ ન નિરવશેષતયા કૃત ઇતિ તત્રૈવાભિયોગઃ કર્તવ્યઃ । તદુપેતમ્ ઇતિ । સ્વશબ્દેન સર્વનામ્ના વા નિર્દેશસ્ તુલ્યફલ ઇતિ પ્રતિપાદયિષ્યમાણત્વાત્ । ભગવતિ યુષ્મત્પ્રસાદેનેતિ । (અનેન) ન્યાયેન "પશ્યત માતઃ" ઇતિ વાર્ત્તિકે ધર્મકીર્તેઃ પ્રયોગઃ પ્રત્યુક્તઃ । પ્રાધાન્યાભાવાદ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ઇતિ । "યત્રૈકકર્તૃકાનેકા પ્રાધાન્યેતરભાક્ ક્રિયા" ઇત્ય્ અત્ર । અનેનિજુર્ અક્ષાલયન્ । જક્ષુર્ અખાદન્ । બિસપ્રસૂનં પદ્મમ્ । નેજનાદાવ્ ઇતિ લિટા ભૂતાનદ્યતનપરોક્ષપ્રક્રમે અનેનિજુર્ ઇતિ તુ ભૂતાનદ્યતનેન નિર્વાહઃ । તથા "ધૃતવિકાસી"ત્ય્ અત્ર ભૂતમાત્રે ક્તપ્રત્યય ઇત્ય્ અત્રાપિ કાલપ્રક્રમભેદઃ । તત્રોપરિ તિઙન્તપ્રક્રમભેદો દ્વિતીયો ઽત્ર ન સ્થિતઃ । એવં ચેહાદિગ્રહણેન ધૃતવિકાસીતિ ગૃહ્યતે । [વિકચમ્ અસ્ય દધુઃ પ્રસૂનમ્ ઇતિ । અનેનિજુર્ ઇત્ય્ અત્ર?] ⟨અનેનિજુર્ ઇતિ અત્ર વિકચમ્ અસ્ય દધુઃ પ્રસૂનમ્ ઇતિ ચોન્જ્ (એદ્)⟩ સમાધાનં ન કૃતં પ્રકારાન્તરેણ સમર્થયિષ્યમાણત્વાત્ । યદિ વેત્યાદિનામું પ્રક્રમભેદં નિરાકરોતિ । અજયદ્ ઇતિ અત્ર પરોક્ષો ઽપિ જયો દર્શનાર્હત્વાત્ પરોક્ષત્વેન ન વિવક્ષિત ઇતિ લિટ્પ્રયોગો ન કૃતઃ । વિદ્યમાનસ્યાસ્યાવિવક્ષાયાં દૃષ્ટાન્તમ્ આહ [62] અનુદરા કન્યેતિ । ન હિ કસ્યાશ્ ચિત્ કન્યાયા ઉદરાભાવઃ કૃશત્વાત્ પુનસ્ તદ્ અપિ વિવક્ષ્યતે । એવં ચ -
"અભૂદભૂમિઃ પ્રતિપક્ષજન્મનાં ભિયાં તનૂજસ્ તપનદ્યુતિર્ દિતેઃ ।
યમ્ ઇન્દ્રશબ્દાર્થનિષૂદનં હરેર્ હરિણ્યપૂર્વં કશિપું પ્રચક્ષતે ॥" ઇત્યાદેઃ,
"તાત ત્વં નિજતેજસૈવ ગમિતઃ સ્વર્ગં યદિ સ્વસ્તિ તે
કિં ત્વ્ અન્યેન હૃતા વધૂર્ ઇતિ કથાં મા સખ્યુર્ અગ્રે કૃથાઃ ।
રામો ઽહં યદિ રાઘવસ્ તદ્ અખિલં વ્રીળાનમત્કન્ધરં
સાર્ધં બન્ધુજનેન સેન્દ્રવિજયી વક્તા સ્વયં રાવણઃ ॥"

ઇત્યાદેશ્ ચ મહતઃ કાવ્યપ્રવાહસ્ય ન કિં ચિદ્ દુષ્ટત્વમ્ । અર્થસ્યેતિ તદ્ભાવો ઽર્થત્વં સત્તા અતદ્ભાવ અસત્ત્વમ્ । યત્રેતિ પૂર્વાર્ધશેષઃ । યથેતિ । ન પ્રક્રમભેદ ઇત્ય્ અન્વયઃ । તત્ર કાલવિશેષો દર્શિતઃ । [પગે 35] યથા ભૂતસ્ય ભાવિનશ્ ચ કાલસ્યાદ્યતનાનદ્યતનત્વે પરોક્ષાપરોક્ષત્વે ચ વૈવક્ષિકે એવેતિ । (તે) શીલાદયો ઽર્થાઃ "આ ક્વેસ્ તચ્છીલતદ્ધર્મતત્સાધુકારિષુ" (પ્સ્_3.2.135) ઇત્ય્ અત્ર નિર્દિષ્ટાઃ । તેષાં ચ વૈવ્ક્ષિકે સત્ત્વાસત્ત્વે । એવં ચ ક્વ ચિત્ તાચ્છીલિકાદિપ્રત્યયપ્રયોગે ઽપ્ય્ અન્યત્ર તદકરણમ્ અદુષ્ટમ્ । યથા -
"જુગોપાત્માનમ્ અત્રસ્તો ભેજે ધર્મમ્ અનાતુરઃ ।
અગૃધ્નુર્ આદદે સો ઽર્થમ્ અસક્તઃ સુખમ્ અન્વભૂત્ ॥"
ઇત્ય્ અત્રાગૃધ્નુર્ ઇતિ તાચ્છીલ્યાદ્યર્થપ્રત્યયપ્રયોગે ઽપ્ય્ અત્રસ્ત ઇત્ય્ અત્રાત્રસ્નુર્ ઇત્ય્ અકરણે ઽપિ ન દુષ્ટત્વમ્ અત્રસ્નુર્ ઇતિ વા નિર્દેશે અગૃધ્નુર્ ઇતિ નિર્દોષમ્ એવ । કર્તુઃ ફલવત્તા કર્ત્રભિપ્રાયત્વમ્ । તદ્ અપિ વૈવક્ષિકમ્ એવ । એવં ચ "દૃષ્ટા દૃષ્ટિમ્ અધો દદાતિ કુરુતે નાલાપમ્ આભાષિતા" ઇત્ય્ અત્ર યદિ કર્ત્રભિપ્રાયત્વં ક્રિયાફલસ્ય, તદા દદાતીતિ પરસ્મૈપદાનુપપત્તિઃ । ન ચેત્ તદા કુરુત ઇત્ય્ અત્ર પરસ્મૈપદપ્રસઙ્ગ ઇતિ પ્રક્રમભેદપર્યનુયોગો નિરવકાશ એવ । એવમ્ અન્યત્ર બોદ્ધવ્યમ્ । તેન તે ઇતિ । તે કાલવિશેષાદયઃ તેન વિવક્ષાપ્રયુક્તત્વેન કારણેન ન દર્શિતા ઇત્ય્ અર્થઃ । ગાહન્તામ્ ઇતિ । અત્ર કર્તુર્ આખ્યાતેનાભિધાનં કર્મણશ્ ચાનભિધાનં પ્રક્રાન્તં વિસ્રબ્ધૈર્ ઇત્ય્ અન્યથાકૃતમ્ ઇતિ કારકપ્રક્રમભેદઃ । વિહૃતિં વિહરણં ભઙ્ગિભાજનત્વમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । વિવૃતમ્ ઇતિ પાઠે વિસ્તરશાલિત્વમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । રતૌ વિગ્રહો વિરોધઃ સ્તનતૈર્ વ્યવહિતસ્ તત્પ્રસાદાદ્ વિરોધસ્ય કર્તુમ્ અશક્યત્વાત્ । વિતેને ઇતિ ભાવે પ્રત્યયઃ । સ્તનિતાનિ વિતતીભૂતાનીત્ય્ અર્થઃ । શાબ્દઃ પ્રક્રમભેદ ઇતિ શબ્દવિષયત્વાચ્ છાબ્દઃ । શાબ્દપ્રક્રમભેદ ઇતિ તુ પ્રકૃતિપ્રક્રમભેદસ્યાનુક્રમેણ યે પઠન્તિ તૈઃ શાબ્દશ્ ચાર્થશ્ ચોત્તરો ગ્રન્થો નાલોચિત ઇત્ય્ ઉપેક્ષ્યમ્ એતત્ । સઙ્ગમભૂષેતિ । અત્ર બુહુવ્રીહાવ્ અન્યપદાર્થોપસર્જનેનાર્થેન ક્રમેણોપસંહૃતમ્ ઇતિ । ભિદ્યમાનશબ્દવિષયત્વાચ્ છાબ્દઃ પ્રક્રમભેદઃ । એવમ્ આર્થઃ પ્રક્રમભેદ ઇત્ય્ અત્ર પ્રથમપ્રક્રાન્તભિદ્યમાનાર્થવિષયત્વાદ્ આર્થ ઇતિ વ્યાખ્યેયમ્ । ધૃતવિકાસીતિ પૂર્વં કાલપ્રકરણેનોદાહૃતમ્, સંપ્રતિ શાબ્દવિષયત્વેનોદાહ્રિયતે, તિઙન્તગતત્વેનાપ્ય્ ઊહ્યતે । (ન હીયમ્?) આર્થઃ પ્રક્રમભેદ ઇતિ અત્રોદાહરણદ્વિતયં દત્તં મત્તતેતિ સમતયેતિ । તત્ર મત્તતેત્ય્ અત્ર સઙ્ગમભૂષેત્ય્ આર્થેન ક્રમેણ પ્રક્રમઃ, ભૂષયતીત્ય્ અત્ર તુ શાબ્દરૂપતયા પ્રતિનિર્દેશ ઇત્ય્ આર્થઃ પ્રક્રમભેદઃ । કિં તુ તદ્વપુસ્ તદ્ અપિ ચારુતરત્વમ્ ઇતિ પાઠઃ સ્થિતપરિપાઠ્યાનુગુણ્યાભાવાન્ ન ન્યાય્યઃ । "ચારુતા સ ખલુ સાપિ શરીરમ્" ઇતિ તુ પાઠઃ શ્રેયાન્ । એવં ચ દયિતસઙ્ગતિર્ એષેત્ય્ એતચ્છબ્દઃ પઠનીયઃ, ન પુનર્ આસામ્ ઇતિ પાઠઃ । તત્ર હિ મત્તતા કેન શબ્દેન પરામૃશ્યતે । "સમતયે"ત્ય્ એતત્ પ્રાયેણાદર્શેષુ શાબ્દપ્રક્રમભેદે ઉદાહરણતયા દૃશ્યતે । આર્થ પ્રક્રમભેદપ્રસ્તાવે (વા? ચ) "અનન્તરોદાહરણયોર્ આદ્યમ્ આહિતવિપર્યયમ્" ઇતિ પાઠઃ । એતચ્ ચાયુક્તં યોજનગ્રન્થે વરુણસ્યાર્થપ્રક્રમ ઇતિ ગ્રન્થવિરોધાત્ । કિં તુ નિયમયન્ન્ ઇતિ વિદગ્ધમન્યતયા દત્તો ઽપિ નો હૃદયઙ્ગમઃ પાઠઃ, વરુણેનૈવ તત્ સંબદ્ધમ્ ઇત્ય્ અત્ર પ્રમાણાભાવાત્ । ન હિ વરુણસ્યાન્યોપસર્જનત્વેન સ્થિતસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યમ્ અસ્તિ । તસ્ય નૈવંવિધસંબન્ધઃ પુષ્ટત્વં ધત્તે । આર્થપ્રક્રમભેદપ્રસ્તાવે ઇદમ્ એવોદાહરણમ્ આહિતવિપર્યયમ્ ઇતિ પાઠઃ શ્રેયાન્ । [63] પરિહૃતૌ ભવત ઇતિ । વિભક્તિપ્રક્રમભેદચશબ્દયોર્ દ્વિત્વાદ્ દ્વિવચનમ્ । ચશબ્દસ્યોભયથા દુષ્ટતા ચ । ચશબ્દસ્ય ચ સમુચ્ચયો વિષયઃ । તદ્ભાવઃ (ઉક્તઃ । યેન તુલ્યકક્ષ્યત્વાભાવાક્યત્વેન?) નિવારિતઃ । પ્રક્રમભેદસ્ ત્વ્ અસતામ્ ઇત્ય્ અસમુચ્ચેતવ્યનિ [પગે 36] કટપ્રયોગાત્ । સ હિ "નિયમનાદ્" ઇત્ય્ અસ્યાનન્તરં પઠનીયઃ । લોષ્ટસંચાર એકૈકસ્ય ભેદસ્ય ભેદાન્તરૈઃ સહ સંયોજનપ્રકારાખ્યો ગણનાવિશેષઃ । પ્રકૃતિપ્રત્યયયોર્ ઇતિ લઘુશબ્દઃ પ્રકૃતિઃ । તસ્યાં ગુરુશબ્દેન ભેદઃ । ગુરુશબ્દે ચેયસુન્ન્ અધિકઃ પ્રયુક્તો, યો લઘુશબ્દે ન પ્રયુક્તઃ । તત્પ્રત્યયસ્ય ચ પ્રતિનિર્દેશો ન કૃત ઇતિ પ્રત્યયપ્રક્રમભેદો ઽપિ । અભિનવપાઠે તુ તત્પ્રત્યયરહિતસ્યૈવ લઘુશબ્દસ્ય પ્રતિનિર્દેશઃ કૃતઃ । ક્રમેતિ ય ઉદ્દેશક્રમઃ પ્રક્રાન્તઃ, સો ઽનુદેશે વૈપરીત્યાદ્ ન કૃત ઇતિ પ્રતીતેર્ ઐક્યસ્ય વિગમાદ્ દુષ્ટત્વમ્ । તવ કુસુમશરત્વમ્ ઇતિ । ઇદં ક્રમપ્રક્રમભેદોદાહરણં ન યુક્તં ચૂલિકાક્રમસ્યૈવાત્રોચિતત્વમ્ । તથા હ્ય્ ઉદ્દેશઃ । સ્મરં પ્રતિ સાંમુખ્યેનાભિધાનં વિહાય નેન્દું પ્રાસઙ્ગિકં પ્રત્યયથાર્થજ્ઞાનમ્ ઉચિતમ્ ઇતિ સ્મરસ્ય તાવત્ પ્રથમનિર્દેશો ન્યાય્યઃ । (અનિર્દેશે) ⟨અનુદેશે ચોન્જ્ (એદ્)⟩ ત્વ્ ઇદં વિષયં ત્યક્ત્વા ન પ્રાસઙ્ગિકેન વાક્યાર્થપરિસમાપ્તિઃ શોભતે ઇતિ પાર્યવસાનિકેન સ્મરેણૈવ સંમુખીક્રિયમાણેન વાક્યાર્થઃ પરિસમપનીય ઇતિ પાઠક્રમાપેક્ષયા ચૂલિકાક્રમ એવ સહૃદયહૃદયરઞ્જક ઇતિ કુશાગ્રીયધિષણૈર્ નિપુણં નિરૂપણીયમ્ એતત્ । તથા ચ "યુષ્મદસ્મદોઃ પદસ્ય પદાત્ ષષ્ઠીચતુર્થીદ્વિતીયાસ્થયોર્ વાન્નાવૌ" (પ્સ્_8,1.20) ઇતિ ચૂલિકાક્રમેણ વ્યવહારો દૃશ્યતે । ક્રમપ્રક્રમભેદસ્ય પુનર્ ઉદાહરણં વસ્તુપ્રક્રમભેદવિચારપ્રસ્તાવે નિરૂપયિષ્યતે । પ્રધાનભૂતસ્યેત્ય્ અર્થપ્રતિપાદનાય શબ્દપ્રયોગાચ્ છબ્દસ્યોપાયમાત્રત્વાદ્ ઉપાયાનાં ચ નિયમાભાવાત્ । તદ્ ઉક્તં -
"ઉપાદાયાપિ યે હેયાસ્ તાન્ ઉપાયાન્ પ્રચક્ષતે ।

ઉપાયાનાં ચ નિયમો નાવશ્યમ્ અવકલ્પતે ॥"
ઇતિ । પ્રક્રમભેદ ઇતિ । પ્રક્રમભેદવિષયસ્ય વિધ્યનુવાદભાવપ્રકારત્વાત્ પ્રક્રમભેદો ઽપ્ય્ ઉપચારાદ્ વિધ્યનુવાદપ્રકાર ઇત્ય્ અર્થઃ । અનેનૈવ ન્યાયેન શાબ્દશ્ ચાર્થશ્ ચેતિ પ્રક્રમભેદસ્ય ભેદદ્વયં શાબ્દાર્થવિષયત્વાદ્ બોદ્ધવ્યમ્ । શબ્દભેદમ્ ઇતિ । એકશબ્દા(ભેદત્વા?)ભિધેયત્વેનાર્થસ્ય પ્રત્યભિજ્ઞાયમાનત્વોપપત્તયે । શબ્દભેદે તસ્યૈવાર્થસ્યાન્યસ્યેવ પ્રતીતેઃ નાઞ્જસેન પ્રકારેણ વિધ્યનુવાદભાવવિષયત્વમ્ । કાવ્યગતત્વેન હિ ચિન્તા પ્રસ્તુતા । ન ચ કાવ્યે શાસ્ત્રાદિવદ્ અર્થપ્રતીત્યર્થં શબ્દમાત્રં પ્રયુજ્યતે, સહિતયોઃ શબ્દાર્થયોસ્ તત્ર પ્રયોગાત્ । સાહિત્યં તુલ્યકક્ષ્યત્વેનાન્યૂનાનતિરિક્તત્વમ્ । અસ્ત્વ્ એવમ્ ઇતિ સામાન્યેન પ્રક્રમભેદાભ્યુપગમો વિશેષે તુ પર્યનુયોગ ઇતિ ભાવઃ । પ્રક્રમ(ભેદ?)નિયમં પ્રતીતિ હૃદયઙ્ગમઃ પાઠઃ । યદ્ભેદાભેદાભ્યામ્ ઇતિ હિ યચ્છબ્દેન પ્રક્રમઃ પરામૃશ્યતે । પ્રક્રમભેદનિયમં પ્રતીતિ તુ પાઠે યદ્ભેદાભેદાભ્યામ્ ઇતિ પ્રક્રમસ્યૈવોદ્ધૃતસ્ય યથાકથં ચિત્ પરામર્શો વ્યાખ્યેયઃ । [64] શુચિ ભૂષયતીતિ । અત્ર ભૂષયતીતિ શાબ્દં ભૂષણં પ્રક્રાન્તમ્ અલઙ્ક્રિયેત્યાદાવ્ આર્થેન રૂપેણ પ્રતિનિર્દિષ્ટમ્ । અત્ર ચ પર્યાયપ્રક્રમભેદઃ સ્થિતો ઽપિ સાંપ્રતં ન ચિન્તિતઃ શબ્દાર્થપ્રક્રમભેદચિન્તનપ્રસ્તાવાત્ । અત્ર વિભાગસ્યૈવેતિ । (અત્ર વેત્ય્ અર્થાદ્ ઉપમેયમ્?) તદભિસંબન્ધઃ શબ્દાભિસંબન્ધઃ । વિપર્યયાદ્ ઇતિ સાક્ષાચ્ છબ્દસંબન્ધાભાવાત્ । ઉદાહરણદ્વયે "શુચિ ભૂષયતિ" ઇતિ "ચારુતા વપુર્" ઇતિ ચ । યાદૃશમ્ ઇતિ સ્થિતપાઠાભિપ્રાયેણાનૌચિત્યં દત્તપાઠાશયેન ત્વ્ ઔચિત્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તચ્છબ્દેનાન્યે પરામૃશ્યન્તે । સાદૃશ્યમ્ એવેતિ । (તદા યચ્છબ્દસ્ય નપુંસકતા સ્યાત્ । તસ્માત્ સુરારિવેત્ય્ અત્ર પરામૃશ્યત ઇતિ?) અવિવેકાક્ષમપ્રજ્ઞત્વાત્ । તદપહૃતેતિ ભઙ્ગિભણિતિવૈચિત્ર્યં પરામૃષ્ટમ્ । ઉત્કટેન ભણિતિવૈચિત્ર્યેણ વર્ણનીયમ્ આચ્છાદિતમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તદ્ ઉક્તં વક્રોક્તિકૃતા લૌકિકાલઙ્કારાન્ ઉપમાનીકૃત્ય
[પગે 37]
"યદ્વત્ તદ્વદ્ અલઙ્કારૈર્ ભાસમાનૈર્ નિજાત્મના ।
સ્વશોભાતિશયાન્તસ્થમ્ અલઙ્કાર્યં પ્રકાશ્યતે ॥"
ઇતિ । અપ્રાધાન્યં ⟨અપ્રાધાન્યં ચોન્જ્ (એદ્): પ્રાધાન્યં ન સ્યાદ્⟩ સ્યાદ્ ઇતિ । અયં ભાવઃ - યદિ શબ્દવ્યાપારવિષયસ્ય પ્રાધાન્યમ્ અર્થવ્યાપારવિષયસ્ય ચાપ્રાધાન્યમ્ ઇતિ વ્યવસ્થા, તદા ત્રિવિધસ્ય પ્રતીયમાનસ્ય પરૈર્ ધ્વન્યત્વેન વ્યપ(નિર્દિ)દિષ્ટસ્યાસ્માભિર્ અનુમેયત્વેનોપપાદિતસ્યાપ્રાધાન્યં પ્રસજ્યેત તસ્યાર્થવ્યાપારવિષયત્વાત્, શબ્દવ્યાપારવિષયત્વસ્ય દૂષિતત્વાત્ । ઇષ્યતે ચ પ્રાધાન્યમ્ । તત્ કથમ્ ઇયં પ્રાધાન્યાપ્રાધાન્યપ્રતીતિર્ ઘટત ઇતિ । "ચક્રાભિઘાતે"ત્યાદૌ ચ પર્યાયોક્તે સમાસોક્તિવદ્ ગમ્યમાનસ્યૈવ પ્રાધાન્યં ન વાચ્યસ્યેત્ય્ ઉપપાદિતં પ્રાક્ । "એકાભિઘાત" ઇતિ હયગ્રીવવધે પાઠઃ સ્થિતઃ, સુદર્શનસ્ય પુલ્લિઙ્ગસ્ય પ્રક્રાન્તત્વાદ્ ય ઇત્ય્ અનેન પરામર્શાત્ । તત્ ત્વ્ અનવબુધ્ય ચક્રં યદિ પરામૃશ્યતે, તદા યચ્છબ્દસ્ય નપુંસકતા સ્યાત્ । તન્ મુરારિર્ એવાત્ર પરામૃશ્યત ઇત્ય્ આશયેન "ચક્રાભિઘાતે"તિ પઠન્તિ । ન ત્વ્ અયં તત્ર પ્રસ્તાવઃ । (તદપેક્ષયૈવ?) પ્રાધાન્યમ્ અપ્રાધાન્યં ચેતિ ઇહ ગમકમ્ અપ્રધાનમ્ ઉપાયત્વાત્ । ગમ્યં પ્રધાનમ્ ઉપેયત્વાત્ । તેન પ્રતીયમાનસ્ય ગમ્યત્વાત્ પ્રાધાન્યવ્યવહારઃ । ન પ્રતીત્યપેક્ષયેતિ । શબ્દેનાર્થેન ચ યા પ્રતીતિસ્, તદપેક્ષયા ન પ્રાધાન્યાપ્રાધાન્યવ્યવહાર ઇત્ય્ અર્થઃ । તયસ્ ત્વ્ ઇહ ગમ્યગમકભાવવિવિક્તવિષયત્વેન ચિન્તા કૃતા । તદપેક્ષયૈવ ચેતિ । વાચ્યસ્યાપિ યઃ શાબ્દત્વેન પ્રાધાન્યવ્યવહારયોગસ્ તસ્યાપિ । તદપેક્ષયા ગમ્યગમકત્વાપેક્ષયા । ક્વ ચિદ્ યત્ર પ્રતીયમાનસદ્ભાવસ્ તત્રાપ્રાધાન્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । વાચ્યં હિ પ્રતીયમાનં પ્રતિ ગમકત્વેન વ્યવસ્થિતં તેન તદપેક્ષત્વેનાપ્રાધાન્યમ્ ઇતિ તાત્પર્યમ્ । વિચિત્રા ભઙ્ગિભિણિતય ⟨વિચિત્રાર્થ(°) ક્⟩ ઇતિ યથા ભટ્ટબાણસ્ય તેષુ તેષુ સ્થાનેષુ । અભિભૂયમાનત્વાદ્ ઇતિ । યદ્ ઉક્તં ધ્વનિકૃતા
"અવ્યુત્પત્તિકૃતો દોષઃ શક્ત્યા સંવ્રિયતે કવેઃ"
ઇતિ । વાક્યભેદાચ્ ચેતિ વાક્યાન્તરાપેક્ષયા હિ વાક્યાન્તરસ્ય ભઙ્ગિભણિતિવૈચિત્ર્યમ્ ઇત્ય્ અંશેન પ્રતીતિવૈદૂર્યાન્ ન પ્રક્રમભેદદોષં પ્રકાશયતિ । [65] ન્યાયસિદ્ધત્વાદ્ ઇતિ । ન્યાયો ઽત્ર ભણિતિવૈષમ્યમ્ । કારણભેદસ્યાપીતિ ન કેવલં પ્રતીતિભેદો ભેદહેતુઃ, યાવત્ કારણભેદો ઽપિ । પ્રતીતિભેદો વિજ્ઞપ્ત્યપેક્ષયા ભેદહેતુઃ, કારણભેદઃ પુનર્ ઉત્પત્ત્યપેક્ષયેતિ વિશેષઃ । તદ્ ઉક્તમ્ -
"અયમ્ એવ ભેદો ભેદહેતુર્ વા ભાવાનાં યો ઽયં વિરુદ્ધધર્માધ્યાસઃ કારણભેદશ્ ચ"
ઇતિ । ઇહ ભઙ્ગિભણિતિવૈચિત્ર્યાવૈચિત્ર્યે પ્રતીતિપરિસ્ખલનાસ્ખલનયોઃ કારણે । સ ચેતિ પ્રક્રમભેદઃ । શાબ્દશ્ ચાર્થશ્ ચેતિ પૂર્વં પ્રકૃત્યાદિપ્રક્રમભેદવિલક્ષણૌ શાબ્દાર્થપ્રક્રમભેદૌ લક્ષિતાવ્ ઉદાહૃતૌ ચ । અધુના વાચ્યપ્રતીયમાનાર્થાપેક્ષયા પર્યવસાનાભિપ્રાયેણ સર્વપ્રક્રમભેદવ્યાપકૌ સામાન્યેન શાબ્દાર્થપ્રક્રમભેદાવ્ ઉક્તાવ્ ઇતિ વિશેષો બોદ્ધવ્યઃ । વસ્તુપ્રક્રમભેદ ઇતિ । વસ્તુ વર્ણનીયં યથા વર્ણયિતું પ્રક્રાન્તં તસ્ય તથા નિર્વાહાભાવાદ્ વસ્તુપ્રક્રમભેદઃ । ભેદેનેતિ અવયવસંબન્ધિત્વેનેત્ય્ અર્થઃ । પ્રથમે હિ પાદે અવયવિન એવ સ્વરૂપેણ વર્ણનં પ્રક્રાન્તમ્ ઇત્ય્ અવયવિસંબન્ધિત્વેન નિર્વાહણં દોષઃ । ઉભયત્રાપીતિ અવયવિવર્ણને અવયવવર્ણને ચ । તત્ સ્વરૂપં નાયિકાસ્વરૂપમ્ । અઙ્ગેન ઇત્ય્ આમન્ત્રણમ્ । પતતુ અધસ્તાત્ ગચ્છતુ । સાદૃશ્યપ્રતિપાદનેતિ દ્વિચન્દ્રમ્ ઇતિ હિ પાઠે વદનેન સહ ચન્દ્રો નભસો દ્વિચન્દ્રતામ્ આપાદયતિ । તચ્ ચ વદનચન્દ્રયોઃ સાદૃશ્યમૂલમ્ ઇતિ વ્યતિરેકપ્રક્રમે સાદૃશ્યનિર્વાહાત્ પ્રક્રમભેદઃ । વસ્તુસર્ગપૌનરુક્ત્યસ્યેતિ પુનરુક્તવસ્તુવિરસ ઇત્ય્ અત્ર હિ પુનરુક્તવસ્તુભિર્ વિરસ ઇતિ વ્યાખ્યાને સાદૃશ્યેન નિર્વાહઃ કૃતઃ । વ્યતિરેકેણ ચ પ્રક્રમ ઇતિ દોષ એવાયમ્ [પગે 38] વિમુખ ઇતિ । કે ચિત્ પુનરુક્તવસ્તુષુ વિરસઃ પુનરુક્તાનિ વસ્તૂનિ (ન) કરોતીતિ વ્યાખ્યાનેન વ્યતિરેકનિર્વાહાદ્ યથાસ્થિતપાઠં સમર્થયાં ચક્રે । અર્થદોષાણામ્ ઇતિ પ્રક્રમાતિક્રમરૂપાણામ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તપેન વર્ષા ઇતિ
"તપેન વર્ષાઃ શરદા હિમાગમો, વસન્તલક્ષ્મ્યા શિશિરઃ સમેત્ય ચ ।
પ્રસૂનકૃત્યં દદતઃ સદર્તવઃ પુરે ઽસ્ય વાસ્તવ્યકુડુમ્બિતાં દધુઃ ॥"

અત્ર હિ સ્ત્રીપુરુષયુગલત્રયરૂપતયા ઋતૂનાં વર્ણને પ્રસ્તુતે સ્ત્રીરૂપાણામ્ ઋતુનાં તૃતીયાસંબન્ધાદ્ અપ્રાધાન્યે વિવક્ષિતે યત્ તપેન વર્ષા ઇત્ય્ અત્ર વિપર્યયઃ કૃતઃ, કૃતે વા તથા નિર્દેશે શરદા હિમાગમ ઇત્યાદૌ યદ્ અન્યથાકરણં, સ પ્રક્રમભેદ એવ । યદિ પરં સ્ત્રીપુંસયોર્ અત્ર યેન ક્રમેણ પ્રક્રમઃ તસ્યાન્યથા નિર્વાહાત્ ક્રમપ્રક્રમભેદમ્ ઇમં વિદ્મઃ । તેન પૂર્વં ક્રમપ્રક્રમભેદસ્યેદમ્ એવોદાહરણં દેયમ્ । તેન વરં "ઘનશ્રિયોષ્ણઃ શરદા હિમાગમઃ" ઇતિ પાઠઃ કર્તવ્યઃ । કર્તૃપ્રક્રમભેદો ઽપીતિ । યત્ર યુષ્મદસ્મદર્થગતં કર્તૃત્વં શેષે ઽત્ર ચેતને ઽચેતને વા વક્ત્રા બુદ્ધિપૂર્વકમ્ એવારોપ્યતે, તત્ર કર્તુર્ અન્યસ્યારોપશ્ ચારુત્વાય વ્યત્યાસો ગુણ એવેત્ય્ અર્થઃ । [66] તયોર્ ઇતિ । (યત્ર?) કર્તૃવ્યત્યાસપ્રક્રમભેદયોઃ । ન પ્રકરણાવસિત ઇતિ । યુષ્મદસ્મદર્થસ્ય હિ ક્વ ચિત્ કર્તૃત્વં પ્રકરણાદ્યવસિતં ન શબ્દેનાભિધાતું પ્રક્રાન્તમ્ ઇતિ નાયં પ્રક્રમભેદદોષસ્ય વિષયઃ । અન્યત્રારોપ્યૈવમ્ ઉક્તમ્ ઇતિ શેષત્વેન વિવક્ષિતે રામભદ્રે । એવમ્ ઉત્તરત્ર ભાર્ગવે વટૌ ચાન્યત્વં યોજનીયમ્ । નનુ યુષ્મદસ્મદર્થસ્ય ચેતનત્વાત્ તદપેક્ષયાચેતનસ્યૈવાન્યત્વમ્ ઉચિતમ્ ઇતિ કથં ચેતનસ્યૈવાન્યત્વમ્ ઇત્ય્ આહ - દ્વિવિધો હીતિ । અયં ભાવઃ । ન યુષ્મદસ્મદર્થગતચેતનત્વાપેક્ષયા વસ્ત્વન્તરસ્યાન્યત્વમ્, અપિ તુ યુષ્મદસ્મદર્થત્વાપેક્ષયૈવ । યુષ્મદસ્મદર્થૌ ચ ક્રમાત્ સંબોધ્યમાનવસ્તુનિષ્ઠઃ પરભાવો ઽસ્મિતાખ્યા પ્રત્યક્તા ચ । તતશ્ ચ તદપેક્ષયા શેષસ્યાન્યત્વમ્ । તસ્ય ચ ચેતનત્વાચેતનત્વાદ્ દ્વૈવિધ્યમ્ ઇતિ ન વિરોધઃ કશ્ ચિત્ । પરશુના ચન્દ્રહાસ ઇતિ ક્રમેણ દ્વયોર્ અપિ યુષ્મદસ્મદર્થયોર્ અચેતનવિષયકર્તૃતાવ્યત્યાસ ઉદાહરણમ્ । ભો લઙ્કેશ્વર ઇતિ । અત્ર રામઃ સ્વયં યાચત ઇતિ અસ્મદર્થકર્તૃત્વસ્ય ચેતનવિષયવ્યત્યાસસ્યાન્યત્ સ્થિતમ્ અપ્ય્ ઉદાહરણીયં ન ચિન્તિતં, પૂર્વમ્ ઉદાહરણાન્તરે ચિન્તિતત્વાત્, ચિન્તાન્તરપ્રસ્તાવાચ્ ચ ।
તદ્ એવમ્ ઇયતા પ્રબન્ધેન પ્રક્રમભેદં વિચાર્ય ક્રમપ્રાપ્તં ક્રમભેદં વિચારયિતુમ્ આહ ક્રમેભેદો યથેતિ । નનુ યદિ સ્મૃતિપરામર્શકસ્ય તચ્છબ્દસ્યાનુભૂત એવાર્થો વિષય ઇત્ય્ ઉચ્યતે, યે ઽત્યન્તપરોક્ષા રામાદયસ્ તેષાં કવિના કાવ્યે તચ્છબ્દેન કથં પરામર્શઃ ક્રિયતે તેષામ્ અતીન્દ્રિયત્વાદ્ ઇત્ય્ આહ [67] અત્ર ચ પ્રતીતિમાત્રમ્ ઇતિ । અયમ્ અત્રાભિપ્રાયઃ । યેન વિના યન્ નોપપદ્યતે, તસ્ય તદપેક્ષા ન્યાય્યા । સ્મૃતિશ્ ચ પ્રતીતિમાત્રમ્ અન્તરેણાનુપપદ્યમાના તદપેક્ષિણી સ્યાત્, નૈન્દ્રિયિકપ્રતીત્યપેક્ષિણી ઐન્દ્રિયકપ્રતીતિં વિનાપિ શબ્દાદિભ્યઃ પ્રતીતૌ તસ્યાઃ સંભવદર્શનાત્ । રામાદીનાં ચ યદિ નૈન્દ્રિયિકી પ્રતીતિસ્ તદા શબ્દાત્ પ્રસિદ્ધેર્ વા પ્રતીતિર્ અસ્તુ । તન્નિબન્ધનશ્ ચ સ્મૃતિપરામર્શકેન તચ્છબ્દેન પરામર્શ ઇતિ ન કશ્ ચિદ્ વિરોધઃ । નન્વ્ ઇતિ । અયમ્ અત્રાર્થઃ । પદાર્થવિમર્શપુરસ્સરો વાક્યાર્થવિમર્શ ઇતિ ન પદાર્થવિમર્શવેલાયાં ભવત્વ્ ઇયમ્ આશઙ્કા । વાક્યાર્થવિમર્શસમયે ત્વ્ અખણ્ડપ્રતીતૌ પૂર્વાપરભાવનિયમાવભાસનાભાવાન્ નાસ્ય દોષસ્યાવકાશઃ । ઉદ્દેશ્યત્વાચ્ ચ વાક્યાર્થપ્રતીતેર્ અન્તરઙ્ગત્વમ્ ઇતિ તદાશ્રયેણૈવ વ્યવસ્થોપપત્તૌ ન ક્રમદોષચિન્તા કા ચિદ્ ઇતિ । પ્રતિરૂપઃ પ્રતિબિમ્બરૂપઃ તત્સંચારો વક્ત્રભિપ્રાયસંક્રમણમ્ । શબ્દવ્યવહારસ્યેતિ । શબ્દવ્યવહારમુખેન શ્રોતૃગૃહીતો વાક્યાર્થવિમર્શઃ સ્વીકૃતઃ । વક્તુર્ ઇતિ યદિ શોર્તૃવિમર્શપર્યવસાયી શબ્દવ્યવહારો વક્તૃવિમર્શપ્રતિચ્છન્દકરૂપો ન સ્યાત્, તદા શબ્દૈર્ વક્તૃવિમર્શસ્યાસંબન્ધિત્વાદ્ અનુમાનં ન સ્યાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । તત્ર ચાસા [પગે 39] વ્ ઇતિ વક્તૃશ્રોતૃગતે વાક્યાર્થવિમર્શે સૂક્ષ્મત્વેનાસ્ફુટરૂપો ઽસ્ત્ય્ એવ પૌર્વાપર્યપ્રતિભાસ ઇતિ યાવત્ । પદાર્થબુદ્ધાવ્ ઇતિ વાક્યાર્થપૂર્વભાસિન્યામ્ । તત્રાપીતિ । વક્તૃશ્રોતૃગતવાક્યાર્થવિમર્શે ઽપિ સૂક્ષ્મઃ પદાર્થાશ્રયો દોષો દુર્નિવારઃ પદાર્થાન્ અતિક્રમેણૈવ વાક્યાર્થવિમર્શસ્ય વ્યવસ્થિતત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । પ્રમાદજ ઇતિ । એવં સતિ પ્ર(ક્રમ્ય્યમાન++) ⟨પ્રક્રંસ્યમાનવસ્તુ° ચોન્જ્ (એદ્)⟩ પરામર્શદોષસ્ તાવત્ પરિગૃહીતા ભવતિ । પ્રતીપગમનહેતોર્ ઇતિ ગજસેતુબન્ધાદ્ ઇત્ય્ અસ્ય । શાબ્દસ્યેતિ પઞ્ચમ્યન્તત્વાત્ । તદીયતીર્થાભિધાનેતિ હેતુહેતુમતોસ્ તદીયતીર્થશબ્દેન વ્યવધાને સતીત્ય્ અર્થઃ । ગઙ્ગાવિશેષણમુખેનેતિ ગજસેતુબન્ધામ્ ઇતિ પાઠે । અયમ્ અત્રાશયઃ - શાબ્દો યત્ર હેતુહેતુમદ્ભાવસ્ તત્ર હેતુત્વેનાપન્યાસાન્ ન તયોર્ વ્યવધાનં કિં ચિત્ કાર્યમ્, પ્રતીતિવિપ્રકર્ષપ્રસઙ્ગાત્ । આર્થે હેતુહેતુમદ્ભાવે ઉપન્યસ્તસ્ય હેતુત્વાદ્ વિશેષણભૂતસ્ય હેતોર્ વિશેષ્યસ્વરૂપવર્ણનેન ચરિતાર્થત્વાત્ સત્ય્ અપિ વ્યવધાને ન પ્રતીતિવિપ્રકર્ષઃ કશ્ ચિત્, પર્યાલોચનસામર્થ્યાદ્ ધેતુત્વપ્રતીતેઃ । અત્ર ચ શ્લોકે તીર્થે તદીયે ઇતિ પદદ્વયાકરણે ઽપિ વાક્યાર્થસ્ય નિરાકાઙ્ક્ષ્ત્વાત્ તત્કરણમ્ અપુષ્ટાર્થમ્ એવ । તદેતિ તચ્છબ્દેન । (ઇતિ તચ્છબ્દઃ?) આરોપનિવૃત્તાવ્ ઇતિ આરોપો ભ્રમો ઽન્યસ્યાન્યત્વેન પ્રતીતિઃ, યથા નવજલધરસ્ય સન્નદ્ધદૃપ્તિનિશાચરત્વેન । તન્નિવૃત્તાવ્ અત્ર વક્ષ્યમાનાયામ્ આરોપવિષયસ્ય જલધરાદેર્ વસ્તુસતઃ પ્રકાશમાનસ્યેદમાદિના ન્યાય્યે નિર્દેશે તસ્ય પરામૃશ્યસમીપ એવ પ્રયોગેણ ભાવ્યમ્ । યસ્ ત્વ્ અવસ્તુસદારોપ્યમાણનિકટે પ્રયોગઃ સ ક્રમભેદમ્ આવહતિ । યસ્ ત્વ્ અત્રૈવારોપવિષયસ્વરૂપતયા વિદ્યુતો નિકટ ઇદમ્ આદ્યપ્રયોગઃ, તત્ર દૂષણાન્તરાવકાશઃ ।
[68] ઉત્ખાતદ્રુતમ્ ઇવ શૈલં હિમહતકમલાકરમ્ ઇવ લક્ષ્મીવિમુક્તમ્ ।
પીતમદિરમ્ ઇવ ચષકં બહુલપ્રદોષમ્ ઇવ મુગ્ધચન્દ્રરહિતમ્ ॥
ઇતીવેતિ । અત્રોપલમ્ભરૂપઃ પૂર્વવાક્યાર્થ ઇતિશબ્દાવચ્છિન્ન ઉત્પ્રેક્ષ્યત ઇત્ય્ ઉપાલબ્ધેત્ય્ અતઃ પૂર્વમ્ ઇતીવશબ્દૌ પ્રયોજ્યૌ । વિષયાન્તરે તુ પ્રયોગાત્ ક્રમભેદઃ । પ્રાપિપયિષુપદેનેતિ પૂર્વવાક્યાર્થસ્થિતેન । તદધીનત્વં પુરુષાયત્તત્વમ્ । સ્તમ્બરમ્ ઇતિ પીનોન્નતસ્તનદ્વયદર્શનાદ્ અયં પ્રશંસોક્તિઃ । ષિદ્ગાઃ વિટાઃ । પ્રતીતિવૈચિત્ર્યમ્ ઇતિ વાક્યાર્થસ્ય તિલતુણ્ડલીકૃતસ્યાવગમાનવગમૌ । ઉક્તિસ્વરૂપેતિ । ઉક્તિઃ "સ્તમ્બેરમઃ પરિણિનંસુર્ અસાવ્ ઉપૈતિ" ઇત્ય્ એષા । તસ્યા વિટસંબન્ધિન્યાઃ સ્વરૂપમ્ ઇતિશબ્દેનોપલક્ષણત્વાદ્ એવંશબ્દાદિના વ્યવચ્છેત્તુમ્ ઇષ્ટમ્ । અતશ્ ચ તત્ર તસ્માદ્ ઇતિશબ્દાદ્ ઇતિશબ્દોપલક્ષિતાદ્ એવમાદયશ્ ચ પ્રાક્ પૂર્વમ્ ઉક્તેઃ પૂર્વપ્રદર્શિતાયાઃ । અન્યત્ કિં ચિત્ પદં ષિદ્ગ ઇત્યાદિ ન કથનીયમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । એવમ્ ઉદાહરણાન્તરે ઽપિ યોજનીયમ્ । [69] ઉપાધિભાવાદ્ ઇતિ ઇતિશબ્દસ્ય સ્વા શક્તિઃ પૂર્વવાક્યાવચ્છેદરૂપા । તાં પૂર્વત્ર વાક્યે સમર્પયંસ્ તસ્યોપાધિર્ ઇતિશબ્દઃ સંપદ્યતે । અતશ્ ચ ન તસ્યાન્યત્ર પ્રયોગઃ કર્ત્તવ્ય ઇત્ય્ અર્થઃ । પદસ્યાન્યસ્યેતિ ષિદ્ગૈર્ ઇત્યાદેઃ । અન્યથેતિ (વિપર્યયાન્તરપ્રયોગે?) ⟨વિષયાન્તરપ્રયોગે ચોન્જ્ (એદ્)⟩ આસમઞ્જસ્યં વિશરારુપ્રતીતિત્વમ્ । આનન્તર્યનિયમ ઇતિ
"યસ્ય યેનાભિસંબન્ધા દૂરસ્થસ્યાપિ તેન સઃ ।

અર્થતો હ્ય્ અસમાનાનામ્ આનન્તર્યમ્ અકારણમ્ ॥"
ઇતિ ન્યાયેનાર્થૌચિત્યવશાદ્ વ્યવહિતાનામ્ અપ્ય્ આનન્તર્યનિયમો ભવિષ્યતીત્ય્ અર્થઃ । અન્યતસ્ તર્હીતિ । અન્યતો ઽર્થૌચિત્યવશાત્ । તત્કાર્યસિદ્ધેઃ ઇત્યાદિકર્ત્તવ્યસિદ્ધેઃ । ઇતિ તેષાં પ્રયોગો નિયતઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । નનુ "યસ્ય યેનાભિસંબન્(ધો ન્યાય્યઃ?) કુત્રાવતિષ્ઠતામ્" ઇત્ય્ આહ કૈશ્ ચિદ્ એવેતિ । [પગે 40] અયં ભાવઃ - ઇત્યાદિશબ્દવર્જનેનોક્તક્રમેણ શબ્દહેત્વાદિવર્જનેન ચાન્યેષાં શબ્દાનામ્ અયં ન્યાયઃ । ઇત્યાદીનામ્ અયં પુનર્ નિયતપ્રયોગવિષય ઇતિ । નાન્યથા તેષાં પ્રયોગઃ કર્ત્તવ્ય ઇતિ ।
એવમ્ ઉદ્દેશક્રમેણ ક્રમભેદં વિમૃશ્ય પૌનરુક્ત્યં વિચારયિતુમ્ આહ પૌનરુક્ત્યમ્ ઇતિ । ઇહ ખલુ દ્વિવિધં પૌનરુક્ત્યં શબ્દપૌનરુક્ત્યમ્ અર્થપૌનરુક્ત્યં ચેતિ । તદ્ ઉક્તમ્ અક્ષ્પાદમુનિના - "શબ્દાર્થયોઃ પુનર્વચન[ં] પુનરુક્તમ્ અન્યત્રાનુવાદાદ્" ઇતિ । તત્ર શબ્દપૌનરુક્ત્યમ્ અર્થાપૌનરુક્ત્યે ન દોષઃ, અર્થપૌનરુક્ત્યેન દુષ્ટત્વ[ં] અર્થસ્યૈવ પ્રયોજકત્વાત્ । અર્થપૌનરુક્ત્યમ્ એવૈકં પૌનરુક્ત્યં ન શબ્દપૌનરુક્ત્યમ્ ઇતિ સમુદાયાર્થઃ । આર્થમ્ ઇતિ અર્થાશ્રિતમ્ । એવં શાબ્દમ્ ઇત્ય્ અત્રાપિ વાચ્યમ્ । યદ્ ઉક્તમ્ ઇતિ વાદન્યાયે । હસતીતિ એકો હસતિશબ્દઃ શત્રન્તઃ સ્વામિવિશેષણમ્, અપરઃ ક્રિયાપદમ્ । એવમ્ ઉત્તરત્ર વાચ્યમ્ । યન્ત્રમ્ ઇતિ । અભેદોપચારેણ ભૃત્યસ્ય નિર્દેશઃ કૃતાનુકારિત્વાત્ । અન્યત્ર તાત્પર્યભેદાદ્ ઇતિ તાત્પર્યભેદે હિ સ્વરૂપાર્થાવિશેષે લાટાનુપ્રાસ ઇષ્ટઃ । તદ્ ઉક્તં -
"સ્વરૂપાર્થાવિશેષે હિ પુનરુક્તિઃ ફલાન્તરાત્ ।
શબ્દાનાં વા પદાનાં વા લાટાનુપ્રાસ ઇષ્યતે ॥"
ઇતિ । શક્રસઙ્કાશેતિ શ્રીનદીહંસેતિ મેદિનીચન્દ્રેતિ વિદ્વિષાં કાલેતિ ચ ચત્વાર્યામન્ત્રણાણિ । અત્ર તાત્પર્યભેદઃ સ્ફુટ એવ । તથા ચૈકઃ કાશશબ્દો વસ્ત્રાણામ્ ઉપમેયત્વેન સ્થિતઃ, અન્યસ્ તુ હસાનામ્ ઉપમાનત્વેનેતિ ભિન્નં તાત્પર્યમ્ । એવમ્ અન્યદ્ અપિ યોજનીયમ્ । ઉભયાભાવે ઇતિ અર્થભેદસ્ય તાત્પર્યભેદસ્ય ચાભાવ ઇત્ય્ અર્થઃ । ન ચ ઘાસેતિ કર્મત્વેન સંબન્ધિત્વેન ચાસ્તુ તાત્પર્યભેદ ઇત્ય્ અર્થઃ । એતન્ ન ચેતિ નિષિધ્યતે । સ્વાર્થમ્ ઇતિ । એતદ્ ઉક્તં ભવતિ - ન સ્વાર્થાભિધાનમ્ એવ તાત્પર્યમ્, અપિ તુ સત્ય્ એવ સ્વાર્થાભિધાને ઽધિકમ્ અર્થાન્તરોન્મુખત્વં તાત્પર્યં, યથા કાશશબ્દયોઃ । તત્ર કાશજાત્યવચ્છિન્નદ્રવ્યપ્રતિપાદનાદ્ અતિરિક્ત ઉપમાનોપમેયભાવઃ પ્રતિપાદ્યતે । ન ચૈવંબિસશબ્દયોઃ । ન હ્ય્ અત્ર બિસજાત્યવચ્છિન્નદ્રવ્યાતિરિક્તં કિં ચિદ્ વસ્તુ પ્રતીયતે । યત્ તુ કર્મત્વં સંબન્ધિત્વં ચ તદભિધેયસ્યૈવ તથાવસ્થાનં નોદ્રેકેણાન્યતામ્ આવહતીતિ સ્વશબ્દપરિહારેણ સર્વનામપરામર્શસ્યૈવ વિષયો ન્યાય્ય ઇતિ । નનુ પુનરુક્તં કિમ્ ઉચ્યતે યત્ર તત્ પ્રયોગં વિનાર્થપ્રતીતિઃ યત્ર ચ તત્સમાનપદાન્તરપ્રયોગો ઽવશ્યમ્ ઉપયુજ્યતે, તત્ર કથં પુનરુક્તત્વમ્ । યત્રૈકાર્થેન પ્રતીતિર્ ન તાત્પર્યભેદઃ, તત્ર પુનરુક્તત્વં પ્રતીતિવૈરસ્યાપાદાનાત્ । (યત્ર તુ તત્સ્થાનેન?) ⟨યત્ર તુ તત્ સમાનં ચોન્જ્ (એદ્)⟩ પદાન્તરમ્ ઉપયુજ્યતાં મા વા । સર્વથા તત્પ્રયોગકૃત વૈરસ્યં પૌનરુક્ત્યપ્રયોજકમ્ ઇતિ તદાશ્રયેણાયં દોષ ઉક્તઃ ।
[70] સર્વનામેતિ "જક્ષુર્ બિસમ્" ઇત્ય્ અત્ર નિર્દિષ્ટં બિસમ્ ઉત્તરત્ર પ્રસૂનસંબન્ધિત્વેન સર્વનામપરામર્શાર્હં સદ્ યત્ સ્વશબ્દેનોક્તં, તત્ શબ્દપુનરુક્તમ્ । યદ્ય્ અપ્ય્ અર્થપુનરુક્તમ્ એવૈકં પુનરુક્તં (પ્રયુક્તં, તત્?) ⟨પ્રાગ્ ઉક્તં ચોન્જ્ (એદ્)⟩ તથાપિ શબ્દસ્ય પુનરુક્તતેત્ય્ ઉક્તમ્ અર્થમુખેનૈવ શબ્દસ્યાપિ પુનરુક્તતેત્ય્ અભિપ્રાયેણ । "સર્વનામપરામર્શયોગ્યસ્યે"તિ નિર્દિષ્ટાં યોગ્યતાં વિભક્તુમ્ આહ - પ્રાધાન્યમ્ ઇતિ । દ્વિવિધં પરામર્શયોગ્યત્વં શાબ્દમ્ આર્થં ચેતિ । તત્ર યસ્મિન્ પરામૃશ્યસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યેણ કર્તૃત્વાદિના નિર્દેશેન પ્રાધાન્યં તત્ર શાબ્દમ્ । યત્ર પુનઃ પરામૃશ્યસ્યાન્યઃ કશ્ ચિત્ સંબન્ધિત્વેન નિર્દિશ્યતે, તત્રાર્થમ્ । તત્ર હિ સંબન્ધિનં પ્રતિ અસ્યોપયોગ એવ યોગ્યત્વમ્ । તથા ચૈકમ્ ઉદાહૃતમ્ । સંબન્ધિપ્રતીતિમુખેનેતિ । અત્ર સંબન્ધી હરઃ તસ્ય મૌલિદ્વારેણ શશાઙ્કસંબન્ધિત્વાત્ । તત્પ્રતીતિમુખેન ચાત્ર શશાઙ્કઃ પ્રતીયતે, ન તુ "ચારુતા વપુર્" ઇત્યાદૌ ચારુતાદેર્ ઇવ સાક્ષાદ્ એવ શશાઙ્કસ્ય પ્રતીતિઃ । શશાઙ્કસંબ [પગે 41] ન્ધિનામ્ ઇતિ । અત્ર "સંબન્ધિનિબન્ધ" ઇતિ કારિકાયાં યઃ સંબન્ધી યુક્તઃ, સ નિર્દિષ્ટઃ । તથા ચાત્રાંશવઃ સંબન્ધિત્વેન નિર્દિષ્ટાઃ । તત્પરામર્શયોગ્યતેતિ તચ્છબ્દેન પરામૃશ્યઃ શશાઙ્કો નિર્દિષ્ટઃ । સા હિ ગુણીભૂતસ્યેતિ । હરમન્યપદાર્થં પ્રતિ નિશાપતિર્ ગુણીભૂતઃ । તસ્યાપિ નિશા ગુણીભૂતા । સા ચ ભુવનેતિ । અત્ર ન નગેન્દ્રતનયાયાઃ સંબન્ધી નિર્દિષ્ટઃ । અપિ તુ સા ચેત્ય્ અનેન સ્વરૂપેણ ⟨સ્વરૂપમ્ ચોન્જ્ (એદ્)⟩ નિર્દિષ્ટમ્ । વિહસ્તો ન ક્વ ચિચ્ છક્તઃ । સમાસગતસ્યેતિ પરામૃશ્યસ્યેતિ સંબન્ધઃ । તત્ર હિ પરામૃશ્યસ્ય સમાસે ગુણીભાવાત્ સંબન્ધિનશ્ ચાનિર્દેશાત્ પરામર્શો ન ન્યાય્યઃ ।
ન સર્વજનસંવેદનીય ઇતિ । અસ્યાર્થઃ - "યથાસ્મૈ રોચતે વિશ્વં તથેદં પરિવર્તતે" ઇતિ ન્યાયેનાત્રાતિપ્રૌઢતયા ગ્રન્થકારો નિજાયત્તાં પદાર્થવ્યવસ્થાં કર્ત્તુમ્ આરબ્ધઃ, યેન "તદંશુનિચિતઃ" ઇતિ "તત્ તમસામ્" ઇતિ ⟨તત્ તુ સમાસમ્ એતિ ચ સમ્ ઇતિ મ્સ્.⟩ ચ શશાઙ્કસ્ય નિશાયાશ્ ચ તચ્છબ્દેન પરામર્શમ્ અઘટમાનમ્ અપિ સમર્થયતે, "જક્ષુર્ બિસં ઘૃતવિકાસિબિસપ્રસૂના" ઇત્ય્ અત્ર ચ બિસપ્રસૂનશબ્દસ્ય સંજ્ઞાપદસ્યાપિ બિસશબ્દાશ્રયેણ સૂક્ષ્મેક્ષિકયા પૌનરુક્ત્યં દોષમ્ ઉદ્ભાવયતિ । ન ચૈતત્ સમર્થનં હૃદયહારિ, યસ્માચ્ છશાઙ્કમૌલિર્ ઇતિ ચ નિશાપતિમૌલિર્ ઇતિ ચ સંજ્ઞાશબ્દાવ્ એતૌ । સંજ્ઞાશબ્દાનાં ચ વિદ્યમાનસ્યાપ્ય્ અર્થાનુગમસ્ય ન પ્રયોજકત્વં રૂઢેઃ પ્રાધાન્યાત્ । તતશ્ ચાત્ર ન શશાઙ્કાર્થો ન નિશાર્થઃ કશ્ ચિત્ । કિં તૂપાયમાત્રેણૈતાવ્ અર્થાવ્ આશ્રિત્ય સંજ્ઞિવિશેષ એવાત્ર વિવક્ષિતઃ । એવં ચ સંજ્ઞ્યન્તર્ગતયોઃ શશાઙ્કનિશયોસ્ તચ્છબ્દપરામર્શેન સહૃદયહૃદયાન્ય્ આવર્જયતીતિ હઠસર્મથનમ્ ⟨સિચ્⟩ એતત્ । કિં ચ શશાઙ્કમૌલિર્ ઇત્ય્ અત્ર વરં શશાઙ્કસ્ય ભવતુ સર્વનામ્ના પરામર્શઃ તસ્ય વક્રાકૃતેસ્ તત્ર સંનિહિતત્વાત્, નિશાપતિમૌલિર્ ઇત્ય્ અત્ર તુ નિશાયાઃ પરામર્શઃ પાપાત્ પાપીયાન્ નિશાપતેર્ એવોક્તક્રમેણ તત્ર સંનિહિતત્વાત્ । નિશાયા ઉપલક્ષણમાત્રત્વેનોપયોગિન્યાસ્ તત્ર સંભવાભાવાત્ । યત્ર ચ તસ્યા એવ ન સંભવસ્ તત્ર કા વાર્તા તમસામ્ । તદ્ અયમ્ "અન્ધો મણિમ્ અવિન્દત્ । તમ્ અનઙ્ગુલિર્ આવયદ્" ઇતિ ન્યાય (ન્યાય્યે આયાત?) આયાતઃ ⟨ન્યાય આપતિતઃ ચોન્જ્ (એદ્): ન્યાય આયાત્ ચોન્જ્ (એદ્)⟩ । અપિ ચ યત્ર પ્રસારિતાનુગમેન શબ્દેન સંજ્ઞિનઃ પ્રત્યાયનં ક્રિયતે, પરં તત્રાનુગમોત્કર્ષાદ્ ભવતિ સર્વનામપરામર્શઃ । યથા -
"ઉત્સવાય જગતઃ સ જાયતાં રોહિણીરમણખણ્ડમણ્ડનઃ ।
તત્પ્રભાભિર્ ઇવ પૂરિતં વપુર્ ભાતિ યસ્ય સિતભસ્મગુણ્ઠિતમ્ ॥"

ઇતિ । અત્ર હિ પદવ્યાપિની ⟨પાદવ્યાપિની ચોન્જ્ (એદ્)⟩ સંજ્ઞાન્વર્થ(ત્વ)મ્ એવોત્કર્ષયતિ । તેનાત્ર પરામર્શો નાપ્રતીતિકરઃ । પ્રકૃતે તુ તાદૃશ્ય્ અપિ ગતિર્ નાસ્તિ । આસ્તાં વા પ્રકૃતમ્ । અત્રાપિ હિ રોહિણીરમણેત્યાદૌ યદિ સૂક્ષ્મેક્ષિકા ક્રિયતે તદા સંજ્ઞાપ્રાધાન્યાત્ તદંશસ્ય સર્વનામપરામર્શો ન દુષ્ટતાં ⟨નાદુષ્ટતામ્ ચોન્જ્ (એદ્)⟩ ભજતે । પ્રકૃતે તુ પાપાત્ પાપીયાન્ પરામર્શઃ । કૃતં ચાત્ર સમર્થનં ગ્રન્થકૃતા । તદ્ એતદ્ અસ્ય વિશ્વમ્ અગણનીયં મન્યમાનસ્ય સ્વાત્મનઃ સર્વોત્કર્ષશાલિતાખ્યાપનમ્ ઇતિ ।
ગ્રન્થકર્ત્તુઃ પુનર્ અયમ્ આશયઃ - ઇહ તુ દ્વિવિધાઃ સંજ્ઞાશબ્દાઃ રૂઢા યોગરૂઢયશ્ ચ । તત્ર રૂદ્ઃઆનામ્ અર્થાનુગમાભાવાત્ તદનુસરણં ન કર્ત્તવ્યમ્ । યે તુ યોગરૂઢયસ્ તેષાં યદિ યોગ ઉત્કટતાં ભજતે તદાશ્રયો વ્યવહારો ન દુષ્યતિ । અત એવ નિમિત્તબલેન પ્રવૃત્તસ્ય શબ્દસ્ય નિમિત્તાન્તર્ભાવે પ્રયોગઃ સૌગતૈર્ નિષિદ્ધ એવ । યદ્ આહુઃ -
[પગે 42]
"નૈમિત્તિકાઃ શ્રુતેર્ અર્થમ્ અર્થં વાપરમાર્થિકમ્ ।
શબ્દાનામ્ અનુરુન્ધાનો ન બાધસ્ તેન વર્ણિતઃ ॥" (?)
ઇતિ । એવં સ્થિતે યોગાશ્રિતે વ્યવહારે યદિ સંજ્ઞાવયવભૂતાર્થસ્યાવ્યભિચારી કશ્ ચિત્ પ્રતિપિપાદયિષિતઃ સ્યાત્ તદા તદભિસંબન્ધાય તસ્યાવયવસ્ય સર્વનામપરામર્શો ન દુષ્ટઃ । યદ્ ઉક્તમ્ - "સર્વનામ્નાનુસંધિવૃત્તિચ્છન્નસ્ય" (કા. સૂ. 5.1.11) ઇતિ । મૌલિર્ ઇત્ય્ અત્ર શશાઙ્કાવ્યભિચારિણો રશ્મયઃ સંબન્ધિત્વેન પ્રતિપાદિતાઃ । નિશાપતિમૌલિર્ ઇત્ય્ અત્ર નિશાવ્યભિચારીણિ તમાંસિ । તેષાં ચાવાસ્તવત્વમ્ અપિ ન તથા દુષ્ટમ્, ઉત્પ્રેક્ષાગોચરત્વેન પ્રતિપાદિતત્વાત્ । કેવલં પૂર્વત્ર સંજ્ઞિસંબન્ધી, પરત્ર તુ સંબન્ધિસંબન્ધી પરામૃષ્ટ ઇતિ વિશેષઃ । તદ્ એવં યૌગિકાનાં સંજ્ઞાશબ્દાનાં યોગનિમિત્તો વ્યવહારઃ ક્વ ચિત્ ક્વ ચિત્ સુવ્યવસ્થિત એવ । યત્ તુ "કુર્યાં હરસ્યાપિ પિનાકપાણેર્" ઇત્ય્ અત્ર પિનાકપાણિપદસ્ય સંજ્ઞાશબ્દસ્ય સતો ઽર્થાનુગમો નિવારયિષ્યતે યેન સંજ્ઞાવગમાર્થં હરશબ્દઃ પ્રયુક્તઃ, તન્ નાર્થાનુગમાભાવપ્રતિપાદનપરેણ, કિં ત્વ્ અનુગમ્યમાનસ્યાર્થસ્ય સંરમ્ભાસ્પદત્વેન વિવક્ષિતત્વં પૃથક્ સંજ્ઞાપદપ્રયોગમ્ અન્તરેણ (ન) નિર્વહતિ સંજ્ઞાર્થસ્યાર્થાનુગમસ્ય ચ યુગપત્ પ્રાધાન્યાભાવાદ્ ઇતિ દ્વયપ્રયોગ એવૈવંવિધેષુ સ્થાનેષુ શસ્યત ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણ । પ્રકૃતે વસ્તુસ્વરૂપમાત્રપ્રતિપાદને સંજ્ઞાશબ્દત્વે ઽપ્ય્ અર્થાનુગમાનુસરણમ્ અવ્યાહતમ્ ઇતિ । ઇતરથેત્ય્ ઉભયવિધયોગ્યતાભાવે પરામૃશ્યપ્રતીતેર્ અભાવાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અત્ર ત્વ્ ઇતિ । "જક્ષુર્ બિસમ્" ઇત્ય્ અત્ર । સંબન્ધિનઃ પ્રસૂનસ્ય નિબન્ધને ઉપાદાને । આર્થ ઇતિ । ક્રિયાકારકભાવસ્યાખ્યાતપદવાચ્યત્વેન શાબ્દેન ક્રમેણ પ્રસ્તાવે ઽત્ર વિશેષણદ્વારેણ સમાસેન (પ્ર તો ઽર્થઃ?) પ્રતીતેર્ આર્થત્વમ્ । તચ્ચાનેકપ્રકારમ્ ઇતિ તચ્છબ્દેન પૌનરુક્ત્યં પરામૃષ્ટમ્ । સંક્ષેપેણ પઞ્ચપ્રકારં પૌનરુક્ત્ય નિર્દિશ્યતે । અશ્વીયેતિ । અત્ર "કેશાશ્વાભ્યાં યઞ્છૌ" (પ્સ્_4,2.48) ઇતિ સમૂહે ઽર્થે છપ્રત્યયઃ । એવં છપ્રત્યયઃ સંહતિશબ્દશ્ ચ ભિસઃ પ્રકૃતિત્વેન નિર્દિષ્ટૌ પુનર્ ઉક્તૌ । અશ્વૈર્ ઇત્ય્ એવ હિ વાચ્યમ્ । બિસેતિ "બિસકિસલયચ્છેદપાથેયા" ઇતિ "ત્વગુત્તરાસઙ્ગામ્" ઇતિ ચ વાચ્યમ્ । [71] બહુવ્રીહીતિ મત્વર્થે બહુવ્રીહિવિધાનમ્ । કર્મધારયમત્વર્થીયાભ્યામ્ ઇતિ । કર્મધારયમત્વર્થીયૌ સમુચ્ચયેનાવસ્થિતૌ વૃત્તિલાઘવાદ્ બહુવ્રીહિણા બાધ્યેતે ઇત્ય્ અર્થઃ ।
નનુ -
"ભૂમનિન્દાપ્રશંસાસુ નિત્યયોગે ઽતિશાયને ।
સંસર્ગે ઽસ્તિવિવક્ષાયાં ભવન્તિ મતુબાદયઃ ॥"

ઇતિ બહવો ભૂમાદયો ઽર્થા અસ્ત્યર્થમ્ અનુગચ્છન્તો મત્ત્વર્થીય(તા?)વિષયત્વેનોક્તાઃ । તે કિમ્ ઇતિ ન બહુવ્રીહિવાચ્યત્વેનોક્તા ઇત્ય્ આહ મતોર્ ઇતિ । મતુબ્ગ્રહણં મત્વર્થીયાનામ્ ઉપલક્ષણમ્ । ભૂમાદયો હ્ય્ અર્થા ન કેવલેભ્યો મતુબાદિભ્યઃ પ્રતીયન્તે, કિં તુ પ્રક્રણાદિસહાયેભ્યસ્ તેભ્ય ઇતિ (ન) મતુબાદિવિચારેણોદાહ્રિયન્તે, નાન્તરીયકતયા તેષાં ગતત્વાત્ । જામ્બવેતિ તદીયેતિ વન્યેતિ ચ તદ્ધિતપ્રત્યયસ્ય પૌનરુક્ત્યમ્ । જમ્બૂપલ્લવાનીતિ, તન્માતઙ્ગેતિ, વનકરિણામ્ ઇતિ ચ ષષ્ઠીસમાસેનૈવ તદ્ધિતકર્મધારયલક્ષણવૃત્તિદ્વયાર્થપ્રતીતેઃ । વાર્ત્રઘ્નેતિ વૃત્રઘ્ન ઇન્દ્રસ્યાપત્યમ્ અત્ર વિવક્ષિતં, નેદમ્ અર્થ ઇતિ નાત્ર તદ્ધિતસ્ય પૌનરુક્ત્યમ્ । સમૂહાર્થાયા ઇતિ । "ગ્રામજનબન્ધુસહાયેભ્યઃ" ઇતિ (પ્સ્_4,3.7) સમૂહે તલ્પ્રત્યયઃ । અત્ર જનશબ્દેનૈવ સમૂહાર્થપ્રતીતેસ્ તલ્પ્રત્યય(રૂપાયાઃ?) પ્રકૃતેર્ બહુવચનસ્ય પ્રત્યયસ્ય ચ પૌનરુક્ત્યમ્ । પૂર્વવદ્ ઇતિ દલત્કન્દલેતિ લમ્બામ્બુદમ્ ઇતિ ફુલ્લામ્બુજા ઇતિ ચ બહુવ્રીહિણૈવ ભજત્ય્ અર્થાદીનાં પ્રતીતેઃ પુનર્ ઉક્તત્વમ્ । વિશેષ્યમાત્રેતિ વિશેષ્યસ્યાવિશિષ્ટવિશેષ્યરૂપતયા [પગે 43] વિશિષ્ટવિશેષ્યરૂપતયા વા પ્રતીતિઃ । તત્ર વિશિષ્ટવિશેષ્યરૂતયા ⟨સિચ્⟩ પ્રતીતૌ યત્ર વિશેષણમાત્રાદ્ એવ વિશેષ્યસ્યૈવ પ્રતીતિઃ, તત્ર વિશેષ્યપ્રયોગો ન દુષ્યતિ યથા "તત્ર પ્રસાદાદ્" ઇત્ય્ અત્ર વક્ષ્યતે । (કિં તૂપાયમત્રેણૈતાવ?) ભવશબ્દસ્યેતિ શીતકિરણાભરણ ઇત્ય્ અનેનૈવ પ્રતીતત્વાદ્ ભવાર્થસ્ય, યથા "નિધાનગર્ભામ્ ઇવ સાગરામ્બરામ્" ઇત્ય્ અત્ર સાગરામ્બરાશબ્દેન મેદિન્યાઃ । ચમૂરુર્ મૃગવિશેષઃ । કુથઃ વર્ણકમ્બલઃ । એકતરસ્યેતિ ઇન્દ્રવાહનશબ્દપ્રયોગે કુથસામર્થ્યાન્ નાગેન્દ્રપ્રતીતિર્ નાગેન્દ્રશબ્દપ્રયોગે ચ શુક્લવર્ણસ્ય વર્ણિતત્વાદ્ ઇન્દ્રવાહનપ્રતીતિર્ ઇત્ય્ એકતરસ્યૈવ પ્રયોગો ન્યાય્યઃ । યત્ર તદ્ ઇત્યાદિના વિશિષ્ટવિશેષ્યરૂપતયા વિશેષ્યપ્રતિપત્તિમ્ ઉદાહરતિ । તદ્વિશેષઃ વિશેષ્યગતો વિશેષઃ । હરશબ્દસ્યેતિ પિનાકપાણિશબ્દેન હરગતો વિશેષઃ પ્રતિપાદ્યતે યઃ સર્વોત્કર્ષહેતુત્વેન વિવક્ષિતો ન સજ્ઞિમાત્રમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । વિશેષ્યોપાદાનમ્ અન્તરેણાપીતિ । કુસુમાયુધશબ્દો ઽપિ હિ વિશેષણમ્ અપિ વિશેષ્યમ્ અવગમયત્ય્ અવ્યભિચારાત્ । ન તુ તસ્ય પૃથક્પ્રયોગઃ । અત્રાપીતિ પિનાકપાણેર્ ઇત્ય્ અત્ર લિઙુત્તમપુરુષેણૈવેતિ "અસ્મદ્ય્ ઉત્તમઃ" (પ્સ્_1,4.107) ઇત્ય્ અત્ર હિ સ્થાનિન્ય્ અપીત્ય્ અનુવર્તનાદ્ અપ્રયુક્તે ઽપ્ય્ અસ્મચ્છબ્દે તદર્થસંભવે ઉત્તમપુરુષો ભવત્ય્ એવ । તદનુપાદાનં વિશેષ્યાનુપાદાનમ્ । [72] અન્યેષામ્ ઇતિ । બહુવચનાદ્ ઈદૃક્ષુ સ્થાનેષ્વ્ એકેનૈવેવશબ્દેન ગતાર્થત્વાદ્ અન્યેષાં પ્રયોગો વિફલ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ । તૃતીયસ્યાપીતિ વાક્યાર્થૌપમ્યવિવક્ષાયામ્ એક એવેવશબ્દઃ પ્રયોક્તવ્યઃ । પદાર્થૌપમ્યવિવક્ષણે તુ યાવન્તો વિશેષ્યભૂતાઃ પદાર્થાસ્ તાવન્ત ઇવશબ્દાઃ પ્રયોક્તવ્યાઃ । ન ત્વ્ અર્ધજરતીયં કાર્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । એતચ્ ચાભ્યુપગમવાદેનોક્તમ્ । ન તુ સંભવન્ત્યાં વાક્યાર્થોપમાયાં પદાર્થોપમાઃ કાર્યા ઇત્ય્ અસ્ય પક્ષઃ । તથા ચ દિને દિને ઇત્યાદિના દૂષયિષ્યતિ । દિને દિને ઇતિ । અત્ર ચાન્દ્રમસ્યા લેખાયા પાર્વત્યુપમાનં, વિશેષાણાં તુ કલાન્તરાણિ । વિશેષાણાં ચ લાવણ્યમયાન્ ઇતિ વિશેષણમ્ । તત્સ્થનીયં કલાન્તરાણાં જ્યોત્સ્નાન્તરાણીતિ । જ્યોત્સ્નાન્તરે યેષામ્ ઇતિ હિ વ્યાખ્યા । "દિને દિને" ઇત્યાદિ પાર્વતીન્દુલેખયોઃ સાધારણો ધર્મઃ । ન તુ કલાન્તરાણિ કર્તૄણિ જ્યોત્સ્નાન્તરાણિ પુષ્ણતીતિ સાધ્વી વ્યાખ્યા વચનભેદાદિદોષપ્રસઙ્ગાત્ । અત્ર ચાન્દ્રમસીવ લેખા કલાન્તરાણિ પુષ્ણાતીત્ય્ એકેનૈવેવશબ્દેન ગતાર્થત્વે દ્વિતીયસ્યેવશબ્દસ્ય પૌનરુક્ત્યમ્ । યં સમેત્યેતિ । અત્ર યમ્ ઇત્ય્ અસ્ય ચણ્ડમારુત ઉપમાનં, ચેદિપદસ્ય ચ પ્રદીપઃ । તુલ્યાર્થે વતિઃ । વિલોચનપ્રશમનાદ્ એવ શમ્ભુવિભ્રમત્યાગઃ । અત્ર ચ દત્તે ઽપિ પાઠે કર્મભૂતયોર્ ઉપમેયોપમાનયોર્ લલાટલેખયેત્યાદિવિજાતીયપદગર્ભિતત્વં વિકૃતપદપ્રયોગો વૈરસ્યં ચ દુપરિહરમ્ એવ । તેન "ચણ્ડમારુતનવપ્રદીપવદ્" ઇતિ પાઠઃ શ્રેયાન્ । એવં હિ મિશબ્દસ્થાને નશબ્દમાત્રકરણેન સ્તોકમાત્રવ્યત્યાસેન સૌકર્યેણ દોષપરિહારપ્રતીતિઃ સૌન્દર્યં ચ । મલયજાર્દ્રમ્ ઇવેતિ હિમાંશુખણ્ડસ્યોત્પ્રેક્ષ્યત્વેનોપનિબદ્ધમ્ આકાઙ્ક્ષાસંનિધિસામર્થ્યાલ્ લલાટતટસ્ય વિશેષણં પર્યવસ્યતીતિ કવેર્ અભિપ્રાયઃ । વસ્તુતસ્ ત્વ્ ઇવશબ્દપ્રયોગમ્ અન્તરેણાપીષ્ટસિદ્ધેર્ ઇવશબ્દઃ પુનર્ ઉક્તઃ । ન ચન્દ્રખણ્ડસ્ય મલયજાર્દ્રત્વોત્પ્રેક્ષણે પ્રયોજનં કિં ચિત્ । યત્ર ચૈતદ્ ધિ વિશેષણમ્ ઉપયુજ્યતે, તત્રેવશબ્દપ્રયોગો વ્યર્થઃ । તદભિન્નાર્થેનેતિ સમાસે ઇવાર્થગર્ભીકારાત્ । વિપર્યયેણેતિ લલાટતટનિકટે પ્રયોગાર્હત્વાત્ । વરમ્ ઇતિ ઇવશબ્દસ્ય ભિન્નક્રમત્વાપરિહારાદ્ અનવતૃપ્તિઃ । કેવલં હારીત્ય્ અસ્ય સમાસાકરણાદ્ ઇવાર્થાપ્રતીતેર્ ઇવશબ્દો ન પુનર્ ઉક્ત ઇતિ પૌનરુક્ત્યપરિહારઃ કૃતઃ । અહો અપર્યન્તેતિ "ઓદ્" (પ્સ્_1,1.15) ઇતિ પ્રગૃહ્યસંજ્ઞા । ઉપમારૂપકેત્યાદિ(ના?)
"અલઙ્કારસ્ય કવયો યત્રાલઙ્કરણાન્તરમ્ ।
અસંતુષ્ટા નિબધ્નન્તિ હારાદેર્ મણિબન્ધવદ્"

[પગે 44] ઇતિ । વક્રોક્તિજીવિતકૃતસ્ તુ તમ્ અલઙ્કારપુષ્ઠપાતિનમ્ અલઙ્કારં દૂષયતિ । નિર્મોકમ્ ઉક્તિમ્ ઇવેતિ અત્રોપમારૂપકત્વં પરપ્રસિદ્ધ્યોક્તમ્ । ન ત્વ્ ઇદમ્ ઉપમારૂપકમ્ । ઉત્પ્રેક્ષારૂપકં તુ સ્યાત્, નિર્મોકમ્ ઉક્તસ્ સંભાવ્યમાનત્વેન પ્રતીતેઃ । તથા હિ નિર્મોકાનુગુણ્યાત્ તાવત્ ગગનસ્યોરગેણ રૂપણમ્ । નિર્વ્યૂઢે ચ રૂપકે નિર્મોકમ્ ઉક્તિર્ ન તાટસ્થ્યેન પ્રતીયતે, કિં તુ ગગનોરગસંબન્ધિત્વેન । (ગગનોરગસંબન્ધિત્વેન) ચ પ્રતીતૌ ન સાદૃશ્યમ્ અપિ ત્વ્ અધ્યવસાયઃ । તસ્ય ચ પ્રવૃત્તમાનત્વમ્ ઇત્ય્ ઉત્પ્રેક્ષૈવ જ્યાયાસી પ્રતીતૌ । અતશ્ ચે(યં?)(દં)મુક્તિપદં કૃતમ્ । અન્યથા શુદ્ધસાદૃશ્યપ્રતિપાદને ધર્મ્ય્ એવ વિશિષ્ટો નિર્મોક ઉપમાનત્વેન નિર્દેશ્યઃ સ્યાત્ । ભિન્નલિઙ્ગયોર્ ઉપમાયા દુષ્ટત્વાન્ ન નિર્દિષ્ટ ઇતિ ચેન્ ન । સાધારણધર્મસ્યાનિર્દેશે નિર્દિષ્ટસ્યાપિ વા દ્વૈરૂપ્યાભાવે ભિન્નલિઙ્ગસઙ્ખ્યયોર્ અપિ "સ્ત્રીવ ગચ્છતિ ષણ્ડો ઽયમ્" ઇત્યાદૌ "હન્તાવહન્તિ દોષા ઇવ નૃપતીનાં ગુણ ઇહ(સહૈવ?)દુર્વિનયમ્" ઇત્યાદૌ ચોપમાનોપમેયભાવસ્યેષ્ટત્વાત્ । તસ્માદ્ ઉપમાયાં નિર્મોક ઇવેતિ સ્યાત્ । ઉત્પ્રેક્ષાયાં ક્રિયામાત્રોત્પ્રેક્ષણમ્ ઉપપદ્યત ઇત્ય્ ઉત્પ્રેક્ષારૂપકમ્ એતત્ પરમાર્થતઃ । એતદ્ અસ્માભિર્ હર્ષચરિતવાર્ત્તિકે વિસ્તૃત્ય પ્રતિપાદિતં તત એવાવસેયમ્ । એવં પરશુર્ ઇવેત્યાદૌ વાચ્યમ્ । "તમોરણ્યવહ્નેર્ ઇવાર્ચિર્" ઇતિ । અત્ર તમસો ઽરણ્યેન રૂપેણ વહ્નિર્ અર્ચિસ્સંબન્ધિતયા વિવક્ષિતઃ (સમાસે ન નિવેશનીયઃ કશ્ ચિદ્ અત્ર નિર્દિષ્ટો?) ⟨સમાસે નિવેશનીયઃ, યતો ન કશ્ ચિદ્ અત્ર નિર્દિષ્ટઃ ચોન્જ્ (એદ્)⟩ યો વહ્નિના રૂપ્યેત । તસ્માત્ તમોરણ્યસ્ય વહ્ન્યર્ચિર્ ઇતિ વક્તવ્યમ્ ઇત્ય્ અત્ર વાચ્યાવચનં દોષઃ । આલાનમ્ ઇતિ સત્ય્ એવ સાદૃશ્યે આરોપ્યારોપકભાવસ્ય નિદર્શનમ્ । [73] ચુમ્બતીવેતિ । અત્રોપ્રેક્ષાર્થે પ્રયુક્તસ્યેવશબ્દસ્ય લક્ષણાસમર્થિતેનાર્થેન કૃતાર્થત્વાત્ પુનરુક્તત્વમ્ ।
અ(ત્ર) ચોપમારૂપકાભિમતે એવંવિધે ચ પ્રદેશે ગ્રન્થકારો હેવાકિતયૈવ દૂષણમ્ અદાત્ । તથા શબ્દાર્થયોર્ વિચ્છિત્તિર્ અલઙ્કારઃ । વિચ્છિત્તિશ્ ચ કવિપ્રતિભોલ્લાસરૂપત્વાત્ કવિપ્રતિભોલ્લાસસ્ય ચાનન્ત્યાદ્ અનન્તત્વં ભજમાના ન પરિચ્છેત્તું શક્યતે । અત એવોક્તં ધ્વનિકૃતા
"વાચસ્પતિસહસ્રાણાં સહસ્રૈર્ અપિ યત્નતઃ ।
નિબદ્ધા સા ક્ષયં નૈતિ પ્રકૃતિર્ જગતામ્ ઇવ ॥"
ઇતિ । અન્યત્રાપ્ય્ ઉક્તમ્ -
"અજ્જવિ અભિણ્ણમ્ ઉદ્દો પજઐ વાઆપરિપ્ફન્દો"
ઇતિ । એવં ચ યદિ વિચ્છ્ત્ત્યન્તરાપેક્ષયા તસ્ય વિચ્છિત્ત્યન્તરસ્ય પૌનરુક્ત્યં તદોપમાયા રૂપકાદ્યપેક્ષયા પૌનરુક્ત્યં સ્યાત્ । ઉપમાપેક્ષયા હિ રૂપકમ્ અતિશયોક્તિર્ વા બલીયસી । ન ચૈવં પ્રયુજ્યતે, વિવક્ષાયા નાનાત્વાત્ । તથા હિ ક્વ ચિત્ સાદૃશ્યમાત્રં વિવક્ષિતમ્ । તત્રાપિ ક્વ ચિદ્ અભેદઃ । તસ્મિન્ન્ અપિ ક્વચિદ્ આરોપઃ । ક્વચિદ્ અધ્યવસાયઃ । (અધ્યવસાયે ઽપિ) ક્વ ચિત્ સાધ્યત્વં ક્વ ચિત્ સિદ્ધત્વમ્ ઇત્યાદિક્રમેણાનન્તપ્રકારં વિચ્છિત્તિવૈચિત્ર્યમ્ । તત્રાપિ સંયોજનક્રમેણ નવં વિચ્છિત્તિવૈચિત્ર્યમ્ અનુભૂયમાનમ્ આશ્રિતં ચ મહાકવિભિઃ કથં સંક્ષેપરુચિત્વેનાપહ્નૂયતે । ન હીદં વાક્યં લક્ષણશાસ્ત્રં, યેન માત્રાલાઘવં ચિન્ત્યતે । તત્રાપિ વા ન નિયમેન લાઘવમ્ આશ્રિતં મહદ્ભિઃ । તથા હિ વાગ્રહણસ્ય સ્થાને ઽન્યતરસ્યાં ગ્રહણમ્ અપિ કૃતમ્ । વિચ્છિત્તિવૈચિત્ર્યં તૈર્ અપ્ય્ આશ્રિતમ્ એવ । તદ્ ઉક્તં "વિચિત્રા હિ સૂત્રસ્ય કૃતિઃ પાણિનેઃ" ઇતિ । એવં ચાત્ર કૃતે ઽપિ રૂપકે ઉત્પ્રેક્ષાદિનિબન્ધઃ કમ્ અપિ ગુણમ્ ઉત્કર્ષયતિ ન દોષમ્ ઇતિ સહૃદયૈર્ નિપુણં નિરૂપણીયમ્ । ન તુ હેવાકસ્ય પશ્ચાલ્ લગનીયમ્ ઇત્ય્ આસ્તાં તાવત્ । પ્રકૃતમ્ અનુસરામઃ ॥
મુર્મુરઃ અઙ્ગારઃ । આમ્રવણસ્યેતિ "પ્રનિરન્તર્" (પ્સ્_8,4.5) ણત્વમ્ । પથિક [પગે 45] વ્રજાન્ પરિત ઇતિ । પરિતશ્શબ્દયોગે "અભિતઃ પરિતઃ સમયાનિકષા" ઇતિ દ્વિતીયા । અત્ર દધુર્ ઇવેતીવશબ્દઃ પુનર્ ઉક્ત એવ, વસ્ત્વન્તરભૂતાનાં રજઃકણાનાં વસ્ત્વન્તરભૂતમુર્મુરચૂર્ણત્વધારણેન સુષ્ઠુસાદૃશ્યપ્રતીતેઃ । એવં -
"તત્ પાતુ વઃ શ્રીપતિનાભિપદ્મં સ્વાધ્યાયશાલા કમલાસનસ્ય ।
દીર્ઘૈર્ નિનાદૈર્ દધતે ઽનુકારં સામધ્વનીનામ્ ઇવ યત્ર ભૃઙ્ગાઃ ॥"
ઇત્યાદાવ્ અનુકારશબ્દપ્રયોગે ઇવાદિશબ્દપ્રયોગસ્ય પૌનરુક્ત્યમ્ અવસેયમ્ । પ્રતિવસ્ત્વલઙ્કારાદ્ ઇતિ "પૂર્ણઃ શશાઙ્કાભ્યુદયમ્ આકાઙ્ક્ષતિ મહાર્ણવઃ" ઇતિ પ્રતિવસ્તૂપમયા સાદૃશ્યપ્રતીતૌ દૃષ્ટાન્તશબ્દોક્તિર્ દુષ્ટા । ન ચ દૃષ્ટાન્તાલઙ્કારત્વં પ્રતિપાદયિતું દૃષ્ટાન્તશબ્દઃ, દૃષ્ટાન્તશબ્દાદ્ દૃષ્ટાન્તાલઙ્કારત્વાપ્રતીતેઃ । ન હિ ષષ્ઠ્યાદિપરિહારેણ સંબન્ધિશબ્દાત્ સંબન્ધપ્રતીતિઃ રસશબ્દાદ્ વા રસપ્રતીતિઃ । અદૂરવિપ્રકર્ષેણ ત્વ્ અભિધાનં વસ્તુસંસ્પર્શિ ભવતીતિ । નનુ સ્વકણ્ઠેનાભિધાનમ્ અપહાય કિમ્ ઇતિ સાદૃશ્યપ્રતીતિર્ આશ્રીયત ઇત્ય્ આહ વાચ્યો હ્ય્ અર્થ ઇતિ । પૂર્વવદ્ ઇતિ । પૂર્વં યથા "આલાનમ્" ઇત્ય્ આદૌ રૂપકમુખેનોપમાનોપમેયભાવઃ કથિતસ્ તદ્વદ્ ઇહ દીપકમુખેનેત્ય્ અર્થઃ । અત્ર ચ દ્વયોઃ પ્રભાધેન્વોઃ પ્રાકરણિકત્વાત્ તુલ્યયોગિતામ્ અદ્યતના મન્યન્તે । દ્વયોર્ અપિ પ્રાકરણિકત્વે મહાપ્રકરણાપેક્ષયા ધેનોઃ પ્રકૃષ્ટં પ્રાકરણિકત્વં પ્રભાયાસ્ ત્વ્ અપ્રક્ર્ષ્ટમ્ ઇત્ય્ એતદપેક્ષયા ચિરન્તનૈર્ દીપકમ્ એતત્ સ્થાપિતમ્ । તદપેક્ષયાત્રાનેન તદ્વાચોયુક્તિઃ કૃતા । એવમ્ અલઙ્કારાન્તરેષ્વ્ અપિ સમાસોક્ત્યપસ્તુતપ્રશંસાદિષુ । તત્રાપ્ય્ ઉપમાનોપમેયભાવઃ સ્વકણ્ઠેન નોપનિબન્ધનીયઃ । તથા -
"દ્રવિણમ્ આપદિ ભૂષણમ્ ઉત્સવે શરણમ્ આત્મભયે નિશિ દીપિકાઃ ।
બહુવિધાર્થ્યુપકારભરક્ષમો ભવતિ કો ઽપિ ભવાન્ ઇવ સન્ મણિઃ" ॥

ઇત્ય્ અત્રાપ્રસ્તુતપ્રશંસયા ભવદર્થસ્ય સદૃશત્વેન પ્રતીતેઃ પુનર્ વચનં ન કર્ત્તવ્યમ્ ઇતિ વક્ષ્યતે । અસ્માભિશ્ ચૈતત્ પ્રપઞ્ચો બૃહત્યાં કરિષ્યતે । ઇતિનૈવેતિ ઇતિશબ્દો હેત્વર્થહ્ પ્રયુજ્યમાનઃ સ્વભાવતઃ પૂર્વવાક્યાર્થસ્યોચ્યમાનત્વં બોધ્યમાનત્વં વા ગર્ભીકૃત્ય પ્રવર્તતે । વરમ્ ઇતિ ઉક્તદોષદ્વયનિવારણમાત્રમ્ એતત્ । ન તુ સર્વથા નિરવદ્યમ્ ઇદમ્, યતશ્શબ્દાતશ્શબ્દયોર્ વૈયર્થ્યાત્ । [74] અનિબન્ધનસ્યેતિ ન હિ પૂરણીયપૂરકત્વેન દુષ્ટત્વમ્ । અવિશેષણ ઇતિ વિશેષણદાનાર્થમ્ અવ્યભિચારિણો ઽપિ પ્રયોગઃ શસ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ તથા ચાહ વામનઃ - "વિશેષણસ્ય ચ" (2 અધિ. 18 સૂ.) ઇતિ । વ્યલોક્યતેતિ વિલોકનક્રિયૈવ લોકિતારં લોકમ્ આક્ષિપતીતિ લોકશબ્દસ્ય પૌનરુક્ત્યમ્ । દ્વયઽર્પાતિ પ્રસ્થાનવશાન્ નીતિવશાચ્ ચાશ્રીયન્તે । ગામ્ ઇતિ ગોશબ્દસ્ય વાક્પર્યાયસ્ય વચનક્રિયાયામ્ અવ્યભિચારાત્ પ્રયોગો ન કાર્યઃ । દૃષ્ટ ઇતિ દર્શનક્રિયાયા દૃગ્ એવ કરણત્વેનાક્ષિપ્તેતિ દૃક્શબ્દઃ પુનર્ ઉક્તઃ । કારકાન્તરેષ્વ્ અપીતિ યથા "સ્થાને તિષ્ઠતિ" ઇત્ય્ અત્રાધિકરણસ્ય પૌનરુક્ત્યમ્ । વિવિક્તે સ્થાને તિષ્ઠતીતિ તુ વિશેષણાર્થં પ્રયોગો ન દુષ્ટઃ । એકૈવેતિ એકૈવોપમાદિઃ । શાબ્દત્વં શ્રૌતત્વં યથેવાદિશબ્દપ્રયોગાત્ । આર્થત્વં સદૃશાદિશબ્દપ્રયોગાત્ । અતિસ્ફુટામ્ ઇતિ સ્થૂલદૃષ્ટ્યૈવ દૃશ્યામ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । ઉમાવૃષાઙ્કાવ્ ઇતિ । અત્ર શરજન્મના યથેત્યાદિના પ્રતીતો ઽપ્ય્ ઉપમાનોપમેયભાવસ્ તત્સદૃશેનેત્યાદિના પુનર્ ઉક્તઃ । કવેસ્ તુ નન્દનનિમિત્તઃ પૂર્વ ઉપમાનોપમેયભાવઃ । પ્રતીયમાનપ્રભાવાદિનિમિત્તસ્ ત્વ્ અપરઃ । તથા ચાયં "દિલીપ ઇતિ રાજેન્દુર્ ઇન્દુઃ ક્ષીરનિધાવ્ ઇવ" ઇત્ય્ એવંવિધમ્ ઉપમાનોપમેયભાવમ્ આતનોતિ । ગ્રન્થકારસ્ તુ વિશિષ્ટોપમાનનિર્દેશાન્ નાન્તરીયકતયા પ્રભાવાદિપ્રતી [પગે 46] તિર્ ભવતીતિ ન દ્વિરુપાદાનં કાર્યમ્ ઇતિ મન્યતે । યસ્યેતિ યસ્ય પૂર્વતાદેર્ યદ્રૂપતાયાઃ પ્રિયતમાદિરૂપત્વસ્યાભિવ્યક્તિઃ સામર્થ્યાલ્ લિઙ્ગવિશેષશ્લિષ્ટપદોપનિબન્ધનરૂપાદ્ ભવતિ, તસ્ય પર્વતાદેઃ તદર્થં પ્રિયતમાદિરૂપત્વપ્રતીત્યર્થમ્ ઉપમા રૂપકં વા યન્ નિબધ્યતે, તત્ પુનર્ ઉક્તમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । [75] ઉરવો મહાન્તઃ પયોધરા મેઘાઃ ઉરૂ ચ પયોધરૌ સ્તનૌ ચ । સમયાત્ સઙ્ગતેત્ય્ અર્થઃ । આર્દ્રનખક્ષતમ્ ઇવેતિ ભિન્નક્રમ ઇવશબ્દઃ । યાપિતો ગમિતઃ નિર્વાહિત ઇત્ય્ અર્થઃ । ઉપમાનાદ્ એવેતિ ⟨ઉપમેયાદ્ એવ ક્⟩ આકારસાદૃશ્યેન પલાશં પ્રતિ દીયમાનાદ્ આર્દ્રનખક્ષતમ્ ઇત્ય્ અસ્માત્ । તદ્વિશેષણોપાદાનમ્ ઇતિ રમણદત્તમ્ ઇત્ય્ આર્દ્રનખક્ષતવિશેષણોપાદાનં મદયાપિતલજ્જયેતિ પ્રમદાવિશેષણોપાદાનં ચેત્ય્ અર્થઃ । યત ઇતિ નખક્ષતમ્ ઇવેત્ય્ ઉપમોપકૃતાત્ સુરભિવનમાલાદીનાં પુંસ્ત્વસ્ત્રીત્વનિર્દેશાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । સ્ત્રીપુંસત્વાનુમિતિર્ ઇતિ પ્રથમવિમર્શોક્તપ્રકારેણ વ્યક્તેર્ અનુમિતિરૂપત્વેનોપપાદિતત્વાત્ । ઐન્દ્રં ધનુર્ ઇતિ અત્યન્તેતિ આભોગીતિ ચોદાહરણત્રયં વૈધર્મ્યક્રમેણોક્તમ્ । ઉપપન્નક્રમસ્યા(સ્ય?) સદ્ભાવાત્ । નાયકત્વપ્રતિનાયકત્વે ઇતિ । અનુમીયતે ઇતિ શેષઃ । એવમ્ અઙ્ગનેવ મણિસ્તમ્ભાવ્ ઇતિ અનુમીયત ઇતિ શેષઃ । [76] ભોગી વાસુકેઃ સ એવ નેત્રમ્ આકર્ષણરજ્જુસ્ તસ્ય આ સમન્તાદ્ યત્ પરિવર્તનરૂપો વિશેષેણ ભ્રમો ભ્રમણં, તેન મન્દરસ્ય મૂર્ત્તિઃ નિતમ્બે મધ્યભાગે વલનં પરિવર્ત્તનં તેનાકુલા જાતા । તથા આભોગિ વિસ્તારવત્ યન્ નેત્રં નયનં તસ્ય પરિવર્તનં કટાક્ષીકરણં સ એવ વિભ્રમો વિલાસઃ । મૂર્ત્ત્યા સમારોપિતનાયિકાવ્યવહારયા । ઉત્કલિકાસ્ તરઙ્ગા રુહિરુહિકાશ્ ચ હૃદયં મધ્યદેશાશ્ ચિત્તં ચ । આરોહાર્થ ઇતિ આરોઢુમ્ ઇતિ પૂર્વશ્લોકભાગગતઃ । હૃદયાર્થશ્ ચેતિ । હૃદયમ્ અમ્બુનિધેર્ ઇત્ય્ અત્ર સ્થિતિઃ । તયોર્ ઇતિ આરોહો જીવવ્યાપારવિશેષઃ । હૃદયં જીવકાયૈકદેશવિશેષઃ । અલઙ્કારાન્તરત્વમ્ ઇતિ સાદૃશ્યાલ્ લક્ષણા વક્રોક્તિર્ ઇત્યાદિપ્રકારેણ । લાક્ષણિકહૃદયાદિશબ્દપ્રયોગે સ્વશબ્દં વિનાપ્ય્ અર્થાન્તરં પ્રતીયત ઇત્ય્ આહ યદર્થેતિ । યત્રોપમેયે ઽમ્બુનિધિપ્રભૃતૌ । યદર્થૈકાશ્રયો નાયકાદિરૂપોપમાનવિષયો ધર્મો હૃદયાદિર્ આરોપિતો લક્ષણયા ભવેત્, તયોર્ નાયકાદેર્ ઉપમાનસ્યામ્બુનિધ્યાદેશ્ ચોપમેયસ્યોપમાનોપમેયભાવઃ શાબ્દો નેષ્યતે । ગમ્યમાનસ્ ત્વ્ ઇષ્ટ એવેત્ય્ અર્થઃ । અત્રૈવ અપરાગેત્યાદિના શાબ્દત્વે દોષોદાહરણમ્ આહ । મૂલાન્ય્ અમાત્યાદિપ્રકૃતિવર્ગઃ વૃક્ષાવબન્ધનાનિ ચ ઉન્મૂલયિતું સુકર ઇતિ યોજના । તદ્ ધીતિ ઉપમાનોપમેયત્વમ્ । રૂપકં યથેતિ । "તસ્યોપમા રૂપકં વા" ઇત્ય્ અનુસંધત્તે । અનુરાગો લૌહિત્યમ્ અપિ । અપિશબ્દઃ સુખાદિપદનિકટે યોજનીયઃ । વસુશબ્દસ્ તેજોધનયોઃ । અત્ર નિષ્કાસનમ્ ઉત્કટત્વેન ગણિકાધર્મો રૂપકસ્ય સાધકઃ પ્રમાણમ્ । કાર્યતશ્ ચેતિ કાર્યમ્ અત્ર નિષ્કાસનમ્ । તદ્વિશેષસ્ય સ્ત્રીત્વવિશેષસ્ય ગણિકારૂપસ્યેતિ । ઉભયાર્થેતિ દ્વ્યર્થપદપ્રયોગઃ "પાણ્ડુપયોધરેણ" ઇત્યાદૌ । લિઙ્ગવિશેષઃ "શરદ્" "રવેઃ" ઇત્યાદૌ । ગુણવૃત્તિ પદમ્ "આરોઢું" "હૃદયમ્" ઇત્યાદૌ । ઉપમાનવિશેષો યથા "આર્દ્રનખક્ષતાભમ્" ઇત્યાદૌ । આક્રોશો ગાલિદાનમ્ । પર્યાયોક્તીતિ યેન રાહુસ્ત્રીસ્તનયોઃ કાર્કશ્યલક્ષ્મીર્ વૃ [પગે 47] થા કૃતેત્ય્ અનેન ભઙ્ગ્યન્તરેણ રાહોઃ શિરશ્છેદઃ પ્રકાશિત ઇતિ તત્સાધનમ્ અસાધારણં ચક્રં પ્રતીયત એવેત્ય્ અર્થઃ । [77] પદાદીતિ પદાદિગતાનામ્ અક્ષરાણામ્ અનુપ્રાસો ગુમ્ફભઙ્ગી દર્શયન્ કવીનામ્ અત્યન્તવલ્લભ ઇત્ય્ અર્થઃ । કલભાષિણીતિ । અત્ર કમલેક્ષણે ઇત્ય્ અર્થાનુગુણઃ પાઠઃ । અન્યથાનુપ્રાસહેવાકિતૈવ સ્યાત્ । શત્રુર્ એવ શાત્રવ ઇતિ પ્રજ્ઞાદિત્વાત્ સ્વાર્થે ઽણ્ । તદ્રૂપણમ્ એવેતિ ઉપમાપેક્ષયા રૂપકસ્ય ગમ્યમાનૌપમ્યત્વાત્ પ્રયોગાર્હત્વે ઽપિ સામર્થ્યાવગતરૂપત્વાદ્ યત્રાભિધાનં પુનર્ ઉક્તં તત્રોપમાયાં (દૈવરક્તાઃ કિંશુકાઃ?) ⟨પૌનરુક્ત્યે કા શઙ્કા ચોન્જ્ (એદ્)⟩ ઇતિ । [78] ઇવશબ્દસ્યેતિ મૂર્ચ્છિત ઇવ મૂર્ચ્છયતીત્ય્ અર્થપ્રતીતેઃ સિદ્ધત્વાત્ । વિષાદિસંપર્કાદ્ ધિ મોહં પ્રાપ્તઃ પરાન્ અપિ મોહયતીતિ પ્રસિદ્ધમ્ । અયં મન્દદ્યુતિર્ ઇતિ નિદર્શનાયાં મમેવેત્ય્ અર્થાત્ પ્રતીતં ન પુનર્ ઉપાત્તમ્ । મુમૂર્ચ્છેતિ પ્રસસારેત્ય્ અર્થઃ । બાધકસદ્ભાવાભાવ ઇતિ । અનેન યત્રૈકસ્યૈવ વિશેષણસ્યોપમાનોપમેયસંબન્ધબાધકમ્ અસ્તિ તત્ર પૃથક્પ્રયોગે ઽપિ ન દોષઃ, યથા -
"ચકોર્ય એવ ચતુરાશ્ ચન્દ્રિકાચામકર્મણિ ।
આવન્ત્ય એવ નિપુણાઃ સદૃશો રતનર્મણિ ॥"

ઇત્યાદૌ પ્રતિવસ્તૂપમાયામ્ ઇત્ય્ આહ । અત્ર હીવાદિશબ્દાભાવે સતિ વાક્યભેદઃ । પ્રાકરણિત્વાપ્રાકરણિકત્વાભ્યામ્ ⟨પ્રાકરણિકત્વ° એમ્ (હ્દ્)⟩ ઉપમાનોપમેયભાવપ્રતીતૌ સાધરણધર્મસ્ય પૃથક્પ્રયોગમ્ અન્તરેણ વાક્યાર્થસઙ્ગતિર્ ન ભવતીતિ પૃથક્ પ્રયોગો ન દુષ્ટઃ । તદ્વચનમ્ ઇતિ સહજપદેન સ્વાભાવિકત્વવચનમ્ । તુલ્યવિભક્તીનામ્ અર્થાત્ ઉપમાનોપમેયાનામ્ । એષા નિર્ધારણે ષષ્ઠી । એતન્મધ્યે એકસ્યેત્ય્ અર્થઃ । પર્યાયૈર્ ઇતિ । સ્વાભાવિકપદાદિષુ કૃતેષુ સહજપદાદિભિઃ । સમાસાન્તર(પદા)શ્રયણેનેતિ ઉમા ચ મા ચ (ઉમામે । તયોઃ) ધવાવ્ ઇત્યાદિ દ્વન્દ્વપૂર્વકતત્પુરુષાશ્રયેણેત્ય્ અર્થઃ । છાયાનિહતપદયોર્ ઇતિ પ્રથમં છાયાશબ્દઃ દ્વિતીયશ્ નિહતશબ્દઃ કર્તવ્યઃ સ્યાદ્ ઇતિ દાર્ષ્ટાન્તિકક્રમેણૈવ દૃષ્ટાન્તાવ્ ઉક્તૌ । અસ્ત્વ્ ઇતિ છાયાનિહતશબ્દયોઃ પ્રયોગઃ । ઉભયોર્ અપીતિ । દ્વન્દ્વપૂર્વકસ્ય બહુવ્રીહેર્ બહુવ્રીહિપૂર્વકસ્ય વા દ્વન્દ્વસ્યેત્ય્ અર્થઃ । એતચ્ ચ દૃષ્ટાન્તગતત્વેનોક્તમ્ અપિ દાર્ષ્ટાન્તિકગતત્વેનાપિ પર્યવસાનં નેયમ્ । દાર્ષ્ટાન્તિકે હીત્થં યોજના । તત્પુરુષપૂર્વસ્ય દ્વન્દ્વસ્ય દ્વન્દ્વપૂર્વસ્ય વા તત્પુરુષસ્ય લક્ષણાનુગમઃ સંભવતીતિ । તદર્થત્વાદ્ ઇત્ય્ ઉક્તં વિધેયાવિમર્શવિચારે । યાવદ્ભિર્ ઇતિ પદૈર્ ઇત્ય્ અર્થાત્ । તત્પુરુષલક્ષણાશ્રયેણેતિ પ્રકૃતે દ્વન્દ્વલક્ષણપૂર્વકત્વં જ્ઞેયમ્ । એવં ન દ્વન્દ્વલક્ષણમ્ ઇત્ય્ અત્ર તત્પુરુષલક્ષણપૂર્વકત્વં બોદ્ધવ્યમ્ । તસ્યેતિ દ્વન્દ્વસ્ય । અતજ્જાતીય ઇતિ યત્ર તત્પુરુષશઙ્કા નાસ્તીતિ પાર્વતીપરમેશ્વરાવ્ ઇત્ય્ અત્રાપિ પરમેશ્વરપદે કર્મધારયાશ્રયણદર્શનેન તત્પુરુષપૂર્વકત્વં યોજનીયમ્ । અવાન્તરચિન્તયેતિ પૌનરુક્ત્યપ્રસ્તાવે સમાસચિન્તયેત્ય્ અર્થઃ । અત્ર માધવશબ્દસ્ય યૌગિકત્વે ઽપિ સમ્ંજ્ઞાત્વેન ન્રૂઢેર્ ઉમામાધવાવ્ ઇતિ પ્રયોગે ઉમાયા માધવસ્ય ચ સ્પૃષ્ટત્વેન પ્રતીતિર્ ન તુ દ્વન્દ્વપૂર્વકતત્પુરુષાર્થસ્યેતિ દ્વન્દ્વલક્ષણં નાતીવ હૃદયઙ્ગમમ્ ઇત્ય્ આહુઃ । [79] રેખા હીતિ રેખા મર્યાદા અવધિઃ સીમેતિ પર્યાયાઃ । તત્ર હેયપક્ષપ્રતિક્ષેપેણ પ્રયોગો યથા સંસારેતિ । અત્ર સંસારસંભવસ્ય નિરાકરણમ્ ઇતિ હેયસ્ય પ્રતિક્ષેપઃ । ઉપાદેયપરિગ્રહો યથા ત્વષ્ટુર્ ઇતિ । અત્ર સંપદઃ પ્રસરો વિસ્તાર ઇત્ય્ ઉપાદેયસ્ય પરિગ્રહઃ । ઇન્દૂદયસ્યેવ સંનિભા યસ્યેતિ અત્ર સંનિભાશબ્દઃ પ્રભાપર્યાયો વ્યાખ્યાતઃ । યથા તુ દાણ્ડો ગ્રન્થસ્ તથા સંનિભશબ્દઃ સદૃશપર્યાયો ઽસ્તિ તદ્ ઉક્તમ્ -
"ઇવવદ્ વાયથાશબ્દાઃ સમાનનિભસંનિભાઃ ।"

[પગે 48] ઇતિ । તદનુસારેણેન્દૂદયેન સદૃશ ઇન્દૂદયસંનિભ ઇતિ વ્યાખ્યેયમ્ । તદુક્ત્યૈવેતિ અવહિતત્વોક્ત્યેત્ય્ અર્થઃ । મૂઢચેતન ઇતિ [80] મૂઢધિય ઇતિ ચ મોહનામ્નો મૂઢત્વસ્ય બુદ્ધિધર્મત્વાત્ ચેતનધીશબ્દયોઃ પૌનરુક્ત્યમ્ । તત્સંબન્ધાત્ તદવગતિર્ ઇતિ ચેતનસંબન્ધાચ્ ચૈતન્યાવગતિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । કૃપામૃદુર્ ઇતિ । કૃપા ચેતનધર્મ ઇતિ ચૈતન્યવાચિપદં ન કૃતમ્ । એવં "મૂઢાઃ" "મૂઢઃ" ઇત્ય્ અત્રાપિ વાચ્યમ્ । ઉદિતવપુષીતિ પૌનરુક્ત્યમ્ એવાનુસંધત્તે । (મનઃકર્તૃકત્વં પ્રમોદઃ?) ક્રિયાકરણશબ્દયોર્ ઇતિ અત્ર ગૌઃ શાબલેય ઇતિવચ્ છોકક્રિયાશબ્દયોઃ સામાન્યવિશેષભાવેન પ્રયોગઃ । ગ્રન્થકૃતસ્ તુ વિશેષસ્યૈવોપયોગાત્ સામાન્યાવ્યભિચારાચ્ ચ ક્રિયાશબ્દસ્ય વૈયર્થ્યમ્ કરણશબ્દસ્ય ક્રિયાવાચિત્વાન્ નિષ્ફલત્વમ્ ઇતિ શોકશબ્દ એવ કર્ત્તવ્ય ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ । અનુભવવિશેષાત્મત્વોપગમ ઇતિ સૌગતપ્રક્રિયયૈતદ્ ઉક્તમ્ । વૈશેષિકાસ્ તુ જડમ્ એવાત્મગુણમ્ એકાર્થસમવાયિના જ્ઞાનેન ગ્રાહ્યં સુખમ્ આહુઃ । તત્પ્રક્રિયાયાં કર્તવ્યમ્ એવાનુભવગ્રહણમ્ । [81] એકસ્યેતિ સાગરસ્ય । ઇતરસ્ય ચેતિ ઉત્તારાર્થસ્ય । તદ્રૂપતાવગતેર્ ઇત્ય્ ઉભયત્ર વાચ્યમ્ । મદિરાદ્રવેતિ । અત્ર સમાભાતીત્ય્ એકં પદં ગણિતમ્ ઉપસર્ગાણાં દ્યોત્યપારતન્ત્ર્યેણ પૃથક્પદાર્હત્વાભાવાત્ । એકાદિપ્રયોગે સતીતિ એકસ્ય પ્રયોગાભ્યુપગમે ઽન્યેષામ્ એવ તત્ત્વમ્ । તત્રાપ્ય્ એકત્વમ્ અનિયતમ્ । એવં દ્વયોસ્ ત્રયાણામ્ ઇત્યાદિયોજના કાર્યા, તત્રાપ્ય્ અનિયતત્વેન પ્રકારબહુત્વાત્ । [82] અવિવેકપ્રયુક્તમ્ ઇતિ । યદ્ય્ અપ્ય્ અવિમૃશ્યકારિત્વસ્યૈવાપત્કરણત્વં, તથાપ્ય્ અવિવેકસ્યાવિમૃશ્યકારિત્વપ્રયોજકત્વાત્ તસ્ય કારણત્વે ઽપ્ય્ અવિમૃશ્યકારિત્વમ્ એવ કારણમ્ ઉક્તં ભવતિ । ન હીતિ યસ્મિન્ સતિ "વહ્નૌ ધૂમ" ઇત્યાદિકે પ્રતિબન્ધકા(લ?)ભાવિન્ય્ અન્વયે સતિ વિશેષણસ્ય યસ્ય "અસતિ વહ્નૌ ન ધૂમ" ઇત્યાદિવ્યતિરેકસ્ય ગતિઃ પ્રતીતિઃ, તસ્યાન્વયસ્ય સ એવ વ્યતિરેકો હેતુર્ યુક્તઃ વયવસ્થિતસ્ય હેતુહેતુમદ્ભાવસ્ય વૈપરીત્યપ્રસઙ્ગાત્ । અન્વયપ્રતીતિહેતુકો હિ વ્યતિરેકપ્રતીત્યુપક્રમો ન તુ વિપર્યયઃ । વિશેષણાચ્ ચેતિ ગુણલુબ્ધા ઇતિ સાધારણત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । [83] સામર્થ્યેતિ । દ્વિવિધં પૌનરુક્ત્યમ્ અર્થગતં શબ્દગતં ચેતિ । તત્રાર્થસ્ય સામર્થ્યસિદ્ધત્વે ઽર્થગતં ગૌણમ્ આમુખે પૌનરુક્ત્યાનવભાસાત્ । શબ્દગતમ્ આસુખાવભાસમાનત્વાદ્ મુખ્યમ્ । પ્રકૃતિપ્રત્યયાર્થસ્યેતિ પ્રકૃત્યર્થઃ પ્રત્યયાર્થઃ પ્રકૃતિપ્રત્યયસમુદાયાર્થ ઇતિ વ્યસ્તસમસ્તત્વેન યોજ્યમ્ । એવં પ્રકૃતેઃ પ્રત્યયસ્ય ચેત્ય્ અત્રાપિ વાચ્યમ્ । અન્યથા પ્રાઙ્નિર્દિષ્ટસ્ય પઞ્ચવિધસ્ય પૌનરુક્ત્યસ્યાસઙ્ગ્રહઃ સ્યાત્ । વિહિતસ્યેતિ । વસ્તુવૃત્ત્યા સ્થિતસ્ય બહુવ્રીહેર્ યા કર્મધારયશઙ્કા તયા મત્વર્થીયાદિઃ શબ્દઃ કૃતો બિસકિસલયચ્છેદપાથેયવન્ત ઇત્યાદૌ । તસ્ય સ્ફુટં પૌનરુક્ત્યં વૃત્તિદ્વયસ્ય ગૌરવાત્ । યસ્મિન્ન્ ઇતિ "જામ્બવપલ્લવા(દૌ?)ની"ત્યાદૌ યસ્મિન્ પલ્લવશબ્દ ઇત્ય્ અર્થઃ । (અર્થઃ) (યત્ર + ત્યલક્ષણો?) યત્તદ્ધિતોત્પત્તિઃ યસ્માદ્ અણ્પ્રત્યયાખ્યાત્ તદ્ધિતાદ્ ઉત્પત્તિઃ પ્રતીતિવિષયત્વાપત્તિર્ યસ્યાર્થસ્ય । તદન્તસ્ તદ્ધિતપ્રત્યયાન્તો જામ્બવશબ્દાદિઃ । તેનૈવ પલ્લવશબ્દેન ન સમસનીયઃ, જમ્બૂપલ્લવાનીતિ સમાસેન ગતત્વાત્ તદ્ધિતવૈયર્થ્યપ્રસઙ્ગાત્ । વિશેષણવશાદ્ ઇતિ । પિનાકપાણ્યાદિવિશેષણમાહાત્મ્યાત્ । વિશિષ્ટમ્ ઉત્કર્ષાપકર્ષવન્તં સંજ્ઞિનં હરાદિકં યત્રેચ્છેત્ ન તત્ર પૌનરુક્ત્યમ્ । અન્યથા તુ પૌનરુક્ત્યમ્ । યથા "પાયાત્ સ શીતકિરણા [પગે 49] ભરણો ભવો વ(ઃ)" ઇત્યાદૌ । સકૃદ્ એવેતિ સામ્યાભિધાયી ઇવશબ્દાદિઃ । "નિર્યાય વિદ્યે"ત્યાદૌ । યદ્વદ્ ઇતિ દૃષ્ટાન્તમુખેન "જનૈર્ અજાતસ્ખલનૈર્" ઇત્યાદિ સઙ્ગૃહીતમ્ । અર્થસ્યેતિ "રાહુસ્ત્રીરતનયોર્" ઇત્યાદૌ । યદ્વશાદ્ ઇતિ "તજ્જિગીર્ષુર્ ઇવે"ત્યાદૌ । અથવા યત્ર કારકવિશેષવશાત્ ક્રિયાયાઃ પ્રતીતિઃ ક્રિયાવિશેષવશાદ્ વા કારકસ્ય, તત્ર ક્રિયાકારકયોઃ પ્રયોગો ન કાર્ય ઇત્ય્ અયમ્ અર્થઃ । યથા "મા ભવન્તમ્" ઇત્યાદૌ । યો યદ્ધર્મેતિ "અપરદિગ્ગણિકે"ત્યાદૌ યો દિગ્લક્ષણો ઽર્થો યદ્ધર્મસ્ય ગણિકાધર્મસ્ય નિષ્કાસનાદેર્ ઉપચારેણોપલક્ષિતઃ । તથા "અમ્બુનિધેર્ મમન્થે" ઇત્યાદૌ યસ્ય કામુકસ્ય સંબન્ધં યદ્ હૃદયાદિ તે(ત્ય?)નાન્વિતો ઽમ્બુધિલક્ષણો યશ્ ચાર્થઃ, તસ્ય તદ્રૂપણા(દ્?) ગણિકાકામુકરૂપણા(ત્ ન?) શાબ્દી । નેષ્યતે । આર્થી પુનર્ ઇષ્યત એવ । પ્રયુક્તાન્તર્ગતૈર્ એવેતિ "મદિરાદ્રવે"ત્યાદૌ । કર્તરિ ઇતિ પ્રધાનભૂતે રાજાદૌ કર્તરિ । તત્ક્રિયાયાં ચ ખડ્ગેન ચ્છદક્રિયાયાં રૂઢાયાં સાધકતમસ્ય ખડ્ગસ્ય યાનિ બહૂનિ તદપેક્ષયાઙ્ગાનિ ધારાવિનિપાતાદીનિ તેષાં વાગ્ વચનં નેષ્યતે યથા "કરકલિતે"ત્યાદૌ । એતદ્ ઉક્તં ભવતિ । રાજાદૌ કર્ત્તરિ ચ્છેદાદિક્રિયાયાં યત્ સાધકતમં ખડ્ગાદ્યઙ્ગં તસ્યાપ્ય્ અઙ્ગાનાં ધારાવિનિપાતાદીનાં વચનં નેષ્યતે તેનૈવાઙ્ગેન પ્રધાનભૂતેનાવાન્તરાઙ્ગાનામ્ અપ્ય્ આક્ષેપાદ્ । [84] દોષદ્વયં "પ્રયુક્તે"તિ "કર્ત્તરિ" ઇતિ ચ પ્રતિપાદિતમ્ । તે ઇતિ સમાસાઃ । વૃત્તાવ્ ઇતિ । સમાસે વાક્યે વા અસાધારણં યત્ર વિશેષણં તત્ર વિશેષ્યં ન વાચ્યં યથા "દુઃખાનુભવે"ત્યાદૌ । યો યદાત્મેતિ બાષ્પાદેર્ જલાદિરૂપત્વાવ્યભિચારાત્ પ્રયોજનાભાવે જલાદિપદપ્રયોગા ન કાર્ય ઇત્ય્ અર્થઃ । યથા "નયને બાષ્પવારિણે"ત્યાદૌ । યો યસ્યેતિ યો નિષ્યન્દનાદિઃ યસ્ય ચન્દ્રકાન્તાદેર્ ધર્મિણો ઽવ્યભિચારી ધર્મઃ તયોઃ સમાસો ન પ્રશસ્યતે, યથા "દ્વિષદ્વધૂલોચને"ત્યાદૌ । અન્યથા ઇતિ । સાધર્મ્યાર્થ ઇત્ય્ અર્થઃ । ક્રિયેતિ ક્રિયાયાઃ શોકાદિલક્ષણાયાઃ પ્રતીતિઃ કરણપ્રતીતિં ન વ્યભિચરતિ કરણમ્ એવ યતઃ ક્રિયા । તદપ્રતીતૌ કરણાપ્રતીતૌ સૈવ શોકાદિલક્ષણા ક્રિયા ન નિશ્ચિતા સ્યાદ્ એકત્વાત્ । ત્યાગક્રિયેત્ય્ અત્રૈતદ્ એવ ક્રિયાશબ્દપ્રવૃત્તિનિમિત્તમ્ । તત્ તસ્માત્ । (ત?)(ય)દ્વશાત્ શોકાદિશબ્દપ્રયોગવશાદ્ યસ્ય કરણસ્ય વ્યક્તિઃ પ્રકાશસ્ તદુક્તૌ શાકાદિશબ્દપ્રયોગે તત્ કરણાદિ(વત્?) પદં ન પ્રયુઞ્જીતેત્ય્ અર્થઃ, યથા "શોકક્રિયાકરણસ્યે"ત્યાદૌ । પ્રયુક્તે ચેતિ પ્રકૃત્યાદિપૌનરુક્ત્યાનાં ચતુર્ણામ્ ઉપસંહારઃ । અન્યોન્યેતિ વાક્યપૌનરુક્ત્યસંગ્રહઃ । ઉભયોર્ ઉક્તિર્ એકસ્ય ઉભયમધ્યાત્ કસ્ય ચિત્ । પૌનરુક્ત્યં નાતિક્રામતિ । યથા "સહસા વિદધીતે"ત્યાદૌ ॥
એવં પૌનરુક્ત્યં સપ્રપઞ્ચં વિચાર્ય વાચ્યાવચનં પ્રપઞ્ચયિતુમ્ આહ - વાચ્યસ્યાવચનં યથેતિ । અસમાસેન નિર્દેશો વક્ષ્યમાણમ્ એતત્સમાનન્યાયમ્ અવાચ્યસ્ય વચનમ્ અપિ કટાક્ષયિતુમ્ । ઇદમા પરામર્શ ઇતિ અબાધિતપ્રત્યક્ષનિમિત્તત્વાદ્ ભ્રાન્તિનિવૃત્તેઃ પ્રત્યક્ષસ્ય ચ વિષયમુખેન પરામર્શાર્હત્વાત્ । તસ્ય યત્ સ્વશબ્દેન વચનમ્ ઇતિ પૂર્વં સત્ય્ એવ સર્વનામ્નિ પુનઃ સ્વશબ્દેન પ્રતિપાદનં -
"સર્વનામપરામર્શયોગ્યસ્યાર્થસ્ય યત્ પુનઃ ।
સ્વશબ્દેનાભિધાનં સા શબ્દસ્ય પુનરુક્તતા" ॥

ઇતિ પુનરુક્તમ્ ઉક્તમ્ । ઇદાનીં તુ સર્વનામસ્થનીયત્વેન સ્વશબ્દેન વચનં વાચ્યાવચનમ્ ઉચ્યતે । [85] ધર્મિધર્મેતિ ધર્મી હરલક્ષણો ઽર્થઃ । ધર્મઃ કપાલસંબન્ધેન ગર્હિતત્વમ્ । ઉભયં ધર્મિધર્માત્મ [પગે 50] કમ્ । વિશેષપ્રતિપત્તય ઇતિ ગર્હિતત્વમ્ અત્ર વિશેષઃ । તસ્યેતિ ગર્હિતત્વસ્ય । એવં તસ્ય વિવક્ષિતેત્ય્ અત્ર જ્ઞેયમ્ । વિવક્ષિતો ઽર્થઃ શોચ્યતાલક્ષણઃ । આર્થ ઇતિ વિશેષણદ્વારેણ ભાવાત્ । વામલોચનાત્વમ્ ઇતિ । ન ચાત્ર વામલોચનેતિ વિશેષ્યપદમ્ । યતો (ઽપિ?) યત્તચ્છબ્દદ્વયોત્થાપિતવાક્યાર્થદ્વયસામર્થ્યાન્ નાયિકાલક્ષણસ્ય વિશેષ્યસ્ય પ્રતીતિઃ । વિશેષણમ્ એવાત્ર વામલોચનાપદમ્ । તૃતીય ઇતિ ઉભયવૃત્તિત્વાખ્યઃ । ન ચાસાવ્ ઇતિ આવૃત્તિઃ । ન ચૈષામ્ ઇતિ તેનૈવ તત્પર્યાયેણ સર્વનામ્ના ચેત્ય્ એષાં પ્રકારાણામ્ । અલ્પદોષત્વાદ્ ઇતિ । તસ્યેતિ વ્યવહિતસંબન્ધાત્ કિં ચિદ્ ઉત્કૃષ્ટત્વમ્ । તસ્ય સમાગમપ્રાર્થનયેતિ વાચ્યમ્ । અર્થભેદાદ્ ઇતિ । અયમ્ અર્થઃ એકસ્યાસકૃદ્વૃત્તા (સર્વા?) વાવૃત્તિઃ, યથા દરિદ્રાણાં ભોજને કાંસ્યપાત્ર્યાઃ । તદ્ ઉક્તમ્ - "આવૃત્તિર્ અસકૃદ્વૃત્તિઃ" ઇતિ । ન ચાર્થભેદે શબ્દસ્યૈકત્વં ન્યાય્યમ્ અર્થભેદસ્ય પ્રધાનભૂતસ્ય ગુણભૂતં શબ્દં પ્રતિ ભેદક(ત્વમ્?) (ત્વાત્) । તસ્માદ્ અત્ર દ્વયોઃ શબ્દયોર્ વસ્તુવૃત્તેન યત્ સાદૃશ્યં યશ્ ચ સાદૃશ્યહેતુકઃ પ્રતિપત્તૃઋણામ્ એકતાભ્રમઃ, તન્નિબન્ધનો ઽયં મુખ્ય એવાવૃત્તિવ્યવહાર ઇતિ । અતશ્ ચેતિ । યત આવૃત્તિર્ ન યુજ્યતે, તત ઇત્ય્ અર્થઃ । [86] ધર્મિધર્મોભયાત્મકમ્ ઇતિ । ઉભયમયે વસ્તુનિ પ્રતિ(પદ્ય?)ત ⟨પ્રતિપત્સિતઃ ચોન્જ્ (એદ્)⟩ ઇત્ય્ અર્થઃ । યત્રાન્યસ્યેત્યાદિના । વાચ્યાવચનોદાહરણપ્રસઙ્ગેન શ્લેષં ગુણદોષવત્તયા વિતતં વિચારયતિ । અલકાલીતિ । અલકાન્ય્ એવાળિકુલમ્ અલકસદૃશં ચાલિકુલમ્ । છદો ઽધરઃ પત્રાણિ ચ । આમોદઃ પ્રહર્ષઃ સૌરભં ચ । કર્ણિકા કર્ણાભરણં બીજકોશશ્ ચ । ન શ્લેષસ્યેતિ । નનુ શ્લેષપ્રસ્તાવે કઃ પ્રસઙ્ગો ઽબ્જસ્યોપમાનચર્ચાયામ્ । નૈતત્ । અલઙ્કારાન્તરવિવિક્તવિષયાભાવેન સર્વાલઙ્કારાપવાદત્વાચ્ શ્લેષસ્યોપમાપ્રતિભોત્પત્તિહેતુઃ શ્લેષ એવાત્ર ન્યાય્યો નોપમેત્ય્ અભિપ્રાયઃ । અત એવ શ્લેષે તુ તસ્ય વાચ્યતયેત્ય્ ઉક્તમ્ । (નિબન્ધ ઇતિ) નિબધ્નન્તીતિ નિર્દિષ્ટઃ । તત્સામ્યં રજ્જ્વાદિસામ્યમ્ । ન શ્લેષસ્યેતિ ઉપમાશ્લેષસ્યેત્ય્ અર્થઃ । તેન રજ્જ્વાદિપ્રતિપાદકં ગુણા ઇવેતિ (ન) વાચ્યમ્ । નનુ વિશેષણસામ્યનિબન્ધના સમાસોક્તિર્ ન ચ નિબધ્નન્તીતિ વિશેષણમ્ ઇત્ય્ આહ ન હિ વિશેષણસામ્યમ્ એવેતિ । એતચ્ ચાસ્માભિર્ હર્ષચરિતવાર્તિકે નિર્ણીતમ્ ઇતિ તત એવાવધાર્યમ્ । પૃથક્ તમ્ ઉપાદાયેતિ તચ્છબ્દેન શશી પરામૃષ્ટઃ । સ હ્ય્ આર્થ એવેતિ ઉપમાનોપમેયભાવઃ । શ્લેષવિષયે ઇતિ । અત્ર તિસ્રઃ કક્ષ્યાઃ । રાજશબ્દસ્યોભયાર્થત્વાચ્ શ્લેષઃ । તદનાશ્રયણેનેન્દુના રૂપણં તત્પૃષ્ઠે ચેન્દુર્ ઇવેત્ય્ ઉપમા । નનુ રાજેન્દુર્ ઇત્ય્ અત્ર તૂપમારૂપકયોર્ એકપરિગ્રહે સાધકબાધકાભાવાત્ સઙ્કરો ન્યાય્યઃ, ન નિયમેન રૂપકમ્ । તત્ કથમ્ ઉક્તં "રૂપકમ્ આસૂત્રિતમ્" ઇતિ । ઉચ્યતે । પ્રક્રમ્યમાણોપમાભિપ્રાયાત્ પૌનરુક્ત્યભયેન રૂપકમ્ આશ્રિતમ્ । ઉપમાયા અભાવે તુ સઙ્કર એવાત્ર યુક્તઃ । યદ્ વોપમાપેક્ષયા રૂપકસ્યાત્ર સમાસે સ્ફુટત્વેન પ્રતીતે રૂપકં સંશ્રિતમ્ । અનેનૈવ હ્ય્ અભિપ્રાયેણ વક્ષ્યતિ "રૂપકસ્ય વિષયે ઉપમાયા યથે"તિ । તાભ્યાં સ્પર્ધિતુમ્ ઇતિ । (રૂપકં?) શ્લેષરૂપકાભ્યામ્ । તયોર્ યથાપૂર્વમ્ ઇતિ । ઉપમાપેક્ષયા રૂપકસ્ય રૂપકાપેક્ષયા શ્લેષસ્યેત્ય્ અર્થઃ ॥

[પગે 51] [87] નન્વ્ એવં સતીતિ । અસ્ય દોષસ્યાતિપ્રસઙ્ગં બ્રૂતે । તાપ આતપો ઽપિ । ફલં શાલ્યાદિકમ્ અપિ । સુમનસઃ પુષ્પાણ્ય્ અપિ । ખલતા દુર્જનત્વં, ધાન્યાદિક્ષોદનસ્થાનં ચ । અસતી દૂષણીયા અશોભના ચ । યદલઙ્કારેતિ । ખલતામ્ ઇત્યાદાવ્ ઉપમોત્થાપિતે શ્લેષે નોપમા શ્લેષં બાધતે । તસ્ય વિવિક્તવિષય્ત્વાભાવાત્ । શ્લેષસ્ તુ તામ્ બાધતે ઇતિ યુક્તમ્ । અસ્ય ન્યાયસ્યાલઙ્કારાન્તરે ઽપિ ભાવાદ્ વ્યાપ્તિગર્ભમ્ ઉક્તં યદ્ અલઙ્કારેતિ । નિબન્ધનાન્તરાભાવે ઇતિ । સતિ સમાસોક્ત્યાદિનિબન્ધને પૂર્વવત્ શ્લેષોત્તાપિતોપમા ન કર્તવ્યા સ્યાત્ । ન ચાત્રાનિરાકૃતેત્યાદિવિશેષણસામ્યાત્ સમાસોક્તિર્ ઇતિ વાચ્યમ્ । વિશેષણાનાં નિયતોપમાનગામિત્વાપ્રતીતેઃ । (અત્ર?) વિષયતાશઙ્કૈવેતિ ઉપમાવિષયત્વસંભાવનેત્ય્ અર્થઃ । ક્વ ચિત્ તુ તદ[તદ્વ્]ઇષયતેતિ પાઠઃ । તત્ર શ્લેષવિષયત્વમ્ ઉપમાવિષયત્વં ચ યુગપન્ ન શઙ્કનીયં તયોર્ ઉત્સર્ગાપવા(દે?)(દભાવે) ન વ્યવસ્થિતેર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । ઉક્તદોષદ્વયેતિ । ઉક્તં યચ્ શ્લેષવિષયે દોષદ્વયં - યત્ર સમાસોક્તિવિષયે શ્લેષઃ કૃતઃ શ્લેષવિષયે ચોપમેતિ, તસ્યાત્ર સંબન્ધાભાવાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । યદલઙ્કારેતિ । શ્લેષોપમાદીનામ્ અલઙ્કારાણામ્ અભિવ્યક્ત્યર્થં યે શબ્દા અબ્જમ્ ઇવેત્યાદયઃ તેભ્યો ઽલઙ્કારેભ્ય ઇતરઃ સમાસોક્તિશ્લેષાદિઃ તૈર્ એવ શબ્દૈઃ અલ્પતરૈર્ અબ્જમ્ ઇવેત્યાદિરહિતૈર્ યદિ વ્યજ્યેત તદાસૌ સમાસોક્તિશ્લેષાદિર્ લઘુત્વાદ્ ગ્રાહ્યો, નાપરઃ શ્લેષોપમાદિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । નનુ શોભાતિશયહેતુત્વમ્ અલઙ્કારાન્તરાણાં લક્ષણમ્ । તદ્ વિશેષ્યતે । તત્ કથમ્ ઇદમ્ ઉક્તમ્ ઇત્ય્ આહ - ન હ્ય્ અસ્તીતિ । શોભાતિશયજનને નિજે વ્યાપારે નાસ્ત્ય્ અલઙ્કારાણાં વિશેષઃ । તતશ્ ચૈકો ગૃહ્યતે ઽપરસ્ ત્યજ્યત ઇતિ ન યુક્તમ્ । ગુરુલઘુત્વમ્ આશ્રિત્ય પુનર્ યુજ્યત એતન્ નાન્યથેતિ તાત્પર્યમ્ । વાચ્યાતિશયાપેક્ષયા ચૈતદ્ ઉક્તમ્ પ્રતીયમાનત્વાપેક્ષયા તુ સમનન્તરં વિશેષો વક્ષ્યતે । કિં ચેત્યાદિના કાવ્યક્રિયાયાં સૌન્દર્યનિષ્પત્તેઃ પ્રયોજકત્વમ્ અલઙ્કારનિષ્પત્તેશ્ ચ (અનુનિષ્પાદિતં યથા વક્તા વેદનાચામયોઃ?) ઇત્ય્ આહ । સમાસોક્તિશ્લેષભઙ્ગિભ્યામ્ એવેતિ । સમાસોક્ત્યા તુ "(અલ)કાલી"ત્યાદૌ । શ્લેષેણ "ભૈરવાચાર્ય" ઇત્યાદૌ । નોપમેયેતિ । અલકાલીત્યાદાવ્ ઉપમા શ્લેષોપમા । ભૈરવાચાર્ય ઇત્યાદૌ ઉપમૈવોપમા । "અત્ર સમાસોક્તિશ્લેષભઙ્ગિભ્યામ્ એવ" ઇત્ય્ એતદ્ગ્રન્થાનુસારેણ "રૂપકસ્ય વિષયે ઉપમાયા યથે"ત્યાદિગ્રન્થઃ પ્રક્ષિપ્ત ઇવ લક્ષ્યતે । રૂપકસ્યેહાનુપસંહારાદ્, "ઉક્તદોષદ્વયયોગાનુપપત્તેઃ" ⟨°યોગાસિદ્ધેઃ ચોન્જ્ (એદ્)⟩ ઇત્ય્ અસ્ય ચ પૂર્વોક્તગ્રન્થસ્યાત્ર પક્ષે (આનત્વાત્?) ⟨ન્યૂનત્વાત્ ચોન્જ્ (એદ્)⟩ અતશ્ ચૈવાયં ક્વ ચિદ્ આદર્શે ન પઠ્યતે । અપ્રક્ષેપે તુ (ત્રિરૂપક?)ગ્રહણમ્ ઇહ કર્ત્વ્યં સ્યાત્ । તસ્માત્ સ વા ગ્રન્થો નિવાર્ય ઇહ વા રૂપકગ્રહણં પ્રક્ષેપ્યમ્ । "ઉક્તદોષદ્વયે"તિ ચ પ્રકૃતૌચિત્યેન વ્યાખ્યાતમ્ । તે હિ તત્સિદ્ધીતિ । રસબન્ધસિદ્ધાવ્ અલઙ્કારા અવશ્યં સિધ્યન્તીત્ય્ અર્થઃ । નિષ્પાદકત્વમ્ ઇહાન્માપકત્વમ્ । અત એવ ભરતે "રસનિષ્પત્તિર્" ઇત્ય્ અત્ર રસાનુમિતિર્ ઇતિ વ્યાખ્યેયમ્ । તદ્વૈચિત્ર્યં (વિભાવાદિવૈચિત્ર્યમ્ ।) તદાશ્રયાઃ પરંપરયા રસાશ્રયા રસજ્ઞપ્તિહેતવ ઇત્ય્ અર્થઃ । તેનૈષામ્ ઇતિ । કવેર્ અર્થગતં ચારુત્વં તાત્પર્યેણ સંપાદ્યં, નાલઙ્કારોપનિબન્ધઃ અલઙ્કારાણાં તન્નાન્તરીયકત્વેનાપ્રાધા [પગે 52] ન્યાત્ । અતશ્ ચારુત્વં યથા નિષ્પદ્યતે તથા તેષામ્ ઉપનિબન્ધઃ કાર્યઃ । તત્પ્રયોજનાચ્ ચાધાનોદ્ધરણાદય ઇત્ય્ અર્થઃ । નાન્વહાધાનોદ્ધરણાદય ઇત્ય્ ઉક્ત્યા અલઙ્કારાણાં પરસ્પરં ચારુત્વનિષ્પાદને વિશેષઃ પ્રતિપાદિતઃ । પૂર્વં ચ "ન હ્ય્ અસ્તિ નિજે" ઇત્યાદિના વિશેષાભાવ ઉક્તઃ । તત્ કથં ન વિરોધઃ । નૈતત્ । પૂર્વમ્ અવવધાનેન ચારુત્વનિષ્પાદનં મનસિકૃત્ય વિશેષાભાવઃ પ્રતિપાદિતઃ । ઇહ તુ વિભાવાદ્યુપકરણત્વેન ગુરુલઘુત્વાદિના વિશેષ ઉક્ત ઇત્ય્ અપેક્ષાભેદા[ન્ ન] વિરોધઃ કશ્ ચિત્ ।

[88] કૈશ્ ચિદ્ ઇતિ વામનપ્રભૃતિભિઃ । અધુના યત્ પ્રતિજ્ઞામાત્રેણ પ્રતિપાદિતં યથા "શબ્દસ્ય શક્ત્યન્તરાભાવાદ્ વ્યઞ્જકત્વં ન સંભવતિ" ઇતિ તદ્વાચ્યાવચનોદાહરણત્વોપયોગિ શ્લેષપ્રસઙ્ગેનોપપાદયિતુમ્ આસૂત્રયતિ - સ ચાયમ્ ઇતિ । યસ્ સમાસોક્તિવિષયે કૃતો યસ્ય ચ વિષયે ઉપમા કૃતા સ ઇત્ય્ અર્થઃ । દ્વિવિધ ઇતિ વક્ષ્યમાણસ્યોભયશ્લેષ્યૈવાત્રાન્તર્ભાવઃ ⟨ઉભયશ્લેષસ્યાત્રૈવાન્તર્ભાવઃ ચોન્જ્ (એદ્)⟩ । આભ્યામ્ એવ સમુચ્ચિતાભ્યાં તસ્યોત્થાપનાત્ । યત્રાન્યૂનેતિ યત્ર વિશેષ્યસ્ય વિશેષણં ન ન્યૂનીભવતિ નાપ્ય્ અતિરિચ્યતે, તત્ર શ્લેષઃ । માત્રગ્રહણં લિઙ્ગવચનાનાં ભેદાદ્ ઉભયસંબન્ધસહિષ્ણુશબ્દતાપરિગ્રહાર્થમ્ । કર્તૃકર્મેતિ । કર્તૃકર્મરૂપઃ આદિગ્રહણાત્ ક્રિયારૂપો યત્ર પ્રધાનભૂતો ઽર્થઃ શ્લેષેણ સ્વરૂપહાનિં નીયતે, ન તત્ર શ્લેષો નિરવદ્ય ઇત્ય્ અર્થઃ । તસ્ય ચ ધર્મપ્રતિપાદકશબ્દવિષયત્વેન ધર્મિપ્રતિપાદકશબ્દવિષયત્વેન ચ દ્વૈવિધ્યમ્ । ઉભયપ્રતિપાદકશબ્દવિષયત્વં તુ દૂષયિષ્યતે । અપરસ્ ત્વ્ ઇતિ । અર્થશ્લેષઃ । ઉભયત્રાપિ શબ્દશ્લેષે ઽર્થશ્લેષે ચ । યાવદ્ ઇવાદિ નિબન્ધનં નાશ્રિતં તાવદ્ અર્થાન્તરમ્ અપ્રમાણકમ્ એવેતિ શ્લેષાભિવ્યક્ત્યર્થં નિબન્ધનમ્ આશ્રયણીયમ્ । અત્રાન્તરે ઇતિ ફુલ્લમલ્લિકાભિર્ ધવલા યે ઽટ્ટાસ્ ત્રિપુરચતુષ્પુરમહાપ્રકારા આપણા વા તૈર્ વિકાસો હાસો યસ્ય તદ્વચ્ ચ ધવલાટ્ટહાસો યસ્ય । કુસુમસમયયુગં માસદ્વયં રમ્યત્વેન તત્સદૃશ ચ યુગં કૃતાદિમ્ ઉપસંહરન્ અજૃમ્ભત વિકસિતવાન્ વ્યક્તાનનશ્ ચાભૂદ્ મહાકાલો દીર્ઘસમયઃ સંહર્તૃદેવતાવિશેષશ્ ચ । સમાસોક્તીતિ । મહાકાલ ઇત્ય્ અત્ર મહાસમય ઇત્ય્ અશ્લિષ્ટે વિશેષ્યપદે પ્રયુક્તે વિશેષણસામ્યાદ્ એવ દેવતાવિશેષપ્રતીતેઃ સમાસોક્તિર્ ભવન્તી મહાકાલશબ્દસ્યાવૃત્તૌ પ્રમાણમ્ । ન ચાત્ર મહાકાલશબ્દે પ્રયુક્તે પ્રયાસઃ કશ્ ચિત્ । યેન "અલકાલિકુલે"તિવત્ સમાસોક્ત્યા શ્લેષસ્ય વૈયર્થ્યં શઙ્ક્યેત । આચ્છાદિતેતિ । પર્વતપક્ષે આચ્છાદિતં વૈપુલ્યાદ્ દિશશ્ ચામ્બરમ્ આકાશં ચ યેન, ઉચ્ચકૈર્ ઉચ્યતાં ગાં ભૂમિં ચાક્રમ્ય વર્તમાનં, મહારોહપરિણાહાનિ શૃઙ્ગાણિ શિખરાણિ યસ્ય, તદૌચિત્યાચ્ ચ શિરસિ સ્ફુરચ્ ચન્દ્રલેખમ્, એવંવિધં નગેશં પર્વતરાજં દૃષ્ટ્વા કો ન વિસ્મિતો ભવતીત્ય્ અર્થઃ । હરપક્ષે તુ આચ્છાદિતં પરિધાનીકૃત દિશ એવ (અસ્ય નવ?) વસ્ત્રં યેન, તથા ઉ[ક્]તં સ્થૂલવિષાણ ચ વૃષભમ્ અધિરુહ્ય સ્થિતં, મસ્તકે ચન્દ્રકલાન્વિતં ચ નગેશ કૈલાસાધિપતિં સાક્ષાત્કૃત્ય અનુગૃહીતમ્મન્યત્વેન કો ન વિસ્મયત ઇત્ય્ અર્થઃ । [89] શ્વેતો ધાવતીતિવદ્ ઇતિ શબ્દતન્ત્રમ્ । પ્રદીપવદ્ ઇતિ પુનર્ અર્થતન્ત્રમ્ । યથાયોગમ્ ઇતિ તુલ્યપ્રધાનત્વેન સાધારણ્યં તન્ત્રમ્ । અતુલ્યપ્રધાનત્વેન તુ પ્રસઙ્ગઃ । તયોઃ પ્રતિપત્તિર્ ઇતિ । કિં ચિત્ ખલુ વસ્તુશક્ત્યૈવ કાર્યકારિ યથા દીપાદિ । કિં ચિત્ તુ પરામર્શાપેક્ષં યથા ધૂમાદિ લિઙ્ગમ્ । યત્ર યસ્મિન્ વિષયે પરામર્શનૈરપેક્ષ્યેણ વસ્તુશક્ત્યૈવોભયકારિત્વં તત્ર તન્ત્રાદિ નાન્યત્ર । શબ્દઃ પરામર્શાપેક્ષો ઽર્થપ્રતીતિકારી । પરામર્શો ન નિર્નિબન્ધન ઇતિ નાત્ર તન્ત્રાદિપ્રવૃત્તિઃ । અહાર્યઃ પર્વતઃ । સહકારિતા સહ કરણશીલત્વ સહકારસંબન્ધશ્ ચ । અનવમા ઉત્કૃષ્ટાઃ । નવઃ પ્રત્યગ્રઃ । માધવો વસન્તઃ । રમ્યતાતિરેકેતિ સહકારસંબન્ધરૂપ ઇત્ય્ અર્થઃ । તસ્ય વાચ્યસ્યેતિ । તચ્છબ્દેન નિબન્ધનં પરામૃષ્ટમ્ ।

[પગે 53] સમયસ્મૃતિઃ સઙ્કેતસ્મરણમ્ । અસિદ્ધમ્ એકત્વમ્ ઇતિ । તતશ્ ચ નાયં તન્ત્રાદેર્ વિષયઃ । તત્ત્વમ્ એકત્વમ્ । અવ્યયાનવ્યયાત્મકમ્ ઇતિ । અવ્યયમ્ ઇવાદિ । અનવ્યયં સદૃશાદિ । ધર્માર્થસ્યેતિ । શ્લેષાદ્ અભિન્નત્વમ્ ઇતિ યોજ્યમ્ । પ્રકટેતિ । કુલયશ્ ચટકાઃ તદ્ ઉક્તમ્ - "કુલિઃ કુલિઙ્ગશ્ ચટકઃ" ઇતિ । તે ચ તે શકુન્તાઃ શકુનયઃ તેષાં ચક્રેણ સમૂહેન ભાસ્વતીનાં વલભીનાં હિતાઃ અનુરૂપા મત્તવારણાઃ અઙ્કઃ ચિહ્નં યસ્યાઃ । નિશાન્તો ઽન્તઃપુરમ્ । વિડમ્બયન્તી ઉઅપહસન્તી । સમરભૂપક્ષે કુલિશં વજ્રં । કુન્તાઃ પ્રાસાઃ । ચક્રાણિ અરીણિ । તૈર્ ભાસ્વદ્ભિઃ । વ્યતિરેકો વિડમ્બયન્તીતિ પ્રકાશિતઃ । પ્રકટેત્યાદૌ ચ વિશેષણભાગે ઽત્ર શ્લેષઃ । ઉષસીતિ । અન્ધકાર એવ મલિનત્વાત્ પઙ્કઃ । તસ્ય વિગલિતસ્ય (પ્લવમ્ અવસ્થાનં?) ⟨પ્લવો ઽનવસ્થાનમ્ ચોન્જ્ (એદ્)⟩ તેન શબલં વિચિત્રમ્ । ઘનવર્ત્મ વિયત્ । દૂરમ્ અત્યર્થમ્ । મધુરઃ સુકુમારો યસ્ તરણિતાપો રવિપ્રભા તદ્યોગેન તારં હૃદ્યમ્ । મધુપાયિનો ભ્રમરાસ્ તેષાં પઙ્ક્તિઃ । અન્ધકારપઙ્કપ્લવ એવ વિગલનેન નિસ્સારત્વાચ્ છવઃ તસ્ય લઙ્ઘનેન વર્ત્મસુ (પક્ષેષુ) ⟨પક્ષ્મસુ ચોન્જ્ (એદ્)⟩ દૂરમા અરમણીયશ્રીઃ । મધુરતા મકરન્દાસક્તા તથા રણિતા સશબ્દા, યદ્ વા મધુરતેન મકરન્દાસઙ્ગેન રણિતં ગુઞ્જિતં યસ્યાઃ । પયોગતા જલગતા । અરમ્ અત્યર્થમ્ । અત્ર ઘનવર્ત્મશબ્દસ્યોપમેયવાચિનઃ શ્લેષે ઽન્તર્ભાવાત્ ધર્મિધર્મોભયાર્થસ્યોદાહરણત્વે ન્યાય્યે ધર્માર્થસ્યોદાહરણત્વં ચિન્ત્યમ્ । [90] અનવરતેતિ । અનવરતં નયનસલિલેન સિચ્યમાનો વૃદ્ધિં નીયમાનઃ । તથા અનવરતં નયનં પ્રાપણં યસ્ય તેન સલિલેન સિચ્યમાન આર્દ્રત્વં પ્રાપ્યમાણઃ । વિપદો લવઃ સૂક્ષ્મભાગો વિપલ્લવો વિગતકિસલયશ્ ચ । પ્રરોહતિ વિસ્તીર્ણીભવતિ અઙ્કુરાંશ્ ચ મુઞ્ચતિ (ધર્માંશ્ ચ મુઞ્ચતિ?) ધર્માર્થત્વમ્ ઇતિ । (કિલ?) અત્ર સ્થિતમ્ અપિ ધર્માર્થત્વં નોપમાનવિશેષણત્વાયાલં વિશેષણત્વસ્ય કક્ષ્યાન્તરભાવિત્વાત્ । ન ચાવૃત્તિમ્ અન્તરેણ કક્ષ્યાન્તરપરિગ્રહો ન્યાય્યઃ । ન ચાત્રાવૃત્તિઃ કાર્યા । પ્રમાણાભાવાત્ । અનાવૃત્તૌ તુ તસ્યામ્ એવ કક્ષ્યાયાં વિશેષણત્વે ઉપમેયસ્વરૂપાપહારપ્રસઙ્ગ ઇતિ પદાર્થઃ । તસ્યોપમેયેતિ તચ્છબ્દેન વિપલ્લવશબ્દઃ પરામૃષ્ટઃ । યઃ પુનર્ ઇતિ શ્લેષપ્રયોજકઃ શબ્દઃ । અપ્રધાનં વિશેષણભૂતમ્ । પ્રધાનસ્ય હિ પૂર્વોક્તન્યાયેનાવૃત્તિર્ ન્યાય્યા । નિબન્ધનમ્ ઇવાદિ । સાનુપર્વતસ્ય મા(લ)ભૂભાગઃ । અઙ્કોલ્લાખ્યાસ્ તરવઃ તેષાં પલ્લવા ભાસ્વન્તો યત્ર । અઙ્કોલ્લશબ્દઃ પ્રાકૃતભાષાપદમ્ અપિ કવિભિર્ અતિપ્રસિદ્ધ્યા શ્લેષાદિષુ પ્રયુજ્યતે । તથા ચ "સકુશાઙ્કોલ્લપલ્લવા । મૈથિલીવ શ્રિયં ધત્તે" ઇતિ પરિમલેન પ્રયુતમ્ । સંસ્કૃતે પુનર્ અઙ્કોઠશબ્દઃ સ્થિતઃ । તથા ભાસ્વાન્ અઙ્કે ઉલ્લપન્ મુખરઃ લવાખ્યઃ પુત્રો યત્રેતિ સામાન્યેનાન્યપદાર્થો ગૃહ્યતે । ઇહેતિ વિપલ્લવશબ્દે । ઇવાદ્યવ્યયમ્ ઇતિ । તરુર્ ઇવેતિ પ્રયુક્તસ્યેવશબ્દસ્યાન્યથા વ્યવસ્થાપયિષ્યમાણત્વાત્ । અલઙ્કારાન્તરં સમાસોક્ત્યાદિ । પ્રધાનાર્થસંસ્પર્શમાત્રાદ્ ઇતિ । યતઃ તેન પદેન સંભવદપ્રધાનાર્થેનાપિ પ્રધાનભૂતો ઽર્થઃ સંસ્પૃષ્ટઃ, તતો ઽન્તરસંબન્ધાસહિષ્ણુત્વાત્ દ્વિરુપાદાનાર્હત્વમ્ । યત્ર ચ પ્રધાનાપ્રધાનોભયાર્થસ્ય દ્વિરુપાદાનમ્ અવશ્યં કાર્યમ્, તત્ર દણ્ડાપૂપિકયા તદેકાર્થસ્ય પ્રધાનમાત્રાર્થસ્ય શબ્દસ્ય દ્વિરુપાદાનં ન્યાયસિદ્ધમ્ એવ । રુચિર્ દીપ્તિઃ અભિલાષશ્ ચ રુચિઃ । અત્ર દ્વૌ રુચિશબ્દૌ વિશેષ્યવાચિત્વાત્ પ્રધાનાર્થૌ । નનૂપમાનસ્ય યદિ વિશેષ્યત્વં નોપમેયવિશેષણત્વં તત્ કથમ્ ઉપમેયસંબન્ધિન્ય્ ઉપમાનસ્ય વિભક્તિઃ યથા "વાગર્થાવ્ ઇવ સંપૃક્તૌ" ઇતિ । નૈષ દોષઃ । વિશેષણત્વમ્ અવચ્છેદકત્વં તચ્ ચોપમાનસ્યોપમેયં પ્રત્ય્ ઉપમિતિક્રિયાયાં વિદ્યત એવ । અન્યથા તયોઃ સંબન્ધાભાવાદ્ અનન્વ્યપ્ર [પગે 54] સઙ્ગઃ । સ્થિતે વિશેષણત્વે તસ્ય ન વિશેષ્યવિભક્તેર્ હાનિઃ કા ચિત્ । યત્ પુનર્ ઇહોપમાનશબ્દસ્ય વિશેષ્યવાચિત્વમ્ ઉક્તં તદ્ ધર્મિતાભિપ્રાયેણ । ધર્મી હ્ય્ ઉપમાનમ્ । ન ચ સ્વતન્ત્રત્વાત્ વિશેષ્યાર્થઃ । અતશ્ ચૈવાયં "સ્ત્રીવ ગચ્છતિ ષણ્ડો ઽયમ્" ઇત્ય્ ઉપમેયલિઙ્ગં ન ભજતે । ધર્મવાચિ તુ વિશેષણં વિશેષ્યલિઙ્ગમ્ એવ । તદ્ ઉક્તમ્ - "ગુણવચનાનામ્ આશ્રયતો લિઙ્ગવચનાનિ ભવન્તિ" ઇતિ । તદ્ એવમ્ ઉપમાનમ્ ઉપમેયવિભક્તિં ન (ન) ભજતે ધર્મિત્વં ચ ન જહાતીતિ । ખલતા દુર્જનત્વમ્ । ખલતા આકાશવલ્લી । અત્ર પ્રયુક્ત ઇતિ । તરુર્ ઇવેત્ય્ અત્ર । વાક્યભેદપ્રસઙ્ગાદ્ ઇતિ "સંભવત્ય્ એકવાક્યત્વે વાક્યભેદશ્ ચ નેષ્યતે" ઇતિ વાક્યભેદસ્ય પ્રતિપત્તિગૌરવવત્ત્વાદ્ ધેયત્વમ્ । અથ સમાસોક્તીતિ । અનવરતજલેત્યાદેર્ વિશેષણસ્ય દ્વ્યર્થત્વાત્ । ઉપમાનભૂતેતિ । યત્રોપમાનભૂતસ્ય ધર્મિણો ઽન્યસ્યાર્થસ્ય ગમ્યમાનત્વં તત્ર સમાસોક્તિઃ, ન સાક્ષાદ્ ઉપાદાન ઇત્ય્ અર્થઃ । ક્વ ચિદ્ ઇતિ । બભ્રવઃ કપિલાઃ । એતદ્ દાવાગ્નિ(વિશેષાઃ ++++?) ⟨વિશેષણં સન્ નકુલ° ચોન્જ્ (એદ્)⟩ લક્ષણમ્ અર્થં પ્રતિપાદયતીતિ ધર્મિધર્મોભયાત્મત્વમ્ । એવં હરિણા હરિતા મૃગાશ્ ચ । જટા મૂલાનિ કેશસંનિવેશાશ્ ચ । વલ્કલં વૃક્ષત્વક્ તત્કૃતં ચ વાસઃ । કપિલાઃ પિઙ્ગલા મુનિવિશેષા(શ્ ચ) । આરોપવિષયબહુત્વાદ્ આરોપ્યમાનાનામ્ અપિ બહુત્વમ્ ।
[91] કેસરિણં બકુલપુષ્પવન્તં સિંહં ચ । વસન્તં માધવં નિવસન્તં ચ । અભિમાનો ધારાધિરૂઢો માનો મહાપ્રમાણશ્ ચ । દુર્વારણો ઽશક્યવારણો દુષ્ટશ્ ચ કરી । મત્તો મત્સકાશાત્ સમદશ્ ચ । અભિમાન ઇતિ ન તથા હૃદયઙ્ગમઃ પાઠઃ । અન્યોન્યમ્ ઇતિ વસન્તમ્ ઇત્ય્ અસ્ય કેસરિણમ્ ઇતિ વિશેષણં, સિંહપક્ષે ચ કેસરિણમ્ ઇત્ય્ અસ્ય વસન્તમ્ ઇતિ । રૂપ્યેતિ યઃ કેસરી પ્રતીતઃ સ વસન્તસ્ય રૂપકત્વેન ન તાટસ્થ્યેન । એવં વસન્તમ્ ઇત્ય્ અસ્ય નિવસનાર્થયોગે ઽપિ વસન્તાર્થઃ કેસરિણો રૂપકત્વેન યોજનીયઃ । ઇત્થમ્ એવ દુર્વારણાભિમાનયોર્ વાચ્યમ્ । વિશેષ્યત્વેન રૂપ્યત્વેન ચ સ્વતન્ત્રત્વં, તદ્વિપર્યયેણ પરતન્ત્રત્વમ્ । વિશેષ્યાદ્યાત્મકેતિ । આદિગ્રહણેન રૂપ્યરૂપકભાવો ગૃહ્યતે । તિલકસ્ તરુવિશેષસ્ તિલકશ્ ચ વિશેષકઃ । તદભિવ્યક્તિર્ ઉભયાર્થાભિવ્યક્તિઃ । તયોર્ ઉભયોર્ અર્થયોઃ । ગુણવન્તો રજ્જુયુક્તા અપિ ઘટકાઃ સઙ્ઘટયિતારો હ્રસ્વાશ્ ચ ઘટાઃ । પાર્થિવા રાજાનઃ, ન તુ વક્ષ્યમાણયુક્ત્યા પૃથિવીવિકારા વ્યાખ્યેયાઃ ગુણવત્ત્વઘટકત્વયોર્ ઇતિ । યદ્ય્ અપ્ય્ અત્ર સમીહિતસિદ્ધૌ હેતુત્વેન વ્યવસ્થિતસ્ય ઘટ(કા) ઇત્ય્ અસ્ય પાર્થિવા ઇતિ પ્રતિ વિશેષણત્વં, તથાપિ કૂપ ઇવેત્ય્ ઉપમાસામર્થ્યાદ્ વિશેષ્યત્વમ્ અપિ ઘટતે ॥