વિનયસૂત્ર · ભાગ 14

વિનયસૂત્રમ્
[1 પ્રવ્રજ્યાવસ્તુ]
[(ઇ) શ્રામણેરત્વોપનયમ્]
॥ ંઅમઃ સર્વજ્ઞાય ॥
[સંગ્રહાર્થં બોધિસત્ત્વ]શ્ચકારાસૌ ગુણપ્રભઃ ।
સૂત્રાણિ વિનયસ્યેયં વૃત્તિસ્તેષાં નિગદ્યતે ॥
તત્રેદમાદિસૂત્રમ્ (1) અથ નિર્યાણવૃત્તમ્ ॥ અથેતિશબ્દો ઽધિકારાર્થમ્ । આસૂત્રસંદર્ભપરિસમાપ્તેર્નિર્યાણવૃત્તમધિકૃતં વેદિતવ્યમ્ । પ્રાપ્તિરત્રયાનં, ન ગમનમ્ । નિર્યાણં યાતિ નિર્યાણં નિર્યાતિ અનેનેતિ । તદ્યથા - ગ્રામં પ્રાપ્તં ઇ[તિવત્ । નિઃ-શબ્દો ઽપુનરાવર્તનખ્યાપનાર્થમ્ । અપુનરાવર્તકં યાનં નિર્યાણ]મિતિ શેષઃ । નિરૂપધિશેષનિર્વાણપ્રાપ્તેરુક્તિઃ । તદ્વા અપુનરાવર્ત્તકં યાનમ્? । અથ કિમિતિ । નિર્યાન્તિ તદિતિ નિર્યાણમિતિ । અનેન શબ્દેન સોપધિશેષનિર્વાણપ્રાપ્તિઃ અત્રોક્તા ઇતિ ન ગમ્યતે । નિર્યાતિ અનેન ઇતિ વા માર્ગો ઽભિહિત ઇતિ [ચેત્], ઽયસ્માન્ન નિઃશબ્દો ઉપક્રમણાર્થમાગતઃ, [નાપિ પર્યન્તાર્થં । એતદાશ્રિત્ય સોપધિશેષનિર્વાણો]ક્તિઃ ॥ સંસારવૃત્તસ્યોપક્રમભૂતં અતો યાનં નિર્યાણં, પર્યન્તગમનં સંસારવૃત્તસ્ય વા ઇતિ, સ ચ નાશ્રિતઃ । કિં તર્હિ અપુનરાવૃત્ત્યર્થો નિઃશબ્દો ઽત્ર અભીષ્ટઃ । તેન યદેવાપુનરાવર્ત્તકં યાનં તસ્યૈવાનેનોક્તિઃ, નાન્યસ્ય । યતશ્ચ યાં સમાપત્તિકક્ષા[માગમ્ય વજ્રોપમાયા અનન્તરં સોપધિશેષનિર્વાણસંપ્રાપ્તિઃ] ॥ તત્કક્ષાતો યદ્ વ્યુત્થાનેન કક્ષાન્તરે ગમનં ન સા ન પુનરાવૃત્તિઃ । અર્હત્વાદિતઃ પરિહાણિઃ સા અન્તર્ધાનમેવ ॥ માર્ગસ્ય પુનઃ પ્રાપ્તિરત્ર યાનમ્, ન ગમનમિતિ ॥ [તસ્માત્] ગમનાર્થાસંશ્રયાદપિ નિર્યાણત્વાપ્રસઙ્ગઃ ॥ નિર્યાણગામિવૃત્તં નિર્યાણવૃત્તમ્ ॥ વૃત્તં પુનરત્રેદં ધર્મકાણાં [મુદ્રા । યદ્વૃત્તં તદશેષતઃ વિનયેન પ્રોક્તં વેદિતવ્યમ્ । તતો ઽત્રપ્રવ્ર]જ્યા વિભઙ્ગ-પોષધ-વર્ષ-પ્રવારણા-કઠિન-ચીવર-ચર્મ-ભૈષજ્ય-કર્મ-પ્રતિક્રિયા-કાલાકાલસંપાત-ભૂમ્યન્તરસ્થચરણ-પરિકર્મ-કર્મભેદ-ચક્રભેદ-અધિકરણ-શયનાસનવસ્તુ-ઇત્યનેનાનુક્રમેણ કૃત્સ્નસ્ય વિનયવિધેઃ સંનિવેશનમ્ । યસ્માત્ અયમત્ર અભિસંધિઃ - ન્યા[ય્યા એતેન વિધિના પ્રવ્રજ્યોપસંપદોઃ ઉપલબ્ધિઃ । ઽએતેષાં ચ એવંવિધાનાં] ચેહ સંગ્રહઃ, એવંવિધાશ્ચાત્ર વર્જ્યાઃ । ઇત્યસ્ય પૂર્વં વક્તું યોગઃ ઇતિ આદૌ પ્રવ્રજ્યાવસ્તુનઃ સંનિવેશનમ્ । શાસને પ્રવિષ્ટસ્ય અનુપેતે ઽત્ર વૃત્તે શિક્ષાનિઃ ક્ષેપણાદિના ઇયં શિક્ષા । ઇત્યતો ઽનન્તરં વિભઙ્ગસ્ય [સંનિવેશનમ્] ॥ પોષધવસ્ત્વાદીનામપિ ઇમાન્યત્ર ક્રમકારણાનિ - પરિપોષણં યથા સમાત્તાયા શિ[ક્ષાયા કાલે-કાલે સૂત્રમાશ્રિત્ય । તસ્માત્ પોષધાવસ્તુ અભિહિ]તમ્ ॥ યસ્મિન્ કાલે એકત્રાવસ્થાનેન અર્થસંપત્તિઃ તદવસ્થાનગતૌ વિધિઃ ઇત્યતો વર્ષવસ્તુ
॥ નિયતવાસાત્મકે વર્ષવાસાન્તે દૃષ્ટાદિભિઃ ત્રિભિઃ સ્થાનૈઃ ( વિન્સૂ 4 ) સંઘં પ્રવારયામીતિ શુદ્ધૌ સત્યાં ઉત્સર્ગદાનસ્ય યુજ્યમાનતા ઇત્યતો ઽનન્તરં પ્રવારણાવસ્તુ ॥ વ્યૂહબન્ધઃ કશ્ચિદસ્ય વર્ષાવસાત્મનો [નિયતવાસસ્ય પ્રતિ-કઞ્ચુકભૂતઃ વિદ્યતે । પ્રસ્રબ્ધિવિહારિતાર્થં અવલમ્બનીયઃ । અસ્ય અનન્તરં તસ્ય ક્રમઃ ઇતિ કઠિનવસ્તુ નિવેશિતમ્ ॥ પૃથક્તત્ર નાપત્તૌ ચીવરવિભાગસ્ય યોગઃ ઇતિ અપગતત્ત્વેન તયોઃ વ્યૂહબન્ધયો ચીવરદાનસ્ય કાલઃ ઇતિ ચીવરવિધેઃ આશ્રયણમ્ । ચીવરપ્રભેદભૂતં જ્ઞાનં ચર્મં ઇત્યતોનન્તરં ચર્મવસ્તુ [નિવેશિતમ્] ॥ ન વિના રોગપ્રતીકારેણ એક(ઃ) પૃથગ્વા વિહર્તુ શક્યત ઇ[તિ સહપ્રત્યા] સન્નાભ્યાં પૂર્વાપરકાલાભ્યાં પ્રથ(મ)મેવ ચીવરદાનકાલે પ્રાયશો ગ્લાન્યા પાતસ્ય ભાવઃ । તદ્ગતો ઽસ્માત્ પ્રતિક્રિયાવિધિયુક્તરૂપ ઇતિ ભૈષજ્યવસ્તુ ॥ ઉત્પન્નોત્પન્નેષુ એવં વિહરતાં કરણીયેસુ અનુષ્ઠાનવિધિઃ, ઇત્યતોનન્તરં કર્મવસ્તુ ॥ ઉદ્વૃત્તાનાં પ્રણિધિકર્માર્હાદીનાં પ્રણિધિકર્મકરણાદિના નિયમનં પ્રત્યાપાદનં ચ અવસારણાદિના યુક્તમિત્યતઃ પ્રતિક્રિયાવસ્તુ ॥ આપન્નસંઘાવશેષસ્ય ચ કાલાકાલસંપાત-ભૂમ્યન્તરસ્થચરણવસ્તુનોઃ નિયમનપ્રત્યાપાદનાર્થં સંનિવેશનમ્ । કૌશામ્બક-પાણ્દુલોહિતક-પુદ્ગલપરિવાસિકવસ્તૂનિ પ્રતિક્રિયાવસ્ત્વાદિ નામભિઃ ઉક્તાનિ । સંજ્ઞાન્તરનિવેશનપ્રયોજનં તત્રૈવ ક્રમે વક્ષ્યામઃ ॥ નિયમનાદૌ અનુપતિષ્ઠતાં પરિદમનં યુક્તરૂપમિત્યતઃ પરિકર્મવસ્તુ ॥ [પોષધ]સ્થાપનવસ્તુનઃ એતત્સંજ્ઞાન્તરં વક્ષ્યમાણાર્થં દ્વૈધગતેષુ વૃત્તમિત્યેતત્કર્મચક્રભેદવસ્તુની ॥ વ્યવહારગતો વિધિઃ અતો ઽનન્તરં યુજ્યતે । ઇત્યસ્માદધિકરણવસ્તુ ॥ યત્રૈતદ્ સર્વં અન્યશ્ચ કુશલપક્ષો ઽનુષ્ઠીયતે સ્થાને, તદ્ગતો ઽસ્માદ્વિધિઃ યુક્ત ઇતિ શયનાસનવસ્તુ નિવેશિતમ્ ॥ ક્ષુદ્રકાદીનાં ચૈતદ્ - પ્રભેદભૂતત્વાત્ અનતિરેક એભ્યઃ ઇતિ ન પૃથક્સૂત્રણમ્ ॥ યત્ર યસ્ય યોગઃ તતસ્તત્રૈવ નિવેશિતમ્ । આચાર્યોપાધ્યાહ્યાનુજ્ઞાનાત્ [અનન્તરં] યઃ પ્રવ્રજ્યોપનયવિધિઃ તદુપદર્શનાર્થમાહ - (2) સર્વસ્મિન્ સન્નિપતિતે સંઘે કૃતેદવેષં નિપત્ય પ્રગૃહીતાઞ્જલિં ઉત્કુટુકસ્થં વૃદ્ધાન્તે યાચિતવન્તં ત્રિર્જ્ઞપ્તિચતુર્થેન કર્મણા સહ પ્રવ્રજ્યોપસંપદૌ ઉપનયેયુઃ ઇતિ પુરા-કલ્પઃ ॥ મણ્ડલકે સંઘૈકદેશસન્નિપાતપ્રતિષેધાર્થં સર્વસ્મિન્ ઇતિ વચનમ્ ॥ ન મણ્ડલકસ્થે ઽપિ સંઘૈ(ક)દેશે, કિંતર્હિ તદન્તસીમાનિવાસિનિ સર્વસ્મિન્ ॥ કૃતો ઽયં વેષો ઽનેન ઇતિ

કૃતેદંવેષાઃ ॥ અયમિતિ બુદ્ધશાસનભિક્ષુવેષાપદેશઃ । અપનીતકેશશ્મશ્રું ભિક્ષુવેષં ચ પ્રાવૃત્રિચીવરં ઇત્યર્થઃ । નિપત્ય ઇતિ વૃદ્ધાન્ત ઇતિ યદ્વક્ષ્યતે, તસ્ય ચાભિસંબન્ધઃ । વૃદ્ધાન્તે નિપત્ય પઞ્ચમણ્ડલકેન વન્દનાં કૃત્વા ઇત્યર્થઃ ॥ પ્રગૃહીતાઞ્જલિમિતિ કૃતાઞ્જલિમ્ ॥ ઉત્કુટુકસ્થમિતિ ઉત્કુટુકિકયા ઽવસ્થિતમ્ । નાસનોપવિષ્ટમ્ । ક્વાવસ્થિતમિત્યાહ વૃદ્ધાન્તે ॥ નનૂ નિષણ્ણસ્ય ઉત્કુટુકિકયા વૃદ્ધાન્તે પ્રગૃહીતાઞ્જલિત્વં ઇત્યેતત્સંઘાધીને કર્મણિ-પરિભાષાયાં સર્વકર્માધિકારિકં સૂત્રિતમ્ । તત એવ ઇહાપિ કર્મત્વાત્ અસ્ય ત્રિતયસ્ય પ્રાપ્તૌ સત્યાં ( વિન્સૂ 5 ) કિમિતિ પુનર્વચનમ્ - ઽવર્તમાનકલ્પાધિકારિકત્વાત્ પ્રગૃહીતાઞ્જલિઽ મિત્યાદેઃ પરિભાષાતો અસ્ત્યસ્યેહ પુરાકલ્પે સિદ્ધિરિતિવચનમ્ ॥ યાચિતવન્તમિતિ કિમ્ । પ્રવ્રજ્યોપસંપદૌ । યાચનં પુનઃ - "શૃણોતુ, ભદન્તાઃ સંઘો, અહમેવંનામા આકાઙ્ક્ષામિસ્વાખ્યાતે ધર્મવિનયે પ્રવ્રજ્યોપસંપદં ભિક્ષુભાવમ્" ઇતિ વિસ્તરઃ ॥ અનેન મન્ત્રેણ ત્રિર્યાચિતવન્તં જ્ઞપ્તિચતુર્થેન કર્મણા ઇતિ તિસ્રો વાચના જ્ઞપ્તિચતુર્થા યસ્મિન્ કર્મણિ તદ્ જ્ઞપ્તિચતુર્થં કર્મ, તેન ॥ સહપ્રવ્રજ્યોપસંપદૌ ઇતિ પ્રવ્રજ્યોપસંપચ્ચ સમાનકાલં, ન ક્રમેણેતિ ॥ ઉપનયેયુરિતિ સંઘભૂતા ભિક્ષવઃ ॥ તથા ચ મન્ત્રઃ"શૃણોતુ, ભદન્તાઃ સંઘો, અયમેવંનામા આકાંક્ષતિ સ્વાખ્યાતે ધર્મવિનયે પ્રવ્રજ્યામુપસંપદં ભિક્ષુભાવં યાવત્ પ્રાવ્રાજિત ઉપસંપાદિત એવંનામા સંઘેનેતિ" ॥ ઇતિ પુરાકલ્પઃ ॥ ઇતિ-શબ્દઃ પ્રકારવાચી ॥ પુરાકલ્પ ઇતિ વર્તમાનકલ્પાત્ પ્રાક્ એવં-પ્રકારઃ પ્રવ્રજ્યોપસંપદ્વિધિરિત્યર્થઃ ॥ અથ કિમિતિ વર્તમાનકલ્પ એવ ભગવતા ન પ્રાક્પ્રજ્ઞપ્તઃ, કિં ના પુરાકલ્પત્યાગેન અસ્ય વિધેઃ પુનઃ પ્રજ્ઞપનમ્? [ઇતિ ચેત્], વિશુદ્ધસત્ત્વા હિ તે તદાનીં પ્રતિપત્તારઃ । તેષાં ન ક્રમેણ વિનિયમ્યત્વં, ન પરાવષ્ટંભેન પરિશિક્ષણં વા । [ન] ગ્લાન્યમેષાં, કૃતપુણ્યત્વાત્ અસત્ ન સંપદ્યતે - ઽસંપન્ને વા ભવન્ત્યેષાં સ્વયમેવાનુકમ્પકાઃઽ । આન્તરાયિકધર્માણાં તદાનીં અનાપત્તેઃ । તથા ઽપસર્તૄણાં ઇત્યતઃ પુરાકલ્પપ્રજ્ઞપનમ્ । યદા ત્વન્યવિધા અપ્યેતે જાતાઃ તદોત્તરસ્ય સંપ્રત્તં નૈવ કશ્ચિદુપયોગઃ । કિમનેનેહોપનિબદ્ધેન? યદ્યપ્યનેન કલ્પેના[ધુના] ઽવ્યવહારઃ,
તથાપિ નાસ્ત્યસ્યોત્તરાદન્યત્વં, પરિકરમાત્રકં તદસ્ય યદુત્તરત્ર વિશેષઃ । તત્રેદં મન્ત્રતન્ત્રમ્ । એતાવન્માત્રકમેવાસીત્, દ્વિકમેવૈતદાસી(ત્) । વિનયવશાદસ્ય અપરસ્યાત્રવિધેઃ વ્યવસ્થા-[ન]-મિત્યાસ્યાર્થસ્ય ખ્યાપનાર્થં અસ્યોપનિબન્ધઃ । એવં સપ્રયોજનઃ પુરાકલ્પ ઉપદર્શિતઃ ॥
વર્તમાનકલ્પ ઇદાની[મુચ્યતે] - (3) નિશ્રિતસ્ય કંચિદ્ભિક્ષું તત્રોપાધ્યાયતયા પ્રવ્રજ્યોપસંપદૌ ॥ કંચિદ્ભિક્ષુમિતિ । નાવશ્યં, યન્નિશ્રિત્ય પ્રવ્રજ્યા તમેવોપસંપદિતિ પ્રદર્શનાર્થં કંચિત્ - ઇતિ વચનમ્ । ઽકથં નિશ્રિત્યઽ આહ ઉપાધ્યાયતયા । ઽકિમર્થ નિશ્રિતસ્યઽ ઇત્યાહ તત્ર ઇતિ । પ્રવ્રજ્યોપસંપદપેક્ષં । નિમિત્તસપ્તમી ચૈષા । પ્રવ્રજ્યોપસંપન્નિમિત્તં ઉપાધ્યાયત્વેન કંચિદ્ભિક્ષું નિશ્રિતસ્ય પ્રવ્રજ્યોપસંપદૌ ભવતઃ, ન યથા પુરાકલ્પે કંચિદનિશ્રિતસ્યૈવેતિ ॥ પ્રવ્રજ્યા પુનરત્ર યત્તસ્યાં અર્હવૃત્તં શ્રામણેરસંવરઃ, તેનાનુસક્તા વેદિતવ્યાઃ । પ્ર[વ્ર]જ્યા શ્રામણેરસંવરશ્ચ ઉભયમપ્યેનં નિશ્રિતસ્ય । વિશેષઃ પુનરત્ર ઉપાધ્યાયાદેવ પ્રવ્રજ્યા, સંવરઃ પુનરન્યત ઇતિ । નિશ્રિતસ્ય નિશ્રયપરિગ્રહે વિધિમાહ - (4) પૃષ્ટ્વા આન્તરાયિકં પરિશુદ્ધાય પૂર્વો [પાધ્યાયત્વેના વકા]શં કુર્યાત્ । પ્રવ્રજ્યાયા યદાન્તરાયકરં માતૃવધાદિ તદાન્તરાયિકમત્ર અભિપ્રેતમ્ । અતો ઽસૌ નિશ્રયઃ પ્રવ્રજ્યાપેક્ષમાન્તરાયિકં પૃષ્ત્વા, ન સન્તિ ચેત્ અસ્ય તે ધર્માઃ ( વિન્સૂ 6 ) તતઃ પરિશુદ્ધાયાસ્મૈ પૂર્વોપાધ્યાયત્વેન શ્રામણેરોપાધ્યાયત્વેન અવકાશં કુર્યાત્ - ઽઅહં ભદન્તં પ્રવ્રાજયામિઽ ઇતિ । તથા ચ ગ્રન્થઃ - "યસ્ય કસ્યચિત્ પ્રવ્રજ્યાપેક્ષ ઉપસંક્રામતિ, સ તેનાન્તરાયિકાન્ ધર્માન્ પૃષ્ટ ઉદ્ગૃહીતવ્ય" ઇતિ । સંવરાણાં આનુપૂર્વ્યં દર્શયન્નાહ - (5) નાનુપપન્નસ્ય પૂર્વં ઉપાસકત્વ-શ્રાવણેરત્વ-ભિક્ષુત્વાનામુત્તરમ્ । એષામુપાસકત્વાદીનાં પૂર્વં-પૂર્વં પર્વાનુપપન્નસ્ય તાદાત્મ્યોપગત્યા અનુપગતસ્ય ઉત્તરં ઉત્તરં પર્વ ન કાર્યમ્ । વ્યવસ્થાખ્યાનમેતદ્ ॥ પૃષ્ટ્વા આન્તરાયિકાન્ પ્રવ્રજ્યાપેક્ષં આદાવુપાસકત્વં ગ્રાહયેત્, તતઃ શ્રામણેરત્વં, તતો ભિક્ષુત્વં ભવતિ ઇત્યસ્ય બોધનાર્થં । ન ત્વેતદર્થં પૂર્વસ્મિન્નસમાત્તેન ભવત્યુત્તરસ્ય રૂઢિરિતિ ॥ ભિક્ષુસંવરસ્ય પૂર્વં સંવરાન્તરેણાપિ રૂઢૌ મુખ્યમસ્ત્યેવ [મૂલ]વચનમ્ । શ્રામણેરસંવરસ્તુ ઉપાસકસંવરં વિભવતિ ઇતિ રૂઢિઃ । ભિક્ષુસંવરઃ પ્રતિશરનં ન ત્વસ્તિ[ઇતિ] વચનમ્ । શરણગમણપૂર્વકં સંવરાદાનમિતિ દર્શયન્નાહ - (6) શર[ણ]ગત્યભ્યુપગ[મવચ]નોપક્રમં ઉપાસકત્વ-શ્રામણેરત્વાભ્યુપગમવચનં કુર્વીત ॥ ગતિર્ગમનમ્ । શરણગમનસ્યાભ્યુપગમઃ શરણગત્યભ્યુપગમઃ - બુદ્ધં શરણં ગચ્છામીત્યાદિ । તદભિધાયકં વચનં શરણગત્યભ્યુપગમવચનમ્, તદ્વચનમ્ । ઉપક્રમ આરમ્ભઃ । ઉપાસકત્વ-શ્રામણેરત્વાભ્યુપગમવચનં કુર્વીત ॥ કો ઽસૌ? પ્રતીપત્તા, અયમર્થઃ । એવં સમાદાત્રા વક્તવ્યમ્ - "સામન્વાહર ભદન્ત અહં એવંનામા બુદ્ધં શરણં ગચ્છામિ યાવત્ ગણાનામગ્ર્યમ્, ઉપાસકં માં ભદન્તો ધારયતુ યાવજ્જીવમ્, સમન્વાહર ભદન્ત અહમેવંનામા બુદ્ધં યાવત્ ગણાનામગ્ર્યં । શ્રામણેરં માં આચાર્યો ધારયતુ ॥" એવં ભૂતાવેવ સંદર્ભૌ ત્રિઃ આવર્તયિતવ્યૌ ॥ યે[ન]તુ કે[ન]ચિચ્છરણગમનં આદૌ ત્રિરાવર્ત્ય તતઃ પશ્ચાદુપાસકં માં ભદન્તો ધારયતુ, શ્રામણેરં મામાચાર્ય ઇત્યભિધીયતે, સો ઽસૌ વેદયિતવ્યઃ ॥ - યસ્માદનયોઃ સંવરસમાદાનવચસોઃ, એવં સતિ, શરણગમનોક્તિઃ નૈવ અઙ્ગભાવં પ્રતિપદ્યતે । કિઞ્ચ યેન પ્રાગેવ શરણગમનમાત્રં [અભ્યુપગમ્યતે] તસ્ય સંવરાદાનકાલે શરણગમનસ્યાવચનીયતાપત્તિઃ

॥ અવશ્યં ચૈતદ્ નિર્વાણાશયપ્રરૂપણાર્થં અસ્મિન્કાલે વક્તવ્યમ્ । એવમ્ હ્યેતદ્ સંવરસમાદાનવચસોઃ અઙ્ગં ભૂતં ભવતિ, નાન્યથા । ન ચ નિર્વાણાશય-દાર્ઢ્યમન્તરેણ સંવરસ્યોત્થાનમ્ ॥ યસ્માત્ નિર્વાણાનુગુણ્યઃ સંવરઃ, ઉપસંપદસ્તર્હિ શરણગમનવચનમન્તરેણ કથં રૂઢિઃ? નૈષ દોષઃ । ઉપસંપચ્છબ્દાદેવ તદર્થસિદ્ધેઃ । સર્વાકરનીયવિરતિલક્ષણત્વાત્, સર્વાત્મના હિ નિર્વાણોપગતિઃ ઉપસંપદ્ । યતઃ ઉપસંપદિ સ્થિતઃ નિર્વાણાનુગુણ્યો વ્યવસ્થિતો ભવતિ ॥ કુર્વીત ઇત્યાત્મનેપદં પ્રતિપત્ત્યા એતત્ કરનીયં ઇત્યેતત્સંદર્શનાર્થમ્ । યદત્રપરો ઽભિધત્તે શિક્ષણં તદિતિ મન્તવ્યં, ન દાનગ્રહણમ્, ઉપોષધે ઽપિ પ્રતિપત્તુરેવૈતત્કરણીયં ઇતિ મન્તવ્યમ્ । યત્તે દાનગ્રહણધર્મઃ તત્ર ઇતિ કેચિદ્ વર્ણયન્તિ શિક્ષણાદેવ । ભ્રાન્તિરસૌ તેષામિતિ જ્ઞેયમ્, તુલ્યત્વાત્સમાદાનસ્ય ॥ (7) અનન્તરમસ્ય શિક્ષોત્કીર્ત્તનં ( વિન્સૂ 7 ) [અભ્યુપગમરૂપેણ] ઇતિ ॥ અસ્ય ઇતિ ઉપાસકત્વ-શ્રામણેરત્વાભ્યુપગમવચનસ્યાનન્તરં ઉપાસક-શ્રામણેરકશિક્ષાયાઃ તચ્છિક્ષાપદાનાં યથાયોગમુત્કીર્તનમ્ । પૂર્વત્ર પઞ્ચાનાં, ઉત્તરત્ર દશાનામ્, કેન પ્રકારેણ ઇત્યાહ - અભ્યુપગમરૂપેણ । ઇતશ્ચ ઇતશ્ચ પ્રતિવિરમામિ ઇતિ, નો તુ ઇદં ચેદં ચ રક્ષ્યં યત્ત્વયા સમાત્તમ્ ઇતિ ॥ (8) સ્વયં ઉપાસકતાં ઉપનીય, આરોચકાય સંઘસ્ય અર્પયેત્ ભિક્ષવે ॥ સ્વયમિતિ પ્રકૃતત્વાત્ ઉપાધ્યાયઃ, સ હિ તત્પ્રવ્રાજને કૃતાવકાશઃ । સ સ્વયમેવોપાસકતામુપનીય ઉપાસકસંવરં દત્ત્વા । યસ્તં પ્રવ્રજ્યાપેક્ષં સંઘસ્ય આરોચયતે, તસ્મૈ સમર્પયેત ભિક્ષવે - ઽઆરોચયૈનઽમિતિ । ભિક્ષુસંબન્ધાદસ્યેતિ - કર્તવ્યતાજાતસ્ય । સ્વાર્થમેવૈતદુપાધ્યાયસ્યેતિ પ્રદર્શનાર્થમાત્મનેપદમ્ ॥ [જ્ઞપ્ત્યાદિ]-કર્માત્મકત્વાદસ્ય અનુપસંપન્નેનાપિ સંઘે પ્રવ્રજ્યાપેક્ષસ્ય આરોચનં ન વિરુધ્યત ઇત્યસ્ય વિકલ્પસ્ય વ્યુદાસાર્થં ભિક્ષવે ઇતિ વચનમ્ । તથા ચ ગ્રન્થઃ - તતઃ પશ્ચાત્ ભિક્ષુરધ્યેષિતવ્યઃ - યો ઽસ્યારોચયતે ઇતિ ॥ આરોચકો ઽપિ (9) ઽકચ્ચિત્પરિશુદ્ધઽ ઇતિ સમર્પિતારમુપાધ્યાયં પૃષ્ત્વા, શુદ્ધં સન્તં પ્રવ્રજ્યાપેક્ષં આરોચયે[ત્] - "શ્રુણોતુ ભદન્તાઃ, સંઘો સમન્વાહ્રીયતાં - અયમેવંનામા પ્રવ્રજ્યાપેક્ષો ગૃહીતાવદાતવસનઃ" ઇત્યાદિના મન્ત્રેણારોચયેદિતિ યત્પરસ્મૈપદં તદ્ પરવ્યાપારેણાસ્ય પ્રવૃત્તેરસ્વાર્થત્વાત્ । ન હિ અત્ર યથા ઉપાધ્યાયે પુત્ર ઇવ પ્રવૃત્તેઃ સ્વાર્થત્વમેવાસ્ય ॥ કથં અવસ્થિતે સંઘે આરોચયેદિત્યાહ - (10) સર્વસન્નિપાતે વા [સન્નિષણ્ણે ઽ]નુલયને વા ॥ અનુપરિગણિકયા ઇત્યસ્યેદં વિવરણં અનુલયનમિતિ । પરિગણો હિ લયનવિશેષઃ ॥ યેષાં સંનિધૌ આરોચ્યતે તેષાં યો વિધિઃ તદ્દર્શયન્નાહ - (11) સ ચેત્પરિશુદ્ધ
ઇતિ સર્વે બ્રૂ યુઃ ॥ સ ચેત્ યદીર્યર્થઃ । આરોચનોત્તરકાલં પ્રવ્રજ્યાપેક્ષઃ ॥ (12) ઉપાધ્યાયં યાચેત યાઞ્ચામન્ત્રેણ । ઉપાધ્યાયશ્ચાસ્ય(13) કેશશ્મશ્રૂનવ[તારયેતાચૂડમ્] ॥ ઉપાધ્યાયત્વેન અધિષ્ઠાપયન્ નાપિતકાર્ય-સંદર્શનાર્થં અવતારયેત ઇતિ આત્મનેપદમ્ । ન તુ એવં મન્તવ્યં ઉપાઢ્યાયેનૈવૈતદ્ સ્વયં કર્તવ્યમિતિ । ન પારંપર્યેણ કારિતમકારિતં મન્તવ્યં, અર્થાર્થત્વાત્પ્રવૃત્તેઃ । તસ્માત્ સંપન્ને ઽર્થે પ્રવૃત્તિલોપઃ । તત્ર અપ્રતીક્ષ્યોપાધ્યાયોપયોગં કેશશ્મશ્રુ-અવતારને અન્યેન સંપાદિતે ન પુનરુપાધ્યાયે - નાત્ર પ્રવર્તિતવ્યમિતિ મન્તવ્યમ્ ॥ આચૂડમિતિ ચૂડાતો ઽન્યત્ । દઢિકાપનયે ઽપિ ન તથા વૈરૂપ્યબુદ્ધિર્યથા સ્યાત્ । તસ્માન્નિશ્ચિતો ઽયં ન વા ઇતિ પ્રશ્નેન વિજ્ઞાનાર્થમસ્ય સ્થાપનમ્ - (14) અવતાર્યતાં ચૂડેતિ પૃષ્ટેનાનુજ્ઞાતે, તમ્ ॥ અવતાર્યતાં ચૂડા ઇતિ પૃષ્ટેન સતા પ્રવ્રાજ્યેન યદ્યનુજ્ઞાતં ભવતિ, તતો ઽનુજ્ઞાતે તેન ચૂડાવતરણે તાં ચૂડાં અવતાર[યેદિ]ત્યનુવર્તતે । એવમ[વ]તારિ તકેશશ્મશ્રુઃ (15) સ્નાયાત્ ॥ કાલાનુરૂપેણામ્ભસા । સ્નાનોત્તરકાલં ચ (16) ઉપાધ્યાયઃ કાષા[યા]ણિ વસ્ત્રાણિ દદ્યાત્ ॥ સો ઽપ્યુપાધ્યાયસ્ય (17) પાદયોઃ નિપત્ય પ્રતિગૃહ્ણીત ॥ તતઃ સ્વયં તસ્ય (18) ઉપાધ્યાયઃ ( વિન્સૂ 8 ) પ્રાવૃણુયાત્ । પ્રાવૃણ્વંશ્ચ ષાણ્ઢ-પણ્ડક-અવ્યઞ્જન-ઉભયવ્યઞ્જનત્વદોષપરિહારાર્થં (19) વ્યઞ્જનં પ્રત્યવેક્ષેત અસંચેતિતમ્ ॥ ન ચ વિનગ્નં કૃત્વા, અપિ તુ અસંચેતિતં - યથા ઽસૌ ન [જા]ની તે ઽદૃષ્ટં મે ઽનેન વ્યઞ્જનઽમિતિ । અભ્યુપગમાદુપાધ્યાયસ્યૈતત્કર્મ । અન્યેના ઽપિ ભિક્ષુણા પ્રત્યયિતેન કૃતમાગમિતમ્ । કૃતમિત્યેવ ઉપાધ્યાયેનેતિ મન્તવ્યમ્ ॥ (20) પ્રવ્રજ્યામુપનયેત્ શરણગમનોપક્રમમ્ ॥ ઽઅહં એવંનામા બુદ્ધં યાવદ્ ગણાનામગ્ર્યં, તં ભગવન્તં શાક્યમુનિં ઽયાવત્પ્રવ્રજ્યાલિઙ્ગં સમાદદેઽ ઇત્યનેન મ[ન્ત્રેણોપાધ્યાય]ઃ શરણગમનપ્રારમ્ભં પ્રવ્રજ્યામુપનયેત્, ન વિના શરણગમનેનાદિભૂતેન ઇત્યર્થઃ । નાન્વયં સંવર? ઇતિ । કો ઽસ્યાં શ[ર]ણગમનોપક્રમત્વેનાર્થ ઇતિ કેચિદાહુઃ । તદસમ્યક્ । યસ્માત્ પ્રવ્રજ્યા નામ નિવેશનપરિત્યાગઃ, સર્વં ચ સાસ્ત્રવં વસ્તુ, અભિરતસ્ય તત્ર નિવેશનં, તસ્માત્ સંસારવૈમુખ્યં નિવેશનપરિત્યાગસ્ય કાર્ત્સ્ન્યમ્ । ન ચ નિર્વાણા પાશ્રયેણ સંસારવૈમુખ્યસ્ય સંપત્તિઃ । તસ્માત્, સંવરવત્ અત્રાપિ નિર્વાણાશયપ્રરૂપણં કર્તવ્યમ્ ઇત્યત્રાપિ શરણગમનોપક્રમમ્ । કેચિત્ પ્રવ્રજ્યોપનયનમન્ત્રે ઽપ્રવ્રજ્યાલિઙ્ગં સમાદદેઽ ઇત્યતઃ પુરસ્તાત્ ઽશ્રામણેરં માં ઉપાધ્યાયો ધારયતુઽ ઇતિ પઠન્તિઽ તદયુક્તમ્ । પ્રરૂઢસ્ય પુનઃ પ્રરોહાભાવતઃ, સમાત્તસ્ય ચ સમાદાન [અનુપપત્તેઃ], આચાર્યેણ મન્ત્રે ચાસ્ય પઠિતવ્યે ઽનુપપત્તિઃ । શ્રામણેરત્વોપનયનમન્ત્રે પ્રવ્રજ્યોપગતિરપિ તૈઃ પઠ્યતે - ઽતં ભગવન્તં શાક્યમુનિં યાવત્ - પ્રવ્રજ્યાલિઙ્ગં સમાદદે । અર્થહેતોઃ ઉપાધ્યાયસ્ય નામ ગૃહ્ણામિ । એવં નામ્નોપાધ્યાયેન શ્રામણેરં મામાચાર્યો ધારયતુઽ ઇતિ । સમાત્તસ્ય ચ સમાદાનાનુપપત્તેઃ અયુક્તમ્ ॥ (21) યાઞ્ચાનન્તરં વા । ઇતિ પ્રવ્રજ્યા[મુપન]યેત ઇતિ વર્તતે । વા શબ્દો મતવિકલ્પાર્થઃ । કેષાંચિત્પાઠઃ - ઽઉપાધ્યાયયાઞ્ચાનન્તરમેવ અનવતારિતકેશશ્મશ્રુઃ

પ્રવ્રાજયિતવ્યઽ ઇતિ । અયમભિપ્રાયઃ તેસાં - યથા શ્રામણેરત્વં એવં કેશાવતારણાદિકમપિ પ્રવ્રજિતસ્યૈવ વૃત્તમિતિ । ત[ત] એવ પાઠવિકલ્પસ્યોપનિબન્ધઃ । એવં પ્રવ્રજ્યોપાધ્યાયઃ તં - (22) શ્રામણેરત્વોપનાયિને અર્પયેત્ ભિક્ષવે । યો ઽસ્ય શ્રામણેરત્વમુપનયતિ, શ્રામણેરત્વમુપનેતું શીલમસ્યેતિ શામણેરત્વોપનાયી । યદસ્ય શામણેરસંવરોપનેતુઃ ઉપનયનાભિજ્ઞાનં પ્રતિ ચેતસઃ પ્રગુણત્વં એ(ત)દત્ર તચ્છીલ્યેન આશ્રિતં વે(દિ)તવ્યમ્ । યસ્યોપનયનાર્થં અર્પ્યતે । સૌ - (23) ઽકશ્ચિત્ પરિશુદ્ધઽ ઇતિ પૃષ્ટ્વા શુદ્ધમુપનયેત્ ॥ (24) સ આચાર્ય ઇતિ ॥ ય એષ શ્રામણેરત્વોપનાયી સ આચાર્યો દ્રષ્ટવ્યઃ ॥ (25) રહોનુશાસક-કર્મકારક-નિશ્રયદાયક-પાઠકાશ્ચ । આચાર્યા ઇતિ । સમુચ્ચયાર્થઃ ચ-શબ્દઃ ॥ કિયતૈષાં આચાર્યત્વાનાં જાતત્વમિત્યાહ - (26) વૃત્તે ઽર્થે ભૂતત્વમ્ । ઇત્યાહ - યેનાર્થેન મન્ત્રવ્યવસ્થા, તદ્યથા - શ્રામણેરત્વોપનયનેન અર્થેન શ્રામણેરાચાર્યત્વે વૃત્તે તસ્મિન્નવસિતે અર્થે, આચાર્યત્વાદેઃ ભૂતત્વમ્ - જાતતા । તસ્માત્ વૃત્તેષૂપનયનાદિષુ એષાં આચાર્યત્વાનાં જાતત્વં વેદિતવ્યમ્ । કિમુપાધ્યાયત્વસ્યાપિ ( વિન્સૂ 9 ) યેનાર્થેન અસૌ ઉપાધ્યાયઃ તસ્મિન્નવસિતે ઽર્થે જાતત્વમિત્યાહ - (27) અભુપગતાવુપાધ્યાયસ્ય યાઞ્ચાયાં તદુદ્ભૂતિઃ ॥ યાઞ્ચાકાલે ઉપાધ્યાયસ્ય ય ઽભ્યુપગતિઃ તસ્યાં ઉપાધ્યાયત્વસ્ય ઉદ્ભૂતિઃ । ન પ્રવ્રજ્યોપનયને ઉપસંપન્નલક્ષણસ્ય વા આવૃત્તે ઽર્થે । યેનર્થેન વૃત્તેનૈષાં [આચાર્યત્વોપા]ધ્યાયત્વાનાં જન્મ, તસ્યાર્થસ્ય કદા વૃત્તતા ઇત્યાહ - (28) આવૃત્તૌ તૃતીયે ઽઙ્ગે અન્ત્યાયાં વૃત્તત્વમ્ ॥ યત્રાવર્ત્તી સો ઽર્થો, યદંશં આચાર્યત્વાદીનાં વૃત્તત્વં સા આવૃત્તિઃ । તસ્યાં અર્થસ્ય વૃત્તત્વ । તિસ્રશ્ચ તાશ્ચાવૃત્તયઃ । તત્ર ન જ્ઞાયતે ક[ત]રસ્યામાવૃત્તૌ આવૃત્તેર્વા કતમસ્મિન્નંશ ઇતિ । તત્ર ઇદમુચ્યતે - તત્ર અન્ત્યાયાં પશ્ચિમા[યામ્ । તદાવૃત્તિ]સ્તસ્યાઃ તૃતીયો યોઽંશઃ, તસ્મિન્ તસ્યાર્થસ્ય [વૃત્તત્વં] મન્તવ્યમ્ ॥ ઉદાહરણેન એનમર્થં પ્રજ્ઞપયતિ - (29) તદ્યથા પરોત્કીર્તનકાલે શ્રામણેરત્વસ્ય ॥ પરસ્ય પુઅનેતુઃ ઉત્કીર્તનકાલે । શ્રામણેરં ચ મમિત્યતઃ પરસ્તાત્ ઽઆચાર્યઽ ઇતિ યત્પરોત્કીર્તનં, તત્ર શ્રામણેરત્વકારકે યઃ ઉપનેતુઃ અર્થઃ શ્રામણેરસંવરો નામ, તસ્ય વૃત્ત[ત્વં મન્તવ્યં, આ]ચાર્યો ધારયતુ ઇત્યત્ર મન્તવ્યમ્, ન ભદન્તો ધારયતુ ઇતિ ॥ (30) પશ્ચિમે ઽત્ર ઉપાધ્યાયત્વસ્ય ઇતિ । વૃત્તત્વં ઇતિ વર્તતે ॥ અત્રેતિ પરોત્કીર્તનકાલે બહૂપાધ્યાયયાચને ઽસમન્વાહરઽ ઇતિ શબ્દાત્ ભિક્ષુસંબંધોત્કીર્તનાત્પરાણિ ઉપાધ્યાયોત્કીર્તનાનિ । તત્ર યત્તૃતીયોત્કીર્તનં ઉપાધ્યાયેન પ્રવ્રજિષ્યામિ ઉપસંપત્સ્યે વા ઇતિ, અતઃ પૂર્વં યઃ [તસ્મિન્કાલે] ઉપાધ્યાયાર્થઃ તસ્ય અમ્યુપગમ[સ્ય] આત્મનો વૃત્તત્વમ્ । તસ્મિન્નેવ કાલે પ્રવ્રજ્યાયામુપાધ્યાયેન ઇતિ વક્તવ્યમ્ । ઉપસંપદિ ચ । યદિ પૂર્વમેવ નોપાધ્યાયો ભવતિ, નાચાર્યેણ વા, ભદન્તેન વા ઇતિ । અપ્રચ્છેદતઃ ચાત્ર તૃતીયોં ઽશો વેદિતવ્યઃ, નાક્ષરપરિમાણતઃ । એવં હિ ઉપાધ્યાયયાચને ત્રયઃ પ્રચ્છેદાઃ ભવન્તિ - ઽઅહં એવંનામા ભદન્તમુપાધ્યાયં યાચેઽ । ઽ[ભદન્તો] મે ઉપાધ્યાયો ભવતુઽ । ઽભદન્તેનોપાધ્યાયેન પ્રવ્રજિષ્ય, ઉપસંપત્સ્યે વાઽ ઇતિ ॥ શ્રામણેરત્વોપગતૌ તુ પ્રબંધપ્રચ્છેદૌ - શરણગમનં શ્રામણેરત્વાભ્યુપગમશ્ચ । તત્ર પશ્ચિમં પ્રચ્છેદં અવાન્તરાર્થાનુગત્યા શ્રામણેરં મામિતિ, આચાર્યો ધારયતુ ઇતિ દ્વિધા કૃત્વા ત્રિત્વમધ્યવસિતમ્ । કસ્માત્પુનઃ અસમાપ્તાયામેવ આબૃત્તૌ તૃતીયે ઽઙ્ગત્વસ્ય વૃત્તત્વં ભવતિ,
યદ્ભૂયઃ કૃતં ઇતિ કૃત્વા સર્વેષ્વેવ ચાયં સીમાબન્ધાદિષુ વિધિર્દ્રષ્ટવ્યઃ । તદેવં રહોઽનુશાસકસ્ય અપર્યવસિતાયાં રહસ્યનુશિષ્ટૌ આચાર્યત્વં શ્રામણેરત્વોપનાયિનો ઽત્ર કાલે કર્મકારકસ્ય એવંવિધમિતિ કૃતમ્ ॥ નિશ્રયદાયકપાથકયોઃ કદા ઇતિ ન જ્ઞાયતે । અનવસ્થિતત્વાત્ નિશ્રયદાનપાઠકયોઃ પરિમાણસ્ય ॥ તત્ર યાવતા અનયોઃ આચાર્યતા-કૃ[ત]ત્વં તદાખ્યાયતે - (31) પર્યન્તો નિઃશ્રયદાનસ્યૈકરાત્રં નિશ્રયત્વેન પ્રત્યુપસ્થાનમ્ । એકરાત્રઃ એકો ઽહોરાત્રઃ, એકરાત્રમ્ । નિશ્રયાચાર્યસ્ય નિશ્રિતં પ્રતિ નિશ્રયત્વેન યત્પ્રત્યુપસ્થાનમેવ [પર્યન્તત્વં], નિશ્રયદાનસ્ય પર્યન્તઃ । તથા ચ ગ્રંથઃ - ઽનિશ્રયાચાર્યઃ કતમઃ, યસ્યાન્તિકે એકામપિ ( વિન્સૂ 10 ) રાત્રિં નિશ્રયેણોષિતો ભવતિઽ ઇતિ । અતઃ પ્રભૃતિ અસ્ય પરિપૂર્ણરૂપત્વં, અર્વાક્ તત્સ્પૃષ્ટિમાત્રકં અગતપર્યન્તં અકૃતત્વેન મનસિ નિલીયમાનં ન નિશ્રયસંખ્યાં ગન્તુમર્હતિ ॥ (32) પાઠસ્ય ત્રિરેકગાથા-પરિવર્તનમ્ ॥ યસ્યાન્તિકાત્ પઠનાભિપ્રાયેણ ત્રિરેકાગાથા પરિવર્તિતા સ પાઠાચાર્યઃ । એવં હિ પાઠસ્ય પર્યન્તઃ । તથા ચ ગ્રંથઃ - ઽપાઠાચાર્યઃ કતમઃ? યસ્યાન્તિકાત્ આવૃત્તસ્ય દ્વિકા ઽપિ ગાથા ત્રિઃ પરિવર્ત્યં ઉદ્ગૃહીતા ભવતિઽ ઇતિ । તદ્ [ય]મત્ર આર્ષગ્રન્થાભિપ્રાયો લક્ષ્યતે ॥ પાઠાચાર્યેણ ઉક્તસ્ય પઠિતુઃ અનુવદનમુદ્ગ્રહઃ । સકૃદુક્તૌ ચ સ્પૃષ્ટિમાત્રકં અપરિપૂર્ણરૂપં પઠનં મનસિ નિલીયતે । ત્રિઃપ્રભૃતિ તુ ગતપર્યન્ત ઇવ પ્રબન્ધો ઽવલક્ષ્યતે । તસ્માત્ એષ ન્યાય્યઃ પાઠપર્યન્તઃ ઇતિ ॥ આચાર્યો રત્નસિંહસ્તુ આહ - પાઠપર્યન્તાઃ એવં-વિધા એવ, યદ્દર્શનાટ્ તેનેદં સૂત્રં પ્રણીતમ્ ॥ એવં તુ યુજ્યતે, યસ્માદ્ યદસૌ ગ્રન્થં અનપેક્ષ્ય સૂત્રયતિ ॥ તત્રોપપત્તિમાચષ્ટે, ઇદં તુ યુક્તિમન્તરેણ સૂત્રમાત્રમેવોપનિબદ્ધમ્, તસ્ય નિયમેનાત્ર ક્વચિદેવંરૂપેણ આર્ષેણ ભવિતવ્યમિતિ ॥ (33) ના ઽપઠનાભિપ્રાયેણ ઉચ્ચારણે પાઠત્વમ્ । અપઠનાભિ[પ્રાયેણ]યદુચ્ચારણં । તદ્યથા, સ્વાધ્યાયનિકાદૌ પાઠ એવાસૌ ન ભવતિ । અભ્યસનાભિપ્રાયેણ ઉચ્ચારણે અસ્ય વ્યવહારસ્ય પ્રસિદ્ધત્વાત્ । તસ્માત્ નાતઃ આચાર્યત્વસ્યોત્થાનમ્ ॥ (34) નાન્યથા એનૌ ઉપપદયેત્ ॥ એનૌ આચાર્યોપાધ્યાયૌ । ઉપો[ચ્ચારિ]પદં ઉપપદમ્ । આયુષ્મન્તભદન્ત-સ્થવિરોપપદૈઃ નોપપદયિતવ્યૌ । નિરુપપદનામગ્રહણં તુ અનયોઃ [ઽવૃદ્ધસ્ય નિરુપપદં નાંઅ ન ગૃહ્ણીયાત્ ઇત્યનેનૈવ પ્રતિષિદ્ધં વેદિતવ્યમ્ ॥ આચાર્યઃ ઽઆચાર્યઽ એવ વક્તવ્યઃ । ઉપાધ્યાયશ્ચ ઽઉપાધ્યાયઽ ઇતિ ॥ (35) નૈવમન્યમિતિ ॥ આચાર્યોપાધ્યાયાભ્યામન્યઃ પુદ્ગલઃ ઉપાધ્યાયાચાર્યશબ્દાભ્યાં નોપપદયિતવ્યઃ ॥ (36) નાનુક્ત્વા સહિતં અર્થહેતોઃ નામ ગૃહણામિ ઇત્યુપાધ્યાયનામ ગૃહ્ણીયાત્ ॥ સહિતમિતિ ઉપાધ્યાયનામગ્રહણેન । અર્થહેતોઃ નામ ગૃહ્ણામીત્યનેન વાક્યેન સહિતં ઉપાધ્યાયનામ ગૃહ્ણીયાત્, નૈતત્પદં અનુક્ત્વા ઇત્યર્થઃ ॥ તચ્ચાસ્મિન્ સમનન્તરસહિતકરં, યત્ર વચને વિરતો ઽયં પ્રવૃત્તેઃ ઇતિ
બુદ્ધિઃ ॥ શ્રામણેરત્વોપનયવિધિઃ ॥
(ઇઇ) ઉપસંપદ્વિધિઃ

(37) સંઘાદુપસંપત્ ॥ ન યથા પ્રવ્રજ્યાશ્રામણેરત્વોપગમશ્ચ પુદ્ગલાત્, અપિ તુ સંઘાદુપસંપત્ ॥ (38) ઉપાધ્યાયતાયાં ઉન્મુખીભૂતઃ કર્મકારકં અધીચ્છેત્ રહોનુશાસકં ચ ભિક્ષુમ્ ॥ ઉપાધ્યાયતાયાં ઉન્મુખીભૂત ઇતિ ઉપસંપદુપાધ્યાયત્વેન પ્રત્ય્પસ્થિતઃ । અધીચ્છેત્ ઇતિ અધ્યેષેત્ । રહોનુશાસકઞ્ચેતિ અધીચ્છેત્ । ભિક્ષુમિતિ રહોનુશાસકાર્થં ભિક્ષુગ્રહણં, ન કર્મકારકાર્થમ્ । કર્મપરિભાષાયાં યઃ કર્મવિધિરુક્તઃ તત એવ તસ્ય ભિક્ષુત્વસિદ્ધેઃ ॥ (39) ઉપાધ્યાયં યાચેત । ઇતિ ઉપસંપાદ્યઃ [સંઘ]-મધ્યે ॥ (40) સ સ્વયમેનં ત્રિચીવરમધિષ્ઠાપયેત્ ॥ સ ઇતિ ( વિન્સૂ 11 ) ઉપાધ્યાયઃ । સ્વયમિતિ ના ઽત્ર ઉચ્છ્વાસકલ્પો મુણ્ડનાદાવિવ અસ્ય, સ્વયમેતત્કર્તવ્યમિત્યર્થઃ । એનમિતિ ઉપસંપાદ્યમ્ । સતિ સંભવે, [અધિષ્ઠાપયેત્] છિન્નસ્યૂતમ્, અસતિ અન્યદિતિ ચીવરવસ્તુનઃ પ્રતિપત્તવ્યમ્ ॥ વેષાર્થત્વા અધિષ્ઠાન્, અધિષ્ઠાનાનન્તરં એષાં પ્રાવરણમિતિ મન્તવ્યમ્ ॥ (41) પાત્રં ચોપદર્શ્ય મોનં અધિકં પાણ્ડરે (રં) વેતિ સંઘે ॥ ઉપદર્શ્ય ઇતિ સંઘે ઇત્યનેનાસ્ય સંબન્ધઃ ॥ કિમર્થમુપદર્શનમિત્યાહ - મોનમધિક પાણ્ડ[રં]વેતિ એતદ્દોષપરિહારાર્થ, એવંવિધસ્ય અધિ[ષ્ઠા]નમન્યાય્યમ્ । ઉપદર્શ્ય સંઘે અધિષ્ઠાપયેત્ ઇત્યનુવર્તતે ॥ (42) સુપાત્રમિતિ અનેવંત્વે બ્રૂ યુઃ સર્વે ॥ ઇતિ યથાસંનિપતિતા ભિક્ષવઃ । એવં-ભાવઃ એવંત્વમ્ । [તદૂનત્વા]-દિદોષોપેતત્વમ્ । નૈવં-ત્વં અનૈવં-ત્વં, એતદ્દોષવિમુક્તત્વં ઇત્યર્થઃ ॥ (43) અપક્રમિતે, ક ઇતિ આખ્યાપ્ય રહોનુશાસકં ઉત્સાહ્ય કર્મકારકઃ સંઘ એનમનુજ્ઞાપયેત્ ॥ અપક્રમિત ઇતિ મણ્ડલકસ્થાનાદન્યત્ર અપનીતોપસંપાદ્યે, રહોનુશાસકગતસ્ય કર્મણો ન શ્રવણ, અત્ર અપકાસનાર્થઃ, ના ઽન્યો દૃશ્યતે । તસ્માત્ યત્ર સ્થિતસ્યાસ્ય એતચ્છ્રવણં ન ગચ્છતિ, તત્ર ઇતિ કર્મવિધેઃ ગન્તવ્યમ્ । પુરસ્તાદ્ વક્ષ્યતે - દર્શનોપવિચારે એનં અપકાસનેન સ્થાપયેયુઃ ગણાભિમુખં પ્રગૃહીતાઞ્જલિમિતિ । ક ઇતિ આખ્યાપ્યેતિ કો ઽધીષ્ટઃ એવં-નામ્ના એવં-નામ્ના રહોનુશાસકઃ ઇત્યનેન મન્ત્રેણ ઽઅહમેવં-નામાઽ ઇત્યાખ્યાપ્ય રહોનુશાસકમ્ । ઉત્સાહ્ય ઇતિ ત્વમેવ રહોનુશાસકઃ, ઉત્સહસે ત્વં ઇત્યા દિના એનમિતિ રહોનુશાસકં અનુજ્ઞાપયેત્ ઇતિ । એતદર્થં કર્મકારકઃ જ્ઞપ્તિં કુર્યાત્ ॥ કેચિત્ એતદ્ગતે મન્ત્રે યત્ સંઘસ્ય એવં-નામાનં રહોનુશાસકં સંમન્યેત ઇતિ પઠન્તિ તદ્ અયુક્તમ્, કર્મવાચનાયાઃ અપિ કર્તવ્યતા ઽપત્તેઃ, અકારણાચ્ચાસ્યાઃ । નૈષા સંમતિરનુજ્ઞપનમેતદ્, ઇતિ વ્યવસ્થા । તદ્ યદેવં-નામા રહોનુશાસકઃ એવં-નામાનં રહસિ અનુશિષ્યાદિત્યત્ર [અભ્યનુજ્ઞાયાં યુક્તં, તદનુ]જ્ઞપનં એવં સૂત્રિતં, ન સંમતિઃ
॥ (44) શ્રુણુ ત્વમિતિ રહસિ અનુશિષ્યાત્ ॥ રહોનુશાસક ઇતિ સામર્થ્યાત્ ગન્તવ્યમ્ ॥ શ્રુણુ ત્વમાયુષ્મન્, અયં તે સત્યકાલઃ ઇત્યાદેઃ મન્ત્રસ્ય શૃણુ ત્વમિત્યનેન પદેન્ ઉલ્લિઙ્ગનમ્ । તિષ્ઠ, મા । શબ્દિતઃ આગમિષ્યસિ ઇત્યેનમુક્ત્વા ઇતિ સમનુશિષ્ટે ॥ (45) સમનુશિષ્ટ ઇતિ સંઘાય પરિશુદ્ધિં નિવેદ્ય ॥ ઇતિ વ્યવસ્થા ॥ શ્રુણોતુ ભદન્તઃ સંઘો ઽય મનુશિષ્તો મયા એવં-નામેત્યાદિના મન્ત્રેણ । કિમાગચ્છતુ ઇતિ આગમણં પૃચ્છેત્ ॥ ઇતિ સંઘઃ ॥ (46) સ ચેત્ પરિશુદ્ધ ઇતિ સર્વે બ્રૂયુઃ ॥ ઇતિ ઉપસંપાદક-ભિક્ષવઃ ॥ કેચિદત્ર પૂર્વત્ર ચ પ્રવ્રજ્યાર્થમારોચનાવચને પ્રતિવચનં અધીયતે - સર્વસંઘેન વક્તવ્યં સ ચેત્ પરિશુદ્ધ ઇતિ । તેન વક્તવ્યં પરિશુદ્ધ ઇતિ - તદનુપપન્નમ્ । વક્તુરે[તદ્ભારારો]પણં, રહોનુશાસકેન પ્રથમમેવાખ્યાતત્વાત્ ॥ (47) ઉપસંપદં કર્મકારકો યાચયેત્ ॥ ઉપ[સંપ]ત્પ્રેક્ષો ॥ (48) અનુજ્ઞાપયિત્વા સંઘં આન્તરાયિકં પૃચ્છેત્ ॥ આન્તરાયિકપરિપ્રશ્નાર્થ જ્ઞપ્તિં કૃત્વા । ( વિન્સૂ 12 ) શ્રુણુ ત્વં આયુષ્મન્, અયં તે સત્યકાલઃ, અયં તે બ્નૂતકાલ ઇત્યાદિના મન્ત્રેણ આન્તરાયિકપરિપ્રશ્નઃ ॥ (49) ઉપસંપદમુપનયેત્ ॥ જ્ઞપ્તિચતુર્થેન કર્મણા ॥ [અવસરાર્થ કર્મ]કારકઃ ॥ (50) છાયાં વેદયેત અનન્તરં મિતામિતિ । ઉપસંપદુપનયનાન્તરં છાયામુપસંપન્નાય વેદયેતેત્યર્થઃ । અનન્તરં અવિલમ્બિતમ્ । કથં વેદયેત ઇત્યાહ - મિતાં સશેષકાર્યસ્ય આસનભઙ્ગાયોગાત્ કર્મકારકાદન્યેન અસ્ય માનસ્ય યોગઃ । તત્પુનઃ માનમસ્ય પદાદીનાં કેન ઇત્યાહ - (51) શંકુનાં ચતુર [ઙ્ગુલેન એત] ત્સાધુ ॥ એતદિતિ માનં ચિરત્વાભાવાય ચતુરઙ્ગુલેન માનં શોભનમ્ ॥ (52) પુરુષત્વેન અસ્યાનુવ્યવહારઃ ॥ સાધુ ઇતિ વર્તતે । અસ્યેતિ ચતુરઙ્ગુલસ્ય શંકોઃ, યાવન્તઃ શઙ્કવઃ તાવત્ પૌરુષીચ્છાયા વક્તવ્યા ઇત્યર્થઃ ॥ (53) અહોરાત્રાંશં પૂર્વાહણાદિકં । વેદયેત ઇત્યનુવર્તતે । પૂર્વાહણો મધ્યાહન્ ઇત્યાદિ ગ્રન્થોત્તમ્ ॥ (54) સમયં ચ [પઞ્ચૈતે ॥ વેદયે]ત । પઞ્ચૈતે ઇતિ સમયાઃ (55) હૈમન્તિકો, ગ્રિષ્મિકો, વાર્ષિકો, મિતવાર્ષિકો, દીર્ઘવાર્ષિકઃ ઇતિ ॥ પરિમાણમેષામુચ્યતે - (56) ચાતુર્માસિકૌ પૂર્વૌ । હૈમન્તિકો ગ્રીષ્મિકશ્ચ ॥ (57) માસં પરં । ઇતિ વાર્ષિકઃ ॥ (58) તતો અહોરાત્રહ્ ઇતિ । તતો વાર્ષિકાત્પરો મિતવાર્ષિકઃ એકો અહોરાત્રઃ ॥ (59) તદૂનં અન્ત્યો માસત્રયમ્ ઇતિ । તેનૈ કેન અહોરાત્રેણ ઊનં માસત્રયં, અન્ત્યઃ સમયો દીર્ઘવાર્ષિકઃ ॥ સમયવેદનાન્તરં ઉપસંપન્નમાત્રાય કર્મકારકો - (60) નિઃશ્રયાનારોચયેત્ ॥

પાંસુકૂલાદયસ્તે ચત્વારઃ ॥ (61) પતનીયાન્ ધર્માન્ । પારાજિકાન્ ॥ (62) શ્રમણકારકાંશ્ચ । આક્રુષ્ટેનન પ્રત્યાક્રોષ્ટવ્યમિત્યાદિકાન્ આરોચયેદિતિ વર્તતે ॥ (63) સંપન્નતાં સમ્યક્તયા ચ પ્રેપ્સિતસ્ય ઉદ્ગ્રાહ્ય શીલસામાન્યગતતા ઽરાગણે નિયુઞ્જીત ॥ પ્રકર્ષેણેપ્સિતં પ્રેપ્સિતં અભિપ્રેતમ્ । યસ્તે ભૂતપૂર્વ આશાસકઃ ઽકચ્ચિદહં લભેયઽ ઇત્યાદિ ઇદમસ્યાભિલષિતમ્ । તસ્ય સંપન્નતામુદ્ગ્રાહ્ય સત્ત્વં,એતર્હિ પ્રવ્રજિત-ઉપસમ્પન્નેત્યાદિના । સમ્યક્તા પુનઃ સમ્પન્નતાયાઃ પ્રતિરૂપેણોપાધ્યાયેન ઇત્યાદિના અભિહિતા । સંપન્નતામુદ્ગ્રાહ્ય કિં કર્ત્તવ્યમ્ ઇત્યાહ - શીલ સામાન્ય ગતતા-આરાગણે નિયુઞ્જીત ॥ યત્ર વર્ષશતોપસંપન્નેન ઇત્યાદિના શીલેન સામાન્યગતતા શીલસામાન્યગતતા । તસ્યા આરાગણં આરાધનમ્ ॥ (64) પાત્રિકસંબન્ધ-પ્રતિબિમ્બને નિયુઞ્જીત । ઇતિ સર્વત્ર અધિકૃતં વેદિતવ્યમ્ ॥ પાત્રિકસંબન્ધો માતાપિતૃસમ્બન્ધઃ, તસ્ય પ્રતિબિમ્બનં - અદ્યાગ્રેણ તે ઉપાધ્યાયસ્ય માતૃપિતૃ-સંજ્ઞેત્યાદિના । એવં તે સો ઽભ્યસ્તો ગૃહિસંબંધઃ પ્રતિબિમ્બયિતવ્યઃ ઇતિ ॥ (65) વિનીત-સંવાસતાયામ્ । અદ્યાગ્રેણ તે સગૌરવેણ ઇત્યાદિના ॥ (66) પ્રયોજનાનુષ્ઠાને ॥ અદ્યાગ્રેણ તે ઉદ્દેષ્ટવ્યમિત્યાદિના । (67) સંપત્યસ્યમાનતાં અસમાખ્યાતાં સમાત્તપરિજ્ઞાનસ્ય આચક્ષીત ॥ ઇમાનિ ચ ઇમાનિ તે મયા ઔદારિકૌદારિકૌ [ઇત્યે]વમાદિના, સંપ્રતિ અનાખ્યાતસ્ય સમાત્તસ્ય વૃત્તસ્ય ( વિન્સૂ 13 ) પરિજ્ઞામેવ સંપત્સ્યતે ઇતિ ॥ (68) આદરે નિયુઞ્જીત ॥ ઽએષત્વમુપસંપન્નઽ ઇતિ ગાથાભ્યાં ઽપ્રાસ્તદિકસ્યઽ ઇતિ અનયા ક્ષણસમ્પદો દૌર્લભ્યં દર્શયતિ, યસ્માત્ અસત્સ્વપિ અન્યેષુ અક્ષણેષુ, લબ્ધે ઽપિ પ્રાપ્યે ઽનુકમ્પકૈઃ દૃષ્ટિ સંપન્ને ચ મનુષ્યત્વે બહવો ઽત્ર અપરિશુદ્ધિસંખ્યા અન્તરાયા [વૈરૂ]પ્યં ચ । તસ્માત્ દુર્લભા એષા ॥ (69) સોપાયાખ્યાનં ચ સંપાદને ॥ સહોપાયાખ્યાનેન સોપાયાખ્યાનમ્, યદર્થં પ્રવ્રજ્યોપસંપત્ તત્સંપાદને નિયુઞ્જીત - ઉપસંપન્નસ્ત્વં આયુષ્મન્ અપ્રમાદેન સંપાદય ઇત્યનેન । તદ્યથા અનુપ્રાપ્તસ્ત્વં એતત્સ્થાનં, અભિરતિરિદાનીમત્ર કર્તવ્યા ઇતિ । સામીચ્યામ્ આદૌ ત્રિઃકરણં સંઘસંઘટિતાયાં અનુશિષ્ટૌ ચ નિષ[ણ્ણસ્યો]ત્કુટુકિકયા પુરતઃ ઇષ્ટકે પાર્ષ્ણિભ્યાં રહોનુશિષ્ટૌ ઉપસંપદિ સ્થિતસ્ય પાત્રં વામે પાણૌ પ્રતિષ્થાપ્ય, પ્રતિચ્છાદ્ય દક્ષિણેન પાણિના ઇત્યાદેઃ કર્મવસ્તુનિ વક્ષ્યમાણત્વાત્ ઇહ અનુપનિબન્ધઃ ॥ ઉપસંપદ્ વિધિઃ ॥
(ઇઇઇ) નિશ્રયગતમ્
(70) નાનવલોક્ય નિશ્રયમ્ નિશ્રિતકરણીયં કુર્યાત્ ॥ અપૃચ્છનં અનવલોકનમ્, અપૃષ્ત્વા ન કિઞ્ચિત્કુર્યાદિત્યર્થઃ ॥ કરણીયેષુ અવલોકનપ્રસક્તસ્ય કિંચિત્કરણીયસ્ય અપૃષ્ત્વા ઽપિ કરણમુક્તં ભગવતા, ઇત્યાહ - (71) મુક્ત્વા ઉચ્ચારપ્રસ્રાવં દન્તકાષ્ઠવિસર્જનં સોપવિચારવિહારચૈત્યાભિવન્દનમ્ ॥ યદ્ અન્તર્વ્યાપારસંખ્યેન કણ્ડનાદિના વ્યાપારેણ અભિવ્યાપ્યતે તચ્ચૈત્યાઙ્ગનમ્, સો ઽત્રોપવિચારો યુજ્યતે । સહ ઉપવિચારેણ સોપવિચારઃ, તત્ર ચૈત્યં, તસ્યાભિવંદનમ્ ॥ (72) એકાન્નપઞ્ચાશત્-વ્યામપર્યન્તાદ્વિહારતો ગમનમ્ ॥ મુક્ત્વા ઇત્યનુબન્ધઃ । એકાન્ન[પઞ્ચાશત્] ઇતિ ઽઆટઽ-સન્ધિઃ એકાન્નપઞ્ચાશત્-વ્યામસ્ય પર્યન્તાદ્યાવત્ ઇત્યર્થઃ ॥ યત્ર વિહારે ખાતકો વા પ્રાકારો વા અન્યો વા પરિવારો વિદ્યતે, તત્ર સ વિહારાન્ત ઇતિ અધ્યવસાનં યુજ્યતે । અનેકપ્રાકારાદિ-સદ્ભાવે સર્વબાહ્યઃ । તસ્માત્ તત્ર તસ્ય બાહ્યપાર્શ્વમસ્ય પ્રમાણસ્યાવધિઃ । યસ્તુ[નોપ]-વિચારઃ તત્ર વિહારભિત્તિરેવાવધિઃ । યદત્ર પરતઃ પૂર્વોક્તસ્યોપવિચારસ્ય સ્થાનં, ન તદ્ગતં ચૈત્યં અભિવન્દિતવ્યમ્, ઇત્યત્રોપતિષ્ઠતે ॥ પરિસર્પણભૂતસ્ય એતદનુજ્ઞાનમ્ ॥ અન્યચ્ચ, અતઃ ચૈત્યાભિવન્દનમિતિ તત્ર કિં પ્રતિપત્તવ્યમ્? - તદર્થ ન ગન્તવ્યમ્ અનાપૃષ્ટ્વા । પરિસર્પણાર્થં તુ ગતેન વન્દિતવ્યમિતિ ॥ દ્વિવિધમેતત્કરણીયમ્ - [આરમ્ભ]-ભૂતં અભિનમનભૂતં ચ । તત્ર યદારમ્ભભૂતં તસ્યૈવ પ્રતિષેધઃ, અભિનમનભૂતસ્ય તુ અપ્રતિષેધ્યત્વં વ્યવતિષ્ઠતે ॥ નાનાપૃચ્છ્ય આલપિતવ્યં, ન સંલપિતવ્યં, ન પ્રતિસંમોદિતવ્યં, ન પ્રતિવચનં દાતવ્યં, નોદકદિગ્ધેન પાણિના ધર્મિતેન પાદૌ વા મુખં વા હૃદયાદિકં વા અનુપરિમાર્ષ્ટવ્યં, નોદકેન હસ્તાદેઃ [પરિમાર્જનં(?) રજોવકીર્ણ]-વસ્રાદિ પ્રસ્ફોટયિતવ્યં ઇત્યાદેઃ ઇતિ હાસપદભૂતસ્ય વૃત્તસ્ય આપત્તેઃ ॥ ( વિન્સૂ 14 ) ઉપાનહ-દન્તકાષ્ઠ-પાઠઃ સ્વાધ્યાયોપસંહારાણાં કરણપ્રતીષ્ટોઃ તજ્જાતીયસ્ય ભિક્ષોરન્તિકાદિતિ વિશેષપરિગ્રહાત્ અભિપ્રેતમત્ર અભિનમનભૂતં ઇતિ ગમ્યતે । દુષ્ટો ઽત્ર પ્રવ્રજિતો જ્ઞાતઃ શંકિતો વા અનાપૃષ્ટો [અપરિત્યક્ત]વ્યો(?), નાન્યઃ । ન હિ પઠતિ, સ્વાધ્યાયં વા કુર્વતિ, ઉપસંહારસ્ય તદનુરૂપે કાલે કરણં ઇત્યાદેઃ કરણયીત્વેન પ્રજ્ઞાનમ્ । અભિનમનપ્રકારત્વેન હ્યેતસ્ય મનસિ નિલયનમ્ । દુષ્ટે તુ વિપક્ષાનુગતિત્વેન એતત્પ્રતિભાષામાણં આરમ્ભત્વેન ખ્યાતિમુપગચ્છતિ । તસ્માત્ યત્ર યત્નઃ કર્તવ્ય ઇત્યત્રાભિપ્રાયો દૃશ્યતે ॥ ઉદકપાનસ્ય અનાપૃચ્છાકરણં અનેન પ્રવિચારેણ કૃતં વેદિતવ્યમ્

॥ તદ્વિધં હ્યેતદ્ યદ્વિધં ધર્મિતસ્ય ગાત્રાણામુદકેન સંસ્પર્શનમ્ ॥ નિશ્રિતવૃત્તં ઉચ્યતે - (73) પાત્રચીવરકર્મણિ, ગ્લાનોપસ્થાને, કૌકૃત્યપ્રતિવિનોદને, પાપકદૃષ્ટિગતપ્રતિનિઃસર્ગે તીવ્રં ઔત્સુક્યમાપદ્યેત - અહો બત અહં કુર્યામ્ કારયેયં વા ઇતિ ॥ રઙ્ગકર્મ અપિ અત્ર કેચિત્ પઠન્તિ । તસ્ય ચીવરકર્મણો નાતિરેકાત્ ગ્રહણમ્ ॥ (74) સંઘે પ્રણિધાતુકામે - ઉત્ક્ષેપણીયાદિ-પ્રણિધિકર્મ કર્તુકામે સંઘે અહો બત સંઘો નિશ્રયસ્યેદં પ્રણિધિકર્મ ન કુર્યાત્ ॥ ઇતિ તીવ્રમૌત્સુક્યમાપદ્યતે, નિવર્તતે - યાવત્ આવૃહેત્ ઇતિ સર્વત્રૈતદનુષક્તં વેદિતવ્યમ્ ॥ (75) કૃતે અવસારયેત્ ॥ ઇતિ પ્રણિધિકર્મણિ કૃતે - અહો બત સંઘો ઽસ્ય અવસારયેત્ ઇતિ ॥ (76) પરિવા[સ]-મૂલપરિવાસમાનાપ્ય-મૂલમાનાપ્ય-આબર્હણાર્થિનિ નિશ્રયે અહો બત સંઘો અસ્ય અપ્રિવાસાદિચતુષ્કં દદ્યાત્, આબર્હણાર્થિનિ અહો બત આબૃહેત્ ઇતિ ॥ (77) સો ઽપ્યેતદસ્મૈ કુર્યાત્, ઉત્સૃજ્યાવલોકનમ્ ॥ સો ઽપિ નિશ્રયઃ । એતદ્ પાત્રચીવરકર્માદિ । અસ્મૈ નિશ્રિતાય કુર્યાત્ । ઉત્સૃજ્યાવલોકનં અવલોકનમેકં મુક્ત્વા ॥ (78) નોનદશવ[ર્ષઃ ઉપસંપદઃ ઉ]પાધ્યાયત્વ-નિઃશ્રયત્વ-અનિશ્રિતવાસાન્ કુર્યાત્ ॥ ઉપસંપદાય ઊનદશવર્ષઃ સ એતત્ ત્રયં ન કુર્યાત્ ॥ (79) અનૂન-દશવર્ષો ઽપિ ઉપસંપદા, નાસમન્વિતિઃ કેનચિદનન્તરેભ્યઃ સમાયોગેન ॥ યે ઽનન્તરં વક્ષ્યમાણાઃ પઞ્ચાઙ્ગિકાઃ સમાયોગાઃ તેભ્યઃ યેન કેનચિત્ એકેના ઽપિ સમન્વિતો યોગ્યો[ના ઽન્ય ઇ]તિ ભાવઃ । એવઞ્ચ યદુક્તં અપરૈરપિ પઞ્ચભિર્ધર્મૈઃ સમન્વાગતેન ઇત્યત્ર ન સમુચ્ચયો વિજ્ઞાતવ્યઃ એભિઃ ઇમૈશ્ચ અપરૈરિતિ । અપિ તુ એભિઃ તાવત્કર્તવ્યં ઇત્યુક્તમ્, ઇમૈરપિ અપરૈઃ ઇતિ વિકલ્પઃ ॥ કુત એતદ્? । અસંભવાત્ સર્વાસામાસાં પઞ્ચિકાનાં સાક્ષ્યસ્ય ॥ આદ્યાયાં તુ પઞ્ચિકાયાં દશવર્ષ[ત્વાઙ્ગ] ઉક્તે દશવર્ષો ભવત્યુપસંપદેતિ । તદેભિઃ દશવર્ષગ્રહણં આદૌ સર્વસ્ય ઉત્તરસ્ય એષ વિષયપરિગ્રહ ઇતિ ખ્યાપનાર્થમ્ । સ્થિતાર્થત્વં વિનયે, દશવર્ષત્વે સતિ ઉપાધ્યાકરણાદૌ કારણં । વિશેષભૂતત્વં શેષસ્ય તત્રા ઽસ્તિ ચેત્ સવિશેષત્વં ઉત્તમકલ્પઃ । ન ચેત્ એતન્માત્રકમપિ અત્રાવલમ્બિ[તવ્યમ્ । યથા] શૈક્ષત્વાદેઃ વિશેષસ્ય લઙ્ઘ્યત્વમ્ એવમસ્યાપિ દશવર્ષત્વે સતિ વિનયે સ્થિતાર્થત્વસ્યેતિ । તે ઇદાનીં સમાયોગાં ( વિન્સૂ 15 ) ઉચ્યન્તે । (80)
ગ્લાનોપસ્થાન-કૌકૃત્યપ્રતિવિનોદન-પાપકદૃષ્ટિગતપ્રતિનિઃસર્ગ-અનભિરતિસ્થાનપ્રમીલનાનાં કરણકારણે સામર્થ્યમ્ ॥ કૌકૃત્યપ્રતિવિનોદનકરણસામર્થ્યગ્રહણેન [વિનયે સ્થિતાર્થ-]ત્વસ્ય પ્રતિપાદનમ્ । દૃષ્ટિગતપ્રતિનિઃસર્ગગ્રહણેન ધર્મસ્થિતૌ કુશલત્વસ્ય । અનભિરતિસ્થિતિપ્રમીલનગ્રહણેન અપયુજ્યત્વસ્ય આદેયવાક્યત્વસ્ય વા ॥ ના ઽત્ર કારણગ્રહણેન અશક્તેના ઽપિ કરણં કૃતં મન્તવ્યમ્ । અપિ તુ વિનેયવશાત્ ગમ્યત્વે સતિ, પરપ્રવર્તનાયાં વ્યાપારગમને સામર્થ્યસ્ય ઉપગૃહીતત્વમ્ । એવઞ્ચ અત્ર ભવતિ અનતિલઙ્ઘ્યસ્ય કારણસ્ય વિનયે સ્થિતાર્થત્વસ્ય અલઙ્ઘનમ્ ॥ (81) પ્રાક્શૈક્ષત્વાત્ અપઞ્ચકે સ-શીલવત્તા બાહુશ્રુત્યમ્ ॥ શૈક્ષત્વં અશૈક્ષતા ઇત્યતઃ પ્રાક્ યત્સહોક્તં પઞ્ચકં ન ભવતિ, તદ્યથા - શ્રદ્ધાશીલાદિસમાયોગાભ્યામન્યે સમાયોગાઃ તદ્ શીલવત્તયા ઽપિ બાહુશ્રુત્યેન ચ સહિતં વેદિતવ્યમ્ । સહ શીલવત્તા-બાહુશ્રુત્યાભ્યાં શીલવત્તા-બાહુશ્રુત્યં પઞ્ચકમ્ । શીલવત્તા અત્ર દુઃશીલેન સાર્ધં સંવાસસ્યૈવ અયોગાત્ પ્રતિવિશિષ્ટા, યથા કલ્યાણો ઽયમ્ ઇતિ મન્યન્તે [સા] ઽસ્ય વેદિતવ્યા ॥ બાહુશ્રુત્યં પુનઃ યસ્મિન્ સમાયોગે પિટકાનાં ગ્રહણં વિદ્યતે, તત્ર તદ્વિપક્ષભૂતાનાં પરપ્રવાદાનાં, વસ્તુ-પદ-વાક્યાદ્યઙ્ગાનાં, છન્દોવિચિત્યાદેઃ, ઇતિહાસવૃત્તકાનાં વા અભિજ્ઞત્વં યત્ર ન વિદ્યતે તત્ર પિટકાનાં ગ્રહણં બોદ્ધવ્યમ્ ॥ (82) પિટકાભિજ્ઞત્વમ્ ॥ સૂત્ર-વિનય-માતૃકાભિજ્ઞત્વં, શીલવત્તા બાહુશ્રુત્યં ચ પ્રક્ષિપ્ય પઞ્ચકમ્ । વિનયે ઉક્તમ્ - ઽસૂત્રધરો, વિનયધરો, માતૃકાધરઃ; સૂત્રવ્યક્તો, વિનયસ્ય વ્યક્તો, માતૃકાયાઃ વ્યક્તઃ, સૂત્રકુશલો, વિનયકુશલો, માતૃકાકુશલઃ, સૂત્રકોવિદો, વિન[ય]કોવિદો, માતૃકાકોવિદઃઽ ઇતિ । તત્ર ઉદ્ગૃહીતસ્યા વિસ્મૃતિઃ સૂત્રાદિધારણમ્, પિટકત્રયે ચેદમ્ ॥ એકત્ર ગતસ્ય ઇતરત્રદર્શનાત્ સાંકર્યેણ અવસ્થિતમ્ । તથાવસ્થિતસ્યાસ્ય વિવેકેન પરિચ્છેદસામર્થ્યં ઇદં કૌશલમ્ । યુક્ત્યાગમાભ્યાં સૂત્રાદિયોજનં કોવિદત્વમ્ ॥ તથા યોજિતેન યત્પરપ્રતિપાદનસામર્થ્યમ્ એતદ્ વ્યક્તત્વમ્ ॥ સહાવિસ્મૃત્યા સર્વમેતદ્ અભિજ્ઞત્વમિતિ સામાન્યેન અભિજ્ઞાવચનેનોક્તમ્ ॥ (83) ગ્રાહેણ એષાં પ્રતિબલત્વમ્ ॥ પિટકાનાં નાનભિજ્ઞઃ તેષુ તદ્-ગ્રાહણે પ્રતિબલો ભવતિ, તસ્માત્ વિશેષસ્યૈતદ્ પિટકાભિજ્ઞવચનં વેદિતવ્યમ્

॥ (84) અધિશીલચિત્તપ્રજ્ઞા શિક્ષત્તા ॥ શિક્ષદ્ભાવઃ શિક્ષત્તા, દ્વંદ્વૈકવદ્ભાવઃ ॥ અધિશીલગ્રહણેન સર્વસ્ય વિનયવૃત્તસ્ય ગ્રહણમ્, અધિચિત્તગ્રહણેન [ધ્યાનાનામ્], અધિપ્રજ્ઞગ્રહણેન સત્યદર્શનાભ્યાસસ્ય ॥ (85) પ્રતિબલત્વં વા શિક્ષણાયામ્ ॥ અધિશીલાદાવિતિ સંપ્રત્યયોત્પાદનાર્થં વા-શબ્દઃ કૃતઃ, ન વિકલ્પાર્થમ્ । નાશિક્ષિતઃ અધિશીલાદૌ તચ્છિક્ષણે પ્રતિબલો ભવતિ । વિશેષસ્યૈવ એતદ્ ઽશિક્ષાઽ ઇતિ વચનં ઇતિ વેદિતવ્યમ્ ॥ (86) એવં અધ્યાચારવિનયં પ્રાતિમોક્ષમ્, ઇતિ । એવં ઇતિ અનેન શિક્ષત્તા, પ્રતિબલત્વં વા શિક્ષણાયાં ઇત્યસ્ય ( વિન્સૂ 16 ) પરામર્શઃ ॥ તતશ્ચ દ્વાવેતૌ સમાયોગૌ ભવતઃ । તત્ર અધ્યાચારઃ આસમુદાચારિકમ્, વિનયઃ શેષભૂતમ્ । પ્રાતિમોક્ષશિક્ષણાઃ વસ્તુવિધયશ્ચ સપરિકરાઃ પ્રાતિમોક્ષઃ તદાખ્યઃ । તત્ર પર્યાપન્નાનિ શિક્ષાપદાનિ ॥ (87) શ્રદ્ધા-શીલ-શ્રુત-ત્યાગ-પ્રજ્ઞાસંપન્નત્વમ્ ॥ શીલગ્રહણેનાત્ર વિનયસ્ય ગ્રહણમ્ ॥ (88) શીલ-સમાધિ-પ્રજ્ઞા-વિમુક્તિ-તજ્જ્ઞાન દર્શનૈઃ ॥ સંપન્નત્વમિત્યનુબન્ધઃ । શીલસંપન્નગ્રહણેન અત્ર વિનયખ્યાક્ષિપ્તત્વં, નાન્યથા, ભિક્ષોઃશીલ-સંપત્તેઃ સંભવઃ ઇતિ । તજ્જ્ઞાને ઇતિ તચ્છબ્દેન વિમુક્તેઃ પરામર્શઃ, વિભુક્તિજ્ઞાનદર્શનમિતિ ॥ (89) સારબ્ધવીર્યત્વપ્રાજ્ઞત્વં ચ ॥ પ્રાક્શૈક્ષત્વાચ્છીલવત્તાબાહુશ્રુત્યં ઇત્યસ્ય ચ-શબ્દાત્પ્રત્યુપસ્થાનમ્ । ઇત ઊર્ધ્વં પ્રાક્શૈક્ષત્વાત્ યત્સહોક્તં પઞ્ચકં ન ભવતિ તદારબ્ધં-વીર્યત્વપ્રાજ્ઞત્વાભ્યાં ચ સહોક્તં વેદિતવ્યમ્ । શીલવત્તાબાહુશ્રુત્યાભ્યાં ચ ત્રીણ્યત્ર એકકાન્યુક્તાનિ - (90-92) સ્મૃતિમત્વમ્ ॥ પ્રતિસંલીનત્વમ્ ॥ સમાહિતત્વમ્ । ઇતિ ॥ તેષાં એતચ્ચતુષ્ક-પૂરણમ્-શીલવાન્ ભવતિ બહુશ્રુતઃ, આરબ્ધવીર્યઃ, પ્રાજ્ઞઃ, સ્મૃતિમાન્ । પુનરેતચ્ચતુષ્કમુક્ત્વા પ્રતિસંલીનશ્ચ ભવતીતિ વક્તવ્યમ્ । પુનઃ સમાહિત ઇતિ ॥ (93) શૈક્ષત્વમિતિ । શૈક્ષેણ શીલસ્કન્ધેન સમન્વાગતો ભવતિ । શૈક્ષેણ સમાધિ-પ્રજ્ઞા-વિમુક્તિ-વિમુક્તેઃ જ્ઞાનદર્શનસ્કન્ધેન ઇત્યસ્ય એષા સંગ્રહઃ ॥ (94) અશૈક્ષતા ઇતિ ॥ અશૈક્ષેણ શીલસ્કન્ધેન ઇત્યાદેઃ યદ્ અનયોઃ ધર્મતા-વિનિયતં વૃત્તં તત્ર યત્સાધ્વસાધુતાપરિજ્ઞાનં,
તદ્ તાવત્ અનયોઃ આધિગમિકમેવ । યદાપત્તિવ્યવસ્થાપરિજ્ઞાનં [યચ્ચ શિષ્ટસ્ય] વિનયવિધેઃ, તત્રાપ્યેતૌ દશવર્ષાદિત્વાત્ સ્વાતન્ત્ર્યે વ્યવસ્થિતૌ નિયતં કૃતપ્રયત્નૌ ઇતિ ન અત્ર અનતિલઙ્ધ્યકારણા[દ્] અતિલંઘનં કૃતં વેદિતવ્યમ્ ॥ (95) ઉત્પત્તિ-પ્રજ્ઞપ્તિ-અનુપ્રજ્ઞપ્તિઃ-પ્રતિક્ષેપ-અભ્યનુજ્ઞા-ભિજ્ઞત્વમ્ ॥ અત એતદ્ ઉત્પન્નમિતિ શિક્ષપદોત્પત્તિનિદાને અસ્યોત્પત્તિશબ્દેના-ભિધાનમ્ । શિક્ષાપદવ્યવસ્થાપનં પ્રજ્ઞપ્તિઃ । પ્રજ્ઞપ્તિગ્રઃઅણેન ઇયતા અન્તિકે ચ સ્થૂલાત્યયો દેશયિતવ્યઃ ઇત્યાદેઃ ગ્રહણમ્ । ઇદમત્ર પુનઃ પ્રતિક્ષિપ્તં અભ્યનુજ્ઞાતં ચેતિ અનુપ્રજ્ઞપ્તિઃ । તદ્યથા - ઉપાનદભ્યનુજ્ઞાનેન સણસણાપત્તિઃ ઇત્યાદેઃ વિશેષસ્ય પ્રતિષેધઃ । અકાલભોજનપ્રતિક્ષેપે ચ ગ્લાનસ્ય વૈદ્યવચનાદભ્યનુજ્ઞાનમ્ । અત્યન્તમિદં ન કર્તવ્યમિતિ હિ વિધાનં પ્રતિક્ષેપઃ । તદ્યથા - તૃણાગ્રેણાપિ મદ્યસ્યાપાનં અબ્રહ્મચર્યાદિ ચ । અભ્યનુજ્ઞા પુનઃ યસ્ય કરણીયસ્ય અકરણે વા ના ઽસ્તિ દોષઃ કામચારો ઽત્ર પ્રવૃત્તૌ । તદ્યથા - પરવાદિનિગ્રહાર્થં બહિઃશાસ્ત્રાણિ અધ્યેયાનીત્યાદિ । અત્ર અકરણે કરણે [ચ] ન કશ્ચિદાપત્તિદોષઃ । એતાવચ્ચ કરણીયાકરણીયપરિજ્ઞાનં પ્રતિવિનયે શેયમ્ । તદે તદ્ અવિનયાભિજ્ઞત્વં અધિકં પઞ્ચકેન ખ્યાપિતં વેદિતવ્યં, આપત્ત્યાદિપઞ્ચકેન ચ ॥ (96) આન્તરાયિક-અનાન્તરાયિકાભિજ્ઞત્વં આખ્યાપિતા ઽનશાસકત્વં (ચ) ॥ આન્તરાયિક-અનાન્તરાયિક-અભિજ્ઞત્વં ચ આખ્યાપિતા ચ અનુશાસકત્વં ( વિન્સૂ 17 ) ચેતિ વિગ્રહઃ । અકરણીયં યદ્વિનયે તદ્ આન્તરાયિકં, કરણીયં યત્તદ્ અનાન્તરાયિકં, તયોઃ અભિજ્ઞ-ત્વં વિનયે સ્થિતાર્થત્વસ્ય એતદ્-દ્વયં ઉદ્ભાવકમ્ । આખ્યાપિતા પુનઃ વક્તું બોધયિતું વા અસ્યૈતદ્-દ્વયસ્ય કૌશલભૂતં સામર્થ્યં અનાલસ્યં વા । અનુશાસકત્વં વ્યાતિક્રમે સંસ્થાપનાનુરૂપં વક્તૃત્વં, આલસ્યે ચ અવર્તનાનુરૂપં આચક્ષકો ભવતિ, અનુશાસક ઇત્યસ્યૈ[વ] પાઠસ્યાર્થ ઉક્તઃ ॥ કેચિદનયોઃ સ્થાને ઽઅવવદતિઽ ઽઅનુશાસ્તિઽ ઇતિ પઠન્તિ । તત્ર અનુશાસ્તિ ઇતિ તુલ્યં અનુશાસકો ભવતીતિ - અનેન । અવવદતીતિ મનસિકારાર્થં ય ઉપદેશઃ તસ્યાનેન અભિધાનમ્ ॥ એતદર્થં પ્રવ્રજ્યા । તસ્માદેષો ઽત્ર વિશેષતો અર્હતિ, પર્ષત્સંગ્રહં ઇતિ વા અસ્યોપસંગ્રહઃ ॥ (97) સહ ગ્રહણપ્રતિબલત્વેન નિશ્રયસ્યોપનિશ્રયસ્ય વા ॥ ગ્રાહણે પ્રતિબલત્વં ગ્રાહણ અતિબલત્વં, સહ અનેન ગ્રાહણપ્રતિબલત્વેનૈત દાન્તરાયિકા

ઽભિજ્ઞત્વાદિપઞ્ચકમ્ । દ્વાવેતૌ સમાયોગૌ, એકો નિશ્રયગતં અત્ર ચતુષ્કે પ્રક્ષિપ્ય, અપરઃ ઉપનિશ્રયગતં ઇતિ પ્રતિપાદનાર્થં વા શબ્દઃ । ઉપાધ્યાયે અન્યત્ર પ્રક્રામતિ, નિશ્રયગ્રાહણે પ્રતિબલત્વમુપયુજ્યતે । ઉપાધ્યાયે અન્યત્ર વા નિશ્રયે તાવત્કાલિકાભિપ્રાયેણ પ્રક્રામતિ તિષ્ઠતિ ચ કસ્યચિ જ્જનસ્ય વશાત્ ઉપનિશ્રયગ્રાહણે (પ્રતિબલત્વં) ઉપયુજ્યતે ॥ (98) આપત્તિ-અનાપત્તિ-ગુરુલઘુતાભિજ્ઞત્વ-પ્રવૃત્તપ્રાતિમોક્ષવિસ્તરત્વમ્ ॥ તત્ર આપત્યનાપત્તિ-અભિજ્ઞત્વસ્ય કરણીય(-અકરણીય-)વિનિયોગે નિશ્રિત-પ્રત્યુપયોગઃ, ગુરુલઘુતાભિજ્ઞત્વસ્ય સ્થૂલાત્યયદેશનાયામ્ । પ્રવૃત્તપ્રાતિમોક્ષવિસ્તરત્વેન વિનયે અધિષ્ઠિતાર્થત્વં દર્શિતમ્ । [ત]ચ્ચાનેન વિસ્તરશબ્દેન વિનયસ્ય ગૃહીતત્વમ્ । ન ચ મન્તવ્યઃ પ્રાતિમોક્ષવિસ્તરશબ્દો ન વિભઙ્ગાત્-શિષ્ટસ્ય વસ્તુક્ષુદ્રકાદેઃ પ્રતિપાદકઃ ઇતિ । સર્વસ્યાસ્ય પ્રાતિમોક્ષવિસ્તરભૂતત્વાત્ । સર્વસ્ય આદ્યાદપિ પ્રાતિમોક્ષાદુત્થાનમ્ । ઽયઃ પુનઃ ભિક્ષુ-ભિક્શુણીભિઃ સાર્ધંઽ ઇત્યતઃ પ્રવ્રજ્યાવસ્તુનઃ (ઉત્થાનમ્) । ઽપોષધં આયુષ્મન્તઽ ઇતિ [પોષધવ]સ્તુનઃ, ઽપોષધવિશેષઃ પ્રવારણા ઊનવર્ષકાઃ" ઇતિ વાર્ષિકવસ્તુનઃ । અત એવ પ્રવારણાવસ્તુનો વર્ષાવાસાભિસંબંધેન વ્યવસ્થાપનાત્ । ઽઉદ્ધૃતે કઠિન" ઇતિ કઠિનવસ્તુનઃ, "નિષ્ઠિતચીવરેણ ભિક્ષુણા" ઇતિ ચીવરવસ્તુનઃ । ઽચીવરપક્ષં ચર્મ-ભૈષજ્યપક્ષં ચેતિઽ તદુત્થાનકારણાદેવ ચર્મવસ્તુનઃ, ઽયાનિ તાનિ ભગવતા ગ્લાના[નાં ભિક્ષૂણાં ભૈષજ્યાનિ અમ્યનુજ્ઞાતાનિઽ ઇતિ ભૈષજ્યવસ્તુનઃ । ઽઅનાગતાનાં આયુષ્મતાં ચ છન્દં ચ પરિશુદ્ધિં ચ આરોચયત, મા સમગ્રસ્ય સંઘસ્ય ભેદય પરાક્રમતઽ ઇત્યાદેઃ કૌશામ્બિકવસ્તુનઃ સંઘભેદવસ્તુનશ્ચ । અતશ્ચ પ્રવ્રજ્યાદિકર્મ-સંસૂચકાત્ અલાભશ્ચ, ઇહાપિ તેનેત્યાદેશ્ચ કર્મવસ્તુનઃ । સંક્રામં તેન ભિક્ષુણા સંઘે પરિવસ્તવ્યમ્ ઇતિ [આદિના પાણ્ડુલોહિતવસ્તુનઃ । અકામત્વેન કર્માદિના પરિવાસવસ્તુનઃ । ( વિન્સૂ 18 ) યદ્ આપત્તિવ્યવસ્થાનસ્ય પશ્ચાત્ કરણદેશના સંઘાવશેષપ્રતિદેશના ચ, તસ્માત્ પોષધસ્થાપનવસ્તુનઃ । ઽભિક્ષૂણાં મહાવિહારઽ ઇત્યનેન શયનાસનવસ્તુનઃ । અધિકરણસામર્થ્યપ્રદર્શનાર્થ અપિ આપત્તિપોષધવ્યવસ્થાપનાત્ અધિકરણવસ્તુનઃ । વચનાઙ્ગભૂતં તજ્જાતીય-અન્યચ્છીલા (ચારો ઇતિ) દ્વિવિધત્વેન પ્રાતિમોક્ષઃ વસ્તૂનાં શેષશ્ચ । ક્ષુદ્રકાણાં માતૃકાગતવસ્તૂનાં ચ ઉક્તિઃ ઇત્યાદીનાં નિર્દેશઃ પૃચ્છા । ચર્યાનિર્દેશસ્તુ પૃચ્છા-વિનીતકરણાનિ
। ચર્મવસ્ત્વાદયઃ દારકેષુ । તથાહિ એતદનવશિષ્ટં પ્રાતિમોક્ષવિસ્તરત્વં ન ભવતિ । વિભઙ્ગમાત્રેણ પ્રવૃત્તે પ્રવ્રજ્યાદિકરણં ન ભવતિ, એવં કરણીયત્વેષ્વપિ એતન્માત્રપ્રદર્શનત્વાત્ ॥ (99) વૃદ્ધાભાવે નવકં નિશ્રયેત્ ॥ યદિ વૃદ્ધઃ યેન કેના ઽપિ પ્રતિરૂપકેન પઞ્ચકેન સમન્વાગતઃ ન સ્યાત્, તદા ઽયં વિધિઃ - ભદન્તઃ ભિક્ષુઃ ઉપસંપદઃ ઊનષષ્તિવર્ષઃ, અનેન પ્રાતિમોક્ષસૂત્રં વિસ્તરેણ ઉદ્ગૃહ્ય પઠિત્વા (ધારિતં) ન ભવતિ તેન, અન્યત્ર પ્રક્રમિતં વા તેન, ઉપાલિ, અન્યનિશ્રયેણ ભવિતવ્યમ્ ઇતિ ઉક્તમ્ । અત્ર ષષ્ટિવર્ષઃ અસ્વતંત્રઃ (=નિશ્રિતઃ) અપિ બાહુશ્રુત્યસ્ય વિશેષાભાવાત્ ઽવૃધાભાવેઽ ઇત્યાદિ ઉક્તમ્ । (100) સામીચિં કેવલં સ્થાપયિત્વા । ઇત્યસ્મિન્ વન્દના ન શીલવ્રતે પર્યાંપન્ના, અન્યત્ર વૃદ્ધસ્ય નિશ્રિતેન નવકેન (સહ) અનુસંવાસયિતવ્યઃ ઇત્યભિપ્રાયઃ ॥ (101) ચરેત્ અનિશ્રિતઃ પઞ્ચવર્ષઃ પશ્ચિમસમાયોગેન સમન્વિતઃ જનપદચારિકામ્ ॥ આપત્તિ-અનાપત્તિ-ઇત્યાદિઃ પશ્ચિમસમાયોગઃ, તેન ચ સમન્વિતઃ પઞ્ચવર્ષઃ અનિશ્રિતઃ જનપદચારિકાં ચરેત્ ॥ (102) નાન્યથા ત્રૈવિદ્યો ઽપિ ॥ પઞ્ચધર્મૈઃ સમન્વાગતઃ, ઊનપઞ્ચવર્ષો ઽપિ, યતો માર્ગાત્ વિનયભ્રષ્ટો ઽપિ તતો પઞ્ચવર્ષશીલભાવ-સમાયોગાત્ દુઃખવિપરિણતો ભવતિ । અપરિપૂર્ણવર્ષો ન ભવતિ ઇત્યત્ર અભિસંધિઃ દૃષ્ટઃ । ઽત્રૈવિદ્યૌ ઽપિઽ ઇતિ । નિશ્રયે નિશ્રિતાર્થં કરણીયાકરણીયપરિજ્ઞાનં દ્વિવિધં ચ પરિવિનીતમ્ । તત્ર યદ્યપિ અસ્ય ધર્મતા અભિજ્ઞાનત્વાત્, પૂર્વનિવાસજ્ઞાનત્વેન પ્રવૃત્તિ-દર્શનત્વાત્, દુષ્કર-અલ્પસંવિત્પ્રતિસેવનયા આગતસંપદા ચ કરણીયાકરણીયેસુ પરિજ્ઞાનં સિદ્ધં ભવતિ । એવં પરિવિનેયાર્થં નિશ્રયં નિશ્રયેત્ । યદર્થેંન દુઃખવ્યવહારવિનયત્વે પૂર્વાત્મ-સહિતભાવસ્ય સ્વભાવપરિહારાત્ । અર્હતાં પૂર્વસ્વભાવપરિહારઃ શ્રૂયતે । કશ્ચિદર્હન્ પૂજાક્ષેત્રઃ, પૂજાક્ષેત્રેભ્યઃ સંતીર્ણઃ, આયુષ્માન્ ( વિન્સૂ 19 ) પિલિન્દવત્સઃ ચ ગઙ્ગાદેવ્યૈ ઽવૃષલીઽર્તિ ચોદિતવાન્ ઇત્યાદિ । અન્યચ્ચ, વિનયપરિજ્ઞાનં કથમપિ ન કૃતં ભવતિ, દુષ્કરત્વાત્ । સ્થૂલકુમાર્યોઃ સાર્ધં એકભૂમૌ અનવસ્થાનવત્ ઉદ્યમેષુ ચ અન્તરાયબાહુલ્યાત્ । યતઃ પ્રકરણમિદં
વિવિધં ભવતિ ॥] (યદુત) ચેત્ ભદન્ત ત્રૈવિદ્યઃ ત્રિવર્ષ-ત્રિમલપ્રહીણઃ, સ ચ પઞ્ચભિર્ધર્મૈઃ સમન્વાગતઃ [ન] સ્યાત્, તેના ઽપિ અનિશ્રિતેન જનપદચારિકા ચરિતવ્યા? નોપાલિન્ ઇત્યુક્તમ્ ॥ રક્ષ્યં ચાનેન વિનયગતં, દૂરેણ દૂરં અપસારયતુ એનં પરિહૃતતાસંપત્ત્યર્થમ્ । યદધ્યાચારાત્ પરેષાં અપ્રસાદઃ સ્યાત્ તત્પરિહારાર્થમ્ । શિક્ષસુ કૃતાર્થો ઽપિ અત્રાદરવાન્, ગૌરવોત્પાદનાર્થમ્ । [શાસ]નસ્થિત્યર્થં ચ પ્રસિદ્ધતાદ્યતિક્રમો ગચ્છતિ । કેનચિદતિક્રમે સતિ ઇતિ ધ્વંસો ઽન્યથા શાસનસ્ય સંપદ્યતે । તસ્માત્, યથૈવ અન્યસ્ય અત્ર અનનુજ્ઞાનં તથૈવ ત્રિવિદ્યસ્ય ॥ નિશ્રયગતમ્ ॥
(ઇવ્) સંગ્રાહ્યગતમ્

(103) મા ઽસિ તીર્થ્યઃ ઇતિ પ્રવ્રજ્યાર્થં ઉપસંક્રાન્તં પૃચ્છેત્, ઉપસંપાદકાશ્ચ ॥ પૃચ્છેત્ ઇત્યુપાધ્યાયઃ । પૃચ્છેયુઃ ઇતિ પરિણાતસ્ય ઉપસં[પાદકા ઇ]ત્યનેન સંબંધઃ । ઉપસંપાદકૈરેવ સ પ્રશ્નઃ યો રહોનુશાસકેન, તન્નિયુક્તત્વાત્તસ્ય ॥ (104) ન-અનારાધિતચિત્તં, ઉત્સૃજ્ય શાક્યં આગ્નેયં ચ જટિલં, તીર્થ્યં પ્રવ્રાજયેયુઃ ઉપસંપાદયેયુર્વા ॥ શાક્યાગ્નેયજાત્યોઃ નૂનં કિઞ્ચિદાશયસભાગ્યં લક્ષિતમ્ - ઽનિયતં અનયોઃ પ્રતિપત્તૌ સત્યાં ભા[વતઃ પ્રતિ-]પત્તિઃ ન કૃતકેનઽ ઇતિ ॥ યતઃ એતદનુજ્ઞાતમિતિ પ્રતિપત્તવ્યમ્ - યચ્ચ ઉક્તં - ઽદદામ્યહં જ્ઞાતીનાં જ્ઞાતિપરિહારમ્ઽઇતિ, તત્ર જ્ઞાતિત્વં અનનુપશ્યતાં એષાં ભવતઃ પ્રતિપત્તિઃ ભવિષ્યતીતિ ભગવતા ઽવબુદ્ધમ્, તતો જ્ઞાતિનિમિત્તં-પરિહારો દત્ત ઇતિ ઉક્તમિતિ । આગ્નેયો ઽત્ર પ્રવૃત્તઃ અગ્નિપરિચરણકર્મણિ ભાવતઃ, તદાશય[-પરિશુદ્ધૌ વર્ત-]માનો ગૃહીત ઇતિ વેદિતવ્યમ્, તદ્ભૂતસ્ય આશયવિપત્તેઃ અસંભાવ્યત્વાત્ ॥ કૃત્ એતદ્ તીર્થ્ય-અનારાધિતાદિ-તીર્થ્યાન્ત-વર્જં[ન]મ્ ઇતિ શબ્દાત્ પૂર્વતીર્થ્યશબ્દં વર્જયિત્વા, ઽઅનારાધિતચિત્તંઽ ઉત્સૃજ્ય ઽશાક્યં આગ્નેયં ચ જટિલં તીર્થ્યંઽ ઇત્યેતચ્ચ અનારાધિતશબ્દાદિ-તીર્થ્યશબ્દાન્તં વર્જયિત્વા યદેતદ્ ઽમા ઽસિઽ ઇત્યાદ્યુ[ક્તં ત]ત્કૃત્-સંજ્ઞં વેદિતવ્યમ્ । યત્ર ઽકૃત્ઽ ઇત્યુચ્યતે તત્ર ઽમા ઽસિઽ ઇતિ પ્રવ્રજ્યાર્થમુપસંક્રાન્તં પૃચ્છેત્, ઉપસંપાદકાશ્ચ ન પ્રવ્રાજયેયુઃ ઉપસંપાદયેયુર્વાઽ ઇતિ ઉચ્ચારિતં પ્રતિપત્તવ્યમ્ ॥ કૃત્-પ્રદેશા ઇતિ ઊર્ધ્વં અત્રૈવ પ્રવ્રજ્યાવસ્તુનિ ક્ષુદ્રકેષુ ચ એતદ્ગતેસુ । કિયતા તીર્થ્યઃ આરાધિતચિત્તો વક્તવ્યઃ ઇતિ નિર્જ્ઞાનાર્થં આહ - (105) રત્નાનાં વર્ણસ્ય તીર્થ્યાનામવર્ણસ્ય ભૂતસ્ય ઉક્તૌ અકુપ્યત્વં આરાધિતચિત્તતા ॥ ન કુપ્યતીતિ અકુપ્યમ્, અકુપ્યદ્ભાવો ઽકુપ્યત્વમ્ ॥ ( વિન્સૂ 20 ) (106) તદર્થ અતદ્વન્તમેનં કૃતોપાસકતાન્તં ચતુરો માસાન્ પરિવાસયેત્ સંઘો દત્વા [પરિવાસં કર્મણા ॥ ઽતદર્થમિતિઽ આરાધિતચિત્તતાર્થં, તચ્ચ અતદ્વન્તં ઇતિ અન્(?) આરાધિતચિત્તવન્તમ્ । ઽતદ્ઽ ઇતિ તીર્થ્યમ્ । કૃતોપાસકતાન્તં ઇતિ ઉપાસકતાન્તવિધિં કૃત્વા ઉપાસકતાન્તઃ । એવં તત્ર જ્ઞપ્તિચતુર્થેન કર્મણા સંઘઃ ચતુરો માસાન્ પરિવાસં દત્ત્વા પરિવાસયેત્ ॥ પરિવાસદાને (107) સંઘાત્ તસ્ય ભક્તમ્ ॥ (108) ઉપાધ્યાયાત્ ચીવરમ્ ॥ (109) કર્તૃત્વં કર્માદાનસ્ય (110) પરિપૂર્ણ]પઞ્ચદશવર્ષો ઽસિ ઇતિ પ્રવ્રજ્યાર્થ ઉપસંક્રાન્તં પૃચ્છેત્ ॥ ઉપાધ્યાયઃ ॥ (111) નોનં અસમર્થં કાકોડ્ડાયને, સમર્થ વા સપ્તવર્ષં પ્રવ્રાજયેયુઃ ॥ દ્વાવેતૌ ન પ્રવ્રાજ્યૌ - અસમર્થશ્ચ પઞ્ચદશવર્ષત્વાદૂનઃ સમર્થશ્ચ સપ્તવર્ષત્વાત્ । ન પ્રવ્રાજયેયુઃ ઇતિ બહુવચનં કિમર્થમ્ । આરોચકેન અયં અશુદ્ધ ઇતિ જ્ઞાત્વા ન આરોચયિતવ્યમ્, સંઘે[ન] ન અનુજ્ઞાતવ્યમ્,
શ્રામણેરત્વોપનાયિના શ્રામણેરત્વં નોપનેતવ્યમ્ ઇતિ ઉપસંગ્રહાર્થમ્ ॥ (112) ન એકત ઊર્ધ્વૈ શ્રમણોદ્દેશમુપસ્થાપયેત્ ॥ દ્વિતીયશ્રમણોદ્દેશાનુપસ્થાપને દ્વિતીયસ્યાપ્રવ્રાજનમપિ આપન્નં તદપવાદાર્થમ્ આહ - (113) અરુચિશ્ચેત્ અનકધ્યં પ્રવ્રજ્યાયાં, પ્રવ્રજ્યાતિરિક્તં ઉપસંપાદયેત્ ॥ દ્વયોઃ પ્રવ્રજ્યાર્થં એકત્ર આવાભ્યાં પ્રવ્રજિતવ્યમ્ - ઇત્યેવં નિશ્ચિત્ય આગતયોઃ યદિ અનૈકધ્યં પૃથક્પ્રવ્રજ્યાયાં અરુચિઃ, તતઃ ઉભૌ પ્રવ્રાજ્ય એકસ્માદતિરિચ્યમાનઃ ઉપસંપાદ્યઃ ॥ (114) ઊનશ્ચેત્ અન્યસ્મ ઉપનિશ્રિત્યર્થં અર્પયેત્ ॥ વિંશતિવર્ષત્વાદ્યદિ ઊનઃ તતો અન્યસ્મૈ ભિક્ષવે ઉપનિશ્રયાર્થં અર્પયિતવ્યઃ ॥ યસ્ય ઉપનિશ્રયાર્થં અર્પિતઃ - (115) નાસૌ તમાચ્છિન્દ્યાત્ ॥ યેન અર્પિતઃ સ એનં (116) ઉપસંપાદયેત્ । અપ્રયચ્છતો બલાત્* અનાદાય ॥ યતઃ કલ્પાર્થં પરસ્ય ઉપનિશ્રયેણ દાનં, ન સમર્પિતકતયા, તસ્માત્* અ[ના]ચ્છેદઃ ॥ (117) કૃત્* દાસઃ ॥ કૃદિત્યનયા સંજ્ઞયા ઽમા ઽસિઽ ઇત્યાદેઃ સંજ્ઞિનો દાસે સંબન્ધિનઃ પ્રત્યુપસ્થાનમ્ । અતો ઽસ્મિન્ સંજ્ઞાનિદશે યો ઽતિરિક્તો ઽઙ્ગીક્રિયતે, સ યથાર્થં પરિણતો ઽપિ યથાસ્થાનં સંનિવિશતે । વાક્યં ચેદમત્ર જ્ઞાયતે । ઽમા ઽસિ દાસઽ ઇતિ પ્રવ્રજ્યાર્થં ઉપસંક્રાન્તં પૃચ્છેત્, ઉપસંપાદકાશ્ચ ન દાસં પ્રવ્રાજયેયુ[રુપસંપા]દયેયુઃ વા ઇતિ ॥ (118) વ્યસિસ્તે કસ્યચિત્કિંવિદ્દેયં અલ્પં વા પ્રભૂતં વા ॥ વિગતાસિર્વ્યસિઃ । અસિશબ્દવર્જિતઃ કૃત્* વાચ્યઃ ઇત્યર્થઃ । ઽઅસિઽ ઇત્યસ્ય ચ સ્થાને ઽતેઽ ઇતિ વક્તવ્યમ્, તતશ્ચ ઇદં વાક્યમ્ - "મા તે કસ્યચિત્કિંચિદ્દેયં અલ્પં વા પ્રભૂતં વા" ઇતિ પ્રવ્રજ્યાર્થમુપસંક્રાન્તં પૃચ્છેત્, ઉપસંપાદકાશ્ચ, ન ઋણવન્તં પ્રવ્રાજયે[યુરુપ]સંપાદયેયુશ્ચ ઇતિ મન્ત્રાત્ । અત્ર શક્ષ્યામિ પ્રવ્રજ્યોપસંપદં વા આદાતું ઇતિ પ્રતિજાનાનં મુક્ત્વા, ( વિન્સૂ 21 ) ન ઋણવન્તં ઇતિ વિશેષઃ પ્રતિપત્તવ્યઃ ॥ (119) જીવત્પિતૃકં અનનુજ્ઞાતં તાભ્યાં અદૂરદેશં પ્રવ્રજ્યાપેક્ષં સપ્તાહં ધારયેત્ । જીવતઃ પિતરૌ યસ્યાસૌ જિવત્પિતૃકઃ, તાભ્યામિતિ માતાપિતૃભ્યામ્ । તાભ્યાં શબ્દાચ્ચ માતાપિત્રોરત્ર પિતૃ-શબ્દઃ ઇતિ ॥ (120) નાનારોચિતં દૂરદેશમપિ એનં સંઘે પ્રવ્રાજયેત્ ॥ એનમિતિ જીવત્પિતૃકં અનુજ્ઞાતમ્ । તાભ્યાં આજીવત્પિતૃકસ્ય તુ અનુજ્ઞાતસ્ય વા માતાપિતૃભ્યાં અનારોચનમપિ નિર્દોષમિતિ પ્રતિપત્તવ્યમ્ । તથા વા ઽજીવાત્પિતૃકે પૃચ્છાપાઠઃ - યસ્ય તાવત્ ભદન્ત માતાપિતરૌ કાલગતૌ ભવતઃ તિર્યગ્યોનિગતૌ વા ત[સ્ય કેશાવરો-]પણાય સર્વસંઘો ઽવલોકયિતવ્યઃ, ઽનો હીદં ઉપાલિન્ઽ ઇતિ । દૂરદેશગ્રહણં કિમર્થં કૃતમ્ । યતો અન્યતમયા ગૃહપતિપત્ન્યા પુત્રઃ પ્રવ્રજિતઃ આગત્યોક્તઃ - ઽત્વં એષાં

શાક્યપુત્રીયાણાં ચૌરાણાં મધ્યે કસ્માત્ પ્રવ્રજિતઃ, એહિ ગચ્ચાવઃઽ, તયાઽસૌગૃહીત્વા ગૃહં નીતઃ । તદેવં ચૌર્યેણ સમુદાચારો ઽત્ર આદીનવઃ, ન ચ દૂરદેશકે અસ્યા-ભાવઃ, સ્વસ્થાનસ્થાભ્યામપિ શ્રુત્વા કૃતસ્ય આદીનવભૂતત્વાત્, આગત્યાપિ ચ આદીનવકરણસ્ય સંભવત્વાત્, તસ્માત્* દૂરદેશમપિ ઇતિ સૂત્રિતમ્ ॥ (121) યુક્તં પ્રવ્રજ્યાપેક્ષસ્ય સંઘેન ભક્તદાનમ્ ॥ યુક્તમિતિ નૈષ નિયમઃ, અવધ્યાને તેસાં ભિક્ષૂણાં પ્રવૃત્તેઃ ઇતિ ખ્યાપયતિ ॥ (122) કૃત્* અનુજ્ઞાતો ઽસિ માતાપિતૃભ્યાં અન્તે મુક્ત્વા દૂરદેશકમ્ ॥ અનુજ્ઞતો ઽસિ તિ મા ઽસીત્યસ્ય સ્થાને એતદ્ । કૃદિતિ અનેન ઉક્તસ્યાન્તે મુક્ત્વા દૂરદેશકમિત્યયં શબ્દો ઽધિકઃ પ્રતિપત્તવ્યઃ । તતશ્ચ ઇદં વાક્યં - અનુજ્ઞતો ઽસિ માતાપિતૃભ્યામિતિ । પ્રવ્રજ્યાર્થમિત્યાદિ યાવત્ નાનનુજ્ઞાતં માતાપિતૃભ્યાં પ્રવ્રાજયેયુરુપસંપાદયેયુર્વા મુક્ત્વા દૂરદેશકમ્ ઇતિ ॥ (123) મા ઽસિ ગ્લાન ઇત્યુપસંપસંક્રાન્તં પૃચ્છેત્ ॥ પ્રવ્રજ્યાર્થમિતિ પ્રકરણાત્ ગન્તવ્યમ્ ॥ (124) મા તે ગ્લાન્યં કિઞ્ચિદસ્તીતિ વા ॥ પાથવિકલ્પસ્ય એષ ઉપનિબન્ધઃ । દ્વયોઃ અન્યતરઃ વક્તવ્ય ઇતિ દર્શયતિ ॥ (125) વિશેષત ઉપસંપાદકાઃ ॥ પૃચ્છેદિત્યસ્ય પરિણતસ્ય પૃચ્છે[યુ]રિત્યનુષઙ્ગઃ ભવન્તિ ખલુ પુરુઆઆણામેતે એવં-રૂપાઃ કાયે કાયિકાબાધાઃ, તદ્યથા - કુષ્ઠં ગણ્ડં [ચ] ઇત્યાદિ-વિશેષયુક્તમ્ । ન એતાવન્માત્રકં ઽમા ઽસિ ગ્લાનઽ ઇતિ ॥ (126) ન ગ્લાનં પ્રવ્રાજયેયુરુપસંપાદયેયુર્વા ॥ આરોચક-પ્રવ્રાજક-શ્રામણેરત્વોપનાયિસંઘાનાં બહૂનાં વ્યાપાર ઇતિ બહુવચનમ્ ॥ (127) કૃત્ પ્રાક્પ્રણિહિતાત્ ॥ "ન અભ્યુપગતો નિમિત્તવિપર્યયં પ્રણિહિતં" ઇત્યતઃ પ્રાક્ યાવન્નિર્દેશઃ સર્વત્ર કૃદિતિ અધિકૃતં વેદિતવ્યમ્ । સર્વે તે કૃત્સંબંધિનઃ ॥ (128) નાસ્તિ અસ્ય પ્રરોહણધર્મતા ઇતિ ચ ॥ યો ઽત્ર પ્રતિષિધ્યતે નિર્મિતાદિઃ તસ્ય ઽચઽ-શબ્દઃ પ્રાક્પ્રણિહિતાદિતિ સંબંધાર્થઃ ॥ (129) નાશનં એવંવિધસ્ય લિઙ્ગિનઃ ॥ એવંવિધસ્યેતિ અપ્રરોહણધર્મિનઃ । લિઙ્ગિ [ન] ઇતિ પ્રવ્રજિતસ્ય ઉપસંપન્નસ્ય વા ॥ ગૃહસ્થભૂતસ્ય તુ ભિક્ષુમધ્યે ( વિન્સૂ 22 ) વસતો યાત્રિક-પ્રયોજનવશાત્ નાશનં ન વા ॥ ઇદાનીં કૃદાદિસંબન્ધિનો નિર્દિશ્યન્તે (130) નિર્મિતઃ ॥ ઽમા ઽસિ નિર્મિતઽ ઇતિ પ્રવ્રજ્યાર્થં ઉપસંક્રાન્તં પૃચ્છેત્, ઉપસંપાદકાશ્ચ, ન નિર્મિતં પ્રવ્રાજયેયુઃ ઉપસંપાદયેયુર્વા ॥ ઽનાસ્ત્યસ્ય પ્રરોહણધર્મતા, નાશનં એવં-વિધસ્ય લિઙ્ગિનઃઽ
ઇત્યેવં અન્યત્રાપિ પણ્ડકાદૌ યોજ્યમ્ ॥ (131) પણ્ડકઃ ॥ પાઞ્ચવિધ્યમસ્યેતિ ॥ અસ્યેતિ પડાકસ્ય ॥ [પઞ્ચવિધં કતમમ્ ।] ॥ (132) જાત્યા-, પક્ષ-, આસક્તપ્રાદુર્ભાવ-, ઈર્ષ્યા[પ્રાદુર્ભાવ]-આપત્કૃત્* ઇતિ ॥ જાત્યા જાતિ પણ્ડકો, યો જન્મના એવ નસ્ત્રી ન પુરુષઃ ॥ પક્ષ ઇતિ યઃ પક્ષે સ્ત્રી પક્ષે પુરુષઃ સ પક્ષપણ્ડકઃ । પક્ષો ઽર્ધમાસઃ ॥ આસક્તપ્રાદુર્ભાવ ઇતિ યસ્ય પરેણ ઉપક્રાન્તસ્ય પ્રાદુર્ભાવો ભવતિ [સ] આસક્તપણ્ડકઃ ॥ ઈર્ષ્યયા યસ્ય પરેણ ઉપક્રાન્તં સ્ત્રિયં દૃષ્ટ્વા પ્રાદુર્ભાવો ભવતિ સ ઈર્ષ્યાપણ્ડકઃ ॥ આ[પ]ત્કૃત્ ઇતિ આપત્પણ્ડકો, યસ્ય છેદાદિના પુરુષેન્દ્રિયં વિનષ્ટં ભવતિ ॥ (133) અન્ત્યસ્યાત્ર દોષભક્તૌ નાશનમ્ ॥ અન્ત્યસ્યેતિ આપત્પણ્ડકસ્ય ॥ સપદિ પણ્ડકદોષં ભજતે, તતો નાશયિતવ્યો, નાન્યથા ઇત્યર્થઃ ॥ (134) સ્તેય-સંવાસિક ॥ ઇત્યસ્ય લક્ષણમાહ-જાનતો અકૃતતાં વિધેઃ ઉપસંપદો અપ્રરૂઢતાં વા દ્વિતીયાયાં સંઘેન સાર્ધં કર્મણઃ પ્રત્યનુભૂતતાયાં તત્ત્વમ્ । ઉપસંપદ્ગતો યો વિધિઃ જ્ઞપ્ત્યાદિકઃ તસ્ય અકૃતત્વં જાનતઃ, કૃતત્વે ઽપિ અરૂઢતાં, યદ્યપિ વિધિકૃતો ન તૂપસંપદ્રૂઢઃ, ઊનવિંશતિ-વર્ષતા[દિ]ના દોષેણેતિ । સંઘેન સાર્ધં દ્વિતીયસ્ય કર્મણઃ પ્રત્યનુભવે તત્ત્વં ઇતિ સ્તેયસંવાસિકત્વમ્ ॥ નનૂક્તમ્ - ઽયતશ્ચોપાલિન્, પ્રકૃતિસ્થૈઃ ભિક્ષુભિઃ સાર્ધં દ્વે ત્રીણિ વા પોષધકર્માણિ પ્રત્યનુભૂતાનિ ભવન્તિ ઇયતા સ્તેય-સંવાસિકઽ ઇતિ । અથ કસ્માત્ ઽત્રીણિ વાઽ ઇત્યેતન્ન સૂત્રિતમ્? - યતો નૈતન્નિયમકારિ વચનમ્, અપિ તુ પ્રબન્ધસ્યૈતદ્ પ્રદર્શનમ્ । પ્રબન્ધમારભમાણો ધ્વસ્યત ઇતિ । ઇતરથા દ્વે ઇતિ અસ્ય વ્યવસ્થાનસ્ય ઽત્રીણિ વાઽ ઇત્યેતદ્ ઉચ્છ્વાસ ઇતિ વિજ્ઞાયતે ॥ તતશ્ચ કૃત્રિમમેતદ્ પ્રજ્ઞપ્તિકં, ન ધર્મતયા વ્યવસ્થાયીત્યાપદ્યતે ચ ॥ અત્ર ચ ગ્રન્થો ઽપિ । કથાવસ્તુનિ સ્યાત્, યેન વસ્તુના સ્તેયસંવાસિકો ન પ્રવ્રાજયિતવ્યો નોપસંપાદયિતવ્યઃ, તેનૈવ વસ્તુના પ્રવ્રાજયિતવ્યઃ ઉપસંપાદયિતવ્ય સ્યાત્ [ઇતિ ચેત્] આહ - યેન દ્વૌ ત્રયો વા પોષધાઃ પ્રત્યનુભૂતા ભવન્તિ, અયં ન પ્રવ્રાજયિતવ્યો નોપસંપાદયિતવ્યઃ । યેન તુ સકૃત્પોષધઃ અનુભૂતો ભવતિ અયં પ્રવ્રાજયિતવ્ય ઉપસંપાદયિતવ્યશ્ચેતિ, ન હિ અન્યથા એકંશેન, દ્વયપ્રત્યનુભવેન અર્હત્વમ્ ॥ યુક્તિઃ પુનઃ યસ્માદત્ર પ્રથમં પ્રવર્તમાનઃ સાશંકો ભવતિ, નાસ્ય તસ્મિન્ મિથ્યાત્વં પ્રકૃતિતાં ગતં ભવતિ, પ્રબધ્નંસ્તુ તન્મયતાં આપદ્યત ઇતિ ॥ નનુ

અત્ર પોષધગ્રહણં કૃતમ્, તદેહ કસ્માત્ અવિશેષેણ સર્વકર્મપ્રત્યનુભાવઃ, ઉચ્યતે - સંઘસંનિશ્રયે એતદ્-કરણીયે અન્તર્ભવનમ્, યત્ પોષધે તુલ્યં વા અન્યેષામપિ કર્મણાં સંઘાભિનિશ્રયત્વમ્ ॥ તસ્માત્ નિદર્શનત્વેન ( વિન્સૂ 23 ) પોષધગ્રહણં વ્યવસ્થિતમ્ ॥ અપરિપૂર્ણ-ઉપસંપદ્-આપત્તિપૃચ્છાકર્મણિ અત્ર આગમો ઽપિ ભવતિ । જ્ઞપ્તિચતુર્થેન કર્મણા અનુપસંપન્ને સંઘકર્મણિ પોષધે વા પ્રવારણાયાં વા દ્વાદશપુદ્ગલો દ્દીષ્ટાનુભૂતિઃ, એતાવતા સ્તેયસંવાસકો ભવતિ ઇત્યુક્તમ્ । યાવત્ અનુપસંપન્નેન અકરણીયાનુલક્ષિતં સંઘસ્ય પ્રવ્રજ્યા ઽરોચનાદિ તદ્ સર્વસંઘાઘીનત્વાત્ [સંઘ?] કર્મપક્ષત્વમ્ । તતઃ કર્મગ્રહણમપિ અત્ર પ્રતિપત્તવ્યમ્, યદિ તસ્ય પ્રવ્રજ્યા ઽરોચન-શ્રામણેરત્વોપપત્તિ-રહોનુશાસન પારિશુદ્ધિ સંગ્રહ-પરિવાસાદ્યારોચનાનાં અનુપ્રાપ્તીનાં અપિ પ્રત્યનુભૂતસ્ય સ્તેયસંવાસિકત્વં વ્યવસ્થિતમ્ ॥ (135) તીર્થિકપ્રક્રાન્તક ઇતિ ॥ તત્સ્વરૂપપરિજ્ઞાપનાર્થમ્ - (136) સમાત્તેદં-પ્રવ્રજ્યસ્ય તદ્દૃષ્ટેઃ નિક્ષિપ્યેદં ચીવરં તેન ધ્વજેન તત્રારુણોદ્ગમને તત્ત્વમ્ ॥ ઇત્યુક્તમ્ । સમાત્તેદં પ્રવ્રજ્યસ્ય ઇતિ સમાદાનેન પ્રવ્રજ્યા અસ્ય, તદ્દૃષ્ટેરિતિ તીર્થિકાનાં દૃષ્ટૌ, અસ્યાં સ્થિતઃ તદ્દૃષ્ટિકઃ । ચીવરમિદં નિક્ષિપ્ય ઇતિ સુગતભિક્ષુવેષં ઉત્સૃજ્ય । તેન ધ્વજેન ઇતિ તીર્થિકસ્ય ધ્વજેન । તત્ર ઇતિ તીર્થિકસ્ય અવસ્થિતૌ । અરુણોદ્ગમને તત્ત્વમ્ તીર્થિકાવક્રાન્તકત્વમ્ ॥ (137) તદકૃતમપિ સ્તેયવત્ ॥ તથાગતવેષમુત્ક્ષિપ્ય અભિકાંક્ષિતસ્ય તીર્થિકસ્ય અભિકાંક્ષિતલિઙ્ગેન આચ્છાદ્ય ઉષિતે અરુણોદ્ગમનં ઇતિ । ઇદં તથાગતલિઙ્ગસમાદાનમ્, ન તીર્થિકદૃષ્ટિઃ । ઇદં તદકૃતમ્ ॥ પશ્ચાત્ ઇમસ્મિન્નકૃતે અન્યથાપિ તીર્થિકગતત્વં ભવતિ ચેત્, તદ્યથા સ્તેયવત્ ॥ સ્તેયસ્યા ઽપિ અન્તર્ભૂતમ્(?) તતો અનુભૂતિદ્વયમિત્યર્થઃ । (ઇતિ) સ્તેયસંવાસિકત્વં ઉક્તમ્ ॥ (138-145) માતૃઘાતકઃ ॥ પિતૃઘાતકઃ ॥ અર્હદ્ઘાતકઃ ॥ સંઘભેદકઃ ॥ તથાગતસ્યાન્તિકે દુષ્ટચિત્તેન રુધિરોત્પાદકઃ ॥ ભિક્ષુણીદૂષકઃ ॥ ચતુર્ણાં પારાજિકાનાં અન્યતમામાપત્તિં આપન્નઃ [ન વેતિ] ॥ ન અભ્યુપગતો નિમિત્તવિપર્યયં પ્રણિહિતં પ્રવ્રજ્યોપસંપદોઃ અકરણમ્ ॥ ઇતિ નિમિત્તવિપર્યયઃ ઇતિ યેન નિમિત્તેન કલહવિવાદાદિના તર્જનીયાદિ ઇષ્ટકર્મકરણં ભવતિ તસ્ય વિપર્યયઃ કલહવિવાદાદ્યભાવઃ ॥ પ્રણિહિતાનભ્યુપગમો હિ સાધનત્વાભાવઃ ॥ (146) ઉપસંપદઃ ક્ષાન્તિ-જ્ઞપ્તિરિતિ ॥ અક્ષાન્તા અનુપસંપન્નાઃ, ઉપસંપન્નત્વક્ષમત્વાત્ પુનઃ અન્યક્ષાન્તિકાર્યં
ન ક્ષાન્તિરિતિ ક્ષાન્તિકાર્યમ્ । ઽભદન્તાઃ ભિક્ષવઃ, તર્જનીયકર્મણઃ તાવત્ ઉપસંપત્કરણે ઉપસંપદિતિકરણં અનુપસંપદિતિ વા કરણં (ઇતિ) ( વિન્સૂ 24 ) ઉપમણ્ડલોપસંપદ્ ઉક્તા । ઉપસંપત્કરણે સાતિસારે સતિ, ક્ષાન્તિર્હિ જ્ઞપ્તિઃ ઇતિ નિદાને ઉક્તમ્ ॥ (147) ઉપસંપદં અનુપપન્નશ્ચેત્, સામગ્રી પુનઃ પ્રણિધાનમ્ ॥ ઇતિ ઉપસંપદઃ કલહાકરણત્વાદિ નિમિત્તવિપર્યયે અનુપપન્નઃ ચેત્ સામગ્ર્યાં પુનઃ કર્મ કર્તવ્યમિત્યર્થઃ ॥ (148) અદર્શનોક્તૌ મૃષા ચેત્, પ્રાયશ્ચિત્તિકમ્ ॥ ઇતિ આપત્તિઃ મયા ન દૃષ્ટા ઇતિ મૃષોક્તૌ આપત્તિકરણે અસ્ય પ્રાયશ્ચિત્તિકમ્ ॥ એતાદૃશન્યાયવતઃ મૃષાવાદેષુ પ્રાયશ્ચિત્તિકાભાવઃ ન પ્રજ્ઞપ્તવ્યઃ ॥
હસ્તચ્છિન્નાઃ પાદચ્છિન્ના અઙ્ગુલીફણહસ્તકાઃ ।
અનોષ્ઠકાશ્ચ ચિત્રાઙ્ગાઃ અતિવૃદ્ધા અતિબાલકાઃ ॥
ખઞ્જઃ કાણ્ડરિકઃ કાણઃ કુણિઃ કુબ્જો ઽથ વામનઃ ।
ગલગણ્ડમૂકબધિરાઃ પીઠસર્પી (ચ) શ્લીપદઃ ॥

સ્ત્રીચ્છિન્ના ભારચ્છિન્ના માર્ગચ્છિન્નાશ્ચ યે નરાઃ ।
તાલમુક્તાઃ કન્દલીચ્છિન્ના એવં-રૂપા હિ પુરુષાઃ ॥
-પ્રતિક્ષિપ્તા મહર્ષિણા ॥
પ્રાસાદિકસ્ય પ્રવ્રજ્યા પરિશુદ્ધસ્યોપસંપદા ।
આખ્યાતા સત્યનામ્ના વૈ સંબુદ્ધેન પ્રજાનતા ॥ ઇતિ ॥
હસ્તચ્છિના ઇતિ મણિબન્ધમુદ્ગૃહ્ય યેષાં હસ્તાઃ છિન્નાઃ ॥ પાદચ્છિન્ના ઇતિ યેષાં આગુલ્ફં છેદઃ તે પાદચ્છિન્નાઃ ॥ યેસાં હસ્તાઙ્ગુલયો નાગફણસડૃશાઃ અઙ્ગુલીફણહસ્તકાઃ । યેષાં ઓષ્ઠકદ્વયાભાવઃ તે અનોષ્ઠકાઃ ॥ યેસાં કાયે ચિત્રચિહ્નાનિ તે ચિત્રાઙ્ગાઃ । હસ્તાદિષુ ચિત્રિતઃ ચિત્રાઙ્ગાઃ । અવિરતં સ્રવન્ત ઇવ ઇત્યાદયઃ ॥ અતિવૃદ્ધા ઇતિ શતવાર્ષિકાદયઃ । અતિબાલકા ઇતિ કાકોડ્ડાપને ઽસમર્થઃ અસપ્તવર્ષકઃ ॥ ખઞ્જા ઇતિ પાદેન ખઞ્જગમનાઃ ॥ કાણ્ડરિક ઇતિ સક્થિપક્ષ-ગૃધ્રસીવાતેન સંધ્વસ્તગમનઃ ॥ કાણઃ એકાક્ષઃ ॥ કુણિઃ યસ્ય મણિબન્ધપક્ષે ચિહ્નમાત્રહસ્તે સતિ કિઞ્ચિદપિ કરણે અસમર્થઃ ॥ ગલગડઃ ગ્રીવા-ગણ્ડિકા યસ્ય સ ગલગણ્ડઃ ॥ મૂકઃ વાગસમર્થઃ ॥ પીઠસર્પિ ઇતિ આધારાર્થં હસ્તદ્વયં પ્રતિષ્ઠાપ્ય ચતુરૂપેણ સર્પતિ । દ્વિતીયઃ પર્યાયઃ ફક્કઃ ઇત્યપિ । સ્ત્રીચ્છિન્નઃ ॥ સ્ત્રીણાં ઉત્કટસેવનયા ક્ષતવીર્યઃ, યસ્ય કાયઃ અસુખઃ સ્ત્રીચ્છિન્નઃ ॥ તથૈવ અક્ષમભારધારણાત્ ( વિન્સૂ 25 ) માર્ગગમનાતિશયત્વાત્ ચ યથાનુક્રમેણ ભારચ્છિન્ના માર્ગચ્છિન્નાશ્ચ ॥ તાલમુક્તાઃ, યે સમ્યગ્ભોજને અસમર્થત્વાત્ ઉદ્ગિરન્તિ ॥ કેચિદેવં વદન્તિ - યે નિરુદ્ધક્રમણેન હતગ્રન્થિત્વાત્ ગમનાવરોધેન ઇવ પરિક્રમાકારિણઃ, યે ચ યુવાનઃ કર્ષાન્તર્વ્યાંધ્યાદિભિઃ તથૈવ અસમર્થિતાઃ અપર્યન્તાઃ, પ્રબલજીર્ણતયા ચ ઉપક્લિષ્ટ -?-સદૃશાઃ સર્વકાર્યેષુ અસમર્થાઃ તે કન્દલીચ્છિન્ના ઇવ, તૈઃ ન યૌવનહાનિઃ ઇત્યર્થઃ ॥
ઇતિ સંગ્રાહ્યગતમ્ ॥
સમાપ્તં ચ પ્રવ્રજ્યાવસ્તુ ॥
(વ્) ક્ષુદ્રકાદિગતમ્
(149) કૃત્* રાજભટઃ । અનનુજ્ઞાતં રાજ્ઞા અદૂરદેશિકમ્ ॥ ઇત્યસ્મિન્ ઽન રાજભટો ઽસિઽ ઇતિ પ્રવ્રજ્યાત્વમુપસંક્રાન્તં પ્રષ્ટવ્યમ્ । ઉપસંપાદકૈરપિ રાજભટઃ રાજ્ઞા ઽનનુજ્ઞાતઃ અદૂરદેશિકઃ ન પ્રવ્રાજયિતવ્યઃ ઉપસંપાદયિતવ્યશ્ચ ઇતિ ॥ યઃ પ્રવ્રજ્યાવસ્તુમાર્ગં ગૃહ્ણાતિ તસ્મૈ એતેન ઉપદેષ્ટવ્યમ્ । યો રાજા વા તદ્વિજિતઃ પ્રભુર્વા, તેન યેન કેનચિત્ માર્ષેંણ વા તત્પદસંબદ્ધઃ સ અત્ર અદૂરદેશિકઃ ॥ (150) કૃત્* ચૌરો પ્રજ્ઞાતઃ ॥ ઇતિ રાજ્ઞા ના ઽનનુજ્ઞાતઃ અદૂરદેશિકઃ ઇત્યેતન્નિરાકરણાર્થ પુનઃ કૃચ્છબ્દઃ । ચૌરો] નાસિ ધ્વજબદ્ધકઃ ઇતિ પ્રવ્રજ્યાર્થં ઉપસંક્રાન્તઃ પૃચ્છેત્ ઉપસંપાદકાશ્ચ, ન ચૌરં ધ્વજબદ્ધકં પ્રવ્રાજયેયુઃ ઉપસંપાદયેયુર્વા । ઇત્યેતાવતા એવમપિ અત્ર વિધાનસ્ય ભાવઃ ॥ પ્રજ્ઞાતચૌરો ધ્વજબદ્ધકઃ । યત્ર યસ્ય ન પ્રજ્ઞાયમાનત્વં ન તત્ર તસ્ય ધ્વજબદ્ધકત્વમ્ ॥ (151) ન રથકાર-[ચર્મકાર]-ચણ્ડાલ-પુક્કલ-તદ્વિધાન્ પ્રવ્રાજયેત્ ॥ રથકારઃ ચર્મકારઃ, તદ્વિધાન્ ઇતિ અભોક્ષ્ય-[અનુ]શ્રામણેરત્વશિક્ષમાણત્વ-ઉપસંપાદના ઽનર્હત્વં રથકારાદીનાં અપ્રવ્રાજને નિમિત્તમ્ । તસ્માત્ આસાં અપિ એતદકરણીયત્વસ્ય પ્રતિપાદનમ્ ॥ (152) નિદર્શનં હસ્તચ્છિન્નાદયઃ ॥ યદેતદ્ પ્રવ્રજ્યાવસ્તુનિ હસ્તચ્છિન્ન-પાદચ્છિન્નેત્યાદિ ઉક્તં નિદર્શનં તદ્વેદિતવ્યમ્, ન પરિસંખ્યાનમ્ । યેષામેતદ્ નિદર્શનં તાનીદાનીં ઉપન્યસ્યતિ-
હરિદ્રકેશા હરિકેશા હરિતકેશાસ્તથૈવ ચ ।
અવદાતકેશાશ્ચ યે નરા નાગકેષા અકેશકાઃ ।
ઘાતીશિરા બહુશિરા અતિસ્થૂલા વિપાટકાઃ ।
ખરસૂકરશીર્સાશ્ચ દ્વિશીર્ષા અલ્પશીર્ષિકાઃ ।
હસ્તિકર્ણા અશ્વકર્ણા ગોણમર્કટકર્ણકાઃ ।
ખરસૂકરકર્ણાશ્ચ એકકર્ણા અકર્ણકાઃ ।
લોહિતાક્ષા અતીવાક્ષા ચુલ્લાક્ષા અતિપિઙ્ગલાઃ ।
કાચાક્ષા બુદ્બુદાક્ષાશ્ચ એકાક્ષાશ્ચાપ્યનક્ષકાઃ ।
[હસ્તિ]નાસા અશ્વનાસા ગોણમર્કટનાસકાઃ ।
ખરસૂકરનાસાશ્ચ એકનાસા અનાસકાઃ ।
હસ્તિજોડા અશ્વજોડા ગોણમર્કટજોડકાઃ ।
ખરસૂકરજોડાશ્ચ એકજોડા અજોડકાઃ ।
હસ્તિદન્ત અશ્વદન્તા ગોણમર્કટદન્તકાઃ ।
ખરસૂકરદન્તાશ્ચ એકદન્તા અદન્તકાઃ ।
અતિગ્રીવા અગ્રીવાશ્ચ સ્કન્ધાક્શા અતિકુબ્જકાઃ ।
લાઙ્ગૂલચ્છિન્ના વાતાણ્ડા એકાણ્ડા અપ્યનણ્ડકાઃ ।
અતિદીર્ઘા ઽતિહ્રસ્વાશ્ચ કૃશાશ્ચા ઽતિકિલાસિનઃ ।
ચતુર્ભિશ્ચ છવિવર્ણૈઃ ખેલાવિકટકાસ્તથા ।
એવં-વિધાનામપિ તં પ્રતિક્ષેપં અધારયેત્ ॥
તમિતિ હસ્તચ્છિન્નાઃ પાદછિન્નાઃ ઇત્યેવમાદિકં પ્રતિક્ષેપં એવં વિધાનામપિ પ્રધારયેત્ ઇત્યર્થઃ ॥ હરિદ્રા ઇવ રક્તા કેશા યેષાં તે હરિદ્રકેશાઃ । સિંહકેશા હરિકેશા ॥ નીલ્યા ઇવ રક્તા કેશા યેષાં હરિતકેશાઃ ॥ જન્મના એવ શુક્લા કેષા યેસાં તે અવદાતકેશા, ન તુ પલિતિનઃ ॥ હસ્તિન ઇવ યેષાં કેશા તે નાગકેશા ॥ તામ્રભાજનમિવ શ્લક્ષ્ણં વિગતકેશશિરો યેષાં તે અકેશકાઃ ॥ યસ્ય શિરસિ તસ્રઃ ચતસ્રો વા સ્થૂલવલયઃ, યાભિઃ નિમ્નોન્નતં લક્ષ્યતે, સ ઘાટોશિરઃ ॥ યેષાં પિશ્વિતમિવ શરીરં વૈપુલવતઃ ॥ [પૃથગ્વત્] સંક્ષિપ્તકં તે વિપાતકાઃ ॥ યસ્ય અતિસંક્ષિપ્તે વર્તુલાક્ષિણી તે સંચૂર્ણાક્ષાઃ [=ચુલ્લાક્ષાઃ?] ॥ શિરસો ઽન્તઃ પ્રવિષ્ટત્વાત્ સ્કન્ધસ્થાને અક્ષિણી યસ્ય અસૌ સ્કન્ધાક્ષઃ ॥ લાઙ્ગૂલં યસ્ય પ્રસ્રવકરણં ત[દ્ યસ્ય છિન્નં] સ લાઙ્ગૂલછિન્નઃ ॥ યેસાં સ્વલ્પેના ઽપિ વ્યાપારેણ વિશિષ્ટશ્રમોત્પત્તિઃ તે ઽતિકિલાસિનઃ, ક્લમસ્યૈતદભિધાનમ્ ॥ ચતુર્ભિશ્ચ છવિવર્ણૈઃ ઇતિ નીલપતીલોહિતાવદાતૈઃ (નિન્દિતરૂપાઃ) । યે એવંવિધા વર્ણવિશેષાઃ તેષાં એવ પ્રતિક્ષેપઃ ન તુ યે દેવાનામિવ પ્રશસ્યરૂપાઃ ॥ એવં તાવત્ એવંવિધાનાં પ્રવ્રાજનાદિકં પ્રતિક્ષિપ્તમ્ । પ્રવ્રજિતોપસંપન્નાનામેષાં અપિ સંગ્રહો ન ઇત્યુ પદર્શનાય આહ ॥ (153) ન જાતિકાયદુષ્ટં પ્રવ્રજિતં ઉપસ્થાપયેત્ ॥ રથકારાદિકં અભોક્ષ્યં જાતિદુષ્ટમ્ । હસ્તચ્છિન્નાદિકં વર્ણતઃ સંસ્થાનતો વા કાયેન ( વિન્સૂ 27 ) દુષ્ટં । નોપસ્થાપયેત્, વાસસ્થાને ઽપિ અન્તર્દાને, ન અનુપરિવારિત્વેન ચ, ન કેવલં નિશ્રયદાને । તથા ચ ભિક્ષુણા પર્ષદ્ દૂષકપર્ષદ્, ન ઉપસ્થાપયિતવ્યા, ઉપસ્થાપયતિ સાતિસારો ભવતિ । ઇત્યુક્ત્વા કિયતા પર્ષદ્ દૂ[ષકા] પર્ષદ્ ઇતિ વક્તવ્યા? । જાતિતો વર્ણસંસ્થાનેન ચ ॥ કથં જાતિતઃ? । રથકારચણ્ડાલપુક્કસકુલાત્ ॥ કથં વર્ણસંસ્થાનતઃ? હરિદ્રકેશા ઇત્યાદ્યત્રોક્તમ્ ॥ (154) યુજ્યતે નૈકસ્યોપાધ્યાયસ્ય એકેન વચસા ઉપસંપાદનં આત્રયાત્ । અનેકસ્યેતિ દ્વિપ્રભૃતેઃ । એક ઉપાધ્યાયઃ અસ્યેતિ એકોપાધ્યાયઃ, તસ્ય । એકેન વચસા ઇતિ એકપ્રજ્ઞપ્ત્યા । કિ યતો ઽનેકસ્ય ઇત્યાહ । આત્રયાત્* ત્રિભ્યો યાવત્ યુજ્યતે, ન પરેણ ઇત્યર્થઃ

॥ ઽન ગણો ગણસ્ય કર્માણિ કરોતિઽ ઇત્યાગમાત્ ॥ કેચિત્ - અંગીકૃતોપાધ્યાયભેદં અત્ર ગ્રન્થં કુર્વતે - ઽલભ્યં ભદન્ત એકકાલે એકક્ષણે એકેન કર્મકારકેણ એકયા જ્ઞપ્ત્યા દ્વાભ્યાં કર્માણિ કર્તુમ્? કૃતાનિ ચ વક્તવ્યાનિ? ન ચ સંઘઃ તેન સા તિસારો ભવતિઽ? - ઽલભ્યં ઉપાલિન્ સ ચેત્ કર્મકારકો ભિક્ષુઃ પ્રતિબલો ભવતિ । ઉપાધ્યાયાનાં નામપરિકીર્તનં કર્તું ઉપસંપત્પ્રેક્ષાણાં ચ જ્ઞપ્તિં ચ ન હાપયતિ કર્મ ચ કરોતિઽ ઇત્યાદિ ॥ આર્ય-ઉપાલિનો દાસકઃ પાલકશ્ચ શ્રામણેરકૌ સપ્રેમકૌ ગતૌ, અન્યોન્યાનુરક્ષયા ઽયુગપત્ નોપસંપાદ્યૌ, [તસ્માત્ પૃથક્] દ્વૌ નોપસંપદ્યતે ॥ એતન્નિદાનં એકોપાધ્યાયસ્ય અનેકસ્ય ઉપસંપાદનાનુજ્ઞાને, અસ્માન્નિદાનાત્ એકોપાધ્યાયસ્ય અનેકસ્યાઙ્ગીકરણં અત્ર નિદાનાત્ દૃશ્યતે । ઇત્યેવં અઙ્ગીકૃતં ન ચૈતં પ્રયુજ્યતે ॥ (155) આભાવઃ તુલ્યસમયાનાં પરસ્પરં સામોચીકરણસ્ય ॥ એકકાલે એકકર્મવાચનોપસંપાદિતાનાં, પૃથગ્વા ઉપસંપન્નાનાં, યેષાં તુલ્યસમયઃ તેસાં સામીચીકરણસ્ય પરસ્પરં અભાવઃ । સામીચી વન્દના ॥ (156) સંપ્રાપ્તે પ્રાથમ્યમ્ ॥ તુલ્યસમયાનાં લાભકર્માદાનોદ્દેશાદિ સ્થાનં, યઃ પ્રથમં સંપ્રાપ્તઃ ઽયથાગતિકયા લાભો ગ્રહીતવ્યઃઽ ઇતિ વચનાત્ તસ્ય લાભગ્રહણે પ્રાથમ્યમ્ ॥ કર્માદાને યઃ પશ્ચાદાગતઃ તેન પૂર્વકર્મ કર્તવ્યમ્ પશ્ચાદાગતઃ કર્માદાને પ્રથમં ઇતિ વચનાત્ । પ્રથમં કાર્યતાદિ અયમર્થઃ । લાભગ્રહણે પ્રથમં સ્થાનં સંપ્રાપ્તે પ્રાથમ્યમ્, કર્માદાનકરણે પઞ્ચાત્સ્થાનં સંપ્રાપ્તે પ્રાથમ્યમિતિ ॥ (157) ન દ્વ્યઙ્ગુલાદૂર્ધ્વં આરણ્યકઃ કેશાન્ ધારયેત્ ॥ (158) નૈતદ્ અર્વાક્ત્વાત્ ગ્રામાન્તિકઃ ॥ અર્વાગ્ભાવઃ અર્વાક્ત્વમ્ । એતસ્ય દ્વ્યઙ્ગુલસ્ય અર્વાગ્ભાવાત્ ઊર્ધ્વં દ્વ્યર્ઘાઙ્ગુલ પ્રમાણતા સંપ્રાપ્તા । યાવન્ન ધારયિતવ્યા ઇત્યત્ર જ્ઞાનં ભવ[તીતિ વેદિતવ્યમ્ । ગ્રન્થો ઽ]ત્ર - આરણ્યકેન ભિક્ષુણા દ્વ્યઙ્ગુલા બાલા ધારયિતવ્યા, અર્વાક્ ગ્રામાન્તિકેન ઇતિ ॥ કેચિત્ - ઽદ્વ્યઙ્ગુલાવર્તાઽ ઇતિ દ્વ્યઙ્ગુલસ્થાને અધીયતે । યદ્યસ્ય પાઠસ્ય દ્વ્યઙ્ગુલપ્રમાણ આવર્તો યેષાં ઇત્યર્થઃ, અનર્થાન્તરત્વં પૂર્વકાત્પાઠાત્ ॥ અથ દ્વ્યઙ્ગુલસ્ય આવર્ત ઇત્યયુક્તતા । લિઙ્ગાન્તર્ધાનભૂતત્વાત્ ઇયતો ( વિન્સૂ 28 ) દીર્ઘત્વમ્, અસ્ય યેન ચ નિદાનદોષે શિક્ષા પદં પ્રજ્ઞપ્તં તદ્દોષાપાતસ્ય ચ તદવસ્થત્વાત્ । યસ્માત્ અતિરિક્તપઞ્ચાઙ્ગુલમેત્ત્પ્રમાણં, પ્રવ્રજ્યાકાલિકમુણ્ડનાદિવિધાનાત્ પરતો ઽપિ મુણ્ડનાદિઃ કરણીયત્વં ન્યાય્યમ્ । ઇત્યત્ર અસ્ય સ્થાને વિનિવેશનમ્ ॥ (159-162) ન ગોલોમકાન્ કેશાન્ છેદેત્ ॥ મુક્ત્વા વ્રણસામન્તકમ્ ॥ ન ચૂડાં કારયેત્ ॥ ન સંબાધિ-[પ્રદેશે]રોમકર્મ કારયેત્ ॥ ઇતિ ॥ ન કારયેદિતિ અનુષઙ્ગઃ । સંબાધ-પ્રદેશો ગુહ્યસ્થાનમ્ ॥ (163) કારયેત્* વ્રણનિમિત્તં અરૂઢૌ અન્યથા વિજ્ઞાન્ સ્થવિરસ્થવિરાન્ અવલોક્યેતિ ॥ અરૂઢૌ અન્યથેતિ - ભગવાનાહ - ઽકષાયૈઃ (પઞ્ચભિઃ તતઃ) શોધયિતવ્યમ્ । પશ્ચાત્ યદિ સ્વાસ્થ્યં ન ભવતિ, સૂત્રધર-વિનયધર-માતૃકાઢરાન્ ભિક્શૂન્ આપૃષ્ટ્વા સંબાધશ્મશ્રુ કારયિતવ્યમ્ઽ ઇત્યત્ર
ગ્રન્થઃ ॥ તત્ર નિદર્શનમેતદ્, શોચનવિધાનં યુજ્યતે ઇતિ પ્રકારાન્તરાણ્યપિ ચિકિત્સિતસ્ય અવરુદ્ધાનિ, સ્થવિરસ્થવિરાન્ ભિક્ષૂનવલોક્ય વ્રણનિમિત્તં પ્રાણકનિમિત્તં વા સંબાધે પ્રદેશે રોમકર્મ કારયિતવ્યમિતિ । અપરેષાં અત્ર ગ્રન્થઃ, તત્ર પ્રમુખવિદિતં કૃતમિતિ એતદવલોકનમ્ । દ્વાભ્યાં ચ વૃદ્ધાભ્યાં પ્રમુખત્વં શીલતો ધર્મવિનયાભિજ્ઞતયા ચ, ઇત્યુભયમપિ એતદ્ અવલોક્યગતં સંગૃહીતમ્ વિજ્ઞાતં તત્ર । પિટકધરત્વવચનં વિજ્ઞાનમ્ । પ્રાણકનિમિત્તં અત્ર વ્રણગતપ્રાણકાભિપ્રાયં યુજ્યતે, ન યૂકાદ્યભિપ્રાયમ્ । અસ્ય ચ વ્રણનિમિત્તત્વેનૈવ અન્તઃકૃતત્વમિતિ ન ગૃહીતમ્ ॥ (164) ન અઙ્ગનાડીમપિ [તન્નિમિત્તં] કારયેત્ ॥ અતન્નિમિત્તં ઇતિ અવ્રણનિમિત્તં । જઙ્ધામુણ્ડનં અઙ્ગનાડી ॥ (165) ન અન્યત્ર કાયે ॥ ઇતિ ॥ સંબાધ-અઙ્ગનાડીભ્યાં અન્યત્ર કાયે ગ્રીવાતઃ પ્રભૃતિ યઃ કાયાનુવ્યવહારઃ તત્ર એષ રોમકર્મ-પ્રતિષેધઃ । તસ્માન્નાનેન કેશશ્મશ્રુણો ઽપિ કર્તવ્યતાપ્રતિષેધઃ । નાસારોમ્ણઃ શાતનસ્ય અભૂદ્વચનં ઇતિ પ્રસિદ્ધે પ્રત્યયઃ ॥ માતૃકાયામત્ર ગ્રન્થઃ - કેશશ્મશ્રૂ સ્થાપયિત્વા તદન્યેષુ અંગપ્રત્યંગેષુ રોમ ન શાતયિતવ્યમ્ । યઃ શાતયેત્* દુષ્કૃતઃ સ્યાત્ આપત્તિઃ ઇતિ ॥ (166-168) ક્ષુરધારકં વા નખચ્છેદં ભજેત વાસીમુખં વા । નૈષાં મૃષ્ટિં ભજેત્ ॥ ભજેત લેખં મલાવકૃષ્ટ્યૈ । ન ચીવરેણ કેશશ્મશ્રૂ અવતારયેતેતિ ॥ ઉપરિપ્રાવરણસ્ય અત્ર ગ્રહણં યુજ્યતે, ન અન્તર્વાસસઃ । સર્વસ્ય ચ ન સંઘાટિ-ઉત્તરાસંગયોઃ એવ । અત્ર પરિભુક્તસ્ય અન્યદુપરિપ્રાવરણં યુજ્યતે । ઇત્યત્ર પ્રતિક્ષેપનિમિત્તસ્ય વ્યવસ્થાપનાત્ ॥ (169) ધારયેત્ કેશપ્રતિગ્રહણમ્ ॥ ઇતિ ચીવરં કેશપ્રતિગ્રહણમ્, તદર્થમેવ યસ્ય ઉપયોગઃ । પ્રતિગૃહ્યન્તે અનેન કેશાઃ ઇતિ તુ નિરુક્તિઃ । ચીવરમિતિ કુત એતદ્, ઽચીવરં કેશપ્રતિગ્રહનં અધિષ્ઠાનંઽ ઇતિ અધિષ્ઠાનમન્ત્રે વચનાત્ । કથં પુન એતદ્ વિજ્ઞાયતે પ્રાવરણાર્થમિતિ? ન પુનઃ તત્રૈવ કેશાનામવતારણાર્થમિતિ । અભાવે સંકક્ષિકાભિધાનાત્ । અપ્રતિક્ષેપં હિ સંકક્ષિકાયાં કેશાવતારણમ્ ॥ (170) અભાવે ( વિન્સૂ 29 ) સંકક્ષિકયા ॥ કેશપ્રતિગ્રહણસ્ય ચીવરસ્યાભાવે સંકક્ષિકયા આવૃતયા કેશશ્મશ્રૂ અવતારયેત્ ॥ (171) ન સંસ્તરે । ઇતિ ન કેશશ્મશ્રૂ અવતારયેત્ । નિદાનેષ્વપિ આદાવેવ નખચ્છેદનમ્ ઇતિ એતદન્તે ગ્રન્થઃ ॥ (172) ન યત્ર સાંધિક-સંમાર્જનીનિપાતઃ ॥ ઇતિ વિહારાધિકારિકમેતદ્ ॥ (173-174) અવતારયેત પ્રાસાદાદૌ જીર્ણો ગ્લાનો વા વાતાતપવર્ષેષુ ચ ॥ તં પ્રદેશં પરિકર્મયેત્

॥ નિષ્કેશત્વં નિરુદકત્વં ચ પરિકર્મણઃ । તદ્યથા સંપદ્યતે તથા કરણીયમ્ ॥ (175) સંકિર્ણે બાલોચ્છારણમ્ ॥ સસંકારે પ્રદેશે ઇત્યર્થઃ ॥ (176) એવં નખચ્છેદનમ્ ॥ ન સંસ્તરે ઇત્યાદેઃ એષો ઽતિદેશઃ । કેશપ્રતિગ્રહે નિપુણગ્રાહિણી ક્રિયમાણા ભૂમૌ કૃતા ભવતિ । તસ્માત્ નાત્રચ્છેદનેન યત્ર સાંધિક-સંમાર્જની નિપાતઃ । ઇત્યસ્ય અતિક્રાન્તત્વં, પરિકર્મભવ્યતા વા ભૂમેઃ । કેશશ્મશ્રુ-અવતારણે અસ્ય પરિહારસ્ય અસંભવો વેદિતવ્યઃ ॥ (177) ન અનધિષ્ઠિતા ભિક્ષુણી એષા પુરૂષેણાવીતરાગા કેશાંશ્છેદયેત્ ॥ એષા ઇતિ ભિક્ષુણી અવીતરાગા ઇતિ ઽઅનાપત્તિર્યદિ વીતરાગા સ્યાત્ઽ ઇત્યત્ર ગ્રન્થઃ । છેદયેત ઇતિ મુણ્ડનસ્ય ચૈતદત્રિઅવં વચનમ્ । અથ મહાપ્રજાપતી ગૌતમી પઞ્ચભિઃ શાક્યાયનિકાશતૈઃ સાર્ધં સ્વયમેવ કેશાંશ્છેદયિત્વા કાષાયાણિ વસ્ત્રાણી આચ્છાદ્ય ઇતિ કેશચ્છેદનસ્ય ઉક્તસ્ય ઽ[એવમેવ ત્વં ગૌતમી મુણ્ડા શોભના]ઽ ઇતિ મુણ્ડાત્વેન અભિધાનાત્; દીર્ઘત્વાત્ કેશાનાં અન્ય-મુણ્ડને સનિમિત્તમેતદભિધાનમ્ । અન્યત્ર અનુવ્યવહારઃ - અવીતરાગા ભિક્ષુણી ભિક્ષુણ્યા અનધિષ્ઠિતા ન [પુરુષેણ] કેશાંશ્છેદયેત્ ઇત્યર્થઃ ॥ (178) સંરજ્યમાનાં અધિષ્ઠાત્રી સમનુશિષ્યાત્ - ઽસ્મૃતિમુપસ્થાપય કિમસ્મિન્ કલેવરે સારમસ્તિઽ ઇતિ । સંરજ્યમાનાં ઇતિ કલ્પકે તાં ભિક્ષુણીમ્ ॥ (179) માતૃસંજ્ઞા ભગિન્યા દુહિતુશ્ચેતિ કલ્પકે [ઉપસ્થાપય] ઇતિ । સંરજ્યમાનાં અધિષ્ઠાત્રી સમનુશિષ્યાત્ - માત્રાદિસંજ્ઞામુપસ્થાપય ઇતિ ॥ (180) સ્નાનં કૃતે ઽત્ર કુર્વીત ઇતિ ॥ અત્ર ઇતિ કેશશ્મશ્રુ-અવતારણે ॥ (181) પઞ્ચાઙ્ગિકં વા શૌચમિતિ ॥ કલ્પાન્તર-ઉપાદાનાર્થં વા શબ્દઃ ॥ સત્યપિ પાનીયસ્ય સંભવે, કલ્પત એવૈતદ્ - ઽભિક્ષુણા કેશપ્રતિગ્રહણં ધારયિતવ્યમ્, સ્નાતવ્યં વા, અન્તતો હસ્તપાદા પ્રક્ષાલયતિવ્યાઃઽ ઇત્યત્ર ગ્રન્થઃ ॥ (182) ન નગ્નં સ્નાયાત્ ઇતિ । ત્રિમણ્ડલાચ્છાદિતત્વે પરિપૂર્ણં અનગ્નત્વમ્ । યાવત્ ત્રિમણ્ડલાચ્છાદિતે રોમાઙ્ગજાતયોઃ છાદિત્વમ્, તાવત્ છાદિતત્વેન સર્વસ્ય (અપરસ્ય) અપરિહર્તવ્યતા ઇતિ એતદ્ અત્ર સામર્થ્યાત્ ગન્તવ્યમ્ ॥ (183) ન ભિક્ષુણી પુરુષતીર્થે સ્નાયાત્, ન સ્ત્રીતીર્થે ચૂર્ણેન ઇતિ ॥ પુરુષતીર્થે ભિક્ષણ્યાઃ સ્નાનસ્ય એવ પ્રતિષેધઃ । સ્ત્રીતીર્થે તુ મુદ્ગચૂર્ણાદિના, કેવલસ્ય (પ્રાદેશિક સ્નાનસ્ય) અપ્રતિવેધઃ । ઽદ્વાદશવર્ગિણ્યઃ સ્ત્રીતીર્થે સ્નાન્તિ, ગૃહપતિ-પત્નીનાં સ્નાન્તીનાં ઔદ્ધત્યં કુર્વન્તિ, માષચૂર્ણાદિ ક્ષિપન્તિ
। ભગવાનાહ - ન ભિક્ષુણ્યા સ્ત્રીતીર્થે ચૂર્ણેન સ્નાતવ્યમ્ઽ ઇત્યત્ર ગ્રન્થઃ ॥ (184) કલ્પ્યતે ( વિન્સૂ 30 ) મુદ્ગાદેઃ ગન્ધપરિભાવિતમ્ ચૂર્ણમિતિ ॥ સર્વાધિકારિતા ઽત્ર ॥ (185-186) પ્રતિગ્રહણમસ્ય ॥ ભૈષજ્યપરિભાવિતસ્ય ચ ગ્લાનેન ॥ ઇતિ, ઽકલ્પયતેઽ ઇત્યનુષઙ્ગઃ ॥ (187) ન ભિક્ષુણી યોષિતિ ચૂર્ણં ક્ષિપેત્ ॥ સ્નાનકાલે અપિ અન્યદા ઽપીતિ-વિશેષાપરિગ્રહાત્ પ્રતિપત્તિઃ નગ્ન (ત્વ)-પરિહારપ્રસંગેન ઉચ્યતે ॥ (188) નો ઽગ્રથિતાધસ્ત્યપૂર્વપશ્ચિમનિવસિતાન્તો નિશ્રયણીમધિરોહેત્ ॥ નિવસિતસ્ય વાસસઃ પૂર્વપશ્ચિમાધસ્ત્યઃ અધસ્તાદ્ભવાન્તઃ અગ્રથિતો યેન ઇત્યર્થઃ । કૌપીનદુષ્ટિ-પરિહારમ્ એતદ્ । વૃક્ષાદ્યધિરોહે ઽપિ ચ કૌપીનદર્શનસ્ય સંવિત્તિઃ । તસ્માત્ નિદર્શનમત્ર નિશ્રયની-ગ્રહણં પ્રતિપત્તવ્યમ્ । આપદિ અધિરોહે યત્પ્રતીકારાર્થં યો ઽધિરોહઃ તસ્ય ચેત્ નિવસનસ્યૈવ ગ્રથનેનોપરોધઃ અનુરક્ષ્યત્વમસ્ય । ન ચેન્નેતિ, વૃક્ષાધિરોહાનુજ્ઞાનાત્ ગન્તવ્યમ્ ॥ (189) ન અન્યદા એવં સ્યાત્ ॥ નિશ્રયણ્યધિરોહણાદ્ અન્યસ્મિન્કાલે ન ગ્રથિતાધસ્ત્યપૂર્વપશ્ચિમ નિવસિતાન્તેન [સામીચીસ્થિતેન] ભવિતવ્યમિત્યર્થઃ । અન્તર્મુખસ્ય કૌપીનપક્ષત્વં ઇતિ તન્નાગ્ન્યસ્ય અત્ર પ્રદેશે પરિહરણમુચ્યતે । (190) ન અપ્રતિચ્છન્ન-વક્ત્રાય અવૃતિં ભજેત ॥ અપ્રતિચ્છન્નસ્ય વસ્ત્રાદિના યા અવૃતિઃ અપ્રતિચ્છન્નવક્ત્રાય અવૃતિસ્તાં ન ભજેત્ । ઽવિજૃંભમાણેન ભિક્ષુણા હસ્તેન મુખં પ્રતિછાદયિતવ્યમ્ઽ ઇત્યત્ર ગ્રન્થઃ । નિદર્શનમત્ર હસ્તો વ્યવતિષ્ઠતે ॥ વિજૃંભણં ચ કામકારો યદ્વિધારણં પ્રતીતમધિકૃત્ય એતદેવમુક્તમ્ । અસતિ આશક્તૌ યદપાવરણં ન તદ્ભજને દોષઃ ॥ (191-192) ધારયેત્ સ્નાત્રશાટાકમ્ ॥ આસક્તિઃ દ્વિપુટે પ્રાણકાનામ્ । સક્તિરિતિ વક્તવ્યં ગ્રન્થચ્છાયાયાં સંપત્ત્યર્થં આ-ઇતિ ઉપાદાનમ્ । કારણાદેશમેતદ્ । યસ્માત્ સક્તિઃ દ્વિપુટે વાસસિ પ્રાણકાનાં, તસ્માન્ન સપ્રાણકે ઽમ્ભસિ તદ્વિધેન વાસસા સ્નાતવ્યમિત્યર્થઃ ॥ (193) ત્રૈચીવરિકો ઽપિ ઇતિ ॥ ધારયેત્ સ્નાત્રશાટકમિત્યુનુબન્ધઃ । ગ્રન્થો ઽત્ર - "ભગવાનાહ - ત્રૈચીવરિકેણ ભિક્ષુણા સ્નાત્રશાતકો ધારયિતવ્યઃ" ઇતિ ॥ કેચિત્ ઽઅનધિષ્ઠાય ધારયિતવ્યઃઽ ઇત્યધી યતે, તદ્યુક્તમ્ । સ્નાત્રશાટકં સમેત્ય અનુત્પાદિતે સંકલ્પે નૈઃસર્ગિકસ્ય ઉત્થાનાત્ નિયતં એષ સંકલ્પો ઽત્ર ઉત્પાદયિતવ્યઃ । અસ્ય ચોત્પાદને જાતં ભવતિ અત્ર માનસસ્ય અધિષ્ઠાનસ્ય કર્તવ્યત્ત્વમ્ । તતશ્ચ અન્યસ્યાધિષ્ઠાનસ્ય કરનં યુક્તમ્, સુકરત્વાત્ વાચિકસ્ય અસ્માદેવ અનુજ્ઞાનાત્ ન અનેનાસ્ય સમાદાનમ્રંશો ભવતીતિ વેદિતવ્યમ્ ॥ (194) પત્રાણિ અભવે દત્ત્વા પુરતઃ પૃષ્ઠતશ્ચ

પ્રતિગુપ્તે પ્રદેશે સ્નાનમિતિ ॥ સર્વે ન ત્રૈચીવરિકા એવ । [અત્ર ગ્રન્થઃ] - અપરેષાં સ્નાત્રશાટકસ્ય પ્રાપ્તિર્નાસ્તિ, ભગવાનાહ - તૈઃ પત્રાણિ પુરતઃ પૃષ્ઠતશ્ચ દત્વા પ્રતિગુપ્તે પ્રદેશે સ્નાતવ્યમિતિ અવિશેષેણ એતદભિહિતમ્ ॥ (195) મોચનેન સક્તસ્ય પ્રાણિનઃ અપગતિઃ ॥ એકપુટાત્ અત્યાસક્તિઃ દ્વિપુટે પ્રાણકાનામિતિ અતઃ પ્રતિપત્તિઃ । નાસ્ય શાટકે દ્વિપુટત્વસ્ય અભાવઃ । તસ્માત્ નાનેન સપ્રાણકે ઽમ્ભસિ સ્નાતવ્યમિત્યત્ર સ્થિતં વેદિતવ્યમ્ ॥ (196) ઉદકભ્રમે ( વિન્સૂ 31 ) વિહારે એતદિતિ ॥ વિહારે ચેદિતિ એતદ્ સ્નાનં ક્રિયતે ઉદકભ્રમ એવ કર્તવ્યં નાન્યત્ર ॥ (197) ચ્છોરણં ચ દ્રવસ્ય ॥ ઇતિ પાદપ્રક્ષાલનાદિકસ્ય દ્રવસ્ય ઉદકભ્રમ એવ ચ્છોરણં નાન્યત્ર ॥ (198-199) કરણં સ્નાત્રશાલિકાયાઃ ॥ [અસ્યાં] ઇષ્ટકાસ્તારસ્ય આદાનમ્ ॥ [અસ્યાં] સ્નાત્રશાલિકાયાઃ ॥ (200) ઉદકભ્રમસ્ય મોક્ષઃ । સ્યન્દનિકાયાઃ શોચનમ્ ॥ ભગવાનાહ - ઉદકભ્રમો પ્રોક્તવ્યઃ ॥ સ્યન્દનિકા ભવતિ, ભગવાનાહ, કાલાનુકાલં શોચયિતવ્યા । અપિ તુ ઉદકભ્રમે એવ સ્નાતવ્યમિતિ, તત્સંગ્રહાર્થમાહ ॥ (201) ભ્રમે સ્નાતૌ અનુત્થાનમ્ ॥ સ્યન્દનિકાયા ઇત્યનુબન્ધઃ । સ્નાતિઃ સ્નાનમ્ । સ્યંદનિકા ઇતિ પ્રતિવિધેઃ આખ્યાનમેતદ્ । ભ્રમે સ્નાને સતિ અનુત્થાનં સ્યન્દનિકાયાઃ । ન તુ ભ્રમે એવ સ્નાતવ્યમિતિ નિયમભૂતં, સ્નાનાર્થત્વાત્ શાલિકાયાઃ ॥ (202) નેટ્ટનોદ્ઘર્ષેણ કાયં શોધયેત્ પાદાભ્યામન્યમ્ ॥ ન ઇટ્ટનેન ભિક્ષુણા કાયો ઘર્ષિતવ્યઃ ઇતિ ગ્રન્થઃ । અન્યમિતિ પાદવ્યતિરિક્તમ્ । તયોઃ તુ અપ્રતિષેધઃ ॥ (203) નિદર્શનમેતદ્ તીક્ષ્ણશૌટીરયોઃ । ઈટ્ટનમ્ કીદૃશસ્ય દ્રવ્યસ્યેત્યાહ - તીક્ષ્ણશસ્ત્રકાદિ, શૌતીરં ષૌનકાદિ ચિત્તવિકારસંપાદનાત્ । આજ્ઞપ્તં ભગવતા - ન ઇટ્ટનેન કાયો ઘૃષિતવ્ય ઇતિ । ભિક્ષવઃ શુક્ત્યા ઘૃષન્તિ, ભગવાનાહ - મુણ્ડશુક્તિઃ કરનીયા ઇત્યત્ર ગ્રન્થઃ । અત્ર હિ તીક્ષ્ણત્વાત્ શુક્તેઃ પ્રતિષેધઃ । તસ્માત્ નિદર્શનં ઇટ્ટનમ્ । અન્યસ્યાપિ તીક્ષ્ણસ્ય શૌટીરસ્ય ચ દ્રવ્યસ્ય તેના પિ કાયો નો ઘૃષિતવ્યઃ ॥ (204) અગ્નિના શુક્તેઃ શોધનમ્ ॥ પ્રતાપનમાત્રકં ચ અગ્નિના અસ્યાઃ શોધનમ્ । અન્યથા શુક્તેર્નાશાત્ ॥ (205) ન કિઞ્ચિત્કેનચિત્ આમુષ્ટિચૈલવર્ત્તે(ઃ) ભિક્ષુણી ઉદ્ધૃષેત્ ॥ ન કિંચિદિતિ કાયમ્, મૃદુષ્ત્રીશરીરમ્, મૃદુશ્લક્ષ્ણાદપિ તસ્મિન્ વિકારસ્ય સંપત્તિઃ । સુનિકૃષ્ટેનાપિ એતત્કરણે સ્ત્રિયઃ સૌટીરપિતત્વમિતિ ભિક્ષુણીષુ સર્વપ્રતિષેધઃ ભવતિ । કિઞ્ચિન્મુષ્ટિ[તઃ]
સુકુમારાન્તરં વસ્ત્રમિતિ, મુષ્ટિમાત્રત્વેન ઉક્ત્વા ચૈલવર્ત્તેઃ વચનમ્ ॥ (206) ન અનપગતસંભાવકોદકઃ ચીવરાણિ પ્રાવૃણ્વીત ॥ પ્રાવ્રિયમાણચીવરવિનાશપરિહારાર્થમેતદ્ । તસ્માદેષાં ઉદકં અનપગતં યસ્ય ઇતિ ગતિઃ । યઃ આધાનં ન ઇચ્છેત્પ્રતીક્ષિતું, તં પ્રતિ ઉત્તરૌ વિધી ॥ (207-208) ધારયેત્કાયપ્રોઞ્છનમ્ ॥ અભાવે મુહૂર્ત્તં ઉત્કુટુકેન સ્થિત્વા સ્નાત્રશાટકેન પ્રોઞ્છનમિતિ ॥ યાવતા વા અનેન સંપન્નેન સ્નાત્રશાટકપ્રોઞ્છનાર્થસંપત્તિઃ તાવતા ઽસ્ય યાવત્યા કાલમાત્રયા સંપત્તિઃ તદુપલક્ષણમત્ર મુહૂર્તઃ । સ્તોકસ્ય વા યસ્ય તસ્ય મુહૂર્તમિતિ અભિધાનમેતદ્ । ઉત્કુટુકેન સ્થિત્વા ઇતિ એવં આશુ-અપગમસ્ય અમ્ભસઃ કાયાત્ સંપત્તિઃ ગુપ્તરૂપં ચૈતદવસ્થાનમ્ । અતો ઽસ્ય [નાગ્ન્યસ્ય] ન યુક્તં ભજનમિત્યત્ર સંશ્રયણમ્ ॥ (209-210) પ્રતિષેવેત જેન્તાકમ્ ॥ કરણ્ડસ્ય કરણં ઉચ્છર્કરે સાધુ ॥ જેન્તાકાર્થં આવાસઃ કરણ્ડકઃ । ઉદ્ગતશર્કરમ્, ઉચ્છર્કરે પ્રદેશે કરણ્ડઃ ( વિન્સૂ 32 ) કર્તવ્યઃ ॥ ઇત્યત્ર ગ્રન્થઃ - ઽસંપદ્યતે અન્યપ્રદેશે ગતાદપિ અતો અપરિપૂર્ણાર્થઃ । ઉચ્છર્કરે તુ પરિપૂર્ણાર્થસંપાદકત્વાત્ સાધુત્વંઽ ઇત્યર્થઃ । એ [વમ]ત્રાપિ ઽસાધુઽ શબ્દપ્રયોગે વેદિતવ્યમ્ । તત્ર કરણ્ડે યત્કર્તવ્યં તદ્દર્શનાર્થમાહ - (211) વહિઃ સંવૃત્તસ્ય અન્તર્વિશાલસ્ય સમુદ્રાકૃતેઃ વાતાયનસ્ય મોક્ષો મધ્યે ॥ કરણ્ડગતભિત્તિમધ્યે ના ઽધો ના ઽપ્યૂર્ધ્વમિત્યર્થઃ ॥ (212) જાલવાતાયનક-વાટિકા-ચક્રિકા-ઘટિકા-સૂચીનાં અત્ર વિનિવેશનમ્ ॥ અત્ર ઇતિ વાતાયને ॥ (213) અજ[પદકદ]ણ્ડોપસ્થાપનં ચ ॥ અત્ર ઇત્યસ્ય સંબંધોપનયનાર્થઃ ઽચઽ-શબ્દઃ ॥ તેન અજપદકેન દણ્ડેન વાતાયને સૂચી પ્રવેશ્યતે નિષ્કાસ્યતે ॥ (214) દ્વારે કવાટ-અર્ગુડ-કટકાયાં ઘટ્ટસમાયોજનમ્ ॥ દ્વાર ઇતિ કરણ્ડદ્વારે ॥ (215) તપ્તજલસ્થાપનાર્થં અભ્યન્તરપાર્શ્વકપોતમાલાકરણમ્ ॥ પિણ્ડિકા ઽત્ર કપોટમાલા યસ્યાં [જલઘટા]ઃ સ્થાપ્યન્તે ॥ (216-217) અગ્નિકરણસ્થાને ભૂમૌ ઇષ્ટકા-સ્તાર-દાનમ્ ॥ અગ્નેઃ અનિર્વાણાય સંવર્ત્તનમ્ ॥ (ઇતિ) વર્તુલીકરણમ્ ॥ (218) તદર્થ આયસસ્ફિજધરણમ્ ॥ તદર્થમિતિ અગ્નિસંવર્ત્તનાર્થમ્ ॥ (219) જ્વલત્યગ્નૌ અક્લમાય પ્રવેશપરિહરણમ્ ॥ જેન્તાકશાલાયામ્ ॥ (220) તમિકાનુત્પત્તયે સક્તૂનાં કટુતૈલમ્રક્ષિતાનાં અગનૌ પ્રક્ષેપઃ ॥ અગ્નિમદઃ તમિકા ॥ (221) દૌર્ગ-ન્ધ્યવિનિવૃત્તયે ધૂપદાનમ્ ॥ યદ્ તત્સક્તુભિર્દૌર્ગન્ધ્યં કૃતમ્ ॥ (222-223) ચિક્કસપિણ્ડિકયા ક્ષિપ્રતૈલધરણે પ્રતિવિધાનમ્ ॥ આમલકપિણ્ડિકયા ચ । કક્ષપિણ્ડિકો ઽત્ર આસનમ્ ॥ અત્ર જેન્તાકે કક્ષપિણ્ડકાસનમ્ । નાસ્ય સ્નેહેન આસનાર્થમ્, ઇત્યસ્ય અનુજ્ઞાનમ્ ॥ (224) તૃણૈર્ભૂમેરાસ્તરનં આદ્રૈઃ, ઔત્પત્તિકેન આર્દ્રેણ તેમનેન વા ॥ તત્ર ઔત્પત્તિકં ઉત્પત્ત્યા એવ યદાર્દ્રત્વમ્, [તદભાવે]તેમનેન યદાર્દ્રત્વં તત્સંશ્રયણીયમ્, અદાહો ઽત્ર અર્થઃ ॥ (225-226-227-228) કણ્ડૂયનાર્થં આયસદર્વિકાકરણમ્ ॥ ચિદ્રેણ ઉપનિબધ્ય સૂત્રકેણ અસ્યાઃ સ્થાપનં ઉપધિવારિકેણ ગુપ્તે પ્રદેશે

॥ નિર્માદિતતાસંપત્યર્થં અસ્યાં અગ્નિકલ્પકરણમ્ ॥ અસ્નાનં તત્ર ॥ તત્ર ઇતિ જન્તાકે ॥ (229) શાલાયાઃ તદર્થ કરણમ્ ॥ તદર્થમિતિ સ્નાનાર્થમ્ ॥ (230) અનાશાય સ્નપયનચીવરાણાં ઇષ્ટકાબદ્ધગર્ત કરણમ્ ॥ [સ્નપયનચી]વરાણાં અનાશાર્થં ગર્તે અવતીર્ણેન સ્નાનં ઉત્તમસ્થેન ઉદકદાનમ્ । ઇત્યતઃ આપન્નં વેદિતવ્યમ્ ॥ (231) ઉદકભ્રમસ્ય અસ્ય મોક્ષઃ ॥ અસ્ય ઇતિ ગર્તસ્ય ॥ (232) શિષ્ટાનાં અત્યુષ્ણતાયાં જલસ્ય આરોચનમિતિ । ઉષ્ણં ઉદકં ઇત્યવેત્ય પરિશિષ્ટાનાં પ્રવ્રજિતાનાં આરોચયેત્ ઇત્યર્થઃ ॥ (233) શીતેનાસ્ય ભેદઃ ઇતિ ॥ ઉષ્ણસ્ય અમ્ભસઃ ॥ (234) સેકાદૌ અપિ ॥ સેકાદ્યર્થ મપિ શીતેન અસ્ય ભેદઃ ॥ (235-236-237-238-239) પાષી-ગોમય-દન્તકાષ્ઠપરિપુર્ણકર્પરોપસ્થાપનમ્ ॥ ક્ષામતા ચેત્ પુરોભક્તિકા(ક?)-કરણમ્ । મધ્યપાતેન પ્રત્યુપતિષ્થમાનં ( વિન્સૂ 33 ) અજ્ઞાતં અત્રૈતદ્ગતો નિર્જ્ઞાનાર્થં પૃચ્છેત ॥ [દ્વારપાલસ્ય એતદર્થં સ્થાપનં ॥ અપ્રવેશાર્થં ચ ભિક્ષોઃ] ઇતિ ॥ મધ્યપાતેન ઇતિ યુષ્મદન્યતમો ઽહં એત્યન્તર્ભાવેન । એતદ્ગત ઇતિ જેન્તાકગતઃ । કિમયં ભિક્ષુઃ ઉત આજીવિકાદિઃ ઇતિ [નિર્જ્ઞાનાર્થં] પૃચ્છેત્ ॥ દ્વારપાલસ્ય એતદર્થં સ્થાપનમ્ ઇતિ અજ્ઞાતસ્ય મધ્યપાતેન પ્રત્યુપતિષ્ઠમાનસ્ય નિર્જ્ઞાનાય પ્રશ્નાર્થં અપ્રવેશાર્થં ચ ઇતિ । નાયમસ્મદન્યતમ ઇતિ પ્રશ્નેન અસ્ય જ્ઞાતસ્ય । કીદૃશસ્ય દ્વારપાલસ્ય ઇત્યાહ ભિક્ષોઃ । નિદર્શનમેતદ્ અનુપસંપન્નસ્યાપિ પ્રવ્રજિતસ્યઃ; ભિક્ષુનીષુ વા તત્પક્ષસ્યેવ પુદ્ગલસ્ય ॥ (240) નાશ્રદ્ધસ્ય અત્ર પ્રવેશં દદ્યાત્ ॥ અત્ર ઇતિ જેન્તાકે । પ્રત્યુપતિષ્થમાનસ્યાપિ મધ્યપાતેન, એષો ઽત્ર અપરો દ્વારપાલસ્યાર્થઃ ॥ (241) સાર્ધવિહારી-અન્તેવાસિકૈઃ અત્ર પરિકર્મકરણમ્ ॥ અત્ર ઇતિ જેન્તાકે ॥ (242) નવકેરિતિ અપરમિતિ ॥ મતાન્તરસ્યૈતત્પ્રદર્શનમ્ । કેષાંચિત્ પાથાન્તરમ્ । નવકૈઃ પરિકર્મ જન્તાકે કર્તવ્યમિતિ । રૂપદર્શનાર્થં પરિકર્મણઃ આહ - ॥ (243-244) દીપનકટાહક-તૈલ-દન્તકાષ્ઠ-ગોમય-મૃચ્ચૂર્ણ-પાણીયાદ્યુપસ્થાપન-કાષ્ઠપ્રત્યવેક્ષણ-ઉદ્વર્ત્તન-સ્નેહેન સ્નપન-સંમાર્જન-સંકારોચ્છોરણાદૌ ॥ પરિકર્મણઃ કરણં તેસાં પરસ્પરેણ । ઇતિ સાર્ધં-વિહાર્યન્તેવાસિનાં ઉદ્વર્ત્તનાદેઃ પરિકર્મણઃ પરસ્પરં કરણમ્ ॥ (245) પીઠશુક્તિકયોઃ ચૌક્ષિતાં કૃત્વા નિક્ષેપો યથાસ્થાને ॥ ઇત્યાદિ શબ્દૈર (પેક્ષિતસ્ય? ) પરિકર્મણઃ સંગ્રહમાતૃકાયાં "એતદાદિના અગ્રતઃ સ્થિત્વા "વિતપેત્" ઇત્યન્તમ્ ॥ (246) સર્વત્ર એષ ભાણ્ડે વિધિઃ ॥ ચૌક્ષતાં કૃત્વા યથાસ્થાણે નિક્ષેપ ઇતિ ઽએષઃઽ ॥ (247) સર્વમુપકરણં સુગુપ્તકે લાયિતં કુર્યાત્ ॥ ન ભાણ્ડગ્રહણેન કસ્યચિદુપકરણસ્ય અગ્રહણમ્, અન્યત્ર તુ જેન્તકાન્તાન્ । વિધાનાર્થમેતત્સૂત્રમ્ - । (248) અલ્પશબ્દો ઽત્ર પ્રવિશેત્ ॥ જેન્તાકે ॥ (249-250) પ્રાસાદિકઃ । સુસંવૃત્તેયઃ [ઈર્યાપથ-પ્રાસાદિક-]સંપ્રજાનન્ । સુસંવૃતઃ સ્વીર્યશ્ચ કાયવાચોઃ અવિક્ષેપં સુસંવૃત્તેયત્વેન દર્શયતિ । સંપ્રજાનન્નિત્યનેન ચેતસઃ । [ઈર્યાપથ]-પ્રાસાદિકત્વસ્ય એતત્પ્રકારદ્વયેન દર્શનમ્ ॥ (251) નાગ્રતઃ સ્થિત્વા વિતપેત્ ॥ ન પરં વિતપંતં વ્યવધાય આત્મના વિતપેદિત્યર્થઃ
॥ (252) સંગણિકાવર્જનમિતિ ॥ અત્રેતિ વર્તતે, કામાનુગુણં પ્રતિપદ્ય જેન્તાકે વૃત્તં, ઽસંદીપિકા ચ કામાનાં સંગણિકાઽ ઇતિ અતો ઽસ્યા વર્જનં અત્ર વિશેષતઃ ॥ (253) આર્યતૂષ્ણીભાવાવલંબનમિતિ ॥ અત્રેત્યેવ [સંબધ્યતે] । અસદ્-વિકલ્પ-તદનુગુણચિત્તવિનિવર્તનાર્થં એતત્સૂત્રમ્ । યોનિસો-મનસિકાર-સંમુખીકરણં આર્ય-તૂષ્ણીભવો વેદિતવ્યઃ ॥ (254) ત્રિદણ્ડકાદાનં ગન્તવ્યે ॥ ગમનકાલે ॥ (255) નૈકર્ચાવરઃ પરિક[ર્મ કુર્યાત] ॥ જેન્તાકગ્રહણમત્ર કૈશ્ચિત્ક્રિયતે કાયગતખ્યાપિતં પરસ્પર-ગ્રહણમ્ । ન ભિક્ષુભિઃ જેન્તાકે એકચીવરૈઃ પરસ્પરં પરિકર્મ કર્તવ્યમિતિ । સર્વત્ર પરિકર્મણિ ન કાયગત એવ સર્વત્ર ચ સ્થાને, ( વિન્સૂ 34 ) ન જેન્તાકે એવ અસ્ય વિધેઃ વ્યવતિષ્ઠમાનતા, ઇતિ તન્નાશ્રિતમ્ ॥ (256) નૈતદ્ કાયસ્ય અશ્રદ્ધેન કારયેત્ ॥ ઽએતદ્ઽ ઇતિ પરિકર્મ, યદ્ [બાહ્યં] ભારોદ્વહનાદિકં કર્મ ન પ્રતિષિધ્યતે ॥ (257) અનિત્વરા અત્ર પૂર્વત્ર ચ શ્રદ્ધા અભિસંહિતા ॥ ઽઅનિત્વરાઽ ઇતિ ચિરકાલોત્પત્ત્યા યા અનિષ્કમ્પા સા અનિત્વરા । ઽઅત્રઽ ઇતિ અનન્તરોકે પરિકર્મવિધૌ । ઽપૂર્વત્ર ચઽ ઇતિ ઽનાશ્રદ્ધસ્ય અત્ર પ્રવેશં દદ્યાત્ઽ ઇત્યત્ર । ઽઅભિસંહિતાઽ ઇતિ અભિપ્રેતા ॥ (258) ન સિંહસમઃ શૃગાલસમમુ(પ)તિષ્ઠેત ॥ શીલવતા દુઃશીલસ્ય ઉપસ્થાપનં ન કાર્યમિત્યર્થઃ । અપવાદો ઽસ્ય ક્રિયતે ॥ (259-260) પરમદુઃશીલૌ આચાર્યોપાધ્યાયૌ ઉપસ્તિષ્ઠેત ॥ માતાપિતૃગ્લાનાંશ્ચ અગારિકાનપિ ॥ પરમોપકારિત્વાદેષાં ઇત્યેતદ્ અભ્યનુજ્ઞાનમ્ ॥ (261) સ્નાનં સંભારકસ્નાત્રેણ ॥ [ગ્લાનઃ] । અત્ર નિદાનં પઠ્યતે । ગ્લાન-ગ્રહણં પ્રજ્ઞપ્તૌ ન કૃતમ્, [ન ચાન્યસ્ય] અન્યત્ર અપ્રતિરૂપત્વમ્ । વિશેષાપરિગ્રહાત્ સર્વાધિકરિકં ઉપનિબદ્ધમ્ । ત ત્સ્વરૂપોપપ્રદર્શનાર્થં આહ - ॥ (262) વાતહરમૂલ-ગણ્ડ-પત્રપુષ્પ-ફલક્વાથસ્નાનં તદાખ્યમ્ ॥ સંભારકસ્નાત્રાખ્યં ઇત્યર્થઃ ॥ વૃંહણં સ્નાને ઽર્થઃ । ઇત્યેષાં અત્ર અઙ્ગત્વમ્ । કથં સ્નાનમિત્યાહ - ॥ (263-264) અભ્યક્ષા ઽરૂક્ષતાર્થમ્ । ઉપસ્નાનકેન અપગત્યૈ તસ્ય ॥ તસ્ય અરૂક્ષતાર્થસ્ય [તૈલાદિ-]અભ્યંગસ્ય અપગત્યર્થં ઉપસ્નાનકેન, અભ્યક્ષા ઇત્યર્થઃ ॥ (265) [પૂર્વાર્થં] ઉદકુમ્ભે પશ્ચિમે દ્વિત્રસ્નેહબિન્દુ-દાનમ્ ॥ પૂર્વાર્થમિતિ અરૂક્ષતાર્થમ્ । દ્વૌ ત્રયો વા સ્નેહબિન્દવઃ પશ્ચિમે ઉદકુમ્ભે દેયાઃ ઇત્યર્થઃ ॥ (266) સ્નાયાત્ અયોદ્રોણિકાયામ્ । ધારયેદેનાં ગ્લાનઃ ઇતિ ॥ એનામિતિ અયોદ્રોણિકામ્ । ધરણં અગ્લાનેન અસ્યાઃ ન યુજ્યતે, ન ઉપયોજનં અયસ્પિણ્ડવત્, ઇત્યસ્ય પ્રતિપત્તવ્યમ્ । [ઔ]દ્ધત્યં એવં-જાતીયકસ્ય વિનાર્થેન કરણમ્,

તચ્ચ સર્વં દુષ્કૃતમિતિ ગમ્યમાનત્વાત્ ન સૂત્રિતમ્ ॥ (267) દદ્યાત્ ઉપરિ અસ્યાઃ પિધાનકમ્ ॥ ઉષ્ણ સ્યોદકસ્ય શીતભાવપરિહારાર્થમ્ ॥ (268) ગ્રીવાયાં ચાત્ર ગણ્ડોપધાનિકામ્ ॥ દદ્યાત્ ઇતિ વર્તતે । અવિલંબિતમત્ર સ્નાનમ્, અદુઃખનાર્થમ્ । અતો અસ્યાઃ દાનમ્ ॥ (269) ન યત્ર ક્વ ચન પાદૌ પ્રક્ષાલયેત્ ॥ વિહારાધિકૃતમેતદ્ ॥ (270) સ્થાનમસ્ય પ્રનાડિમુખમ્ ॥ ઽઅસ્યઽ ઇતિ પાદપ્રક્ષાલનસ્ય । ભગવાનાહ ઽપ્રનાડીમુખે પ્રક્ષાલયિતવ્યમ્ઽ ઇત્યત્ર ગ્રન્થઃ ॥ (271) કારયેરન્ પાદધાવનિકામ્ । અનયા વિના પ્રનાડીમુખાદૌ અર્થસિદ્ધેર્વિધાતઃ । ઇતિ કામકારો ઽત્ર, ન નિયમઃ ઇતિ સંદર્શનાર્થમ્ આદૌ ક્રિયાપદસ્ય પ્રયોગઃ । સાંઘિકં વસ્તુ અસ્યાઃ સ્થાનમ્ । ન ચ સાંઘિકે વસ્તુનિ એકસ્ય પ્રસંગઃ ઇતિ બહુવચનમ્ । કસ્મિન્પ્રદેશે ઇત્યાહ - ॥ (272) ઉપરિવિહારસ્ય પૂર્વદક્ષિણકોણે ॥ કિમાકારમિતિ - (273) કર્માકૃતિં ખરામ્ । મલાપહરણમત્ર અર્થઃ ॥ (274) ઉપસ્થાપયેત્ કઠિલ્લમ્ ॥ પ્રતિગ્રહસ્યૈતન્નામ્ । કિમ્મયં ( વિન્સૂ 35 ) ઇત્યાહ - મૃણ્મયમ્, ન સુવર્ણ-રૂપ્ય-વઈડૂર્ય-સ્ફટિકમયાનિ કઠિલ્લાનિ ઉપસ્થાપયિતવ્યાનિ, અપિ તુ મૃણ્મય[મિ]ત્યત્ર ગ્રન્થઃ । કિં-સંસ્થાનમ્ - ॥ (275) હસ્તિપદબુધ્નં કર્ણિકાવન્તમ્ ઇતિ । અલુઠનમત્ર અર્થઃ । કર્ણિકાવન્ત મિતિ ધાવ્યમાનપાદાવસ્થાનાર્થં એતત્કરણમ્ । ક્વ સંનિવિષ્ટયા કર્ણિકયા તદ્વન્તમિત્યાહ - ॥ (276) મધ્યે સંનિવિષ્ટયા । કિમાકારયા ઇત્યાહ - ॥ (277) કદમ્બપુષ્પાકારયા ખરયા ચ ॥ પાદા ઽપિચ્છલનાર્થં ખરત્વમ્ ॥ (278) પ્રક્ષાલ્ય સ્થાપનં અવાઙ્મુખસ્ય ॥ પ્રાસાદિકતાર્થ એતત્પ્રક્ષાલનમ્ । નૈર્મલ્યં પ્રાસાદિકત્વમ્ । ન ચાસ્ય યદ્ તત્ર શૌચોદકં અવતિષ્ઠતે । તતઃ ન સંપત્તિઃ, તસ્માત્ અન્યેનામ્ભસા ઇતિ મન્તવ્યમ્ । ઽપાદૌ પ્રક્ષાલ્ય બહિર્વિહારસ્ય પ્રનાડીમુખે વા પાદોદકં છોરયિત્વા પુનઃ પ્રક્ષાલ્યઽ ઇત્યત્ર ગ્રન્થઃ । ક્વ સ્થાપનમિત્યાહ - ॥ (279-282) તલકોપરિ સાંધિકસ્ય । પૌદ્ગલિકસ્ય લયને કપાટસંઘૌ ॥ પાત્રનિર્માદનાદિ યત્રપ્રદેશે વિહારે કુર્યાત્, તસ્યા માર્જનં ઉદકેન પ્રલેપનં વા ॥ કુન્તફલાકારેણ મૃદઙ્ગસ્ય વા । આકારેણેતિ વર્તતે । કેન પ્રલેપનમિત્યાહ - ॥ (283) ગોમયેન મૃદા વા ॥ [ઇત્યુચ્યતે] ॥ (284) ન વિદ્યતે રત્નાર્થતાયાં પ્રલિપ્તેઃ આકારસ્ય [નિયમઃ] ॥ (285-287) ન અપાત્રકં પ્રવ્રાજયેયુઃ ઉપસંપાદયેયુર્વાં ॥ નોનેન અધિકેન પાણ્ડુના વા । ત્રીણિ પાત્રાણિ, જ્યેષ્ઠં મધ્યં કનીય ઇતિ ॥ તત્પ્રમાણનિર્જ્ઞાનાર્થ
ઉચ્યતે - ॥ (288) શેષેણ ઊર્ધ્વભાગાન્ત-અનન્તરાત્ અંગુષ્ઠોદરાત્ પક્વતણ્ડુલપ્રસ્થસ્ય ઊર્ધ્વં વા, તદ્દ્વયાન્માગધકસ્ય ઉદ્વાહિ સસૂપસવ્યંજનસ્ય એતન્મધ્યં [તજ્ઞાય્યમ્] ॥ ઊર્ધ્વભાગસ્ય નાધોભાગસ્ય । અન્તતો નાન્યસ્માત્ પ્રદેશાદનન્તરં, યદ્ અંગુષ્ઠોદરં, પર્વપ્રદેશે યા અંગુષ્ઠસ્ય પૃથુતા, તન્માત્રમ્ । તતઃ શેષેણાધરેણ [અંશેન] પ્રસ્થં વા પક્કાનાં તણ્ડુલાનાં માગધકં, તત ઊર્ધ્વં વા દ્વિગુણં પ્રસ્થં, યાવત્ સ્વાનુરૂપવ્યંજનસહિતં યાવદુદ્વહતિ, તદેતદ્ અનપેતં આપ્યં ઇત્યર્થઃ । તૈલ-ઘૃત-મધુ-ઉદકાદીનાં દ્વાત્રીંશત્પલાનિ માગધકઃ પ્રસ્થઃ । અન્યેષાં અદ્રવાણાં ષોડશેતિ દ્રવ્યમાત્રવ્યંજકાનામ્ ॥ તતઃ, ષોડશાનાં અત્ર પલાનાં માગધકેન પ્રસ્થેન અભિધાનં ઇતિ પ્રતિપત્તવ્યમ્ ॥ "યત્ર દ્વૌ માગધકૌ પક્કતણ્ડુલપ્રસ્થૌ સસૂપવ્યંજનૌ પ્રક્ષિપ્તૌ અઙ્ગુષ્ઠોદરેણ તિત્તિકં ન સ્પૃશતઃ તદ્ જ્યેષ્ઠમ્ । યત્રૈકઃ તત્કનીયો, અત્રાન્તરાત્ મધ્યમ્ । " ઇત્યત્ર ગ્રન્થઃ । વ્યંજનીયાર્થત્વેન અત્ર સૂપવ્યંજનયોઃ ગ્રહણાત્ ભાગશઃ સૂપવ્યંજનયોઃ અત્ર તેમનત્વં ઇતિ શ્રિતમ્, તસ્માત્ અનેકત્વે વ્યંજન-પ્રભેદાનાં ભાગશો ઽત્ર અભિનિશ્રેયત્વમ્ । યાવતા વ્યંજનેન ભોજનીયં વ્યંજિતં ભવતિ, તવતો વ્યંજનસ્ય પાત્રપ્રમાણે સંશ્રેયતા, ન પરેણ ઇત્યર્થઃ । પલસ્ય દેશભેદેન હીન-મધ્ય-ઉત્કૃષ્ટ-સાંકર્યદોષવ્યુદાસાર્થ આમ્નાયાગતં પ્રમાણમુચ્યતે । - "માષો ઽષ્ટરક્તિકો જ્ઞેયઃ । તોલો [માષાષ્ટ]કઃ સ્મૃતઃ ॥ તોલં ( વિન્સૂ 36 ) સુવર્ણમિત્યાહુઃ । પલં ત્વષ્ટસુવર્ણકમ્" ॥ (289) ન ભિક્ષુણી ઊર્ધ્વં ભિક્ષુકનીયસઃ । ધારયેત્ ॥ યદ્ ભિક્ષૂણાં કનીયઃ તદસ્યાઃ જેષ્ઠમ્ । કનીયો ઽસ્યાઃ યાવત્પાત્ર માત્રકપિણ્ડપાતસંપાદનં ઇત્યર્થાત્ પ્રતિપત્તિઃ ॥ (290) ત્રપુમણ્ડલકસ્ય અનયા ઽત્ર નિષાદે દાનમ્ । અનયા ઇતિ ભિક્ષુણ્યા । અત્ર ઇતિ પાત્રે । યેન પ્રદેશેન અસ્ય નિષાદો ભૂમૌ તિષ્ઠાપનં સસ્તુ નિષાદઃ, તત્ર ઇત્યર્થઃ । કિમાકારસ્ય ઇત્યાહ - ॥ (291) બોધિવટપત્રકસ્ય પાણિતલકસ્ય વા (292) પરિમાણશ્ચ ॥ ન કેવલં આકારતઃ પરિમાણતો ઽપિ એતાવદેવ એતદ્દેયમ્ । ન અધિકમ્ અતિક્રમાદર્થસ્ય । મોનસંપત્તેઃ ઇત્યર્થઃ । ભૂસ્પર્શે કોટક-અલગનં અત્ર એતદ્ દાને ઽર્થઃ ॥ (293) ભવતિ સતત્ત્વં યાચિતેન ॥ સ-તત્ત્વં યાચિતસપાત્રત્વમ્ । ન યાચિતેનાનેન નાપાત્રકં પ્રવ્રાજયેયુઃ ઉપસંપાદયેયુર્વા ॥ "ન વર્ષાસુ અપાત્રાકઃ સ્યાત્" - ઇત્યેવમાદિકં અતિક્રાન્તં ભવતિ ઇત્યસ્યૈતત્કરણમ્ ॥ (294) તદ્વત્પઞ્ચકમ્ ॥ ત્રિચીવરં, નિષદનં, પરિશ્રાવણં ચ યથાપાત્રેણ ભવતિ સ-તત્ત્વં એવમનેનાપિ ઇત્યર્થઃ ॥ "તસ્માત્ અનુજાનામિ યાચિતકૈરપિ ષડ્ભિઃ પરિષ્કારૈઃ પ્રવ્રાજયિતવ્યમ્" ઇત્યત્ર ગ્રન્થઃ । પરિસ્રાવણ-નિષદનાભ્યાં અપિ વિના ન પ્રવ્રજયિતવ્યં ઇતિ [ત્રિતયમ્] । અતઃ આપન્નં વેદિતવ્યમ્ ॥ (295-296-297) ન વર્ષાસુ અપાત્રકઃ સ્યાત્ ॥ ન જનપદચારિકં ચરેત્ ॥ ચરેત્ સભયતાયાં કુપાત્રકેણ । "ઉપનન્દેન અપાત્રકઃ પ્રવ્રાજિતઃ, સ ભિક્ષુભિઃ સાર્ધં જનપદચારિકં ચરન્ કર્વટકં અનુપ્રાપ્તઃ । તત્ર ગૃહપતિના

ભિક્ષવો ભક્તેન ઉપનિમન્ત્રિતાઃ । યાવત્ તસ્ય નવપ્રવ્રાજ્યસ્ય પાત્રં નાષ્તિ, સ ગૃહપતિઃ અવધ્યાયતિ ભગવાનાહ - ઽન ભિક્ષુણા પાત્રેણ વિના જનપદચારિકા ચરિતવ્યા । અદત્ત-આદાયિકૈઃ મુસ્યન્તે, ભગવાનાહ - ઽકુપાત્રં નેતવ્યં, પાત્રં સ્થાપયિતવ્યમ્, વર્ષાસુ પાત્રં ઉપસ્થાપયિતવ્યમ્ઽ ઇત્યત્ર ગ્રન્થઃ ॥ (298-299-300) ન પ્રવ્રાજયેત્ અભાવે ॥ ન ઉત્થિતઃ પાત્રં કર્ષયેત્, પ્રક્ષિપેત્, શોષયેદ્વા ॥ માત્રયા પરિભુંજીત । તદ્-ભોગપ્રદર્શનાર્થમાહ - ॥ (301) ન અન્યેનાત્ર નિઃસર્ગં અક્ષિપેત્ । અન્યેન ઇતિ ભાજનાન્તરેણ । નિઃસર્ગમિતિ છોરણધર્મકમ્ ॥ (302) ન અનેન સંકારં છોરયેત્ ॥ નાવચં છોરયેત્ ઇતિ વર્તતે ॥ (303-308) ન હસ્તમુખોદકં દદ્યાત્ ॥ ન પ્રમદનધર્મણા શ્રામણેરેણ નિર્માદયેત ॥ ન સવાલુકેન ગો-શકૃતા ॥ ન અત્યાર્દ્રં પ્રતિશામયેત । નાતિશુષ્કં અધ્યુપેક્ષેત । ન શિલાયાં સ્થાપયેત્ ॥ તાવત્કાલિકમેતદ્ સ્થાપનમ્ ॥ (309) ન અશુચૌ પ્રદેશે ॥ (310) ન યત્ર ક્વ ચન ॥ પ્રદેશ ઇતિ વર્તતે સ્થાપનં ચ ॥ (311) નાસ્મિન્ નિક્ષિપેત્ ॥ યત્ર ક્વ ચન અતિનામનાર્થં એષ નિષેધઃ, ન તત્કાલાર્થમ્ ॥ (312) માલકસ્ય એતદર્થં કરણમ્ ॥ પાત્રસ્થાપનાર્થમ્ ॥ માલકમિતિ ગવાક્ષકસ્ય નામ । કથં કરણમિત્યાહ - ॥ (313) ઉત્તિષ્ઠતોર્વિહારપરિગણયોઃ ન ખનનેન ભિત્તેઃ ॥ (314) ચકોરકસ્ય આરણ્યકૈઃ ॥ પાત્રસ્થાપનાર્થકરણમ્ । ( વિન્સૂ 37 ) આકાશ-માલકમિત્યસ્ય પાઠાન્તરેણ વ્યવહારઃ કિમ્મયસ્ય ઇત્યાહ - ॥ (315) લતામયસ્ય રજ્જ્વા વા । વિકારસ્ય રજ્જુમયસ્યેત્યર્થઃ ॥ (316) લિપ્તસ્ય ગોમયમૃદા ॥ (317) સ-તદ્વિધપિધાનસ્ય ॥ પિધાનકમપિ અસ્ય લતામયં રજ્જુમયં ચ આલિપ્તં ગોમયમૃદા કર્તવ્યમિત્યર્થઃ ॥ (318-319-320) લમ્બનમસ્ય કાન્તારિકયા વૃક્ષે સાધુ ॥ ન ભૂમૌ સ્થાપનમ્ ॥ ન એનં અન્યત્ર નયેત્ ॥ (ઇતિ) ચકોરકમ્ ॥ (321) પ્રક્ષિપ્તં સ્થવિકાયાં નયેત્ ॥ પાત્રમ્ ॥ (322) ન હસ્તેન ઇતિ નયેત્ ॥ (323) કક્ષયા અસ્ય ॥ ઇતિ પાત્રસ્ય (324) નયનં આલયનકં દત્ત્વા ॥ (325) પૃથક્સ્થવિ[કા]સુ પાત્રભૈષજ્યકોલાહલાનિ સ્થાપયેત્ ॥ અન્યસ્યાં પાત્રં, અન્યસ્યાં ભૈષજ્યં, અન્યસ્યાં લોલાહલમિત્યર્થઃ ॥ કોલાહલં પુનઃ આરા-વધ્રિકાદિદ્રવ્યમ્ ॥ (326) ધારયેદેનઃ ॥ ઇતિ પાત્રાદિસ્થવિકાઃ ॥ (327) ન તુલ્યાવલમ્બનાનાં આસુ આલયનકાનાં નિવેશં ઉપયુઞ્જીત ॥ આસુ ઇતિ પાત્રાદિસ્થવિકાસુ ન-તુલ્યબલમ્બનાનાં આલયનકા દાતવ્યા ઇત્યર્થઃ । તથા ચ "આર્ય, કિમયં મૃદઙ્ગઃ" ઇતિ નિદાનમ્ । અતઃ તુલ્યનિવેશોપયોગપ્રતિષેધપરં એતદ્ ॥ (328) અવિસ્તીર્ણાનાં ચ દુઃખા ઽનિચ્છુઃ] ॥ ન આલયનકાનાં નિવેશં ઉપયુઞ્જીત । કિંકાર[ણ]મિત્યાહ - દુઃખા ઽનિચ્છુઃ । - (329) સંકોચાસંપત્તયે ન મતદાનમ્ ॥ કસ્મિન્પ્રદેશે ન મતદાનમિત્યાહ
- ॥ (330) મધ્યે ॥ આલયન કમિતિ પ્રકરણાત્ ગન્તવ્યમ્ । પૃથક્ત્વસ્ય અસ્ય મધ્યે, ન દીર્ઘસ્ય ઇતિ અર્થાત્ ગન્તવ્યમ્ ॥ (331) સ્થાનાય અસ્યેતિ અન્તરાન્તરે કાકપદકદાનમ્ ॥ (332-335) ચક્ષુરિવ પાત્રં પાલયેત્ ॥ ત્વચમિવસંઘાટિમ્ ॥ શિષ્ટં ચ ચીવરં ચ ॥ ન પ્રતિસંસ્કરણમુપેક્ષેત ॥ બન્ધન-પચન-ધાવન-સેચન-રંજનાનિ - । ઉભયં હિ પાત્રં ચીવરં ચ અપેક્ષ્ય એતદ્વચનમ્ ॥ (336) અનુતિષ્ઠેત્ પાત્ર બન્ધનં પ્રતિગુપ્તે પ્રદેશે ॥ નાપ્રતિગુપ્ત એતદ્ ક્રિયમાણં અપ્રસાદવસ્તુ ઇતિ ખ્યાપનાર્થં એતત્સૂત્રમ્ ॥ (337-338) ઉપસ્થાપયેત્ સંઘઃ કર્મારભાણ્ડિકામ્ ॥ છિદ્રસ્યતદિતિ ॥ બન્ધનમ્ ॥ (339) ન તુ સાધુ ગુડ-જતુ-સિક્થ-ત્રપુ-સીસૈઃ ॥ કેન તર્હિ સાધુ ઇત્યાહ - ॥ (340) સાધુ પટ્ટિકા-કીલિકા-થિગ્ગલિકા-મકરદન્તિકા[ભિઃ] ॥ (341) ચૂર્ણિકયા ચ । લોહસ્ય પાષાણસ્ય વા ॥ બન્ધનં સાધુ ઇતિ અનુબન્ધઃ ॥ (342) તૈલેન ધૃષ્ટિરિતિ ॥ ચૂર્ણિકયા । કુતો યાવદિતિ આહ - (343) આસિક્થ-સાદૃશ્યાત્ ॥ કેન ધૃષ્ટિઃ ઇત્યાહ - ॥ (344) લોહેન કુરુવિન્દેન વા ॥ અનેન [ચૂર્ણિકાયાઃ તૈલેન આર્દ્રીકૃત્વા યાવત્ સિક્થસદૃશીભાવઃ તા-[વ]ત્ધૃષ્ટિરિત્યર્થઃ ॥ (345) ઉષ્ણે દાનમિતિ ॥ પાત્રે ઇતિ પ્રકરણાત્ પ્રતિપત્તિઃ । તાં ચ પાત્રે દત્તાં ચૂર્ણિકામ્ ॥ (346) અવગુણ્ઠ્ય ઊર્જેન (?) મૃદા ઽનુલિપ્ય, પાકસ્ય દાનમ્ ॥ ઇત્યનુષઙ્ગઃ । કીદૃશસ્ય પાકસ્ય દાનમિત્યાહ - । મધ્યસ્ય ॥ ( વિન્સૂ 38 ) (347) ધૃષ્ટિસ્તૈલેન । તસ્ય બન્ધસ્ય તૈલતેમનેન ધૃષ્તિઃ ॥ (348) ગુડ-મૃદા મૃણ્મયસ્ય ઇતિ ॥ મૃણ્મયસ્ય પાત્રસ્ય ગુડ-મૃદા બન્ધઃ ॥ પટ્ટિકા ઇત્યાદેઃ પઞ્ચકસ્ય સ્થાને-ગુડ-મૃદ્-ગ્રહણમ્ । તસ્માત્ શેષસ્ય અતો ઽત્ર સાધુત્વં ન ઇત્યાએઃ પૂર્વસ્યાનુષઙ્ગઃ યથાસંભવં વેદિતવ્યઃ ॥ ભુજ્યમાનત્વે સંસ્કારસ્ય પ્રત્યુપયોગં ઉપાયઃ । તત્ર કિયતા કાલેન પાત્રસ્ય ત[દસંસ્કૃ]તત્વં, યેન તપનાર્હતા, ઇત્યત્ર ઉચ્યતે - ॥ (349) ભુજ્યમાનત્વે પાક્યત્વં માસષટ્કાન્તે ॥ તદેતદ્ વિશેષોક્તં - માર્તે યોત્યતે - ॥ (350) માર્ત ચેત્ પક્ષસ્ય ॥ - અન્તે પાક્યત્વં ઇત્યનુષઙ્ગઃ । અભુજ્યમાનત્વે ઽપિ યથાયોગં પાત્રસ્ય પ્રતિસંસ્કરનં અનુષ્ઠેયમ્ ॥ (351) વર્ષાશ્ચેત્, વિરુક્ષણ-મ્રક્ષિતત્વેન કાર્યાંન્તરાલે સંયોજ્યત્વમ્ ॥ પ્રાણ્યુપઘાનમન્તરેણ [અશક્યતાયાં] અદેયત્વે વર્ષાસુ પાકસ્ય અદેયત્વે અવસ્થિતે, યાપનસ્ય એતદાખ્યાનમ્ । દ્વયોઃ ઉપયોગકાલયોઃ મધ્યં કાર્યાન્તરાલમ્ । તત્ર અસ્ય પાત્રસ્ય વિરૂક્ષણેન મ્રક્ષિતત્ત્વેન ચ સંયોજ્યત્વમ્ । કાર્યં કૃત્વા મ્રક્ષયિત્વા સ્થાપયિતવ્યમ્ ॥ અપરત્ર કાર્યકાલે વિરૂક્ષયિતવ્યં ઇત્યેવમેતત્સંયોજનં ઇત્યર્થત્વાત્ ગન્તવ્યામ્ ॥ (352) પચનમસ્યા ॥ પાત્રસ્ય ॥ (353) નૈતદાત્મના કર્તુ અયુક્તમ્ ॥ પ્રવ્રજિતસ્ય [આત્મના કર્તું અયુક્તમ્] ઇત્યર્થઃ ॥ (354) કટાહકસ્ય તદર્થં ઉપસ્થાપનમ્ ॥ તદર્થમિતિ પાકાર્થમ્ । કીદૃશસ્યેત્યાહ - ॥ તત્ત્વોત્પત્તેઃ । તદ્ભાવતત્ત્વે કટાહકત્વેન એવ યસ્યોત્પત્તિઃ, તદ્ભૂતતયા એવ યસ્ય કરણં, ન ઘટાદ્યવયવદ્વયેન ઇત્યર્થઃ । કિમસ્યૈવ એકસ્ય, ન ઇત્યાહ - ॥ (355) તત્ત્વોત્પત્તેઃ કર્પરકસ્ય વા ॥ ઉપસ્થાપનમિત્યનુબન્ધઃ । યથાસ્ય કર્પરકામેન કટાહકસ્ય સંપાદનાર્થં સાધુ ઘટાદેઃ ભેદનકેન [દેશિતત્વાત્] - ॥ (356) ભસ્મના પૂરયિત્વા સાધુ ભેદનં

ઘટભેદનકેન ॥ [કથમિતિ ચેત્ ઘટભેદકેન ઇત્યુક્તમ્] । લોહમયસ્ય એતદ્ કીલકસ્ય નામ - ॥ (357) ધારણમસ્યેતિ ॥ ઘટભેદનકસ્ય ॥ (358) તેન અવચ્છાદનં અપલાયિધૂમમ્ ॥ તેન કટાહકેન પાત્રસ્યા ઽવચ્છાદનં કીદૃશમિત્યાહ - અપલાયીધૂમમ્ । તદ્વિધં એતત્કર્તવ્યં યદ્વિધેઃ ધૂમો ન પલાયતે ઇત્યર્થઃ । કિં અલિપ્તેનૈવ બહિઃ કટાહકેન ઇત્યાહ - ॥ (359) દત્તતુષમૃત્તિકાબહિલ પેન ॥ દત્તઃ તુષમૃત્તિકયા બહિર્લેપો યસ્મિન્ તેનેત્યર્થઃ । અભ્યન્તરે કિમદત્તેન અસ્ય કસ્યચિત દ્રવ્યસ્ય લેપેન ઇત્યાહ - ॥ (360) પિણ્યાકેન ગોમયેન વા લિપ્તાભ્યન્તરેણ ॥ કિં અશુષ્કેન દત્તાલેપેન ઇત્યાહ - ॥ (361) ઉપગતશોષેણ । કીદૃશ્યાં કિમસ્તરાયાં વા ભૂમૌ નિહિતસ્ય પાત્રસ્ય અનેન અવચ્છાદનં ઇત્યાહ - ॥ (362) કૃતપરિકર્માયાં ભૂમૌ વા સ્તૃતતુષાયાં અવકીર્ણં રૂચિરધૂમકરકપિણ્યાકાદિદ્રવ્યાયાં નિહિતસ્ય અધોબિલમ્ ॥ તુષાણામુપરિ રોચનશીલ-ધૂમકરકાનાં પિણ્યાકાદીનાં દ્રવ્યાણાં અવકીર્ણમિત્યર્થઃ । કથં નિહિતસ્ય ઇત્યાહ - અધો બિલમ્ । કિમતઃ પરં કર્તવ્યમિત્યાહ - ॥ (363) ગોમયૈ । પલાલેન વા અવગુણ્ઠ્ય આદીપનમ્ ॥ (364) ( વિન્સૂ 39 ) સુશીતલસ્ય અપનયનમિતિ । પાત્રસ્ય ॥ (365) આનિષ્પન્ન-રંગ સંપત્તેઃ આવૃત્તિઃ ॥ તાવત્પાકો દેયો યાવત્ રંગસંપન્નમ્ ॥ (336) નિર્માદ્ય નિર્માદ્ય આરોપણમ્ ॥ પ્રતિપાકં નિર્માદયિતવ્યમિત્યર્થઃ ॥ (337) સામન્તકસ્ય પ્રાણકાનાં અનુકમ્પયા સંમાર્જનં સેકશ્ચ ॥ અમ્ભસા સામન્તકસ્યૈવ । ઉક્તં - ઽન અપાત્રકં પ્રવ્રાજયેયુઃઽ ઇત્યેતત્પ્રસંગાગતં સપરિકરં પાત્રવિધાનમ્ ॥ અપરં પ્રવ્રજ્યાવસ્તુસંબંધાદુચ્યતે - ॥ (368) પ્રરોહસ્ય પરિવ્યંજનં અજ્ઞાતૌ વર્ષાગ્રસ્ય ઉપસંપાદ્યાંગીકરણમ્ । પ્રરોહસ્યેતિ બાલપ્રરોહસ્ય । કસ્મિન્પ્રદેશે ઇત્યાહ - । પરિવ્યંજનં, વ્યંજનાત્સમન્તતઃ । અજ્ઞાતૌ વર્ષાગ્રસ્ય ઉપાસંપાદ્યસ્ય અંગીકરણમ્ । અપ્રજ્ઞાયમાને વિંશતિવર્ષત્વે ઉપસંપન્નિભિત્તં વ્યંજનસામન્તકેન રોમજન્મનો અંગીકરણમિત્યર્થઃ । વ્યજ્યતે અનેન પુરુષભાવઃ ઇતિ વ્યંજનમ્ । પુરુષેન્દિર્યમ્ ॥ (369) વ્યાજેન અસ્ય પ્રત્ય્વેક્ષણમ્ ॥ અસ્યેતિ પરિવ્યંજનં રોમપ્રરોહસ્ય । કીદૃશેન વ્યાજેનેત્યાહ - ॥ (370) ઊર્ધ્વનાગદન્તક-ચીવરવંશસ્થ ભાવાવતારણાદિના । ઉચ્ચે નાગદન્તકે ચીવરવંશે ઽવતિષ્ઠતો વસ્ત્રાદેઃ ભાવસ્ય અવતારણ-આરોપણાદિના ॥ (371) ન ઉપસંપત્પ્રેક્ષં વૃક્ષમધિરોહયેત્ । (372) ન બહિઃ સીમાં પ્રેષયેત્ ॥ ઉપસંપત્પ્રેક્ષમિતિ । અવદર્શન-ઉપવિચારાન્તઃ અત્ર સીમા વ્યતિષ્ઠતે । કુતો દર્શનોપવિચારાન્તઃ ઉપસંપાદનસ્થાનં તત્સ્થાનાત્ । ઉચ્ચલિતાયાં ઉપસંપાદનસ્થાનમ્ । તદર્થં વ્યાપૃતાત્ શાસનાધિમુક્તાત્ શીલવતઃ ચ ભિક્ષોઃ સોપધિવાર-વિહારસ્થાનતો ગમને તન્માર્ગપ્રતિપન્નાત્ । અન્યદા વિહાર-તદિતિકરણીય-ચંક્રમણ-અતિનામનસ્થાનગતાત્ - (373) દર્શનોપવિચાર એનં અપકાસને સ્થાપયેયુઃ ગનાભિમુખં પ્રગૃહીતાંજલિમ્ ॥ એનમિતિ ઉપસંપત્પ્રેક્ષમ્ । અપકાસન ઇતિ રહોનુશાસકગતસ્ય કર્મણો અશ્રવથં સંઘમધ્યાત્ અસ્ય પૃથક્જ્ઞાપનં યત્તદત્ર અપકાસનગ્રહણેન ગૃહીતમ્ । અપકાસને ગણાભિમુખં પ્રગૃહીતાઞ્જલીઃ સંઘમધ્યાત્ અનપકાસિતો ન કર્તવ્યઃ ઇત્યર્થઃ ॥ (347) ન ગૃહિણો નિશ્રયાનારોચયેત્
॥ (375) ન ઉપસંપન્નમાત્રાય ન આરોચયેત્ ॥ નિશ્રયાનિતિ વર્તતે । ઽગૃહનિશ્રિતાય નિશ્રયં ન આરોચયેત્ઽ - યાવત્ ઽઅપ્રવ્રજિતાયઽ ઇતિ । અસ્ય પશ્ચાત્ અયં ગ્રન્થઃ - અન્યતમઃ બ્રાહ્મણદારકઃ પ્રવ્રજ્યોપસંપદાર્થં ઉપાધ્યાયેન યાવત્પિણ્ડપાતં ગચ્છ ઇતિ આજ્ઞપ્તઃ, તેન આજ્ઞપ્તે સતિ સ્વભિક્ષા(યાચન) હેતુના ઉદ્વિગ્નઃ, કિં પ્રવ્રજિતેના ઽપિ પિણ્ડપાતઃ કર્તવ્યઃ ઇતિ શિક્ષાં પ્રતિષેધતે, ભગવતા ગર્હિત્વા ઉક્તમ્ - "ઉપસંપન્નમાત્રાય ચત્વારઃ નિશ્રયા આરોચયિતવ્યાઃ" ઇત્યત્ર સંગ્રહો ઽયમ્ ॥ (376)યત્ર નિશ્રયા ઽભાવઃ તત્ર પોષધોપાસના-નિશ્રયપ્રતિજ્ઞા-ગ્રહણં ચ ન કર્તવ્યમ્ ॥ (377) નિઃશ્રયપ્રતિજ્ઞાગ્રહણં પૂર્વં નાનુરક્ષિતવ્યમ્ ॥ નિશ્રયાભાવે "પ્રતિજ્ઞાયાઃ પાશ્ચાત્ અર્થસિદ્ધિઃ દૃશ્યતેઽ (ઇતિ) એતદ્વચનં દૃષ્ટમ્, તત્ર પુર્વકસ્મિન્ સતિ પશ્ચાત્ પ્રતિજ્ઞા કર્તવ્યા ઇતિ જ્ઞાયતે, ઇતિ વેદિતવ્યમ્ ॥ (378) ( વિન્સૂ 40 ) પશ્ચાદપિ દ્વિમાસતોધિકમ્ ॥ પશ્ચાદિતિ ગ્રહણમ્ । દ્વિમાસતો ઽધિકં નિશ્રયા ઽભાવે ન રક્ષિતવ્યમ્ ઇત્યસ્ય અનુપ્રતિષેધાર્થં ઽઅપિઽ-શબ્દઃ । દ્વિમાસં નાશ્રિત્યાપિ નિશ્રિતં કર્તવ્યં ઇત્યત્ર જ્ઞાતવ્યમ્ ॥ (379) વસ્તુ-કર્મ-ઉપસ્થાપકપરિહારેણ એનં પરીચ્છેયુઃ ॥ એવં ઇતિ વસ્તુ, વસ્ત્વાદિપરિહારૈઃ એનં વસ્તુ પરીચ્છેયુઃ । વસ્તુ-પરિહારઃ ઇતિ નિશ્રય-ગૃહે પરિહારઃ । નિશ્રયાર્હસંઘે પુદ્ગલબહુલત્વાત્ પરીચ્છેયુઃ, ઇત્યલમ્ વિસ્તરેણ ॥ (380) દહરમધ્યેષુ અભાવે વૃદ્ધતરમાપૃચ્છેત્ ॥ અભાવે ઇતિ નિશ્રયસ્ય । ઽવર્ષાવાસે અનિશ્રિતઃઽ ઇત્યુક્તે વચને નિશ્રિતાનાં મધ્યે એકવર્ષીયં આચાર્યકાલમતીત્ય વર્ષા-વિચ્છેદાત્ વિહારે અનિશ્રિત્ય ગતાનાં વિહારે અનાશ્રયઃ અપિ ન કર્તવ્યઃ, કૃત્વા તુ સાતિસારો ભવતિ । અથ ચ યસ્તેષુ અતિવૃદ્ધઃ સ પ્રષ્ટવ્યઃ । તદનન્તરં પ્રવારિતેન આચાર્યપરિહારઃ કર્તવ્યઃ । ઉક્તગ્રન્થે એતદ્ સંગૃહીતં ભવતિ । અર્થતઃ(?) તેસાં વૃદ્ધતરો દહરઃ સ નિશ્રિતઃ । વૃદ્ધતરસ્તત્ર દહરેણ પ્રાર્થિતો ભવતિ, ઽનિશ્ચયે અનિશ્રિતઽ ઇતિ વેદિતવ્યમ્ ॥ (381) ભાવે ઽપિ ઉપનિશ્રયત્વેન ॥ ઇતિ નિશ્રયે । ભાવે ઽપિ આશ્રય સ્ય આશ્રયે । દહરેષુ વૃદ્ધતરઃ પ્રષ્ટવ્યઃ । અત્રાયં ગ્રન્થઃ - "ઉપનિશ્રયત્વેન અયમેવ ઉપાધ્યાયસમઃ ભવતિ । અયમેવ તેન પ્રષ્ટવ્યઃ । અયમેવ તસ્ય શિક્ષિતો ભવતિ, પઠિતો ઽપિ પાથિતો ભવતિ"

ઇતિ પ્રવ્રજ્યાવસ્તુનિ નિર્માણે (?) ઉક્તમ્ ॥ (382) ન અનવલોક્ય તજ્જાતીયં પરિકર્મયેત્ તેન વા આત્માનમ્ ॥ અત્ર તજ્જાતીયં નિકાયાન્તર-પ્રવ્રજિતં જ્ઞાતં આશંકિતં વા ॥ (383) નિર્દોષં અભાવે [નિશ્રયાર્હસ્ય] પ્રવૃત્તપર્યેષણસ્ય અનિશ્રિતસ્ય વા ઽપિ ॥ નિર્દોષમિતિ નિરપવાદમ્ । અભાવે ઇતિ આશ્રયસ્ય । નિરપવાદઃ કસ્મિન્નિતિ ચેત્ - તદર્થં પ્રવૃત્તપરેષણ ઇત્યાદ્યુક્તમ્ ॥ કિયત્કાલમિતિ ચેત્ - ॥ (384) આપઞ્ચરાત્રનિષ્ઠાનાત ॥ ઇત્યુક્તમ્ । યાવત્પઞ્ચરાત્રપર્યન્તમિત્ય્રથઃ । યાવત્પઞ્ચરાત્રત્વં હિ ઽલાભે અર્હત્વમ્ઽ । અત્ર ગ્રન્થઃ નિદાનાત્ - ઽઅનિશ્રિતં દેશં, ઉપાલિઽ, યાવત્ ગત્વા પરીક્ષ્ય પઞ્ચરાત્રમુપાદાયઽ ॥ (385) અર્હત્વં ચ લાભે ॥ ઇત્યુક્તં ભવતિ ॥ તદપિ અપ્રતિહતસંબંધે નિશ્રયપર્યેષણે ચેતિ ॥ (386-387) વિશ્રમ્ય આગન્તુકો દ્વિતીયે તૃતીયે વા અન્હિ નિશ્રયં ગૃહ્ણીત ॥ ન એકાહસ્ય અર્થે ॥ ઇતિ નિશ્રયં ગૃહ્ણીત ઇત્યેતેન અનુબન્ધઃ ॥ (388) અન્યં અસાંનિધ્યે નિશ્રિતસ્ય આપૃચ્છેત્ ॥ નિશ્રયકૃતેન ઽનિશ્રિતઃઽ । એષ કર્મણિ ક-(=ક્તઃ) (પ્રત્યયઃ) નિશ્રયત્વેન ગ્રહણે ઇત્યર્થઃ ॥ (389) નિર્દોંષમ-નાપૃષ્ટૌ ગતસ્ય કર્માદાને અપર-તદ્-આગતૌ ॥ કર્માદાનનિમિત્તં ગતસ્ય અપરસ્ય કર્માદાનસ્ય આગમને દોષાભાવો ઽનાપૃષ્ટૌ ઇત્યર્થઃ । વિભઙ્ગાદેતદ્ શયનાસન-શિક્ષાપદાત્ । ઽનિશ્રયં ગૃહ્ણીતંઽ ઇતિ વર્તતે ॥ [(390) ન યસ્ય તસ્યાન્તિકાત્ ॥] (391) નિર્જ્ઞાય વૃત્ત-જ્ઞાન-પરિવારાનુગ્રાહકત્વં પ્રશ્નાદિના અસ્ય ગ્રહણમ્ ॥ વૃત્તં ચ જ્ઞાનં ચ પરિવારશ્ચ ગ્રાહકત્વં ચ અનુવાદનાદૌ પ્રવર્તમાન તાં અસ્ય પુદ્ગલસ્ય પ્રશ્નેન અન્યેન વા સમાચારેણ ( વિન્સૂ 41 ) જ્ઞાત્વા નિશ્રયસ્ય ગ્રહણમિત્યર્થઃ । [કતમેન વિધિના ઇતિ ચેત્] ॥ (392) સંવરવત્ ॥ ઇતિ ઉપાસક-સંવરાદિવત્ મન્ત્રાદિના વિધિના ઇત્યર્થઃ ॥ પ્રગૃહીતાઞ્જલિના સંવરસ્ય ગ્રહણમ્ । અસ્ય તુ - ॥ (393)-(394) પ્રપીડ્ય ઉભાભ્યાં પાણિભ્યાં ઉભૌ પાદતલૌ । પરીક્ષ્ય દાનમિતિ ॥ નિશ્રયસ્ય કિમસ્ય સંવરો રૂઢઃ શૈક્ષશ્ચ । શાસને સ્થાપયિતું ઇત્યેષા પરીક્ષા ॥ (395) પુત્ર-પિતૃ-સંજ્ઞયોઃ નિવેશનમ્ ॥ યથાસંખ્યં નિશ્રયનિશ્રિતાભ્યાં પરસ્પરમ્ ॥ (396) તત્ત્વે એવ ઉપાધ્યાયે નિશ્રિતત્વમ્ ॥ તદ્ભાવઃ તત્તા, તચ્છબ્દેન ઉપાધ્યાયસ્ય પરામર્શઃ । ઉપાધ્યાયે સ્થિતે ઉપાધ્યયતા એવ નિશ્રિત્વમ્ - [અત્રાપિ] કર્મણિ ક્તઃ । નિશ્રીયત ઇતિ નિશ્રિતઃ, નિશ્રય ઇત્યર્થઃ । તદ્ભાવે નિશ્રિતત્ત્વમ્ ॥ (397) તસ્માત્ અગ્રહણમસ્ય તત્ર ॥ અસ્યેતિ નિશ્રયસ્ય । તત્રેતિ ઉપાધ્યાયે । એતદુક્તં ભવતિ - યસ્માદુપાધ્યાયત્વે એવ નિશ્રયત્વં, તસ્માત્ ઽન યસ્ય તસ્યાન્તિકાત્ઽ નિશ્રયો
ગ્રાહ્યઃ ઇતિ ॥ (398) નિરપેક્ષતાસંપત્તિઃ ઉભયોઃ આત્તનિશ્રયધ્વંસે કારણમ્ ॥ ઉભયોરિતિ નિશ્રિતનિશ્રિતવતોઃ સાક્ષેણ ક્રમેણ વા નિરપેક્ષતાયાઃ સંપત્તિઃ સંપન્નતા । આત્તસ્ય ગૃહીતસ્ય નિશ્રયસ્ય ધ્વંસે કારણમ્ । એકત્ર નિરપેક્ષ[તા-ભૂતે] તાવત્ નિશ્રયસ્યાનુવૃત્તિઃ યાવત્ અપરો નિરપેક્ષાભૂતઃ ઇતિ । પર્ષત્સંબંધ એષ યા [નિશ્રિત-]નિશ્રિતત્વ-ઉપગતિઃ, ન ચૈકસ્ય સાપેક્ષતાયાં પર્ષત્સંબંધસ્ય અપેતત્વમ્, ઇત્યેષા અત્ર વ્યવસ્થા ॥ [સહદર્શંનાત્ ઉપાધ્યાયસ્ય ઉદ્ઘાતો નિશ્રયો વક્તવ્યઃ] - (399) સન્નિપત્તૌ અનૌપાધ્યાયેન અભિમતેન પ્રવૃત્તિઃ ॥ યદુક્તે ઉપાધ્યાયે સંનિહિતે નાન્યઃ આપ્રાપ્તવ્યઃ ઇત્યસ્ય તત્પ્રતિપાદનમ્ । [સાપે]ક્ષત્વે પર્ષત્સંબંધાપગમસ્ય । ઉપાધ્યાયગતાત્ નિશ્રયાદન્યો નિશ્રયઃ અનૌપાધ્યાયઃ । સન્નિપતનં સન્નિપત્તિઃ, તેન સન્નિપત્તૌ સત્યાં અભિમતેન નિશ્રયેણ નિશ્રિતસ્ય પ્રવૃત્તિઃ । યો ઽસ્ય રોચતે તસ્ય નિશ્રયેણ વસ્તવ્યમ્ ઇત્યર્થઃ ॥ (400)તેનૈવ તેન ॥ તેન ઉપાધ્યાયગતેન નિશ્રયેન સન્નિપાતે, તેનૈવ ઉપાધ્યાયેન પ્રવૃત્તિઃ । [નાસ્ત્યત્ર કાદાચિત્કં અકાદાચિત્કં ચ] ॥ (401) નિરન્તરં દુષ્ટવા ઉપાધ્યાયં આસનં મુઞ્ચેત ॥ નિદર્શનં ઉપાધ્યાયઃ, અન્યત્રા ઽપિ નિશ્રયે વિધેઃ વ્યવસ્થાનાત્ ॥ (402-403) ત્રિર્દિવસેન નિશ્રિત ઉપસંક્રામેત્ તદ્વિહારસ્થઃ ॥ અરણ્યવાસી ક્રોશે ચેત્ પ્રત્યહમ્ ॥ યદિ ક્રોશે તદરણ્યં ભવતિ, યત્ર નિશ્રયો ભવતિ પ્રત્યહમાગત્ય ઉપસંક્રામેત્ ઇત્યર્થઃ ॥ (404-405) પઞ્ચષૈઃ અહોભિઃ ક્રોશપઞ્ચકે ॥ પોષધે ચ અર્ધ-તૃતીયેષુ યોજનેસુ ॥ અતઃ પરં એક [સીમાત્વ]-સ્યાભાવાત્ નિશ્રયત્વસ્યાભાવો વેદિતવ્યઃ ॥ (406-409) ન નિશ્રિતં અવસાદનાર્થં નાવસાદયેત્ ॥ પઞ્ચાવસાદના - ॥ અનાસાયો, અનવવાદઃ, ઉપસ્થાનધર્માભિષૈઃ ( વિન્સૂ 42 ) અસંભોગઃ, પ્રારબ્ધકુશલપક્ષસમુચ્છેદો નિશ્રયપ્રતિપ્રશ્રંભણં ચ ॥ અશ્રદ્ધસ્ય એતદર્હત્વં કુસીદસ્ય દુર્વચસો, નાહતસ્ય, પાપમિત્રસ્ય ચ ॥ અવસાદનાર્હત્વમેવ ॥ (410) અવસાદિતસંગ્રહે અન્યસ્ય સ્થૂલાત્યયઃ ॥ એવમપિ ક્રિયમાણે યદિ અસૌ ક્ષમાણે આદરં ન કુરુતે, તત્ર કિં કર્તવ્યમ્ - । (411) અનાદૃતૌ ભિક્ષોઃ પ્રગુણીકરણાય પ્રયોગઃ અભિજ્ઞસ્ય ॥ કીદૃશસ્યેત્યાહ - અભિજ્ઞસ્ય, યસ્તત્પ્રગુણીકરણાય અભિજ્ઞઃ તસ્ય ॥ (412) ત્યક્તઃ નિમિત્તસ્ય ક્ષમણં ક્ષમયતઃ ॥ યેન નિમિત્તેન અવસાદિતઃ, તસ્ય પરિત્યાગે ક્ષમણમ્ । ન ચ એવમેવ, કિં તર્હિ, ક્ષમયતઃ - ॥ (413-415) ન અનર્હમવસાદયેત્ ॥ ન અર્હસ્ય ન ક્ષમેત ॥ ન અનર્હસ્ય ક્ષમેત ॥ સર્વથા ॥ (416-418) નિષ્કાસનં અક[ર]ણીયતાયં લયનાત્ ॥ પરિસ્રાવણ-કુણ્ડિકે દત્વા સાન્તરોત્તરં ચ શ્રામણેરસ્ય ॥ ઉપસંપત્પ્રેક્ષશ્ચેત્ પઞ્ચ પરિષ્કારાન્ ॥ દત્વા નિષ્કાસનમિતિ અનુબન્ધઃ । પરિસ્રાવણસ્ય પ્રાગેવ ઉક્તત્વાત્, યદિતિનોક્તં (ત્રિ)-ચીવરં નિષદનં પાત્રં ચેતિ પઞ્ચ ॥ (419) ઉપસંપન્નસ્ય ચ ॥ પઞ્ચપરિષ્કારાનિત્યબન્ધઃ

॥ (420-421) ન સિંહનિષ્ઠુરો ભવેત્ ॥ ન વિઘાતસં વર્તનં ક્રિયાકારં કુર્વીરન્ ॥ સંઘભૂતા ભિક્ષવઃ ॥ (422) પલિગુદ્ધતા પર્થુષિતત્વં આસ્યસ્ય ॥ (નાશો રાધતે(?), રાત્રિવાસાદુત્થિતેન દન્તકાષ્થેન અન્યેન વા મુખે, નિશ્રયસ્ય અન્યસ્ય વા વન્દનં અભ્યવહરણં વા અકાર્યમ્ ઇતિ અસ્યૈતત્પ્રતિપાદનમ્ । "ન ભિક્ષુણા દન્તકાષ્ઠં અવિસર્જ્યં પિણ્ડપાતઃ પરિભોક્તવ્યઃ । ભુક્તે સાતિસારો ભવતિ" ઇતિ । વસ્તુમનાન્તરીયકે નિદાને યદુક્તં - ઽઅપ્રતિગ્રાહિત-સંનિહિતાભ્યવહારઃ પ્રતિક્ષેપગતઃ એષઃ । અનવેત્ય મુખમલં આહારપક્ષતાં ભવદ્ભિઃ અતિક્રમઃ ક્રિયતે ઇત્યસ્ય, તદેવં પ્રતિપાદનમ્ ॥ નિશ્રયવૃત્તૌ ઇહોક્તિકં - "સાર્ધંવિહારી અન્તેવાસી વા કલ્યમેવ ઉત્થાય પરિમાણ્ડલં નિવસ્ય આવૃત્ય ચ, દન્તકાષ્ઠં વિસર્જ્ય અન્તઃ સીમ્નિ ચૈત્યવંદનં કૃત્વા ઇત્યાદિ યત્પરિશોધત્વં મુખમાલસ્ય તદેતદ્દન્તકાષ્થં વિસૃજ્ય" ઇત્યત્ર વચનમ્ । અતઃ એતત્સૂત્રમ્ - ॥ (423) વિસર્જયેદ્દન્તકાષ્ઠમ્ । ંઐતદ્ પ્રતિરૂપમ્, તસ્માત્ મુખમાલશોધનાર્થં અવલંબનીયત્વમસ્ય । કથં વિસર્જયેદિત્યાહ ॥ (424) પ્રતિચ્છન્નમેવ ॥ (425) ઉચ્ચારપ્રસ્રાવિક્રિયા ચ ॥ પ્રતિચ્છન્નમેવ ॥ (426) નોપભોગ્યસ્ય અન્તે વૃક્ષસ્ય કુડ્યસ્ય વા ॥ અન્તે ઇતિ સમીપે, યત્ર મહાજનઃ સદા આસ્તે તદત્ર ઉપભોગ્યઃ, ન તત્ર દન્તકાષ્ઠવિસર્જનાદિ કર્તવ્યમિત્યર્થઃ ॥ (427) પ્રમાણમસ્ય દ્વાદશકાઙ્ગુલીનાં પ્રભૃત્યા ઽષ્ટકાત્ ॥ અસ્યેતિ દન્તકાષ્ઠસ્ય । આ-અષટકાદિપાઠે ઽત્ર સંધિઃ દ્વાદશાઙ્ગુલમારભ્ય યાવત્ અષ્ટાંગુલત્વં પ્રમાણમસ્ય ઇત્યર્થઃ ॥ (428) આચતુષ્કોત્તરાત્ અભાવે બહુશ્લેષ્મણઃ ॥ અંગુલિચતુષ્કસ્ય યદુત્તરં અનન્તરં પ્રમાણં તદ્ યાવદ્ભાવે ( વિન્સૂ 43 ) પૂર્વપ્રમાણસ્ય, બહુશ્લેષ્મણે દન્તકાષ્ઠ સ્ય પ્રમાણમ્ । ગ્રન્થો ઽસ્મિન્ - "અત્રાન્તરાન્મધ્યમ્, અપિ તુ યે બહુશ્લેષ્માણઃ તૈઃ ચતુરંગુલવિનિર્મુક્તં દન્તકાષ્ઠં વિસર્જયિતવ્યમ્" ઇતિ ॥ (429) ન અયુક્તત્વં વિસર્જનસ્ય લયને કઠિલ્લકસ્યોપરિ ॥ વિસર્જનસ્ય ઇતિ પ્રકૃતત્વાટ્ દન્તકાષ્ઠવિસર્જનસ્ય ॥ (430) ના ઽસંપત્તિઃ અત્ર ગુપ્તેઃ પ્રનાડીમુખે ॥ અત્ર દન્તકાષ્ઠવિસર્જને પ્રનાડીમુખે ગુપ્તિઃ પ્રતિચ્છન્નતા સંપદ્યત એવ ઇત્યર્થઃ ॥ (431) હસ્તસામં તકસ્ય અત્ર એવં-જાતીયકે સંભાવ્યત્વમ્ ॥ અત્રેતિ પ્રણાડીમુખે । એવં-જાતીયકે ઇતિ દન્તકાષ્ઠવિસર્જનજાતીયકે, પાદધાવનાદૌ કરણીયે । હસ્તસામન્તકસ્ય સંભાવ્યત્વં ન હસ્તસામન્તકાત્ પરેણ દન્તકાષ્ઠવિસર્જનાદિ કર્તવ્યમિત્યર્થઃ ॥ (432) જિહ્વામસ્ય અનુનિર્લિખેત્ । અસ્યેતિ દન્તકાષ્થવિસર્જનસ્ય ॥ (433) ઉપસ્થાપયેત્ જિહ્વાનિર્લેખનિકામ્
॥ (434) સૂચીદ્રવ્યમ્ ॥ સૂચીપુટા ક્રિયતે રૈતિ-તામ્ર-અયઃ-કાંસૈઃ તદ્રૂપૈઃ ઇત્યર્થઃ ॥ (435) કલ્પતે અત્રાર્થે દન્તકાષ્થવિદલઃ ॥ અત્રાર્થે ઇતિ જિહ્વાનિર્લેપનાર્થે ॥ (436) પરસ્પરં અસ્યા ઽતીક્ષ્ણતાયૈ ધૃષ્ટિઃ ॥ પરસ્પરમિતિ અન્યોન્યમ્, અસ્યેતિ દન્તકાષ્ઠવિદલસ્ય ॥ (437-438) ન તીક્ષ્ણેન દન્તં જિહ્વાં કર્ણં ચોદ્ધૃષેત્ ॥ ન અશનૈઃ । શનૈઃ ઉદ્ધૃષેદિત્યર્થઃ ॥ (439) અબાધયન્તં માંસમ્ ॥ ઇતિ દન્તમાં સાદિ ॥ (440) - ન અપ્રાક્ષાલ્ય દિગ્ધં મુખમલેન પ્રદેશં [અનવગુણ્ઠ્ય વા પાંશુના દન્તજિહ્વયોઃ પવનં છોરયેત્] ॥ દન્તકાષ્ઠસ્ય પવનં છોરયેત્ ઇત્યનેન સંબંધઃ । અસંભવે અમ્ભસઃ અનવગુણ્ઠ્ય વા પાંશુના દન્તજિહ્વયોઃ પવનં છોરયેત્ । પવનં પુનઃ અનયોઃ યથાક્રમં દન્તકાષ્થં વિદલં ચ ॥ (441) ન વિશબ્દ્યેતિ ॥ યથોક્તં દ્વયં છોરયેત્ ॥ (442) નિદર્શનમેતદ્ ॥ વિશબ્દનસ્ય દન્તજિહ્વયોઃ પવનં, અન્યદપિ અનેન આક્ષિપ્તમિત્યર્થઃ । નિદર્શનેન યદાક્ષિપ્તં તદ્દર્શયતિ - ॥ (443) ઉચ્ચાર-પ્રસ્રાવ-ખેટ-સિંઘાણક-વાન્ત-વિરિક્તમપ્યન્યચ્ચ ॥ ભવતિ અખેટભૂતં વાન્તં, વિરિક્તં વાનુચ્ચારભૂતમ્, - તદ્યથા નાસાવિરેકે અતિસારિણશ્ચ, યથા પીતનિર્ગમે । તસ્માત્ ઉચ્ચાર - ખેટાભિધાને સત્યપિ વાન્ત-વિરિક્ત-ગ્રહણમ્ । ઉચ્ચારિદિષુ અતિરિક્ત [સ્ય સ]ર્વસ્ય ઉપસંગ્રહાર્થં અન્યચ્ચ-ઇતિવચનમ્ ॥ (444) નિર્માદનસ્ય અતો ઽપિ સંપત્તિઃ ॥ ઉષાટુક-ગોમયાદપિ ॥ ઇતિ દન્તકાષ્થવિસર્જનાત્ । ઉષાટુક-ગોમયાદપિ સંપત્તિઃ - । "દન્તકાસ્થસ્ય અલાભે ગોમયેન ઉષાટુકેન ચ મુખં શોધયિતવ્યમ્" ઇત્યત્ર ગ્રન્થઃ ॥ (445) ચૈત્યં અનન્તરં કાયકરણીયાનુષ્ઠાનાત્ વન્દેત ॥ દન્તકાષ્ઠવિસર્જનાન્તરં યત્કરનિયાનુષ્ઠાનં, તસ્માત્ - ॥
(અ) નિશ્રિતપ્રતિપદ્

(446) અથ નિશ્રિત-પ્રતિપત્ ॥ અથ-શબ્દો ઽધિકરાર્થં નાનન્તર્યાર્થઃ । ઇત ( વિન્સૂ 44 ) ઊર્ધ્વં નિશ્રિત-પ્રતિપત્ અધિકૃતા વેદિતવ્યા ॥ (447) અતો ઽનન્તરં કાલ્યં ઉપસંક્રમ્ય વન્દનમ્ ॥ અતઃ ઇતિ કાયકરણીયાનુષ્ઠાનાન્તરાત્ ચૈત્યવન્દનાટ્ નિયતમ્ । નિશ્રિતસ્ય સ્વાસ્થ્યકલ્યે કાયકરણીયાનુસ્થાનં, ઇત્યતઃ કાલ્યતરં નિશ્રયસ્ય ઇતિ પ્રતિપત્તવ્યમ્ । પરિશુદ્ધ-આસ્યેન વન્દનસ્ય અગ્રત્વે ઇષ્ટવ્યત્વાત્ । અન્યથા નિશ્રિતસ્ય વિઘાતજાતેઃ । ન ચ મન્તવ્યં - ઉષાટુક દન્તકાષ્ઠોપનામનં ઇત્યનેનાસ્ય વિરોધઃ ઇતિ, ગ્લાનાદૌ અવકાશસદ્ભાવાત્ ॥ (448) વાર્તા-પૃચ્છનમ્ ॥ (449) ઉષાટુકદન્તકાષ્ઠોપનામનમ્ ॥ (450)મહાનસં અવલોક્ય આરોચનમ્ ॥ ઇતિ યત્તત્ર ઉપકલ્પિતમનુપાનં તસ્ય આરોચનસ્ય - ॥ (451) પ્રિયસ્ય ઉપનામ્યત્વેન મનસિકરણમ્ ॥ ઇતિ આરોચિતે યત્રાસૌ પ્રીતિં સંદર્શયતિ તસ્ય પ્રિયસ્ય ઉપનામયિષ્યામિ અસ્યેદં ઇત્યેવં મનસિકરણમ્ ॥ (452) પાત્રનિર્માદનમ્ ॥ (453) પિણ્ડપાતિકશ્ચેત્ નિશ્ચયો ભવતિ રાવકસ્ય ચ ॥ રવક્ષરક-દ્વિતીય-નામ્નઃ નિર્માદનમ્, રૈતિ શબ્દં કરોતીતિ રાવકઃ ॥ (454) સપ્રયોજનં ચેત્ પરિસ્રાવણસ્યા ઽપિ ॥ નિર્માદનમિતિ સંબંધઃ । પ્રયોજનં પુનઃ કદાચિત્ બહિરેવ ભોક્તવ્યં ભવતિ । [તદપિ ભવતિ ચેત્ પ્રષ્ટવ્યમ્] ॥ (455) સો ઽપિ ચેત્ પ્રશ્નઃ ॥ પિણ્ડપતિકો ભવતિ, તતઃ પિણ્ડપાત-પ્રવેશાર્થં સાહ્ય-અસાહ્ય-પ્રવેશાભ્યાં કિમસ્ય અભિરુચિતમિતિ જ્ઞાનાર્થં પ્રશ્નઃ ॥ (456) સાહ્યં ચેત્ - ॥ નિશ્રયસ્ય નિશ્રિતેન સહ પ્રવેશે ॥ - અભિરુચિતં તેનૈવ નિશ્રયેન સહ પ્રવેશઃ ॥ (457) વિષમાદૌ પુરતો ગતિઃ ॥ (458) પ્રણીતસ્ય તસ્મૈ ચ પરિણામનમ્ ॥ યદિ પ્રણીતઃ પિણ્ડપાતો લભ્યતે, તસ્મૈ પરિણામયિતવ્યો અસ્મે દેહીતિ ॥ (459) અસહઃ ચેત્ - ॥ ઇતિ પ્રવેશઃ ॥ - આગત્ય ઉપદર્શનમ્ ॥ [ઇતિ] પિણ્ડ કસ્ય । [કીદૃશં પરિણામયિતવ્યં ઇતિ ચેત્ - ॥ (460) વરતરસ્ય ઉપનામનમ્ યત્તત્ર પ્રપીતખાદ્યભોજનં ભવતિ, તન્નિશ્રયાય ઉપનામયિતવ્યં ગૃહાણ ઇતિ ॥ (461) માત્રજ્ઞ ઽસૌ સર્વત્ર સ્યાત્ ॥ (ઇતિ) નિશ્રયઃ ॥ (462-463) ઉદકસ્થાલકપૂર્ણમ્ ॥ કાલારોચનમ્ ॥ ઇતિ ભોજન-કલસ્ય ॥ (464) ભુક્તે પાત્રાદિનિર્માદનમ્ ॥ (465) સ્થાપનમસ્ય ॥ નિર્માદિતસ્ય પાત્રાદેઃ ॥ (466-471) ચૈત્યાભિવન્દનાયાં ઉષાટુકોદકાદ્યુપનયઃ ॥ પાદપ્રક્ષાલનગતાનુષ્ઠાનમ્ ॥ શયનાસનપ્રજ્ઞપનમ્ ॥ પ્રતિનિવાસનાર્પણમ્
॥ નિવાસનગ્રહણમ્ ॥ પાદોદકાધિષ્ઠાનકઠિલ્લ-ઉપનામનમ્ ॥ પાદશબ્દસ્ય ઉદકાધિષ્ઠાનાભ્યાં પ્રત્યેકં અભિસંબંધઃ । પાદોદકપાદાધિષ્ઠાનાં કઠિલ્લાનાં ઉપનામનમ્ ॥ (472-274) ઉપાનત્-પ્રોઞ્છનમ્ ॥ અસમ્મતં ઉત્થાનકારકત્વેન ગૃહિતસંમાર્જનીકં દૃષ્ટ્વા અલ્પોત્સુ કં કુર્યાત્ ॥ ગૃહીત-સૂચીકં ચ અસમ્મતં ચીવર સેવકત્વેન ॥ દૃષ્ટ્વા અલ્પોત્સુકં કુર્યાત્ ઇતિ વર્તતે । સમ્મતં તુ ઉત્થાનકારકત્ત્વેન ( વિન્સૂ 45 ) [ચીવરસેવકત્વેન વા] અલ્પોત્સુકં અકુર્વતો નસ્તિ દોષઃ ॥ (475) કલ્પિકીકરણ-અલ્પહરિતાપાદાન-પુષ્પફલ્લોચ્ચય-દંતકાષ્ઠોપસંહારાદ્યપિ શ્રમણોદ્દેશે ॥ નિશ્રયં પ્રતિ કરણીયમિતિ અર્થાત્ ગતિઃ । પૂર્વોક્તં ચ સર્વં ઇતિ ઽઅપિઽ-શબ્દાત્ । સંઘે ઽપિ વ્યાપરનીયતાયાં અસ્યૈતત્કરણીયમિતિ અનુસારાદ્ ગન્તવ્યમ્ ॥ (476) અર્ગડક-આકોટનેન અભ્યતરસ્થં બોધયેત્ ॥ નિશ્રયં અન્યં ચ ભિક્ષુમ્ । સર્વાધિકરિકઃ એષ વિધિઃ ॥ (477)શનૈઃ એતદ્ ॥ અર્ગડકાકોટનમ્ ॥ (478) નાતિ વેલમ્ ॥ ઇતિ ન મુહુર્મુહુઃ અર્ગડકં આકોટયેદિત્યર્થઃ । ન ત્વેનં વિધ્યેત્ ॥ (479) એન નાતિવેગેન પ્રપીડયેત્ ॥ એનં અર્ગડકં કવાટદ્વિતીયસંજ્ઞં નાતિવેગેન ક્ષિપેદિત્યર્થઃ ॥ (480)શનઃ સપ્રજાનન્ આપ્રવિશેત્ નિસ્ક્રામેચ્ચ અસંઘર્ષણેન દ્વારશાખે ॥ યથા અન્યોઃ ધૃષ્ટિઃ ન ભવતિ તથા ઇત્યર્થઃ ॥ (481) સત્કુર્યાદેનમ્ ॥ [એનમિતિ] નિશ્રયમ્ । અન્તરાલે નિશ્રય-નિશ્રિતાધિકારસ્ય અવિચ્ચિન્નત્વાત્ એનં-શબ્દો નિશ્રયપરામર્શાર્થઃ ॥ (482) આલીયેત ॥ એનમિત્યનુષઙ્ગઃ, સંશ્લિષ્ટેન નિશ્રયસ્ય વિહર્તવ્યમ્, ન દૂરીભવિતવ્યમિત્યર્થઃ ॥ (483) ન તદ્વિરુદ્ધમિતિ ॥ આલીયેત ઇત્યનુબન્ધઃ । નિશ્રયવિરુદ્ધસ્ય ન ઉપશ્લિષ્યાત્ ઇત્યથઃ ॥ (484) અપત્રપેત અતઃ ॥ અતઃ ઇતિ નિશ્રયાત્ । યાવદુક્તં ભવતિ - સલજ્જેનાસ્ય ભવિતવ્યમિતિ ॥ (485) દક્ષો ઽસ્ય કૃત્યે સ્યાત્ ॥ દક્ષો ઽનલસઃ, અસ્ય નિશ્રયસ્ય ॥ (486) સત્કૃત્યકારી ॥ યદસ્ય કરણીયં તત્સકૃત્ય કતવ્યમિત્યર્થઃ ॥ (487) પ્રાસાદિકપ્રસ્થાનઃ ॥ પ્રાસાદિકેન અભિક્રમાદિના યુક્તઃ ॥ (488) હ્રીમાન્ સગૌરવઃ । યદ્યપિ હ્રીવિશેષો ગૌરવં, તથાપિ નેતચ્છબ્દાદસ્ય ગતિઃ ઇત્યસ્ય ગ્રહણમ્ । પ્રસર-સં કોચો હ્રીઃ ॥ (489) સપ્રતીશ ઇતિ ॥ પરાયત્તતાસંવેદનરૂપો અપત્રાપ્યવિશેષઃ સપ્રતીશતા ॥ (490) નીચચિત્તઃ ॥ નિહતમાનઃ ॥ (491) સંપ્રજાનન્ અહાપયન્ સ્વકાર્યમ્ ॥ ધ્યાનાધ્યયનાદિકમ્ ॥ [(492) કિં-કુશલગવેષી કૃત્યે વા ॥ એતદ્ગત-નિશ્રયગ્રહણા ઽપૃચ્છતા પરિવારદાનાદૌ ચ અન્યત્ર વા નિશ્રિતેન કિંકુશલગવેષિણા ભવિતવ્યં, ન લોકયાત્રાપરેણ એતત્કર્તવ્યં ઇત્યર્થઃ

॥ (493) વિક્રિયાં] આપદ્યમાનં નિવારયેત્ ॥ યદ્યસૌ નિશ્રયઃ કાંચિદ્વિક્રિયામાપદ્યેત, સ નિશ્રિતેન વારયિતવ્યઃ ॥ (494) અવૃદ્ધૌ કુશલે અન્યત્ર તત્કરે સમર્પણાં યાચેત ॥ યદિ અસ્ય નિશ્રિતસ્ય તસ્મિન્નિશ્રયે કુશલેં ન વૃદ્ધર્ભવતિ, તતો ઽસૌ એનં અન્યસ્મિન્ કુશલવૃદ્ધિકરે નિશ્રયે સમર્પણાં યાચેત ॥ સો ઽપિ એનં પ્રશ્નાદિના - (495) નિર્જ્ઞાય નિશ્રયાર્હે અર્પયેત્ ॥ [તતો ઽપિ?] પરં નિશ્રયેણ નિશ્રિતસ્ય કરણીયમ્ - ॥ (496-497-498) પાપમિત્રાત્ વારણમ્ ॥ કુશલે નિયોગઃ ॥ તદુપસંહારઃ ॥ કુશલોપસંહારઃ ઇત્યર્થઃ ॥ (499) [વ્યુત્થા]પનાયાં આપત્તેઃ આનુલોમિકે જીવિતપરિષ્કારસંપત્તૌ ( વિન્સૂ 46 ) ચ ઉદ્યોગઃ ॥ યથા નિશ્રિતસ્ય એતદ્-દ્વયં સંપાદ્યતે તથા નિશ્રયેણ ઉદ્યોગઃ કરનીયઃ । સો ઽપ્યેતદ્ અસ્મૈ કુર્યાત્ ઇતિ [ચતુઃ]-અતિક્રાન્તાત્સૂત્રાત્ નિશ્રિતેનાપિ નિ [શ્રયસ્ય] એતદ્-દ્વયસંપત્તૌ ઉદ્યોગઃ કર્તવ્યઃ ઇતિ પ્રતિપત્તવ્યમ્ ॥ (500) સાર્ધવિહારી અન્તેવાસિક-ઉપાધ્યાય-આચાર્ય-સમાનોપાધ્યાય સમાનાચાર્ય-આલપ્તક-સંલપ્તકસંસ્તુતક-સપ્રેમકં ગ્લાનમુપતિષ્ઠેત ॥ આલપ્તકો હિ નામ પ્રિયતાં આલપનાદિ-પ્રિયાચરણેન ઉપનીતઃ । સંલપ્તકો યેન સાર્ધં અસ્ય વિશ્વસ્તકસ્ય કાલેન કાલં સંલાપો વર્તતે ॥ સંસ્તુતકો યેન સાર્ધં અસ્ય એકત્ર [સ્થાન-]ગમનાદિના સંસ્તવોપગમનાત્ અઙ્ગાઙ્ગીભાવો જાતઃ । સપ્રેમકો યદ્ દૃષ્ટ્વા શ્રુત્વા વા વિના ઽઙ્ગાઙ્ગીભાવેન પ્રીતિમાત્રકમુત્પન્નમ્ ॥ (501) પૂર્વક્રિયા ઽભાવે ઉત્તર ઇતિ ॥ સાર્ધવિહારી-અન્તેવાસ્યાદિણાં પૂર્વેણ ઉપસ્થાનકરણસ્યાભાવે ઉત્તર-ઉત્તરઃ ઉપતિષ્ઠેત્ । સાર્ધવિહારિણા ઉપસ્થાનકરણસ્યા ઽભાવે અન્તેવાસિકઃ ઉપતિષ્ઠેત્, તેન ઉપાધ્યાયઃ, તેન આચાર્ય ઇત્યાદિ । ગુરુત્વાત્ ઉપાધ્યાયસ્ય તતઃ પૂર્વયોઃ પ્રથમં અર્હત્વં, આચાર્યચ્ચ અન્તેવાસિકસ્ય, સાર્ધાંવિહારિણો અન્તેવાસિકાત્ । અતશ્ચ પ્રત્યસન્નતરત્વાત્ ક્ષિપ્તસ્ય પૂર્વસ્ય પ્રથમં અર્હત્વમ્ ॥ (502) પાથાચાર્યસ્યાપિ અત્ર ગૃહીતતા ॥ ઇત્યાચાર્યગ્રહણેન ચ ॥ (503) સાહ્યે અશક્તૌ નિશ્રિતં યેન પ્રવૃત્તિઃ ॥ સાહ્ય ઇતિ ગ્લાન્યસ્ય અનેકત્ર ઉપસ્થેયે ॥ અશક્તૌ ઇતિ યદ્યેકતઃ અપિ ઉપસ્થાતુમશક્તિઃ, તતો નિશ્રિતમુપ[તિષ્ઠે] દિત્યર્થઃ । કતમં નિશ્રિતમિત્યાહ - યેન પ્રવૃત્તિ, યમાપૃષ્ટ્વા કરણીયં કરોતિ । અન્તરા, યદા યસ્ય યેન અતિપત્તિઃ, તદા તસ્મિન્ પ્રવ્રર્તિતવ્યમ્ । અત્યયકારિણાં અતિપત્તૌ, સર્વમુત્સૃજ્ય ઇત્યર્થાત્ ગન્તવ્યમ્ ॥ (504) પ્રવ્રજિતવત્ અત્ર પ્રારબ્ધ-તલ્લિઙ્ગઃ ॥ અત્રેતિ ગ્લાનોપસ્થાનવિષયત્વે, યઃ પ્રવ્રજ્યાર્થં મુણ્ડનાદિના
વેષમાત્રેણ યોજિતઃ નાદ્યાપિ પ્રવ્રાજિતઃ સ પ્રવ્રજિતવત્ દ્રષ્ટવ્યઃ । યથા પ્રવ્રજિતસ્યોપસ્થાનં તથા તસ્ય ગ્લાનસ્ય કર્તવ્યમિત્યર્થ ॥ (505) ન ગ્લાનં સબ્રહ્મચારિણં અભ્યુપેક્ષેરન્ ॥ (506) ઉપાસ્થાયકં અસ્ય અભાવે દદીરન્ આ ઽન્તાત્ । અભાવ ઇતિ સાર્ધં વિહાર્યાદેઃ । કુતો યાવદ્દેયમ્ ઇત્યાહ - આ ઽન્તાત્ ઇતિ । યદિ દત્તેના ઽપિ એકેન અભવો ભવતિ ઉપસ્થાયકસ્ય, ત્ને અશક્ત્યા સંભાવનકાર્ય-અસદ્ભાવાત્ અપરં દદીરન્ । એવં યાવત્પર્યન્તભૂતઃ સંઘસ્ય ઇત્યર્થઃ । "સર્વસ્યાભાવે સંઘેન ઉપસ્થાયકો દેયો ગ્લાનાવસ્થાં પરિચ્છિદ્ય, એકો વા દ્વૌ વા સંબહુલા વા, અન્તતઃ સર્વસંઘેન ઉપસ્થાપનં કરણીયમ્" - ઇત્યત્ર ગ્રન્થઃ ॥ [ભૈષજ્યપ્રતિશરણત્વાત્ -] (507) કલ્પતે ભૈષજ્યં સંઘતઃ કેવલસ્ય ગ્લાનસ્ય પરિભોગ ઇતિ ॥ મુણ્ડગૃહપતિદ્રવ્યે ભૈષજ્યં [યદ્] તત્સાંઘિકાયાં ગ્લાનકોષ્ઠિકાયાં સ્થાપયિતવ્યમ્, ગ્લાનૈઃ ભિક્ષુબિઃ પરિભોક્તવ્યં ઇતિ ( વિન્સૂ 47 ) યત્તસ્યૈતેન સંગ્રહઃ ॥ (508) અસત્વે એતદ્ ઉપસ્થાપકઃ સમાદાપયેત્ ઇતિ ॥ અભાવે સતિ એતદ્ ઉપસ્થાપકેન સમાદાપયિતવ્યમ્ ॥ (509) અસંપત્તૌ સાંધિકં દદીરન્ ॥ યદિ સમાદાપ્યમાનમપિ ન સંપદ્યતે, તતઃ સાંધિકં દેયમિત્યર્થઃ ॥ (510) અભાવે (સાંધિકસ્ય) બૌદ્ધિકં આશરીરગતાદિતિ ॥ આમુક્તકમપિ યત્પ્રતિમાયાં ચૈત્યે વા આભરણાદિભિરપિ યાવદ્દેયં અન્યાભાવે કઃ [પુન]ર્વાદો ઽન્યસ્યેત્યર્થઃ ॥ (511) પાનક-છત્રારોપણાદિકારાન્ એનમુદ્દિશ્ય [સાંધિકાત્] કુર્યુઃ ॥ અસંપત્તાવિતિ વર્તતે, સ્વસ્યાભાવે, સાંધિકત્ । અસ્યેતિ સાંઘિકસ્ય (512) અભાવે અસ્ય બૌદ્ધિકાત્ । (513) દેયત્વં આભ્યાં આર્તસ્ય તેનામૃત્યૌ સતિ વિભવે ॥ આભ્યામિતિ સાંઘિકબૌદ્ધિકાભ્યામ્, અસતિ તુ દાને દોષાભાવઃ ॥ (514) નોપસ્થાયકઃ એનં નોપતિષ્ઠેત્ ॥ એનમિતિ ગ્લાનમ્ ॥ (515) ન અર્થ્યાં અસ્ય ધર્મ્યા ચ આજ્ઞાં વિલોમયેત્ ॥ અર્થ્યામિતિ જીવિતપાત્ર-પ્રતિસંયુક્તામ્ । અસ્યેતિ ગ્લાનસ્ય । ધર્મ્યામિતિ પુણ્યોપસ્થાન પ્રતિસંયુક્તામ્ ॥ (516) નાધ્યવસાન-વસ્તૂપયાચિતો વિધારયેત્ ॥ અધ્યવસાનવસ્તુ યત્ર પાત્રાદૌ ગ્લાનસ્ય તૃષ્ણા । ઉપયાચિત ઇતિ ગ્લાનેન, ઉપસ્થાયકઃ ॥ (517) ન નાવવદેત્ ઇતિ ॥ ગ્લાનમુપસ્થાયકઃ ॥ (519) નૈનં ગ્લાનો અતિલંઘયેત્ ઉપસ્થાયકેન કૃતં અવવાદં ન ગ્લાનો અતિક્રમેદિત્યર્થઃ ॥ (519) સાંઘિકાદેનં અસૌ ઉપસ્થાયકઃ - મરણશંકાયાં શયનાસનાદુત્થાપ્ય પૌદગલિકે નિવેશયેત ॥ (520) અભ્યંજન-સ્નપનપૂર્વકતાવ્યાજેન ઇતિ ॥ અભ્યંજન-સ્નપનપૂર્વકતયા વ્યાજભૂતયા નિવેશયેત્ ઇત્યર્થંઃ । વ્યાજસ્ય અત્ર પ્રધાનત્વાત્, નિદર્શનમેતદ્-દ્વયં વેદિતવ્યમ્ ॥ (521) યત્નવાન્ તદવસ્થાપરિચ્છેદે સ્યાત્ ॥ ઇતિ

મરણાવસ્થાપરિચ્છેદે યસ્યાં શરીરાવસ્થાયાં મરણાશંકા ભવતિ તસ્યામિત્યર્થઃ । યત્નશ્ચ અત્ર મુહુર્મુહુઃ પ્રત્યવેક્ષણમ્ ॥ (522) તત્કાર્યત્વં તત્કૃતસંક્લેશાનાં તન્મૃતચીવરાણાં ધાવનસ્ય ॥ તેન ગ્લાનેન કૃતસંક્લેશાનાં તન્મૃતચીવરાણાં ઇતિ યસ્યાસૌ ગ્લાનસ્ય ઉપસ્થાયકઃ તસ્ય એવ મૃતસ્ય યદિ તાનિ ચીવરાણિ ભવન્તિ, ન અન્યસ્ય, તેસાં ધાવનમ્ । તસ્ય ઉપસ્થાયકસ્ય કરણીયમિત્યર્થઃ ॥ (523) સંઘસ્ય તત્સ્થવિરઃ સંનિપાતે પૂર્વગમઃ સ્યાત્ ॥ નિશ્રય-નિશ્રિતપ્રકાર એષાઃ ઇત્યેતસ્મિન્નવધૌ સંઘસ્થવિરાધિકારસ્ય ઉપન્યાસઃ । સંઘસ્ય સંનિપાતે સંઘસ્થવિરઃ પૂર્વંગમો ભવેદિત્યર્થઃ ॥ (524) ગમને વિલંબિતં ઉદીક્ષેત ॥ તત્સ્થવિરઃ ॥ (525) તે ઽપિ એનમિતિ । યેષાં અસૌ સ્થવિરઃ, તે ઽપિ એનં ગમનવિલંબિતં ઉદીક્ષેરન્ ॥ (526) અનિર્ગતં ચ દૂરં ગત્વા ॥ (527) ગ્રામાન્તે ચ । સમીપવાચી અત્ર અન્તશબ્દઃ ॥ (528) પ્રવેશશ્ચેત્ અત્ર અનુયાન્તમ્ ॥ પ્રવેશશ્ચેદભિપ્રેતો અન્વાગચ્છન્તં એનં ગ્રામાન્તે ઉદીક્ષેરન્ । ઉદીક્ષમાણાનાં - (529) દૂતશ્ચેત્ સ્યાત્ "આગમય યાવત્સ્થવિર ( વિન્સૂ 48 ) આગચ્છતિ" ઇતિ બ્રૂયુઃ ॥ એનમિતિ દૂતમ્ ॥ (530) પાણ્યુદકદાને ચ ગતત્વે અભ્યવહારાય અસ્તિ ચેત્કાલઃ ઇતિ ॥ ગતત્વે ભોજનાય પાનકાય વા પાણ્યુદકદાનવેલાયાં યદિ બિલમ્બમાનાનાં કાલો ઽસ્તિ, તતો દૂતમેનં બ્રયુઃ - "આગમય યાવત્ સંઘસ્થવિર આગચ્છતિ" ઇતિ ॥ (531) અસતિ અત્ર ઉપદેશે અસ્યાસનં મુઞ્ચેરન્ ॥ અસતિ ઉદીક્ષણકાલે ભોજનાદિ-ઉપવેશે સંઘસ્થવિરસ્ય આસનં મોક્તવ્યમ્ ॥ (532) સંનિષણ્ણતાયાં [બહિશ્ચ પ્ર]ત્યવેક્ષેત ॥ સંનિષણ્ણઃ અન્તર્ગૃહે, બહિઃ ઇતિ આશ્રમપદાત્ ॥ અનયોઃ અવસ્થયોઃ પ્રત્યવેક્ષણાં સંઘસ્થવિરેણ કર્તવ્યમ્ ॥ મા ઽત્ર કશ્ચિત્ દુસ્પ્રાવૃતો અનિવસ્તો વા ઇત્યેદર્થં - ॥ (533) દુસ્પ્રાવૃતત્વે દુર્નિવસ્તતાયાં વા સૌષ્ઠવાર્થં અનયોઃ નિમિત્તં અસ્મૈ કુર્વીત ॥ અનયોઃ ઇતિ દુષ્પ્રાવૃતતા-દુર્નિવસ્તતયોઃ । નિમિત્તમસ્મૈ ઇતિ યો ઽસૌ દુષ્પ્રાવૃતો દુર્નિવસ્તો વા ॥ (534) અપ્રતિવેધે અનન્તરેણ કારયેત્ ॥ યદિ અસૌ દુર્નિવસ્તઃ સંઘસ્થવિરેણ ક્રિયમાણં નિમિત્તં ન પ્રતિવિધ્યતિ, તતો યસ્તસ્યા ઽનન્તરઃ તેન કારયેત્ ॥ (535) અસંપત્તૌ સ્વયમ્ ॥ એવમપિ સૌષ્ઠવકારણસ્ય અસંપત્તૌ સ્વયમેવ કારયેત્ । નિમિત્તસ્ય અપ્રતિવેધે વચનેન કારયેત્ ॥ (536) ન એનાન સં[લા]પયેત્ નવકાન્ । યેષાં સ તત્ર સંઘસ્થવિરઃ - ॥ (537) યત્રૈષાં વિહારારણ્યયોઃ વૃત્તિઃ તદ્વૃત્તં ગ્રાહયેત્ [નિયુઞ્જીત ચ] ॥ યેષામિતિ નવકાનામ્ । તદ્વૃત્તમિતિ વિહારવૃત્તં અરણ્યવૃત્તં ચ । નિયુઞ્જીત ચેતિ, ન કેવલં તદ્વૃત્તં ગ્રાહયેત્, અપિ તુ તસ્ય વૃત્તસ્યાનુષ્ઠાને નિયોગો ઽપિ એષાં કાર્યઃ ॥
(બ્) પશ્ચાત્-શ્રમણઃ
(538) આગન્તુકઃ પ્રત્યવેક્ષ્ય આ[વા]સિકાનાં આરોચયેત્ શયનાસનાર્થમ્ ॥ શયનાસનાર્થં આગન્તુકસંઘસ્થવિરઃ પ્રત્યવેક્ષેત, યેષાં અસૌ સંઘસ્થવિરઃ આવાસિકાનાં, આરોચયેત્ શયનાસનાર્થમ્ ॥ (539) ગમિકો દિક્-સાર્થ-આવાસ-શયનાસન સહાયકાંશ્ચગ્લાન્યે ન-સહાયિત્વેન તોલયિત્વા પ્રક્રમેત્ ॥ ગમિકઃ સંઘસ્થવિરઃ । ગમિકાનામિતિ અર્થાત્પ્રતિપત્તિઃ - યસ્યાં દિશિ ગન્તવ્યાં યેન સાર્થેન માર્ગેણ ચ ય આવાસઃ તત્ર ચ ગતસ્ય શયનાસનં તદ્ સર્વં બુદ્ધ્યા યુક્તાયુક્તતયા સંતોલ્ય, સહાયકાંશ્ચ ગ્લાન્યે સતિ ન કેનચિત્ કશ્ચિત્પરિત્યક્તવ્યઃ, ઇત્યેવં તોલયિત્વા તતો યથાભિમતસ્થાનસંપાદનાર્થં પ્રક્રમેદિત્યર્થઃ ॥ (540) સર્વં પશ્ચાત્ મા કસ્યચિત્ કિંચિત્ પ્રમુષિતમિતિ અપેત્ય આદૂરં ઉત્સ્મારયેત્ ॥ સંઘસ્થવિર એવ ॥ (541) અનુદ્ધતાન્ અનુન્નડ્ડત્વે ન[વ]કાન્ પ્રતિષ્ઠાપયેત્ ॥ અનુપશમઃ ઔદ્ધત્યમ્, સ્તબ્ધત્વં [ઉન્નડત્વં] તદ્વિપર્યયે પ્રતિષ્ઠાપયેદિત્યર્થઃ ॥ (542) કુશલં ચ ઉપગતાન્ સર્વઃ સર્વાન્ ઇતિ ॥ અનુદ્ધતાનનુન્નડ્ડત્વે પ્રતિષ્ઠાપયેત્ ઇત્યનુષઙ્ગઃ । ન ગમિકઃ સ્થવિર એવ, અપિ તુ અન્યે ઽપિ । ન ચ નવકાનેવ અપિ ( વિન્સૂ 49 ) તુ અન્યાનપીત્યર્થઃ ॥ (543) સંજાનીત । ગમિકઃ સંઘસ્થવિરઃ ॥ સંઘચર્યા-ઈર્યા-ઉપદેશ-ઉદ્દેશાદિં-ભક્તલાભ-ગ્લાનસંવિધાનાદિ-કરનીય-સંપાદનેન અનુ[ગૃ]હ્ણીત ॥ ચર્યા-ગોચરઃ । ઈર્યાપથ-ઈર્યા । તયોરુપદેશઃ, અયં ગોચરઃ અયમગોચરઃ એવં ગન્તવ્યમિત્યાદિ । ઉદ્દેશાદિ ઇત્યત્ર સ્વાધ્યાયનિકાદીનાં આદિશબ્દેન ગ્રહણમ્ ॥ (544) વર્ષોપગતો અનુસંજ્ઞાય વિહારં અપ્રતિસંસ્કુર્વતઃ સંસ્કારયેત્, સંસ્કુર્વતો અભ્યુત્સાહયેત્ ॥ (545) પર્ષદ્ગતાન્ સર્વઃ કથૈષિતાયાં અનુલોમિકધર્મોપસંહારેણાનુગૃહ્ણીત ॥ સ ચેત્ પર્ષદ્ગતાઃ કથાં એષન્તે તતો યો યસ્યાનુકૂલો ધર્મોપસંહારઃ તેન અનુગૃહ્ણીત । સર્વઃ ઇતિ સંઘસ્થવિરઃ, ન ચ વર્ષોપગતસંઘસ્થવિર એવ ॥ (546) તૂષ્ણીત્વે ર[તા]ન્ ઉપેક્ષેત ॥ તૂષ્ણીભાવઃ તૂષ્ણીત્વમ્ । આર્યઃ અત્ર તૂષ્ણીંભાવો ઽભિપ્રેતઃ, ન મૌનમાત્રમ્ ॥ (547) ગૃહિણઃ ઉપગતાન્ ભક્તાન્ સંવિભાજયેત્ ॥ યુક્તમેષાં ભક્તં દાતુમિતિ । ભિક્ષૂન્ બોધયિત્વા યદિ તે ભિક્ષવઃ સંઘસ્થવિરેણ ઉક્તાઃ સંવિભાગં ન કુર્વન્તિ, તે વા ગૃહિણો ભોક્તું નેચ્છન્તિ તતઃ - ॥ (548) અકરણે અનિષ્ટૌ વા ધર્મ્યામેતાં કથાં કૃત્વા ઇદમસ્માકં સંવિદ્યતે ઇતિ બ્રૂયાત્ ॥ (549) પર્ષદં તદ્વાન્ સર્વઃ પ્રત્યવેક્ષેત ॥ સર્વઃ પર્ષદ્વાન્, ન સંઘસ્થવિરઃ એવ ઇત્યર્થઃ ॥ (550) મુધાચારિણં નિગૃહ્ણીયાત્ ॥ સર્વઃ પર્ષદ્વાન્ ઇત્યનુષઙ્ગઃ । યથા ન વૃથા કાલમતિનામયતિ, ન નિરર્થિકાં પ્રવ્રજ્યાં કરોતિ તથા કર્તવ્યમિત્યર્થઃ ॥ (551) ગમનાદિ અત્ર યથા એતત્કુર્યાત્ ॥ એવં ગન્તવ્યં, એવં સ્થાતવ્યં ઇત્યાદિ સંનિવેશાપેક્ષઃ ઽઆદિઽ-શબ્દઃ ॥ ઽઅત્રઽ ઇતિ પર્ષદિ । ઽયથા એતદ્ઽ ઇતિ
યથા પર્ષદ્, પર્ષદનુરૂપં ઇત્યર્થઃ ॥ (552) અ-નાનાતિર્યક્-કથઃ સ્યાત્ ॥ અત્ર ઇતિ વર્તતે । ધર્મવિનયાદપક્રાન્તા ઽપાર્શ્વેન અસ્ય વર્તિની, તિર્યક્ કથા, નાનાકથાવિપ્રકીર્ણાઃ ॥ (553-554) ન પુરઃ પશ્ચાચ્છમણો ગચ્છેત્ ॥ ન તિષ્ઠેદિતિ ॥ પુરતઃ પશ્ચાત્ (વા) શ્રમણે ન તિષ્ઠેદિત્યર્થ ॥ (555) ઉક્તો બ્રૂયાદિતિ ॥ નાનુક્તેન કિંચિદ્વક્તવ્યમ્ ॥ (556) સંપાદયેદ્વેતિ ॥ યદસ્ય ઉચ્યતે પુરઃશ્રમણેન તત્સંપાદયેત્ ઇત્યર્થઃ ॥ (557) ન અન્તરાકથાં અવપાતયેત્ ઇતિ ॥ પુરઃશ્રમણે કથાં કુર્વાણે, ન અન્તરા-કથાં કુર્યાદિત્યર્થઃ ॥ (558) અધર્મં ભાષમાણં । (ઇતિ) પુરઃશ્રમણં । પ્રતિવદેત્ ॥ (559-560) ધર્મં અનુમોદેત ॥ સંપન્નધાર્મિકં લાભં પ્રતિગૃહ્ણીત ॥ ઇતિ પશ્ચાચ્છ્રમણઃ ॥ એતત્પશ્ચાત્-શ્રમણવૃત્તમ્ ॥
(ચ્) કુલોપસંક્રામી-ભિક્ષુગતમ્ ।

કુલોપસંક્રમિણો વૃત્તમુચ્યતે ॥ (561) અનુન્નડઃ । ઇતિ સર્વઃ । કુલે સ્યાત્ અનુન્નડઃ અનવસ્થિતઃ ॥ ગૃહાદપક્રમિતુકામતા, અનવસ્થિતત્વમ્ ॥ (562) અવક્ષિપ્તચક્ષુરિતિ ॥ વિષયેભ્યઃ પ્રતિસંવૃતચક્ષુરિત્યર્થઃ ॥ (563) ધર્મ્યાં ગૃહિભ્યઃ કથાં કુર્યાત્ ॥ ( વિન્સૂ 50 ) (564) દાન-દમ-સંયમ-બ્રહ્મચર્યવાસોપોષધ-શરણ-ગમન-શિક્ષાપદગ્રહણેષુ એનાન્નિયુઞ્જીત ॥ એનાનિતિ ગૃહિણઃ । દમો વશીકરણમ્, વશીકૃતત્વં ચેન્દ્રિયાણાં કાયવાચોશ્ચ સંયમો ઽવિસરણં એષામ્, વિનયનં વિનિયતાવસ્થાનમ્ । બ્રહ્મચર્યવાસશ્ચ ઇતિ પ્રવ્રજિતવૃત્તમ્, ગૃહિત્વે ચ યાવજ્જીવિકા ગ્રામ્યધર્માત્ પ્રતિવિરતિઃ ॥ (565) સર્વત્ર-આપત્તિમુખભૂતે પ્રસ્થાને સ્મૃતઃ પ્રતિપદ્યેત ॥ સ્મૃત ઇતિ આપત્તિષુ ઇત્યર્થાત્ ગતિઃ । કુલ[પ્રવે]શાદૌ યદ્ગમનાદિપ્રસ્થાનં આપત્તિ-ઉત્થાનદ્વારભૂતં, તત્ર તથા સ્મૃત્રુપસ્થાપ્યા યથા ન કિંચિદાપદ્યતે ॥ (566) ન ન-શિષ્ટઃ અનુગમ ઇતિ ॥ પ્રતિપદ્યેત ઇત્યનુષઙ્ગ । નાનુશિષ્ટો ઽયં અનુબદ્ધઃ, તેન ન પ્રતિપદ્યેત । ન વિલઙ્ઘયેત અસ્યાનુશાસનીમિત્યર્થઃ ॥ (567) એહિ ઇતિ સ્વાગતપૂર્વ-પ્રિયાલાપ્યભિગતે સ્યાદિતિ ॥ એહિ ઇતિ સ્વાગતાલાપી પૂર્વં ચ આગતાલપનાત્ પ્રિયાલાપી સ્યાદિત્યર્થઃ । [અભિ]ગતે ઇતિ ગૃહિણિ પ્રવ્રજિતે વા ॥ (568) ઉત્તાનમુખવર્ણઃ । ઇતિ અગહનાયમાનઃ ॥ (569) સ્મિતપૂર્વંગમ ઇતિ ॥ સ્મિતેન પ્રથમં ગન્તા, સાંમુખ્યસ્ય દાતા ઇત્યર્થઃ ॥ ભવતિ સાન્તરે ઽપિ પ્રસ્થાને સસ્મિતત્વમિતિ, આહ - ॥ (570) વિગતભ્રુકુટિઃઃ ॥ (571) ગૃહી ચેદભ્યાગતઃ, ધર્મ્યાં અસ્મૈ કથાં કુર્યાત્ ॥ (572) [અનાગચ્છતિ અત્ર ગ્રામાન્તિકઃ સંરંજનીયં યથા શાક્તિ પ્રવર્તયેત્] ॥ [અનાગચ્છતિ ઇતિ ગૃહિનિ । ગ્રામાન્તિકો ભિક્ષુઃ । સંરંજનીયં ભોજનાદિના] યથાશક્તિ પ્રવર્તયેત્ ॥ (573) પાનીયા ઽસનમુપસ્થાપયેત્ ॥ આરણ્યકે ઽપિ, પાનીયં આસનં ચેતિ વિગ્રહઃ ॥ (574) સંમાર્ગ-શયનાસનપ્રજ્ઞપનપાનીયસ્થાપન-ચારણ-ભક્તનિઃસર્ગાન્ નવકઃ કુર્યાત્ ॥ યત્ર તત્ર સમાગમે સમાગમે સર્વમેતત્તેન નવકેન કર્તવ્યમ્ ॥ (575) ઉપગચ્છેત્ વિલોમાં પરિજનક્રિયાં, ન ચેત્ સ્વ-પરોપઘાતાય ॥ ઉપગચ્છેદિતિ અધ્યુપેક્ષેત । ન ચેત્ અભ્યુપગમ્યમાના આત્મનઃ પરેસાં વા ઉપધાતાય ભવતિ ॥ (576) અસ્મૈ ચેત્ - ॥ પરિજનસ્ય સા ક્રિયા ઉપઘાતાય ચેત્ ॥ શક્તૌ સત્યાં સમુચ્છિદ્ય એનાં-વિલોમાં ક્રિયાં અન્યામ્ ॥ ધર્મ્યાં - ॥ ક્રિયામ્ ॥ ઉત્પાદ્ય તથા - ॥ પરિજનં ॥ સંજ્ઞાપયેત્ ॥ (577) ભઙ્ગે ઽપ્રરોગે વા તન્નિદાનં
પરિજનસ્ય પ્રતિસંસ્કરણમ્ ॥ ઇતિ તસ્યાં ધર્મ્યાયાં ક્રિયાયાં ઉત્પાદ્યમાનાયાં તસ્ય પરિજનસ્ય યદિ ચિત્તભઙ્ગો ભવતિ દુર્મનસ્કતા ઽપ્રરોગે વા અન્યેન પ્રક્રમણં તસ્ય પ્રતિસંસ્કરણમ્ । તથા દાનાદિના પ્રતિસંસ્કર્તવ્યમ્ । પરિજને યથા ઽસ્ય એતદ્ દ્વયં ન ભવતીતિ ॥ (578) અશક્તત્વે અન્યેન પ્રક્રમણમ્ ॥ ઇતિ સમુચ્છેત્તુમશક્તત્વે અન્યેન પ્રક્રમિતવ્યમ્ ॥ (579) ન તુ તત્પ્રત્યયં વિગૃહ્ય - ॥ પરિજનસ્ય ॥ બ્રૂયાત્ ॥ (580) સંઘારામે ઽપરાધ્યન્સ્તથા કુર્યાદ્યથા સ્વયં ગ્રાહિકયા ગ્રહણં ગચ્છેત્ ॥ (581) અગચ્છન્તમનારોચ્ય સહસા કસ્યચિત્ કુમાર-મિત્ર-અમાત્ય-ભટ્ટ-રાજપુત્રેભ્યઃ ( વિન્સૂ 51 ) પાદમૂલિકાન્ ગ્રાહયિત્વા શુદ્ધિકાયાં પર્ષદિ નિહન્યાત્ ॥ ગ્રાહયિત્વા ઇતિ બોધયિત્વા । શુદ્ધિકાપર્ષદ્ યત્ર ન દણ્ડ્યતે તત્ર નિહન્યાત્ પરાજયેદિત્યર્થઃ । કુમારાદિનાં તુ યત્પ્રાગ્બોધનં તદેતદર્થમ્ આપરાજિતઃ તદાશ્રયેણ નાપકુર્યાત્ ઇત્યર્થઃ ॥ ઉક્તં પ્રવ્રજ્યાવસ્તુસમ્બદ્ધં ભિક્ષુગતમ્ ॥
(દ્) ભિક્ષુણીગતમ્ ।
ભિક્ષુણીગતમિદાનીમુચ્યતે ॥ તત્ર યત્ પ્રવ્રજ્યોપસંપદોઃ ઽપુરુષઃઽ ઉક્તં, તદેવ સ્ત્રિયામિતિ અઙ્ગોકૃત્ય વિશેષઃ આખ્યાયતે ॥ (582) ભિક્ષુણી ભિક્ષુસ્થાને ॥ સંઘૈકદેશભૂતઃ [એકભૂ]તો વા ઉપાધ્યાયરોચકાદિ યત્ર ભિક્ષુરુક્તો ભિક્ષુની તત્ર દ્રષ્ટવ્યા ઇત્યર્થઃ ॥ કિં સર્વસ્ય ભિક્ષોઃ સ્થાને ઽથ કસ્યચિદિત્યાહ - ॥ (583) સર્વસ્ય પ્રવ્રજ્યાયામ્ ॥ પ્રવ્રજ્યાવિષયે સર્વસ્ય ઉપાધ્યાયાદેઃ ભિક્ષોઃ સ્થાને ભિક્ષુણી પ્રતિપત્તવ્યા । ઉપાધ્યાયિકાર્થ આરોચનં, શ્રામણેરીસંવરદાનં ઇત્યેતત્સર્વં ભિક્ષુણીભિરેવ અનુષ્ઠાતવ્યમ્ । નાસ્ત્યત્ર ભિક્ષોરધિકાર [ઇત્યસ્ય] તત્-પ્રતિપાદનમ્ ॥ (584) ઉપસંપદિ અન્યસ્ય તદ્યાચનાદૌ કર્મકતુઃ ॥ ઉપસંપદિ ન સર્વસ્ય ભિક્ષોઃ સ્થાને ભિક્ષુણી દ્રષ્ટવ્યા । અપિ તુ ઉપસંપદ્યાચનાદૌ, યઃ કર્મકર્તા તતો ઽન્યસ્ય ભિક્ષોઃ સ્થાને ભિક્ષુણી ઉપસંપદ્યાચનાત્પ્રભૃતિ કર્મકારકો ઽત્ર ભિક્ષુરેવ ન ભિક્ષુણી ઇતિ ઉક્તં ભવતિ । પ્રાક્ તુ ઉપસંપદ્યાચના[યાઃ] ભિક્ષુણી કર્મકારિકા, યા ઽસૌ કેવલભિક્ષુણીસંઘમધ્યે બ્રહ્મચર્યોપસ્થાને સંવૃતિં દદાતિ ઇતિ ॥ (585) અત્રાચ[ય]સ્સંઘઃ ॥ અત્ર ઉપસંપદિ યાચનાદૌ ભિક્ષુસંઘઃ ॥ આચયભૂતઃ પ્રતિપત્તવ્યઃ । ઉભયસંઘે સન્નિપતિતે યાચનાત્પ્રભૃતિ કર્મ કર્તવ્યમિત્યર્થઃ ॥ (586) કથનં ભિક્ષુણ્યાન્તરિતં આન્તરાયિકો સ્યાત્ વા ॥ ઇત્યાન્તરાયિકકથને સંઘમધ્યે ક્રિયેતે - એકં કેવલભિક્ષુણીસંઘમધ્યે, બ્રહ્મચર્યોપસ્થાન-સંવૃતિદાનનિમિત્તદ્વયમુભયસંઘમધ્યે ॥ દ્વયસ્યા ઽપિ એષ વિધિઃ પ્રતિપત્તવ્યઃ । લજ્જાનિમિત્તમેતદુક્તમ્ - તસ્માત્ કામચારવિજ્ઞાનાર્થં આદૌ ક્રિયાપદ પ્રયોગઃ ॥ (587) શિક્ષમાણાત્વં નામ સ્ત્રિયામપરં પર્વ ॥ શ્રામણેરિકાત્વં ભિક્ષુણીત્વં ઇત્યેતત્પર્વદ્વયં પુરુષસાધારણમ્ । ઇદં તુ તૃતીયં અસ્યાઃ પર્વ । તચ્ચ - ॥ (588) નિશ્રિતાયામેવ ॥ શ્રામણેરિકાત્વ-ભિક્ષુનીત્વાભ્યાં અવિશેષતાસંદર્શનાર્થઃ ઽએવઽ-શબ્દઃ, યથા ઇમે પર્વણી । નિશ્રિતાયામેવં એતદપીતિ । અતશ્ચ ઉપાધ્યાયિકાત્વેન ભિક્ષુણીં કાઞ્ચિચ્ચ, ન તામેવ યાં શ્રામણેરિકાર્થં ઇતિ પ્રતિપત્તિઃ । તદેવં સ્ત્રિયાં ત્રિત્વમુપાધ્યાયસ્ય, પુરુષે તુ દ્વિત્વં ઇતિ જાતં ભવતિ । કસ્યામવસ્થાયાં શિક્ષમાણાત્વં નામ સ્ત્રિયાં અપરં પર્વ, કિયન્તં વા કાલં અસ્ય ચરણં ઇત્યાહ - ॥ (589) શ્રામણેરિકાત્વ-ભિક્ષુણીત્વયોઃ અન્તરાલે વર્ષદ્વયચરણસ્ય કાલઃ ॥ તાવન્તં કાલં આચરિત્વેન ઉપસંપાદનં ઇત્યેવં કાલપરિગ્રહો, ( વિન્સૂ 52 ) ન અત્રોર્ધ્વ ચરિતવ્યમેતદ્ વ્રતમિતિ । તસ્માત્ ન પૂર્ણત્વે ઽસ્ય કાલસ્ય પ્રાગુપસંપત્તેઃ અશિક્ષિતવ્યં અસ્યાં શિક્ષાયામ્,

ધ્વંસો વા અસ્ય સંવરસ્ય ઇતિ પ્રતિપત્તવ્યમ્ । કો ઽસ્ય શિક્ષમાણાત્વ-પ્રરોહસ્ય કાલ ઇત્યાહ - ॥ (590) તદૂનોપસંપત્કાલાદ્યાદિકઃ પ્રરોહસ્યેતિ ॥ ઉપસંપત્કાલસ્યાદિઃ । સ દ્વિ[વિ]ધો ઽસ્યાઃ । કુમારિકાયાઃ વિંશતિવર્ષત્વં, ગૃહોષિતાયાઃ દ્વાદશવર્ષત્વમ્ । તેન ચરણકાલેન વર્ષદ્વયેન ઊન-ઉપસંપત્કાલાદિના આદિઃ, [તદૂનોપસં પત્કાલાદિઃ] અસ્ય કાલસ્ય સો ઽયં કાલઃ તદૂનોપસંપત્કાલાદ્યાદિકઃ । એષો ઽસ્ય શિક્ષમાણાત્વપ્રરોહસ્ય કાલઃ । કુમારિકાયાઃ અષ્ટાદશત્વં વર્ષાણાં, ગૃહીષિતાયાઃ દશવર્ષત્વમિત્યર્થઃ ॥ ગ્રન્થો ઽત્ર ભિક્ષુનીવિભઙ્ગે - "યા ગૃહોષિતા દશ વર્ષા, કુમારિકાભૂતા વા અષ્ટાદશવર્ષા । તસ્યાઃ દ્વે વર્ષે શિક્ષા સંવૃતિર્દેયા" ઇતિ ॥ ઉપસંપત્કાલસ્ય અત્ર વિઘૌ અંગીકૃતસ્ય વિશેષઃ આખ્યાયતે - ॥ (591) દ્વાદશત્વં વર્ષાણાં ઉપસંપદિ-ઊઢતાયાં આદિઃ ॥ ઊઢતાયાં કૃતાવાહનતયા કૃતવિવાહતાયાં, દ્વાદશત્વં વર્ષાણાં ઉપસંપદિ કાલસ્ય આદિઃ ॥ (592) દાનાદુત્થાનમ્ । શિક્ષમાણાત્વસ્ય ઇત્યનુષાઙ્ગઃ । કેન [દા]નાદિત્યાહ - ॥ (593) ભિક્ષુણીસંઘેન ॥ કથમિત્યાહ - ॥ (594) શિક્ષાસંવૃતિરિતિ દાનમ્ ॥ "ઇયં એવંનામા શિક્ષાસંવૃતિં યાચતે, યાવત્તત્સંઘઃ શિક્ષાસંવૃતિં દદાતિ" ઇત્યેવમાદેઃ મન્ત્રસ્ય એતદુલ્લિંગનમ્ ॥ (595) અનન્તરમસ્ય શિક્ષોત્કીર્તનમ્ અસ્ય શિક્ષાસંવૃતિદાનસ્ય અનન્તરં શિક્ષાયાઃ ઉત્કીર્તનમ્ - ષણ્ણાં ધર્માણાં, ષણ્ણાં અનુધર્માણામ્ ॥ તત્ર ષટ્ ધર્માઃ કતમે -
નૈ કાકિની પ્રવ્રજેત્ માર્ગમ્ । નદીપારં ન સંતરેત્ ॥
ન સ્પૃશેત્ પુરુષં, તેન । નૌકાગારે સહ સ્વપેત્ ॥
સાંચરિત્રં તુ નો કુર્યાત્ । અવદ્યં છાદયેન્ન ચ ॥
ઇત્યેતે શિક્ષમાણાયાઃ । ષટ્-ધર્માઃ પરિકીર્તિતાઃ ॥
ષટ્ અનુધર્માઃ કતમે । -
જાતરૂપં ન ગૃહ્ણીયાત્ । ન ગુહ્યે રોમ શાતયેત્ ॥
ન ખનેત્ પૃથિવીં ચા ઽપિ । ન છિન્દ્યાત્ હરિતં તૃણમ્ ॥
ના ઽપ્રતિગ્રાહિતં સ્વાદેત્ । સ્વાદેત્સંનિહિતં ન ચ ॥
ઉક્તા ઇમે ઽનુધર્માઃ ષટ્ । શિક્ષમાણેષુ શિક્ષણાત્ ॥
(596) ન અલબ્ધબ્રહ્મચર્યોપસ્થાન-સંવૃતેઃ ઉપસંપદ્ ॥ ઉપસંપદ્ અત્ર બ્રહ્મચર્યમ્, તસ્યોપસ્થાનં ઉપજનનં, બ્રહ્મચર્યોપસ્થાનાય સંવૃતિઃ બ્રહ્મ્ચર્યોપસ્થાનસંવૃતિઃ, સા ન લબ્ધા યયા સા ઇયં અલબ્ધબ્રહ્મચર્યોપસ્થાનસંવૃતિઃ, તસ્યાઃ । ઉપસંપદ્ ન ભવતિ, [યસ્માત્] ઉપસંપદાર્થા સૈષાં સંવૃતિઃ । ક્ષેત્રતાયાં નિયમનં ઇત્યતો અસ્યાં અલબ્ધાર્થા ( વિન્સૂ 53 ) નોપસંપદ્ । કદા અસ્યાઃ દાનમ્ - (597) રહોનુશાસનાદૂર્ધ્વં તદ્દાનમ્ ॥ તસ્ય બ્રહ્મચર્યોપસ્થાનસંવૃતેઃ દાનમ્ ॥ કેનેત્યાહ - ॥ (598) સંઘેન ॥ પ્રકૃતત્વાત્ ભિક્ષુણીસંઘેન પ્રતિપત્તિઃ ॥ કિં એવમેવ અસ્યા દાનમિત્યાહ - ॥ (599) પૃષ્ટ્વા આન્તરાયિકમ્ ॥ તદેવં અસ્યાઃ ત્રયઃ આન્તરાયિકપ્રશ્નાઃ ભવન્તિ । એકો-રહોનુશાસિકયા ભિક્ષુણ્યા, દ્વિતીયઃ-કેવલભિક્ષુણી સંઘમધ્યે બ્રહ્મચર્યોપસ્થાન-સંવૃત્યંગભૂતઃ, તૃતીયઃ ઉભયસંઘે યાચિતાયામુપસંપદિ ઉપસંપદઙ્ગભૂતઃ । યચનમત્ર યાચિતે । કર્માદાનં ઇત્યતઃ પ્રાપ્તમ્, તતો ઽસ્યામપિ યાચિતાયામેવ દાનં યુક્તરૂપં, ઇત્યાહ - ॥ (600) યાચિતાયામિતિ ॥ યાચિતાયાં બ્રહ્મચર્યોપસ્થાનસંવૃતૌ અસ્યાઃ બ્રહ્મચર્યોપસ્થાનસંવૃતેર્દાનં, ન અયાચિતાયામિત્યર્થઃ ॥ (601) પંચત્વં ચીવરેષુ ॥ ભિક્ષુણ્યાઃ ત્રિચીવરં, કુસૂલકં સંકક્ષિકા ચ અધિકે ॥ (602) નિશ્રયેષુ વિવૃક્ષમૂલત્વમ્ ॥ વિવર્જિતવૃક્ષમૂલત્વં, વૃક્ષમૂલં વર્જયિત્વા અન્યે ત્રયો ઽસ્યાઃ નિશ્રયાઃ ॥ (603) અષ્ટત્વં પતનીયેષુ ॥ ઽસ્પર્શઃ પંજરનિક્ષેપઃ પ્રતિચ્છાદો નિવારણંઽ ઇત્યધિકાશ્ચત્વારઃ ॥ (604) ગુરુધર્મારોચનમ્ ॥ અષ્ટૌ ગુરુધર્મા આરોચયિતવ્યાઃ । તે પુનઃ - "ઉપસંપદ્ ભિક્ષુભ્યઃ । પ્રતિપક્ષં ચાવવાદપર્યેષ્ટિઃ ॥ ના ઽભિક્ષુક આવાસે । કુત્રચિ વર્ષોપગમનં ચ ॥ ભિક્ષોરાપ ત્સુચોદનમ્ । અરોષણં વન્દના ચ નવકસ્ય ॥ ઉભયગણાત્ માનાપ્યમ્ । પ્રવારણા ચેતિ ગુરુધર્માઃ ॥ " કસ્મિન્ કાલે તદારોચનમિત્યાહ - ॥ (605) પતનીયશ્રમણકરકાન્તરાલે ॥ (606) કૃત્-ષટ્કે ॥ ઽપૂર્વપ્રવ્રજિતેઽ તિ - અતો યાવત્કૃત્ ઇતિ અસ્ય યઃ સંજ્ઞાવાન્ ઽમા ઽસિઽ ઇતિ પ્રવ્રજ્યાર્થમુપસંક્રાન્તાં પૃચ્છેત્ ઉપસંપાદકાશ્ચ ન પ્રવ્રાજયેયુરુપસંપાદ[યે]યુર્વા ઇતિ સ પ્રતિપત્તવ્યઃ ઇત્યર્થઃ ॥ (607) નાસ્તિ અસ્યાઃ પ્રરોહણધર્મતા ઇતિ ચ ॥ એતચ્ચ અત્ર વિધિષટ્કં પ્રતિપત્તવ્યમ્ । નાશનં એવંવિધસ્ય લિઙ્ગિનઃ ઇત્યેતત્સર્વાધિકારિકત્વાત્ વક્તવ્યમ્ । પુનરિહેતિ વેદિતવ્યમ્ । કતમત્ષટ્કમિત્યાહ - ॥ (608)-(613) ઉભયવ્યંજના ॥ સંભિન્નવ્યંજના ॥ સદાપ્રસ્રવણી ॥ અલોહિની ॥ નૈમિત્તિકી ॥ કેયં નૈમિત્તિકી નામ ઇત્યાહ - ॥ નિમિત્તમાત્રભૂતવ્યંજના તદાખ્યા ॥ નિમિત્તમાત્રભૂતં વ્યંજનં યસ્યાઃ તસ્યાઃ નૈમિત્તિકીતિ આખ્યા, સંજ્ઞા ॥ (614) પૂર્વપ્રવ્રજિતા । ઽમા ઽસિ ઉભયવ્યંજનાઽ યાવત્ ઽમા ઽસિ પૂર્વં પ્રવ્રજિતાઽ ઇતિ
પ્રવ્રજ્યાર્થમુપસંક્રાન્તાં પૃચ્છેત્ ॥ યાવત્ ઽનાસ્તિ અસ્યાઃ પ્રરોહણધર્મતાઽ ઇત્યેષ અત્ર નયઃ પ્રતિપત્તવ્યઃ ॥
ક્ષુદ્રકાદિપ્રવ્રજ્યાવસ્તુગતમ્ ॥
(વિ) પૃચ્છાગતમ્ । (અ) સંવર-અસંવરૌ

(615) ન અમનુષ્યગતિકૌત્તરકૌરવકયોઃ સવરસ્ય ક્ષેત્રત્વમ્ ॥ મનુષ્યગતેઃ અન્યસ્યાં ગતૌ ઉપપન્નઃ, મનુષ્યગતિકત્વે ઽપિ ઔત્તર-કૌરવકઃ [ચ]; નૈષાં સંવરઃ ( વિન્સૂ 54 ) આરોહતિ ઇત્યર્થઃ ॥ (616) ન તૃતીયસ્યાં પરિવૃત્તૌ વ્યંજનસ્ય ॥ સંવરસ્ય ન ક્ષેત્રત્વમિત્યનુબન્ધઃ ॥ યસ્ય ત્રિર્-વ્યંજનં પરિવર્તતે, ન તસ્ય સંવરો રોહતીત્યર્થઃ ॥ (617) ન પ્રથમદ્વયોઃ ધ્વસ્તિરિતિ ॥ ન પ્રથમદ્વિતીયયોઃ વ્યંજનપરિવૃત્યોઃ ધ્વંસઃ સંવરસ્યેત્યર્થઃ । ક્ષુદ્રકેભ્યઃ એતદ્વિધિદ્વયં સાદૃશ્યાદ્ હૃષ્ટમ્ ॥ (618) ઉત્થાનં ગૃહ્યમાણત્વે ॥ સમાદીયમાનત્વે વ્યંજનપરિવૃત્તૌ સત્યાં ઉત્થાનં સંવરસ્ય ॥ "ઉપસંપદાપેક્ષિણો વ્યંજનં પરિવર્તતે - ઉપસંપન્નો વક્તવ્યો ઽનુપસંપન્નો વક્તવ્યઃ ॥ આહ - અનુપસંપન્નો વક્તવ્યઃ ॥ ભિક્ષુભ્યો હિ ભિક્ષુણ્યા ઉપસંપદા ભિક્ષુણીભાવઃ પર્યેષિતવ્યઃ" ઇતિ અત્ર ગ્રન્થઃ ॥ નિદર્શનમત્ર પુરુષસ્યવ્યઞ્જનપરિવૃત્તિઃ । નિરાશઙ્ક-તરત્વાત્ અન્યત્વમત્ર વિધેઃ । ઉપસંપદ્યમાનાવસ્થો ઽત્ર ઉપસંપત્પ્રેક્ષી ગૃહીતઃ, પ્રાક્પરિવૃત્તો ભિક્ષુમાત્રસંનિપાતસ્ય અયોગાત્ ॥ (619) અનુપાધ્યાયકતાયાં તદ્વતઃ ॥ તદ્વતઃ ઇતિ ઉપાધ્યાયવતઃ । સંવરસ્ય વિના ઽપિ ઉપાધ્યાયેન ભવતિ ઉત્થાનમ્ ॥ (620) અનુપસંપન્નત્વે ઽસ્ય ॥ ઉપાધ્યાયસ્યોપ સંપન્નત્વે ઽપિ ઉપાધ્યાયવતઃ સંવરસ્ય ભવત્યુત્થાનમ્? - ॥ (621) ન, જાનાને ઽસ્ય અભિક્ષુત્વમ્ ॥ ન ઉત્થાનં ઉપાધ્યાયવતઃ સંવરસ્ય જાનાને સમાદાતરિ અસ્યોપાધ્યાયસ્ય અભિક્ષુત્વં અનુપસંપન્નત્વં ધ્વસ્તતાં વા । ગ્રન્થો ઽત્ર - ઽઉપસંપદાપેક્ષી સ્તૈન્યસંવાસિકેન ઉપાધ્યાયેન ઉપસંપાદ્યતે, ઉપસંપન્નો વક્તવ્યઃ, અનુપસંપન્નો વક્તવ્યઃ? - । આહ - યદિ જાનીતે સ્તૈન્યસંવાસિકો મે ઉપાધ્યાયઃ ઇત્યનુપસંપન્નો વક્તવ્યઃ । યદિ ન જાનાતિ, ઉપસંપન્નો વક્તવ્યઃ ॥ એવં પૂર્વાપન્નકેન ઉપાધ્યાયેન"........ઇત્યાદિ ॥ આદિવ્યગ્રકેણાગારિકેણ ઉપાધ્યાયેનેતિ । નનુ ચ અનુપાધ્યાયત્વે ઽપિ સંવરસ્યોત્થાનમ્, તત્કથં જાનાને અસ્યા ઽભિક્ષુત્વં ન ભવતિ, યસ્માત્ વિપન્નો જાના[તી]ત્યાશયો ભવતિ, શીલે ઽનાહતો ભવતિ, અનર્થો વા શીલેન ઇત્યતઃ એતદુત્થાનમ્ [ઇતિ ચેત્, તન્ન] । નાજાનાતિ અનુપાધ્યાયતાં યાવત્, તસ્માત્ અવિરોધો ઽત્ર અનુત્થાનસ્ય ॥ યત્તુ ઉપાધ્યાયસ્ય અનુપસંપન્નત્વે સંવરસ્ય ઉત્થાનમુક્તં સંઘમધિકૃત્ય એતદ્, સંઘસ્યાનુપસંપન્નતાં જાનાનેન ભવતિ ઉત્થાનં, ન ઉપસંપત્પ્રેક્ષી [ઇતિ] ॥ (622) નૈનં પ્રત્યાચક્ષણે ॥ સંવરમુખત્વાત્ ઉપાધ્યાયસ્ય તદ્-પ્રત્યાચક્ષણે નાસ્તિ સંવરસ્ય ઉત્થાનમ્ ॥ ગ્રન્થો ઽત્ર - ઉપસંપદ્યમાનઃ ઉપાદ્યાયં પ્રત્યાખ્યાતં ઉપસંપન્નો વક્તવ્યો ઽનુપસંપન્નો વક્તવ્યઃ? - આહ - અનુપસંપન્નો વક્ત[વ્ય] ઇતિ ॥ (623) ન અનયોઃ નામ-અનુદ્ભાવને ॥ અનયોઃ ક્ષેત્રોપાધ્યાયોઃ સમાદાત્રા [કર્મ]કારકેણ વા નામાનુત્કીર્તને ન ભવતિ સંવરસ્ય ઉત્થાનમ્ ॥ (624) ન સંઘસ્ય તદ્યોનેઃ ॥ સમાદાતૃ-કર્મકારકાભ્યાં અન્યતરેણા ઽપિ સંઘસ્ય નામ્નો ઽનુદ્ભાવને, તદ્યોનેઃ, સંઘયોનેઃ, તદ્વંશસ્ય, સંવરસ્ય ન ભવત્યુત્થાનમ્ ॥ ગ્રન્થો ઽત્ર - "સમાદાતારં ( વિન્સૂ 55 ) પ્રતિ ત્રયઃ પુદ્ગલાઃ અનુપસંપન્નાઃ, આત્મનો નામ ન આચષ્ટે, ઉપાધ્યાયસ્ય નામ નાચષ્ટે, ઉપસંપદં ચ ન જાનાતિ" ઇતિ । કર્મકારકં પ્રતિ અયં ગ્રન્થઃ - "ત્રયાણાં નામ ન પરિકીર્તયતિ - ઉપાધ્યાયસ્ય, ઉપસંપદાપ્રેક્ષિણઃ, સંઘસ્ય ચ । ઉપસંપન્નો વક્તવ્યઃ, અનુપસંપન્નો વક્તવ્યઃ ઇતિ । [આહ - અનુપસંપન્નો વક્તવ્ય ઇતિ] । અપ્રત્યુપસ્થાપનમેતદ્,

ગૃહીતત્વેન યદત્ર સમાદાતુઃ આત્મનો નામા ઽનુકીર્તનમ્ । સંઘસ્યૈતદ્ પ્રત્યુપસ્થાપનમ્ । અનુગૃહીતત્વેન યત્ સંઘસ્યા નેન નામાનુદ્ભાવનમ્ । યદ્ કર્મકારકેણ સમાદાતુઃ તદ્વિષયત્વસ્ય ઉપનીતેઃ તદકરણમ્ । યત્સંઘસ્ય સંઘકર્તૃકત્વસ્ય ઉપનીતેઃ તદ્કરણમ્ । યદુપાધ્યાયસ્ય કર્મકારકેણ નામા ઽનુદ્ભાવનં, તદપિ સંઘકર્તૃકત્વસ્યૈવ ઉપનીતેઃ અકરણમ્ । યસ્માત્ યત્ર કર્મણિ તત્ર સંઘસ્ય કર્તૃત્વપ્રતિપત્તિઃ, તતો ઽન્યસ્ય તત્કર્મણઃ કરણમ્ । યદુપાધ્યાયસ્ય સમાદાત્રા નામાનુદ્ભાવનં, તદ્ યસ્ય કર્મણઃ કરણં સોપાધ્યાયકસ્ય, ન તત્ર તસ્ય વિષયત્વેન પ્રત્યુપસ્થાનમ્ । તદનુત્થાનં એષાં નામાનુદ્ભાવને સંવરસ્ય ॥ (625) ના ઽગારિક-તીર્થિકધ્વજે ॥ પ્રત્યેકં ધ્વજશબ્દસ્ય પરિસમાપ્તિઃ । આગારિકધ્વજે તીર્થિકધ્વજે ઇતિ બહુવ્રીહિશ્ચાત્ર સમાસઃ । આગારિકધ્વજો ધ્વજો યસ્ય, તીર્થિકધ્વજો ધ્વજો યસ્ય । આભ્યાં ધ્વજાભ્યાં ગૃહીતાભ્યાં ન ભવતિ સંવરસ્યોત્થાનમ્ । વેષશ્ચાત્ર ધ્વજઃ ॥ (626) ન નગ્નકુપિત પુંફાલિનીષુ ॥ સંવરસ્યોત્થાનં ઇત્યનુષઙ્ગઃ । સમાદાનતો નગ્નીભૂતસ્ય તીર્થિકધ્વજઃ ઇતિ અનેનૈવ સંગ્રહાત્ । અન્યાર્થં નગ્નગ્રહણમ્, પ્રમુક્તપ્રગ્રહત્વં અસ્યામવસ્થાયાં ચિત્તસ્ય ઇતિ સંવરસ્યાનુત્થાનમ્ । કુપિતત્વે સ્થૈર્યભઙ્ગઃ । પુંફાલિણીં તાવતા ભદન્તા ઉપસંપાદયન્તિ, ઉપસંપન્ના વક્તવ્યા અથ અનુપસંપન્ના? [આહ] - અનુપસંપન્ના વક્તવ્યા । ઉપસંપાદકાશ્ચ સાતિસારા ઇતિ । પુંફાલિની પુરઃ યત્સંયોગાત્ પુરુષો મ્રિયતે ॥ (627) ન નિમિત્તવિપર્યયા ઽનભ્યુપેતૌ ઉત્ક્ષિપ્તકસ્ય ॥ સ-દૃષ્ટેઃ વિરતિ આશયસ્ય સંવરસંપત્તિઃ, તસ્માત્ યેન નિમિત્તેન આપત્ત્યદર્શનાદિના - ઉત્ક્ષેપણીયં કર્મકૃતં ભવતિ, તદ્વિપર્યય-અનભ્યુપગમે નાષ્તિ સંવરસ્ય ઉત્થાનમ્ । નિદર્શનમત્ર ઉત્ક્ષિપ્તકઃ । સર્વપ્રણિહિતેષુ એષ વિધિઃ । કલહકરણાદિ-આશયસ્યાપિ અવિરતિ-આશયત્વાત્ ॥ (628) દુષ્કૃતમાત્રકં અપૂર્વ-પર્વતાયામ્ । વિના ઉપાસકત્વેન શ્રામણેરત્વોપગતૌ, વિના શ્રામણેરત્વેન ભિક્ષુત્વોપગતૌ દુષ્કૃતમાત્રકં ભવતિ, ન અનુત્થાનં સંવરસ્ય ॥ ગ્રન્થો ઽત્ર - "આગારિક-અપ્રવ્રજિતકં ઉપસંપાદયન્તિ, ઉપસંપન્નો વક્તવ્યો ઽનુપસંપન્નો વક્તવ્ય ઇત્યાહ - ઽઉપસંપન્નઃ, ઉપાલિન્, ઉપસંપાદકાશ્ચ આપદ્યન્તે દુષ્કૃતા [પત્તિ]મિતિ" ॥ (629-630) અયાઞ્ચાયામુપાધ્યાયસ્ય અન્તરાયિકયા ઽપ્રશ્ને ॥ ઉભયત્ર અત્ર દુસ્કૃતમાત્રકમ્, ન અનુત્થાનં ( વિન્સૂ 56 ) સંવરસ્યેત્યનુષરઙ્ગઃ ॥ (631) પ્રતિજ્ઞાને ઽસ્ય અસતો દાને ॥ અસતો ઇતિ અસંવિદ્યમાનસ્ય, સમાદાત્ર અન્તરાયિકસ્ય ઽઅસ્તિ મે ઽન્તરાયિકમ્ઽ ઇતિ પ્રતિજ્ઞાને સંવરસ્ય દાને દુષ્કૃતમાટ્રકં, ન અનુત્થાનમ્ ॥ નિદાનેષ્વત્ર ગ્રન્થઃ - "અન્તરાયિકૈઃ તાવત્ ભદન્ત ધર્મૈઃ સમન્વાગતમ્, ઽસમન્વાગતો ઽસ્તિઽ ઇતિ વદન્તં ઉપસંપાદયન્તિ । ઉપસંપન્નો વક્તવ્યો ઽનુપસંપન્નો વક્તવ્યઃ, આહ - ઽઉપસમ્પન્નઃઽ ઉપસંપાદકાસ્તુ સાતિસારાઃ" ઇતિ । તદ્ અત્ર અન્તરાયિકં અભિપ્રેતં વ્યવતિષ્ઠતે, યદ્વિધે તુ અહમુપસંપન્નઃ ॥ (632) ન પુરુષાનુકૃતિત્વં સ્ત્રિયા, સ્ત્ર્યનુકૃતિત્વં ચ પુરુષસ્ય વ્યંજનાન્તરપ્રકારઃ ॥ નાત્ર અનુત્થાનં સંવરસ્ય, એતત્પ્રદર્શનં - વ્યઞ્જનાન્તરસ્ય પ્રકારત્વાત્ અત્રોત્થાનં ન સ્યાત્ । ન ચૈતદેષ ભવતિ
- ॥
(બ્) આક્ષિપ્તત્વમ્ ॥

(633) આક્ષિપ્તત્વમસ્ય હસ્તચ્છિન્નાદિના । અસ્ય પુરુષસ્ય અનુકૃતિત્વસ્ય હસ્તચ્છિન્નાઃ પાદચ્છિન્ના ઇત્યાદિના આક્ષિપ્તત્વમ્, આક્ષિપ્તત્વાચ્ચ દુષ્કૃતામા[ત્રમિ]ત્યુક્તં ભવતિ ॥ (634) પાપલક્ષણ-ભિન્નકલ્પદ્વીપાન્તરજયોઃ ॥ અનયોરપિ હસ્તચ્છિન્નાદિના આક્ષિપ્તત્વમિત્યર્થઃ ॥ "પાપલક્ષણં ઉપસંપાદયન્તિ" [ઇતિ] યાવદુપસંપન્નો વક્તવ્યઃ । ભિક્ષવસ્તુ ઉપસંપાદકાઃ આપદ્યન્તે દુષ્કૃતામિતિ" પાપલક્ષણે ગ્રન્થઃ ॥ [નિદાન]-દ્વીપાન્તરજો ઽપિ ગ્રન્થઃ - જમ્બુદ્વીપકા ભિક્ષવઃ પૂર્વવિદેહકમુપસંપાદયન્તિ, ઉપસપન્નો વક્તવ્યઃ ઽ.......... યાવદ્ - ઽઉપસંપન્નઃ, ઉપાલિન્ઽ । ઽઉપસંપદકાસ્તુ સાતિસારાઃઽ । [ઇતિ] વિસ્તરેણ ચક્રપેયાલં કર્વત્યમ્ ॥ સંસ્થાન-પ્રમાણ-દશાભેદો મનુષ્યાણાં યત્ર દ્વીપે તન્માત્રવ્યુદાશસવરં અત્ર દ્વીપગ્રહણં વ્યવતિષ્ઠતે । એતદત્ર ભિન્નકલ્પગ્રહણેન વિશેષિતમુખાદિભેદો ઽપિ અત્ર કલ્પભેદો ઽભિપ્રેતઃ । એવં ચ એકદ્વીપકાનામપિ એષ મુખ-કર્ણપ્રાવરણાદીનાં પ્રતિક્ષિપ્તત્વં વેદિતવ્યમ્ ॥ (635) એકનખ-સમુદ્રલેખ-પક્ષહત-લિઙ્ગશિરો-ગુલ્મકેશ-અન્તર્બહિર્દ્વિ-કુબ્જ-ષટ્સહિતા ઽનઙ્ગુલિ-પક્ષ્મ-નકુલ-કિંપિલ-વિપરીત-મિલિત-શિક્ય-કશ્મીલિત-અક્ષાક્ષ-અક્ષિશાલ-શન્ત્ર-દર્દ્રુ-વિચર્ચિક-પીત-અવદાત-રક્ત-નાડીકર્ણ-કણ્ડુ-પિણ્ડ-સ્થૂલકચ્છુ-અણ્ડલાઙ્ગૂલપ્રતિચ્છન્ન-મૂઢ-અજિહ્વ-એકહસ્તપાદ-[અહસ્તપાદ]-નીલકેશ-હસ્ત્યશ્વશ્વગોમેષમૃગમત્સ્યાહિ-દીર્ઘબહુશીર્ષ-તાલકઙ્ઠશૂલેર્યાપથચ્છિન્નેભ્યશ્ચ અનાબાધિકાનાં, ગ્લાનેન ચ ઇતરેષામ્ ॥ એકનખાદીનાં ચ અધુક્તાનાં [હસ્ત]છિન્નાદિના આક્ષિપ્તત્વં, ઇતરેસાં તુ આબાધિકાનાં, ગ્લાનેન ઽમા ઽસિ ગ્લાનઃઽ ઇત્યનેન આક્ષિપ્તત્વં ઇત્યર્થઃ ॥ એકનખો, યસ્ય એકમેવ નખમ્ । સમુદ્રલેખો, યસ્ય મુદ્રાયુક્તમિવ લેખં શરીરાવયવઃ । પક્ષહેતો, યસ્ય એકં પાર્શ્વં શુષ્કમ્ । લિઙ્ગશિરા, યસ્ય લિઙ્ગાકારં શિરઃ । ગુલ્મકેશો ( વિન્સૂ 57 ) યસ્ય વિદૂષકસ્ય ઇવા ઽન્તરાગુલ્મેન અવસ્થિતાઃ કેશાઃ । અન્તર્બહિદ્વિકુબ્જ
ઇતિ પ્રત્યેકં કુબ્જશબ્દસ્ય પરિસમાપ્તિઃ, અન્તઃ કુબ્જો બહીઃ કુબ્જઃ અન્તર્બહિઃ કુબ્જ ઇતિ, ઉક્તમેતદ્ અન્યત્ર- ઽકાણઃ, કુણિઃ, કુબ્જો ઽથ, વામઽ ઇતિ, પ્રભેદસંદર્શનાર્થં ત્વેતદ્ । ષટ્-સહિતા ઽનઙ્ગુલિ[રિતિ] અઙ્ગુલિશબ્દસ્ય પ્રત્યેકં પરિસમાપ્તિઃ । ષડ્ઙ્ગુલિઃ સહિતાઙ્ગુલિઃ અનઙ્ગુલિશ્ચેતિ । ષ્ડઙ્ગુલિત્વં, સહિતાઙ્ગુલિત્વં, (અનઙ્ગુ)લિત્વમાત્રકમ્ । અઙ્ગુલિફણાહસ્તકત્વેના ઽત્ર સક્તાઙ્ગુલિત્વસ્ય અન્તર્ભાવઃ । પક્ષ્મ-નકુલ-કિંપિલ-વિપરીત-મિલિત-શિક્ય-કશ્મીલિત-અક્ષાક્ષ-ઇતિ અક્ષશબ્દસ્ય પ્રત્યેક સમાપ્તિઃ - પક્ષમાક્ષઃ, નકુલાક્ષઃ, કિંપિલાક્ષઃ, વિપરીતાક્ષઃ, મિલિતાક્ષઃ, શિક્યાક્ષઃ, કશ્મીલિતાક્ષઃ, અક્ષાક્ષઃ । પક્ષ્માક્ષો, યસ્ય અક્ષ્ણો ઽન્તઃ ચર્મપુટે પક્ષ્મસંભવઃ । [નકુલાક્ષઃ યસ્ય અક્ષઃ નકુલાક્ષવત્ ।] ઉલૂકાક્ષઃ કિંપિલાક્ષો [કપિલાક્ષાક્ષત્વાત્] રક્ષાક્ષઃ સદૃશાક્ષો વા । અપાઙ્ગસમીપવર્તિ યો અક્ષ્યવયવઃ સ યસ્ય નાસાસમીપે, તત્સમીપવર્તિ ચ અપાઙ્ગં સમેત્ય, અસૌ વિપરીતાક્ષઃ । યસ્ય વિગતનાસાવંશે પરસ્પરં અક્ષિણી-સંશ્લેષ્ટે, અસૌ મિલિતાક્ષઃ । શિક્યાક્ષો, યસ્ય શિક્યવત્ અતિલંબિતે અક્ષિણી । ગલિતપક્ષ્મરોમત્વાત્ વિગલદ્રક્તમાસવત્ અક્ષ્ણઃ પર્યન્તો યસ્ય અસૌ કશ્મીલિતાક્ષઃ । અક્ષાક્ષઃ ઇતિ અક્ષયોઃ અક્ષિણી યસ્ય અસૌ અક્ષાક્ષઃ । અક્ષિશાલ-શન્ત્ર દર્દ્રુ-વિચર્ચિકા ઇતિ અક્ષિશબ્દસ્ય પ્રત્યેકં નિપાતઃ । અક્ષિશાલઃ, અક્ષિશન્ત્રઃ, અક્ષિદર્દ્રુઃ અક્ષિવિચર્ચિકા । અતિવિશાલે યસ્ય અક્ષિણી અસૌ વિશાલાક્ષઃ ॥ પીતાવદાતરક્તનાડીકર્ણ ઇતિ કર્ણશબ્દસ્ય પ્રત્યેકં નિપાતઃ-પીતકર્ણઃ, અવદાનકર્ણ,
રક્તકર્ણઃ, નાડીકર્ણ ઇતિ ॥ કણ્ડુ-પિણ્ડ-સ્થૂલકચ્છુરિતિ કચ્છુશબ્દસ્ય પ્રત્યેકં સંબન્ધઃ-કણ્ડુકચ્છુઃ, પિણ્ડકચ્છુઃ, સ્થૂલકચ્છુરિતિ ॥ અણ્ડલાઙ્ગુલપ્રતિચ્છન્ન ઇતિ અણ્ડાભ્યાં લાઙ્ગૂલઃ પ્રતિચ્છન્નઃ અસ્ય ઇતિ અણ્ડલાઙ્ગૂલપ્રતિચ્છન્ન ઇતિ અણ્ડાભ્યાં લાઙ્ગૂલઃ પ્રતિચ્છન્નઃ અસ્ય ઇતિ અણ્ડલાઙ્ગૂલપ્રતિચ્છનઃ ॥ મૂઢ-અજિહ્વ-એકહસ્તપાદ ઇતિ, મૂઢ ઇત્યનેન ઉપસંપદં ન જાનાતીત્યસ્ય સંગૃહીતત્વમ્ ॥ અજિહ્વ ઇતિ [જિહ્વાહી]નસ્ય । મૂકવધિર ઇતિ મૂકગ્રઃઅણેન સત્યાં જિહ્વાયાં વક્તુમસમર્થઃ જિહ્વાહીનઃ, અન્યસ્ય અજિહ્વ ઇતિ ઉક્તત્વાત્ ॥ [એકહસ્તપાદઃ ઇતિ એકશબ્દસ્ય] હસ્તપાદશબ્દયોઃ પ્રત્યેકં સંબન્ધઃ - એકહસ્તઃ, એકપાદઃ, અહસ્તપાદ ઇતિ ॥ નીલકેશ ઇતિ અહરિતભૂતં નીલં, તસ્માત્ હરિતગ્રહણેન નીલસ્યોક્તત્વમ્ ॥ હસ્તિ-અશ્વ-શ્વ-ગો-મેષ-મૃગ-મત્સ્ય-અહિ-દીર્ઘ-બહુશીર્ષ ઇતિ શીર્ષશબ્દસ્ય પ્રત્યેકં અભિસંબંધઃ - હસ્તિશીર્ષઃ અશ્વશીર્ષઃ, શ્વશીર્ષો, ગોશીર્ષઃ, મેષશીર્ષઃ, મૃગશીર્ષઃ, મત્સ્યશીર્ષંઃ, અહિશીર્ષઃ, દીર્ઘશીર્ષ, બહુશીર્ષઃ ઇતિ । ઽસર્વનીલઃ સર્વપીતઃ સર્વલોહિતઃ સર્વાવદાતઽ ઇતિ એતદપિ યત્પઠ્યતે, એષામપિ ચતુર્ભિઃ ભૂતં છવિ-વર્ણૈઃ ઇત્યુક્તત્વમ્ ॥ તાલકણ્ઠ[વત્-શૂલ-]શૂલચ્છિન્ન-ઈર્યાપથચ્છિન્ન ઇતિ ॥ (636) ચૌરેણ દસ્યોઃ ॥ આક્ષિપ્તત્વમિતિ અનુષઙ્ગઃ । પાપવૃત્તિરૂપતા સામાન્યેન । નનુ નૈવ અસ્ય અતઃ પૃથક્ત્વમ્? - ભવનિ હિ અદસ્યુભૂતો ઽપિ ચૌરઃ ( વિન્સૂ 58 ) સઘૃણઃ પરહરણઃ, સર્વેણ સર્વં યદ્ભૂયસા યસ્ય વા અભિપ્રાણાતિપાતપ્રવર્ત્તા । દસ્યુશ્ચ અચૌરભૂતઃ નિર્ઘૃણો વધ્યઘાતકાદિઃ । તસ્માત્ પૃથક્ત્વમેવાસ્ય ભવતિ ॥
(ચ્) અનુજ્ઞા
(637) પિતૃ-વત્ પિત્રાશયત્વે અનુજ્ઞાયાં રાજા ॥ પિત્રાશયત્વેન રાજ્ઞા ઽનુજ્ઞાતઃ પિતૃભ્યામેવાનુજ્ઞાતો દ્રષ્ટવ્યઃ । રાજાનુજ્ઞયા પ્રવ્રાજિતે [અદોષો] દ્રષ્ટવ્યઃ ઇતિ ભાવઃ ॥ (638) પરિગૃહીત્રોઃ અનુજ્ઞાન-ધારણા-આરોચનેષુ પિતૃત્વમ્ ॥ અસત્યપિ જનકત્વે માતાપિતૃપરિગ્રહેણ અવસ્થિતયોઃ અનુજ્ઞાને સપ્તાહધારણે સંઘે ચ આરોચને [માતા-]પિતૃત્વં, ન જનકયોરેવ પરિગૃહીતૃત્વેન અવસ્થિતયોઃ ઇત્યર્થઃ । "પુત્રકૃતકં તાવત્, ભદન્ત, ઉપસંપાદયન્તિ, કસ્ય સકાશા[દવ]સારિતવ્યઃ? - યસ્ય પુત્રત્વમુપગતઃ, એવં ધીતિકૃતિકા યસ્ય ધીતિત્વં ઉપગતિકા" - ઇત્યત્ર ગ્રન્થઃ ॥ (639) ન અમનુષ્યગતિકયોઃ ॥ અનુજ્ઞાનધારણા ઽરોચનેષુ પિતૃત્વં ઇત્યનુષઙ્ગઃ ॥ "યસ્ય તાવત્, ભદન્ત, માતાપિતરૌ કાલગતુ ભવતઃ, તિર્યગ્યોનિગતૌ વા, તસ્ય કેશાવરોપણાય સર્વસંઘો ઽવલોકયિતવ્યઃ? - નો હીદં, ઉપાલિન્" ઇત્યત્ર ગ્રન્થઃ ॥ (640) ન અતઃ આનન્તર્યોત્થાણમ્ ॥ અમનુષ્યગતિકાભ્યાં પિતૃભ્યામ્ આનન્તર્યોત્થાનમ્ ॥ (641) જનકાભ્યામેતદ્, પરિવૃત્તવ્યંજનાભ્યામપિ ॥ અપુંસ્ત્વમપિ માતૃગતાત્વે ઽપિ તુષ્ક સ્ત્રીત્વં ઉત્થાનમાનન્તર્યસ્ય ॥ (642) એતદ્-કૃત્વં માતૃઘાતકાદૌ તત્ત્વમ્ ॥ એતત્કૃત્વં આનન્તર્યકૃત્વં, યદ્ માટૃઘાતકાદેઃ પ્રવ્રાજનં પ્રતિષિદ્ધં તત્ર આનન્તર્યકૃત્વં તત્તુ પ્રતિપત્તવ્યમ્ । આનન્તર્યકારી ન પ્રવ્રાજ્યઃ ઇત્યેવં પુન સ્તદ્ । ન સર્વમાતૃઘાટકો ન પ્રવ્રાજ્ય ઇત્યેવં ચ । તિર્યગ્યોનિગતમાતૃઘાતકસ્ય અપ્રતિષિદ્ધં ભવતિ પ્રવ્રાજનમ્ ॥
(દ્) સંકીર્ણમ્

કસ્મિન્ ભિક્ષુણ્યાં કૃતે ભિક્ષુણીદૂષકત્વં જાતં ભવતિ, ભિક્ષુણ્યા ઽપિ ભિક્ષુદૂષકત્વં ભવતિ, કેનાર્થેન એતદુભયમિત્યાહ - ॥ (643) દૂષકત્વં અબ્રહ્મચર્યેણ સ્વાદયતોઃ, અપરાજિતત્વે ॥ "કિયતા, ભદન્ત, ભિક્ષુણીદૂષકો વક્તવ્યઃ? - યેન અબ્રહ્મચર્યેણ, [ઉપાલિન્], ભિક્ષુણી દૂષિતા ભવતિ" ઇતિ ગ્રન્થઃ । કિં યત્તચ્ચેતસોઃ અસ્યોત્થાનમિત્યાહ? - સ્વદયતોઃ । ગમ્ય ઽપિ દૂષકત્વસ્યોસ્થાનં, ગન્તર્યપિ ઇત્યસ્ય સંદર્શનાર્થં અત્ર દ્વિવચનમ્ । નો તુ સહિતે પ્રતિયોગિસ્વાદનેન દૂષકત્વસ્ય ઉત્થાનમ્, ઇત્યસ્ય ન હિ અન્ય-પ્રદોષેણ અન્યસ્ય સંબંધઃ, ઇતિ અનઙ્ગત્વં અત્ર પ્રતિયોગિસ્વાદસ્ય । વીતરાગદૂષણે ચ દૂષકત્વાનુત્થાનપ્રસંગાત્ । ઽછન્દશઃઽ ઇતિ યદ્વચનં, એષો ઽત્ર આગમઃ । સ્વેચ્છયા ઇત્યસ્ય અર્થઃ । પારાજિતત્વે ઽપિ ભિક્ષુ-ભિક્ષુણીત્વં વિદ્યતે કિમ્, તદવસ્થયોઃ ના ઽપ્યનયોઃ દૂષણે દૂષકત્વમિત્યત્ર ( વિન્સૂ 59 ) આહ - અપરાજિતત્વે । ગ્રન્થો ઽત્ર - "અષ્ટૌ તાવત્, ભદન્ત, પુદ્ગલા પ્રત્યેકવસ્તુભીઃ ભિક્ષુણીં દૂષયન્તિ । દુષ્ટા સા ભિક્ષુણી વક્તવ્યા? દુષ્ટા, ઉપાલિન્, વક્તવ્યા । કતરાઃ તત્ર પુદ્ગલા ભિક્ષુણી-દૂષકા વક્તવ્યાઃ? - આહ, ન કશ્ચિદિતિ । નિપાતને વા આમર્ષણે વા અપરાજિતત્વં ભિક્ષુણ્યા ઇતિ હિ એતદ્ અદૂષકત્વ-વિજ્ઞાનમ્ । કથં તર્હિ? - અન્યેનાર્થેન નિપતિતાયાં, નિકુબ્જયાં વા, અસ્વીકુર્વત્યાં, આમર્ષણ-પરામર્ષન-સંપ્રવેશને, નિપાત્યાપિ અસ્વીકારે તયા નિપાતનસ્ય । સ્વયં વા સંસ્પૃશન્ત્યા પુરુષગાત્રં, પુરુષસ્યોપક્રાન્તિઃ ॥ (644) અર્હત્વં પ્રવ્રજ્યોપસંપદોઃ ઉપગતૌ પુંસ્ત્વસ્ય હીનાયાં યોષિતિ ॥ શિક્ષાં પ્રત્યાખ્યાય હીનાયાં વૃત્તાયાં સ્ત્રિયાં વ્યંજનપરિવૃત્ત્યા પુંસ્ત્વોગતૌ અર્હત્વં પ્રવ્રજ્યોપસંપદોઃ । ન-સ્ત્રીત્વાવસ્થાયાં ઇવ અનર્હત્વં ઇત્યર્થઃ ॥ (645) અસાધારણં ચ પારાજયિકં અધ્યાચરિતવત્યામ્ ॥ ઽઅર્હત્વં પ્રવ્રજ્યોપસંપદોઃ ઉપગતૌ પુંસ્ત્વસ્ય હીનાયાં યોષિતિઽ - ઇત્યનુબન્ધઃ ॥ (646) આવાસિકાનાં સ્ત્રીઉપસંપાદને અઙ્ગત્વં ॥ પોષધવસ્તુ અત્ર ગ્રન્થઃ - "યદુક્તં ભગવતા ભિક્ષુણી ભિઃ ભિક્ષૂણામન્તિકે ભિક્ષુણીભાવઃ પર્યેષિતવ્યઃ ઇતિ કતમેસાં ભિક્ષૂણાં આવાસિક-નૈવાસિકાનાં, ઉપાલિન્", ઇતિ । તત્સ્થાનગતા વાસસ્થં ભિક્ષુસંઘં ઉપનિશ્રિત્ય ભિક્ષુણીનાં વાસઃ । તતઃ કાલેન કાલં અવવાદ-અનુશાસનીમાર્ગણાત્, ન ચ નિશ્રયાતિક્રમો યુક્તઃ ઇત્યેતદ્ વિજ્ઞાનમ્ । આવાસિકત્વમેવાત્ર વિરોપિતતરત્વેન
વિશિષ્યમાણં નૈવાસિકત્વં વ્યવતિષ્ઠતે ॥ (647) ધ્વંસો ભવત્વસ્ય [ઉત્સૃ]ષ્ટૌ ॥ ભવદ્ભાવ્યે ભવત્વં જાયમાનત્વમિત્યર્થઃ । ગૃહ્યમાણે સંવરે તસ્ય સંવરસ્ય યદ્ભવત્વં તસ્ય તદવસ્થસ્ય ઉત્સૃષ્ટૌ પ્રત્યાખ્યાનાદિના ઉત્સર્ગે ધ્વંસો ભવતિ । આવેધ એષ સંવરસ્ય યજ્જાયમાનત્વમ્ । ન ચ આનેઘસ્ય પ્રત્યુદાવૃત્તિઃ લઙ્ઘનાદૌ દૃશ્યતે । તસ્માત્, ન ભવત્યસ્યા ઽજાયમાનત્વે સંવરસ્ય પ્રત્યુદાવૃત્તિઃ ઇતિ યો મન્યેત તન્નાભિનિવૃત્ત્યર્થ એતત્સૂત્રમ્ । મુક્તકેષુ અત્ર ગ્રન્થઃ - "ઉપસંપન્નસ્તાબત્, ઉપાલિન્, ગૃહિત્વં પ્રતિજાનાનો અનુપસંપન્નો વક્તવ્યઃ । પ્રાગેવ ઉપસંપદ્ય માન ઇતિ ॥ પૃચ્છા પ્રાયં પ્રવ્રજ્યાવસ્તુગતમ્ ॥
વિનયવૃત્તૌ [સ્વવ્યાખ્યાનતઃ] પ્રવ્રજ્યાવસ્તુ સમાપ્તમ્ ॥