વિંશતિકા વિજ્ઞપ્તિમાત્રતાસિદ્ધિ · અધ્યાય 1

માહાયાને ત્રૈધાતુકં વિજ્ઞપ્તિમાત્રં વ્યવસ્થાપ્યતે । ચિત્તમાત્રં ભો જિનપુત્રા યદ્ ઉત ત્રૈધાતુકમ્ ઇતિ સૂત્રાત્ । ચિત્તં મનો વિજ્ઞાનં વિજ્ઞપ્તિશ્ ચેતિ પર્યાયાઃ । ચિત્તમ્ અત્ર સસંપ્રયોગમ્ અભિપ્રેતં । મત્રમ્ ઇત્ય્ અર્થપ્રતિષેધાર્થં ।
વિજ્ઞપ્તિમાત્રમ્ એવેદમ્ અસદર્થાવભાસનાત્ ।
યદ્વત્ તૈમિરિકસ્યાસત્ કેશોણ્ડુકાદિદર્શનં

અત્ર ચોદ્યતે । કશ્ચિદ્ અર્થો નાસ્તિ ।
ન દેશકાલનિયમઃ સંતાનાનિયમો ન ચ ।
ન ચ કૃત્યક્રિયા યુક્તા વિજ્ઞપ્તિર્ યદિ નાર્થતઃ

કિમ્ ઉક્તં ભવતિ । યદિ વિના રૂપાદ્યર્થેન રૂપાદિવિજ્ઞપ્તિર્ ઉત્પદ્યતે ન રૂપાદ્યર્થાત્ । કસ્માત્ ક્વચિદ્ દેશ ઉત્પદ્યતે ન સર્વત્ર । તત્રૈવ ચ દેશે કદાચિદ્ ઉત્પદ્યતે ન સર્વદા । તદ્દેશકાલપ્રતિષ્ઠિતાનાં સર્વેષાં સંતાનાનિયમ ઉત્પદ્યતે ન કેવલમ્ એકસ્ય । યથા તૈમિરિકાણાં સંતાને કેશાદ્યાભાસો નાન્યેષાં । કસ્માદ્ યત્ તૈમિરિકૈઃ કેશભ્રમરાદિ દૃશ્યતે તેન કેશાદિક્રિયા ન ક્રિયતે ન ચ તદ્ અન્યૈર્ ન ક્રિયતે । યદ્ અન્નપાનવસ્ત્રવિષાયુધાદિ સ્વપ્ને દૃશ્યતે તેનાન્નાદિક્રિયા ન ક્રિયતે ન ચ તદ્ અન્યૈર્ ન ક્રિયતે । ગન્ધર્વનગરેણાસત્ત્વાન્ નગરક્રિયા ન ક્રિયતે ન ચ તદ્ અન્યૈર્ ન ક્રિયતે । તસ્માદ્ અસદભાવાવભાસને દેશકાલનિયમઃ સંતાનાનિયમઃ કૃત્યક્રિયા ચ ન યુજ્યતે । ન ખલુ ન યુજ્યતે । યસ્માત્ ।
દેશાદિનિયમઃ સિદ્ધઃ સ્વપ્નવત્
સ્વપ્ન ઇવ સ્વપ્નવત્ । કથં તાવત્ । સ્વપ્ને વિનાપ્ય્ અર્થેન ક્વચિદ્ એવ દેશે કિંચિદ્ ભ્રમરારામસ્ત્રીપુરૂષાદિકં દૃશ્યતે ન સર્વત્ર । તત્રૈવ ચ દેશે કદાચિદ્ દૃશ્યતે ન સર્વકાલમ્ ઇતિ સિદ્ધો વિનાપ્ય્ અર્થેન દેશકાલનિયમઃ ।
પ્રેતવત્ પુનઃ ।
સંતાનાનિયમઃ
સિદ્ધ ઇતિ વર્તતે । પ્રેતાનામ્ ઇવ પ્રેતવત્ । કથં સિદ્ધઃ સમં ।
સર્વૈઃ પૂયનદ્યાદિદર્શને

પૂયપૂર્ણા નદી પૂયનદી । ઘૃતઘટવત્ । તુલ્યકર્મવિપાકાવસ્થા હિ પ્રેતાઃ સર્વે ઽપિ પૂયપૂર્ણાં નદીં પશ્યન્તિ નૈક એવ । યથા પૂયપૂર્ણામ્ એવં મૂત્રપુરીષાદિપૂર્ણાં દણ્ડાસિધરૈશ્ ચ પુરુષૈર્ અધિષ્ઠિતામ્ ઇત્ય્ આદિગ્રહણેન । એવં સંતાનાનિયમો વિજ્ઞપ્તિનામ્ અસત્ય્ અપ્ય્ અર્થે સિદ્ધઃ ॥
સ્વપ્નોપઘાતવત્ કૃત્યક્રિયા
સિદ્ધ ઇતિ વેદિતવ્યં । યથા સ્વપ્ને દ્વયસમાપત્તિમ્ અન્તરેણ શુક્રવિસર્ગલક્ષણઃ સ્વપ્નોપઘાતઃ । એવં તાવદ્ અન્યાન્યૈર્ દૃષ્ટાન્તૈર્ દેશકાલનિયમાદિચતુષ્ટયં સિદ્ધં ।
નરકવત્ પુનઃ ।
સર્વં
સિદ્ધમ્ ઇતિ વેદિતવ્યં । નરકેષ્વ્ ઇવ નરકવત્ । કથં સિદ્ધં ।
નરકપાલાદિદર્શને તૈશ્ ચ બાધને

યથા હિ નરકેષુ નારકાણાં નરકપાલાદિદર્શનં દેશકાલનિયમેન સિદ્ધં । શ્વવાયસાયસપર્વતાદ્યાગમનગમનદર્શનં ચેત્ય્ આદિગ્રહણેન । સર્વેષાં ચ નૈકસ્યૈવ તૈશ્ ચ તદ્બાધનં સિદ્ધમ્ અસત્સ્વ્ અપિ નરકપાલાદિષુ સમાનસ્વકર્મવિપાકાધિપત્યાત્ । તથાન્યત્રાપિ સર્વમ્ એતદ્ દેશકાલનિયમાદિચતુષ્તયં સિદ્ધમ્ ઇતિ વેદિતવ્યં ॥
કિં પુનઃ કારણં નરકપાલાસ્ તે ચ શ્વાનો વાયસાશ્ ચ સત્ત્વા નેષ્યન્તે । અયોગાત્ । ન હિ તે નારકા યુજ્યન્તે । તથૈવ તદ્દુઃખાપ્રતિસંવેદનાત્ । પરસ્પરં યાતયતામ્ ઇમે નારકા ઇમે નરકપાલા ઇતિ વ્યવસ્થા ન સ્યાત્ । તુલ્યાકૃતિપ્રમાણબલાનાં ચ પરસ્પરં યાતયતાં ન તથા ભયં સ્યાત્ । દાહદુઃખં ચ પ્રદીપ્તાયામ્ અયોમય્યાં ભૂમાવ્ અસહમાનાઃ કથં તત્ર પરાન્ યાતયેયુઃ । અનારકાણાં વા નરકે કુતઃ સંભવઃ । કથં તાવત્ તિરશ્ચાં સ્વર્ગસંભવઃ । એવં નરકેષુ તિર્યક્પ્રેતવિશેષાણાં નરકપાલાદીનાં સંભવઃ સ્યાત્ ।
તિરશ્ચાં સંભવઃ સ્વર્ગે યથા ન નરકે તથા ।
ન પ્રેતાનાં યતસ્ તજ્જં દુઃખં નાનુભવન્તિ તે

યે હિ તિર્યઞ્ચઃ સ્વર્ગે સંભવન્તિ તે તદ્ભાજનલોકસુખસંવર્તનીયેન કર્મણા તત્ર સંભૂતાસ્ તજ્જં સુખં પ્રત્યનુભવન્તિ । ન ચૈવ નરકપાલાદયો નારકં દુઃખં પ્રત્યનુભવન્તિ । તસ્માન્ ન તિરશ્ચાં સંભવો યુક્તો નાપિ પ્રેતાનાં ॥
તેષાં તર્હિ ( વ્વ્સ્_5 ) નારકાણાં કર્મભિસ્ તત્ર ભૂતવિશેષાઃ સંભવન્તિ વર્ણાકૃતિપ્રમાણબલવિશિષ્ટા યે નરકપાલાદિસંજ્ઞાં પ્રતિલભન્તે । તથા ચ પરિણમન્તિ । યદ્ દ્વિધાં હસ્તવિક્ષેપાદિક્રિયાં કુર્વન્તો દૃશ્યન્તે ભયોત્પાદનાર્થં । યથા મેષાકૃતયઃ પર્વતા આગચ્છન્તો ગચ્છન્તો ઽયઃશાલ્મલીવને ચ કણ્ટકા અધોમુખીભવન્ત ઊર્દ્ધ્વમુખીભવન્તશ્ ચેતિ । ન તે ન સંભવન્ત્ય્ એવ ।
યદિ તત્કર્મભિસ્ તત્ર ભૂતાનાં સંભવસ્ તથા ।
ઇષ્યતે પરિણામશ્ ચ કિં વિજ્ઞાનસ્ય નેષ્યતે

વિજ્ઞાનસ્યૈવ તત્કર્મભિસ્ તથા પરિણામઃ કસ્માન્ નેષ્યતે કિં પુનર્ ભૂતાનિ કલ્પ્યન્તે ॥
અપિ ચ ।
કર્મણો વાસનાન્યત્ર ફલમ્ અન્યત્ર કલ્પ્યતે ।
તત્રૈવ નેષ્યતે યત્ર વાસના કિં નુ કારણં

યેન હિ કર્મણા નારકાણાં તત્ર તાદૃશો ભૂતાનાં સંભવઃ કલ્પ્યતે પરિણામશ્ ચ તસ્ય કર્મણો વાસના તેષાં વિજ્ઞાનસંતાનસંનિવિષ્ટા નાન્યત્ર । યત્રૈવ ચ વાસના તત્રૈવ તસ્યાઃ ફલં તાદૃશો વિજ્ઞાનપરિણામઃ કિં નેષ્યતે । યત્ર વાસના નાસ્તિ તત્ર તસ્યાઃ ફલં કલ્પ્યત ઇતિ કિમ્ અત્ર કારણં ॥
આગમઃ કારણં । યદિ વિજ્ઞાનમ્ એવ રૂપાદિપ્રતિભાસં સ્યાન્ ન રૂપાદિકો ઽર્થસ્ તદા રૂપાદ્યાયતનાસ્તિત્વં ભગવતા નોક્તં સ્યાત્ । અકારણમ્ એતદ્ યસ્માત્ ।
રૂપાદ્યાયતનાસ્તિત્વં તદ્વિનેયજનં પ્રતિ ।
અભિપ્રાયવશાદ્ ઉક્તમ્ ઉપપાદુકસત્ત્વવત્

યથાસ્તિ સત્ત્વ ઉપપાદુક ઇત્ય્ ઉક્તં ભગવતા અભિપ્રાયવશાચ્ ચિત્તસંતત્યનુચ્છેદમ્ આયત્યામ્ અભિપ્રેત્ય ।
નાસ્તીહ સત્ત્વ આત્મા વા ધર્માસ્ ત્વ્ એતે સહેતુકાઃ
ઇતિ વચનાત્ । એવં રૂપાદ્યાયતનાસ્તિત્વમ્ અપ્ય્ ઉક્તં ભગવતા તદ્દેશનાવિનેયજનમ્ અધિકૃત્યેત્ય્ આભિપ્રાયિકં તદ્ વચનં ॥
કો ઽત્ર અભિપ્રાયઃ ।
યતઃ સ્વબીજાદ્ વિજ્ઞપ્તિર્ યદાભાસા પ્રવર્તતે ।
દ્વિવિધાયતનત્વેન તે તસ્યા મુનિર્ અબ્રવીત્

કિમ્ ઉક્તં ભવતિ । રૂપપ્રતિભાસા વિજ્ઞપ્તિર્ યતઃ સ્વબીજાત્ પરિણામવિશેષપ્રાપ્તાદ્ ઉત્પદ્યતે તચ્ ચ બીજં યત્ પ્રતિભાસા ચ સા તે તસ્યા વિજ્ઞપ્તેશ્ ચક્ષૂરૂપાયતનત્વેન ( વ્વ્સ્_6 ) યથાક્રમં ભગવાન્ અબ્રવીત્ । એવં યાવત્ સ્પ્રષ્ટવ્યપ્રતિભાસા વિજ્ઞપ્તિર્ યતઃ સ્વબીજાત્ પરિણામવિશેષપ્રાપ્તાદ્ ઉત્પદ્યતે તચ્ ચ બીજં યત્ પ્રતિભાસા ચ સા તે તસ્યા કાયસ્પ્રષ્ટવ્યાયતનત્વેન યથાક્રનં ભગવાન્ અબ્રવીદ્ ઇત્ય્ અયમ્ અભિપ્રાયઃ ॥
એવં પુનર્ અભિપ્રાયવશેન દેશયિત્વા કો ગુણાઃ ।
તથા પુદ્ગલનૈરાત્મ્યપ્રવેશો હિ
તથા હિ દેશ્યમાને પુદ્ગલનૈરાત્મ્યં પ્રવિશન્તિ । દ્વયાદ્ વિજ્ઞાનષટ્કં પ્રવર્તતે । ન તુ કશ્ચિદ્ એકો દ્રષ્ટાસ્તિ ન યાવન્ મન્તેત્ય્ એવં વિદિત્વા યે પુદ્ગલનૈરાત્મ્યદેશનાવિનેયાસ્ તે પુદ્ગલનૈરાત્મ્યં પ્રવિશન્તિ ।
અન્યથા પુનઃ ।
દેશના ધર્મનૈરાત્મ્યપ્રવેશઃ
અન્યથેતિ વિજ્ઞપ્તિમાત્રદેશના । કથં ધર્મનૈરાત્મ્યપ્રવેશઃ । વિજ્ઞપ્તિમાત્રમ્ ઇદં રૂપાદિધર્મપ્રતિભાસમ્ ઉત્પદ્યતે ન તુ રૂપાદિલક્ષણો ધર્મઃ કો ઽપ્ય્ અસ્તીતિ વિદિત્વા । યદિ તર્હિ સર્વથા ધર્મો નાસ્તિ તદ્ અપિ વિજ્ઞપ્તિમાત્રં નાસ્તીતિ કથં તર્હિ વ્યવસ્થાપ્યતે । ન ખલુ સર્વથા ધર્મો નાસ્તીત્ય્ એવં ધર્મનૈરાત્મ્યપ્રવેશો ભવતિ । અપિ તુ ।
કલ્પિતાત્મના

યો બાલૈર્ ધર્માણાં સ્વભાવો ગ્રાહ્યગ્રાહકાદિઃ પરિકલ્પતસ્ તેન કલ્પિતેનાત્મના તેષાં નૈરાત્મ્યં ન ત્વ્ અનભિલાપ્યેનાત્મના યો બુદ્ધાનાં વિષય ઇતિ । એવં વિજ્ઞપ્તિમાત્રસ્યાપિ વિજ્ઞપ્ત્યન્તરપરિકલ્પિતેનાત્મના નૈરાત્મ્યપ્રવેશાત્ વિજ્ઞપ્તિમાત્રવ્યવસ્થાપનયા સર્વધર્માણાં નૈરાત્મ્યપ્રવેશો ભવતિ ન તુ તદસ્તિત્વાપવાદાત્ । ઇતરથા હિ વિજ્ઞપ્તેર્ અપિ વિજ્ઞપ્ત્યન્તરમ્ અર્થઃ સ્યાદ્ ઇતિ વિજ્ઞપ્તિમાત્રત્વં ન સિધ્યેતાર્થવતીત્વાદ્ વિજ્ઞપ્તીનાં ॥
કથં પુનર્ ઇદં પ્રત્યેતવ્યમ્ અનેનાભિપ્રાયેણ ભગવતા રૂપાદ્યાયતનાસ્તિત્વમ્ ઉક્તં ન પુનઃ સન્ત્ય્ એવ તાનિ યાનિ રૂપાદિવિજ્ઞપ્તીનાં પ્રત્યેકં વિષયીભવન્તિ ઇતિ । યસ્માત્ ।
ન તદ્ એકં ન ચાનેકં વિષયઃ પરમાણુશઃ ।
ન ચ તે સંહતા યસ્માત્ પરમાણુર્ ન સિધ્યતિ

ઇતિ । કિમ્ ઉક્તં ભવતિ । યત્ તદ્રૂપાદિકમ્ આયતનં રૂપાદિવિજ્ઞપ્તીનાં પ્રત્યેકં વિષયઃ સ્યાત્ તદ્ એકં વા સ્યાદ્ યથાવયવિરૂપં કલ્પ્યતે વૈશેષિકૈઃ । અનેકં વા પરમાણુશઃ । સંહતા વા ત એવ પરમાણવઃ । ન તાવદ્ એકં વિષયો ભવત્ય્ અવયવેભ્યો ઽન્યસ્યાવયવિરૂપસ્ય ક્વચિદ્ અપ્ય્ અગ્રહણાત્ । નાપ્ય્ અનેકં પરમાણૂનાં ( વ્વ્સ્_7 ) પ્રત્યેકમ્ અગ્રહણાત્ । નાપિ તે સંહતા વિષયીભવન્તિ । યસ્માત્ પરમાણુર્ એકં દ્રવ્યં ન સિધ્યતિ ॥
કથં ન સિધ્યતિ । યસ્માત્ ।
ષટ્કેન યુગપદ્ યોગાત્ પરમાણોઃ ષડંશતા ।
ષડ્ભ્યો દિગ્ભ્યઃ ષડ્ભિઃ પરમાણુભિર્ યુગપદ્ યોગે સતિ પરમાણોઃ ષડંશતા પ્રાપ્નોતિ । એકસ્ય યો દેશસ્ તત્રાન્યસ્યાસંભવાત્ ।
ષણ્ણાં સમાનદેશત્વાત્ પિણ્ડઃ સ્યાદ્
અણુમાત્રકઃ

અથ ય એવૈકસ્ય પરમાણોર્ દેશઃ સ એવ ષણ્ણાં । તેન સર્વેષાં સમાનદેશત્વાત્ સર્વઃ પિણ્ડઃ પરમાણુમાત્રઃ સ્યાત્ પરસ્પરાવ્યતિરેકાદ્ ઇતિ ન કશ્ચિત્ પિણ્ડો દૃશ્યઃ સ્યાત્ ॥
નૈવ હિ પરમાણવઃ સંયુજ્યન્તે નિરવયવત્વાત્ । મા ભૂદ્ એષ દોષપ્રસઙ્ગઃ । સંહતાસ્ તુ પરસ્પરં સંયુજ્યન્ત ઇતિ કાશ્મીરવૈભાષિકાસ્ ત ઇદં પ્રષ્ટવ્યાઃ । યઃ પરમાણૂનાં સંઘાતો ન સ તેભ્યો ઽર્થાન્તરમ્ ઇતિ ।
પરમાણોર્ અસંયોગાત્ તત્સંઘાતે ઽસ્તિ કસ્ય સઃ ।
સંયોગ ઇતિ વર્તતે ।
ન ચાનવયવત્વેન તત્સંયોગો ન સિધ્યતિ

અથ સંઘાતા અપ્ય્ અન્યોન્યં ન સંયુજ્યન્તે । ન તર્હિ પરમાણૂનાં નિરવયવત્વાત્ સંયોગો ન સિધ્યતીતિ વક્તવ્યં । સાવયવસ્યાપિ હિ સંઘાતસ્ય સંયોગાનભ્યુપગમાત્ । તસ્માત્ પરમાણુર્ એકં દ્રવ્યં ન સિધ્યતિ । યદિ ચ પરમાણોઃ સંયોગ ઇષ્યતે યદિ વા નેષ્યતે ।
દિગ્ભાગભેદી યસ્યાસ્તિ તસ્યૈકત્વં ન યુજ્યતે ।
અન્યો હિ પરમાણોઃ પૂર્વદિગ્ભાગો યાવદ્ અધોદિગ્ભાગ ઇતિ દિગ્ભાગભેદે સતિ કથં તદાત્મકસ્ય પરમાણોર્ એકત્વં યોક્ષ્યતે ।
છાયાવૃતી કથ વા
યદ્ય્ એકૈકસ્ય પરમાણોર્ દિગ્ભાગભેદો ન સ્યાદ્ આદિત્યોદયે કથમ્ અન્યત્ર છાયા ભવત્ય્ અન્યત્રાતપઃ । ન હિ તસ્યાન્યઃ પ્રદેશો ઽસ્તિ યત્રાતપો ન સ્યાત્ । આવરણં ચ કથં ભવતિ પરમાણોઃ પરમાણ્વન્તરેણ યદિ દિગ્ભાગભેદો નેષ્યતે । ન હિ કશ્ચિદ્ અપિ પરમાણોઃ પરભાગો ઽસ્તિ યત્રાગમનાદ્ અન્યેનાન્યસ્ય પ્રતિઘાતઃ સ્યાત્ । અસતિ ચ પ્રતિઘાતે સર્વેષાં સમાનદેશત્વાત્ સર્વઃ સંઘાતઃ ( વ્વ્સ્_8 ) પરમાણુમાત્રઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ ઉક્તં । કિમ્ એવં નેષ્યતે પિણ્ડસ્ય તે છાયાવૃતી ન પરમાણોર્ ઇતિ । કિં ખલુ પરમાણુભ્યો ઽન્યઃ પિણ્ડ ઇષ્યતે યસ્ય તે સ્યાતાં । નેત્ય્ આહ ।
અન્યો ન પિણ્ડશ્ ચેન્ ન તસ્ય તે

યદિ નાન્યઃ પરમાણુભ્યઃ પિણ્ડ ઇષ્યતે ન તે તસ્યેતિ સિદ્ધં ભવતિ । સંનિવેશપરિકલ્પ એષઃ પરમાણુઃ સંઘાત ઇતિ વા ॥
કિમ્ અનયા ચિન્તયા લક્ષણં । તુ રૂપાદિ યદિ ન પ્રતિષિધ્યતે । કિં પુનસ્ તેષાં લક્ષણં । ચક્ષુરાદિવિષયત્વં નીલાદિત્વં ચ । તદ્ એવેદં સંપ્રધાર્યતે । યત્ તચ્ ચક્ષુરાદીનાં વિષયો નીલપીતાદિકમ્ ઇષ્યતે કિં તદ્ એકં દ્રવ્યમ્ અથ વા તદ્ અનેકમ્ ઇતિ । કિં ચાતઃ । અનેકત્વે દોષ ઉક્તં ।
એકત્વે ન ક્રમેણેતિર્ યુગપન્ ન ગ્રહાગ્રહૌ ।
વિચ્છિન્નાનેકવૃત્તિશ્ ચ સૂક્ષ્માનીક્ષા ચ નો ભવેત્

યદિ યાવદ્ વિચ્છિન્નં નાનેકં ચક્ષુષો વિષયસ્ તદ્ એકં દ્રવ્યં કલ્પ્યતે પૃથિવ્યાં ક્રમેણેતિર્ ન સ્યાદ્ ગમનમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । સકૃત્પાદક્ષેપેણ સર્વસ્ય ગતત્વાત્ । અર્વાગ્ભાગસ્ય ચ ગ્રહણં પરભાગસ્ય ચાગ્રહણં યુગપન્ ન સ્યાત્ । ન હિ તસ્યૈવ તદાનીં ગ્રહણં ચાગ્રહણં ચ યુક્તમ્ । વિચ્છિન્નસ્ય ચાનેકસ્ય હસ્ત્યશ્વાદિકસ્યૈકત્ર વૃત્તિર્ ન સ્યાદ્ યત્રૈવ હ્ય્ એકં તત્રૈવાપરમ્ ઇતિ કથં તયોર્ વિચ્છેદ ઇષ્યતે । કથં વા તદ્ એકં યત્ પ્રાપ્તં ચ તાભ્યાં ન ચ પ્રાપ્તમ્ અન્તરાલે તચ્ છૂન્યગ્રહણાત્ । સૂક્ષ્માણાં ચૌદકજન્તૂનાં સ્થૂલૈઃ સમાનરૂપાણામ્ અનીક્ષણં ન સ્યાદ્ । યદિ લક્ષણભેદાદ્ એવ દ્રવ્યાન્તરત્વં કલ્પ્યતે નાન્યથા । તસ્માદ્ અવશ્યં પરમાણુશો ભેદઃ કલ્પયિતવ્યઃ । સ ચૈકો ન સિધ્યતિ । તસ્યાસિદ્ધૌ રૂપાદીનાં ચક્ષુરાદિવિષયત્વમ્ અસિદ્ધમ્ ઇતિ સિદ્ધં વિજ્ઞપ્તિમાત્રં ભવતીતિ ॥
પ્રમાણવશાદ્ અસ્તિત્વં નાસ્તિત્વં વા નિર્ધાર્યતે સર્વેષાં ચ પ્રમાણાનાં પ્રત્યક્ષં પ્રમાણં ગરિષ્ટમ્ ઇત્ય્ અસત્ય્ અર્થે કથમ્ ઇયં બુદ્ધિર્ ભવતિ પ્રત્યક્ષમ્ ઇતિ ।
પ્રત્યક્ષબુદ્ધિઃ સ્વપ્નાદૌ યથા
વિનાપ્ય્ અર્થેનેતિ પૂર્વમ્ એવ જ્ઞાપિતં
સા ચ યદા તદા ।
ન સો ઽર્થો દૃશ્યતે તસ્ય પ્રત્યક્ષત્વં કથં મતં

યદા ચ સા પ્રત્યક્ષબુદ્ધિર્ ભવતીદં મે પ્રત્યક્ષમ્ ઇતિ તદા ન સો ઽર્થો દૃશ્યતે મનોવિજ્ઞાનેનૈવ પરિચ્છેદાચ્ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્ય ચ તદા નિરુદ્ધત્વાદ્ ઇતિ કથં તસ્ય પ્રત્યક્ષત્વમ્ ઇષ્ટં । વિશેષેણ તુ ક્ષણિકસ્ય વિષયસ્ય તદાનીં ( વ્વ્સ્_9 ) નિરુદ્ધમ્ એવં તદ્ રૂપં રસાદિકં વા ॥
નાનનુભૂતં મનોવિજ્ઞાનેન સ્મર્યત ઇત્ય્ અવશ્યમ્ અર્થાનુભવેન ભવિતવ્યં તચ્ ચ દર્શનમ્ ઇત્ય્ એવં તદ્વિષયસ્ય રૂપાદેઃ પ્રત્યક્ષત્વં મતં । અસિદ્ધમ્ ઇદમ્ અનુભૂતસ્યાર્થસ્ય સ્મરણં ભવતીતિ । યસ્માત્ ।
ઉક્તં યથા તદાભાસા વિજ્ઞપ્તિઃ
વિનાપ્ય્ અર્થેન યથાર્થાભાસા ચક્ષુર્વિજ્ઞાનાદિકા વિજ્ઞપ્તિર્ ઉત્પદ્યતે તથોક્તં ।
સ્મરણં તતઃ ।
તતો હિ વિજ્ઞપ્તેઃ સ્મૃતિસંપ્રયુક્તા તત્પ્રતિભાસૈવ રૂપાદિવિકલ્પિકા મનોવિજ્ઞપ્તિર્ ઉત્પદ્યત ઇતિ ન સ્મૃત્યુત્પાદાદ્ અર્થાનુભવઃ સિધ્યતિ । યદિ યથા સ્વપ્ને વિજ્ઞપ્તિર્ અભૂતાર્થવિષયા તથા જાગ્રતો ઽપિ સ્યાત્ તથૈવ તદભાવં લોકઃ સ્વયમ્ અવગચ્છેત્ । ન ચૈવં ભવતિ । તસ્માન્ ન સ્વપ્ન ઇવાર્થોપલબ્ધિઃ સર્વા નિરર્થિકા । ઇદમ્ અજ્ઞાપકં । યસ્માત્ ।
સ્વપ્નદૃગ્વિષયાભાવં નાપ્રબુદ્ધો ઽવિગચ્છતિ

એવં વિતથવિકલ્પાભ્યાસવાસનાનિદ્રયા પ્રસુપ્તો લોકઃ સ્વપ્ન ઇવાભૂતમ્ અર્થં પશ્યન્ ન પ્રબુદ્ધસ્ તદભાવં યથાવન્ નાવગચ્છતિ । યદા તુ તત્પ્રતિપક્ષલોકોત્તરનિર્વિકલ્પજ્ઞાનલાભાત્ પ્રબુદ્ધો ભવતિ તદા તત્પૃષ્ઠલબ્ધશુદ્ધલૌકિકજ્ઞાનસંમુખીભાવાદ્ વિષયાભાવં યથાવદ્ અવગચ્છતીતિ સમાનમ્ એતત્ ॥
યદિ સ્વસંતાનપરિણામવિશેષાદ્ એવ સત્વાનામ્ અર્થપ્રતિભાસા વિજ્ઞપ્તય ઉત્પદ્યન્તે નાર્થવિશેષાત્ । તદા ય એષ પાપકલ્યાણમિત્રસંપર્કાત્ સદસદ્ધર્મશ્રવણાચ્ ચ વિજ્ઞપ્તિનિયમઃ સત્ત્વાનાં સ કથં સિધ્યતિ અસતિ સદસત્સંપર્કે તદ્દેશનાયાં ચ ।
અન્યોન્યાધિપતિત્વેન વિજ્ઞપ્તિનિયમો મિથઃ ।
સર્વેષાં હિ સત્ત્વાનામ્ અન્યોન્યવિજ્ઞપ્ત્યાધિપત્યેન મિથો વિજ્ઞપ્તેર્ નિયમો ભવતિ યથાયોગં । મિથ ઇતિ પરસ્પરતઃ । અતઃ સંતાનાન્તરવિજ્ઞપ્તિવિશેષાત્ સંતાનાન્તરે વિજ્ઞપ્તિવિશેષ ઉત્પદ્યતે નાર્થવિશેષાત્ । યદિ યથા સ્વપ્ને નિરર્થિકા વિજ્ઞપ્તિર્ એવં જાગ્રતો ઽપિ સ્યાત્ કસ્માત્ કુશલાકુશલસમુદાચારો સુપ્તાસુપ્તયોસ્ તુલ્યં ફલમ્ ઇષ્ટાનિષ્ટમ્ આયત્યાં ન ભવતિ । યસ્માત્ ।
મિદ્ધેનોપહતં ચિત્તં સ્વપ્ને તેનાસમં ફલં

ઇદમ્ અત્ર કારણાં ન ત્વ્ અર્થસદ્ભાવઃ ॥
યદિ વિજ્ઞાપ્તિમાત્રમ્ એવેદં ન કસ્યચિત્ કાયો ઽસ્તિ ન વાક્ ॥
કથમ્ ઉપક્રમ્યમાણાનામ્ ઔરભ્રિકાદિભિર્ ઉરભ્રાદીનાં ( વ્વ્સ્_10 ) મરણં ભવ્તિ । અતત્કૃતે વા તન્મરણે કથમ્ ઔરભ્રિકાદીનાં પ્રાણાતિપાતાવદ્યેન યોગો ભવતિ ।
મરણમ્ પરવિજ્ઞપ્તિવિશેષાદ્ વિક્રિયા યથા ।
સ્મૃતિલોપાદિકાન્યેષાં પિશાચાદિમનોવશાત્

યથા હિ પિશાચાદિમનોવશાદ્ અન્યેષાં સ્મૃતિલોપસ્વપ્નદર્શનભૂતગ્રહાવેશવિકારા ભવન્તિ । ઋદ્ધિવન્ મનોવશાચ્ ચ । યથા સારણસ્યાર્યમહાકાત્યાયનાધિષ્ઠાનાત્ સ્વપ્નદર્શનં । આરણ્યકર્ષિમનઃપ્રદોષાચ્ ચ વેમચિત્રપરાજયઃ । તથા પરવિજ્ઞપ્તિવિશેષાધિપત્યાત્ પરેષાં જીવિતેન્દ્રિયવિરોધિની કાચિદ્ વિક્રિયોત્પદ્યતે યયા સભાગસંતતિવિચ્છેદાખ્યં મરણં ભવતીતિ વેદિતવ્યં ॥
કથં વા દણ્ડકારણ્યશૂન્યત્વમ્ ઋષિકોપતઃ ।
યદિ પરવિજ્ઞપ્તિવિશેષાધિપત્યાત્ સત્ત્વાનાં મરણં નેષ્યતે । મનોદણ્ડસ્ય હિ મહાસાવદ્યત્વં સાધયતા ભગવતોપાલિર્ ગૃહપતિઃ પૃષ્ટઃ । કચ્ચિત્ તે ગૃહપતે શ્રુતં કેન તાનિ દણ્ડકારણ્યાનિ માતઙ્ગારણ્યાનિ કલિઙ્ગારણ્યાનિ શૂન્યાનિ મેધ્યીભૂતાનિ । તેનોક્તં । શ્રુતં મે ભો ગૌતમ ઋષીણાં મનઃપ્રદોષેણેતિ ।
મનોદણ્ડો મહાવદ્યઃ કથં વા તેન સિધ્યતિ

યદ્ય્ એવં કલ્પ્યતે । તદભિપ્રસન્નૈર્ અમાનુષૈસ્ તદ્વાસિનઃ સત્ત્વા ઉત્સાદિતા ન ત્વ્ ઋષીણાં મનઃપ્રદોષાન્ મૃતા ઇત્ય્ એવં સતિ કથં તેન કર્મણા મનોદણ્ડઃ કાયવાગ્દણ્ડાભ્યાં મહાવદ્યતમઃ સિદ્ધો ભવતિ । તન્મનઃપ્રદોષમાત્રેણ તાવતાં સત્ત્વાનાં મરણાત્ સિધ્યતિ ॥
યદિ વિજ્ઞપ્તિમાત્રમ્ એવેદં પરચિત્તવિદઃ કિં પરચિત્તં જાનન્ત્ય્ અથ ન । કિં ચાતઃ । યદિ ન જાનન્તિ કથં પરચિત્તવિદો ભવન્તિ । અથ જાનન્તિ ।
પરચિત્તવિદાં જ્ઞાનમ્ અયથાર્થં કથં યથા ।
સ્વચિત્તજ્ઞાનં
તદ્ અપિ કથમ્ અયથાર્થ ।
અજ્ઞાનાદ્ યથા બુદ્ધસ્ય ગોચરઃ

યથા તન્નિરભિલાપ્યેનાત્મના બુદ્ધાનાં ગોચરઃ । તથા તદજ્ઞાનાત્ તદુભયં ન યથાર્થં વિતથપ્રતિભાસતયા ગ્રાહ્યગ્રાહકવિકલ્પસ્યાપ્રહીણત્વાત્ ॥
અનન્તવિનિશ્ચયપ્રભેદાગામ્ભીર્યાયાં વિજ્ઞપ્તિમાત્રતાયાં ।
વિજ્ઞપ્તિમાત્રતાસિદ્ધિઃ સ્વશક્તિસદૃશી મયા ।
કૃતેયં સર્વથા સા તુ ન ચિન્ત્યા
સર્વપ્રકારા તુ સા માદૃશૈશ્ ચિન્તયિતું ન શક્યતે । તર્કાવિષયત્વાત્ । કસ્ય પુનઃ સા સર્વથા ગોચર ઇત્ય્ આહ ।
બુદ્ધગોચરઃ