વિગ્રહવ્યાવર્તનીકારિકા · ભાગ 14

વિગ્રહવ્યાવર્તની-કારિકા ॥
સર્વેષાં ભાવાનાં સર્વત્ર ન વિદ્યતે સ્વભાવશ્ ચેત્ ।
ત્વદ્વચનમ્ અસ્વભાવં ન નિવર્તયિતું સ્વભાવમ્ અલમ્ ॥ નગ્વ્વ્ય્_01
અથ સવભાવમ્ એતદ્ વાક્યં પૂર્વા હતા પ્રતિજ્ઞા તે ।
વૈષમિકત્વં તસ્મિન્ વિશેષહેતુશ્ ચ વક્તવ્યઃ ॥ નગ્વ્વ્ય્_02
મા શબ્દવદ્ ઇત્ય્ એતત્ સ્યાત્ તે બુદ્ધિર્ ન ચૈતદ્ ઉપપન્નમ્ ।
શબ્દેન હ્ય્ અત્ર સતા ભવિષ્યતો વારણં તસ્ય ॥ નગ્વ્વ્ય્_03
પ્રતિષેધપ્રતિષેધો ઽપ્ય્ એવમ્ ઇતિ મતં ભવેત્ તદ્ અસદ્ એવ ।
એવં તવ પ્રતિજ્ઞા લક્ષઙતો દૂષ્યતે ન મમ ॥ નગ્વ્વ્ય્_04
પ્રત્યક્ષેણ હિ તાવદ્ યદ્ય્ ઉપલભ્ય વિનિવર્તયસિ ભાવાન્ ।
તન્ નાસ્તિ પ્રત્યક્ષં ભાવા યેનોપલભ્યન્તે ॥ નગ્વ્વ્ય્_05
અનુમાનં પ્રત્યુક્તં પ્રત્યક્ષેણાગમોપમાને ચ ।
અનુમાનાગમસાધ્યા યે ઽર્થા દૃષ્ટાન્તસાધ્યાશ્ ચ ॥ નગ્વ્વ્ય્_06
કુશલાનાં ધર્માવસ્થાવિદશ્ ચ મન્યન્તે ।
કુશલં જનાઃ સ્વભાવં શેષેષ્વ્ અપ્ય્ એષ વિનિયોગઃ ॥ નગ્વ્વ્ય્_07
નૈર્યાણિકસ્વભાવો ધર્મા નૈર્યાણિકાશ્ ચ યે તેષામ્ ।
ધર્માવસ્થોક્તાનામ્ એવં અનૈર્યાણિકાદીનામ્ ॥ નગ્વ્વ્ય્_08
યદિ ચ ન ભવેત્ સ્વભાવો ધર્માણાં નિઃસ્વભાવ ઇત્ય્ એવમ્ ।
નામાપિ ભવેન્ નૈવં નામ હિ નિર્વસ્તુકં નાસ્તિ ॥ નગ્વ્વ્ય્_09
અથ વિદ્યતે સ્વભાવઃ સ ચ ધર્માણાં ન વિદ્યતે તસ્માત્ ।
ધર્મૈર્ વિના સ્વભાવઃ સ યસ્ય તદ્ યુક્તમ્ ઉપદેષ્ટુમ્ ॥ નગ્વ્વ્ય્_10
સત એવ પ્રતિષેધો નાસ્તિ ઘટો ગેહ ઇત્ય્ અયં યસ્માત્ ।
દૃષ્ટઃ પ્રતિષેધો ઽયં સતઃ સ્વભાવસ્ય તે તસ્માત્ ॥ નગ્વ્વ્ય્_11
અથ નાસ્તિ સ સ્વભાવઃ કિં નુ પ્રતિષિધ્યતે ત્વયાનેન ।
વચનેનર્તે વચનાત્ પ્રતિષેધઃ સિધ્યતે હ્ય્ અસતઃ ॥ નગ્વ્વ્ય્_12
બાલાનાં ઇવ મિથ્યા મૃગતૃષ્નાયાં યથાજલગ્રાહઃ ।
એવં મિથ્યાગ્રાહઃ સ્યાત્ તે પ્રતિષેધ્યતો હ્ય્ અસતઃ ॥ નગ્વ્વ્ય્_13
નન્વ્ એવં સત્ય્ અસ્તિ ગ્રાહો ગ્રાહ્યં ચ તદ્ગ્રહીતા ચ ।
પ્રતિષેધઃ પ્રતિષેધ્યં પ્રતિષેદ્ધા ચેતિ ષટ્કં તત્ ॥ નગ્વ્વ્ય્_14
અથ નૈવાસ્તિ ગ્રાહો નૈવ ગ્રાહ્યં ન ચ ગ્રહીતારઃ ।
પ્રતિષેધઃ પ્રતિષેધ્યં પ્રતિષેદ્ધારો નનુ સ સન્તિ ॥ નગ્વ્વ્ય્_15
પ્રતિષેધઃ પ્રતિષેધ્યં પ્રતિષેદ્ધારશ્ ચ યદ્યુત ન સન્તિ ।
સિદ્ધા હિ સર્વભાવાસ્ તેષમ્ એવ સ્વભાવશ્ ચ ॥ નગ્વ્વ્ય્_16
હેતોશ્ ચ તે ન સિદ્ધિર્ નૈઃસ્વાભાવ્યાત્ કુતો હિ તે હેતુઃ ।
નિર્હેતુકસ્ય સિદ્ધિર્ ન ચોપપન્નાસ્ય તે ઽર્થસ્ય ॥ નગ્વ્વ્ય્_17
યદિ ચાહેતોઃ સિદ્ધિઃ સ્વભાવવિનિવર્તનસ્ય તે ભવતિ ।
સ્વાભાવ્યસ્યાસ્તિત્વં મમાપિ નિર્હેતુકં સિદ્ધમ્ ॥ નગ્વ્વ્ય્_18
અથ હેતોર્ અસ્તિત્વં ભાવાસ્વાભાવ્યમ્ ઇત્ય્ અનુપપન્નમ્ ।
લોકેષુ નિઃસ્વભાવો ન હિ કશ્ ચન વિદ્યતે ભાવઃ ॥ નગ્વ્વ્ય્_19
પૂર્વં ચેત્ પ્રતિષેધઃ પશ્ચાત્ પ્રતિષેધ્યમ્ ઇત્ય્ અનુપપન્નમ્ ।

પશ્ચાચ્ ચાનુપપન્નો યુગપચ્ ચ યતઃ સ્વભાવઃ સન્ ॥ નગ્વ્વ્ય્_20
હેતુપ્રત્યયસામગ્ર્યાં ચ પૃથક્ ચાપિ મદ્વચો ન યદિ ।
મનુ શૂન્યત્વં સિદ્ધં ભાવાનામ્ અસ્વભાવત્વાત્ ॥ નગ્વ્વ્ય્_21
યશ્ ચ પ્રતીત્યભાવો ભાવાનાં શૂન્યતેતિ સા પ્રોક્તા ।
યશ્ પ્રતીત્યભાવો ભવતિ હિ તસ્યાસ્વભાવત્વમ્ ॥ નગ્વ્વ્ય્_22
નિર્મિતકો નિર્મિતકં માયાપુરુષઃ સ્વમાયયા સૃષ્ટમ્ ।
પ્રતિષેધયેત યદ્વત્ પ્રતિષેધો ઽયં તથૈવ સ્યાત્ ॥ નગ્વ્વ્ય્_23
ન સ્વાભાવિકમ્ એતદ્ વાક્યં તસ્માન્ ન વાદહાનિર્ મે ।
નાસ્તિ ચ વૈષમિકત્વં વિશેષહેતુશ્ ચ ન નિગદ્યઃ ॥ નગ્વ્વ્ય્_24
મા શબ્દવદ્ ઇતિ નાયં દૃષ્ટાન્તો યસ્ ત્વયા સમારબ્ધઃ ।
શબ્દેન હિ તચ્ છબ્દસ્ય વારણં નૈવમ્ એતચ્ ચ ॥ નગ્વ્વ્ય્_25
નૈઃસ્વાભાવ્યાનાં ચેન્ નૈઃસ્વાભાવ્યેન વારણં યદિ હિ ।
નૈઃસ્વાભાવ્યનિવૃત્તૌ સ્વાભાવ્યં હિ પ્રસિદ્ધં સ્યાત્ ॥ નગ્વ્વ્ય્_26
અથ વા નિર્મિતકાયાં યથા સ્ત્રિયાં સ્ત્રીયમ્ ઇત્ય્ અસદ્ગ્રાહમ્ ।
નિર્મિતકઃ પ્રતિહન્યાત્ કસ્ય ચિદ્ એવં ભવેદ્ એતત્ ॥ નગ્વ્વ્ય્_27
અથ વા સાધ્યસમો ઽયં હેતુર્ ન હિ વિદ્યતે ધ્વનેઃ સત્તા ।
સંવ્યવહારં ચ વયં નાનભ્યુપગમ્ય કથયામઃ ॥ નગ્વ્વ્ય્_28
યદિ કા ચન પ્રતિજ્ઞા સ્યાન્ મે તત એષ મે ભવેદ્ દોષઃ ।
નાસ્તિ ચ મમ પ્રતિજ્ઞા તસ્માન્ નૈવાસ્તિ મે દોષઃ ॥ નગ્વ્વ્ય્_29
યદિ કિં ચિદ્ ઉપલભેયં પ્રવર્તયેયં નિવર્તયેયં વા ।
પ્રત્યક્ષાદિભિર્ અર્થૈસ્ તદભાવાન્ મે ઽનુપાલમ્ભઃ ॥ નગ્વ્વ્ય્_30
યદિ ચ પ્રમાણતસ્ તે તેષાં તેષાં પ્રસિદ્ધિર્ અર્થાનામ્ ।
તેષાં પુનઃ પ્રસિદ્ધિં બ્રૂહિ કથં તે પ્રમાણાનામ્ ॥ નગ્વ્વ્ય્_31
અન્યૈર્ યદિ પ્રમાણૈઃ પ્રમાણસિદ્ધિર્ ભવેત્ તદ્ અનવસ્થા ।
નાદેઃ સિદ્ધિસ્ તત્રાસ્તિ નૈવ મધ્યસ્ય નાન્તસ્ય ॥ નગ્વ્વ્ય્_32
તેષામ્ અથ પ્રમાણૈર્ વિના પ્રસિદ્ધિર્ વિહીયતે વાદઃ ।
વૈષમિકત્વં તસ્મિન્ વિશેષહેતુશ્ ચ વક્તવ્યઃ ॥ નગ્વ્વ્ય્_33
વિષમોપન્યાસો ઽયં ન હ્ય્ આત્માનં પ્રકાશયત્ય્ અગ્નિઃ ।
ન હિ તસ્યાનુપલબ્ધિર્ દૃષ્ટા તમસીવ કુમ્ભસ્ય ॥ નગ્વ્વ્ય્_34
યદિ ચ સ્વાત્માનમ્ અયં ત્વદ્વચનેન પ્રકાશયત્ય્ અગ્નિઃ ।
પરમ્ ઇવ નન્વ્ આત્માનં સ્વં પરિધક્ષ્યત્ય્ અપિ હુતાશઃ ॥ નગ્વ્વ્ય્_35
યદિ ચ સ્વપરાત્માનૌ ત્વદ્વચનેન પ્રકાશયત્ય્ અગ્નિઃ ।
પ્રચ્છાદયિષ્યતિ તમઃ સ્વપરાત્માનૌ હુતાશ ઇવ ॥ નગ્વ્વ્ય્_36
નાસ્તિ તમશ્ ચ જ્વલને યત્ર ચ તિષ્ઠતિ પરાત્મનિ જ્વલનઃ ।
કુરુતે કથં પ્રકાશં સ હિ પ્રકાશો ઽન્ધકારવધઃ ॥ નગ્વ્વ્ય્_37
ઉત્પદ્યમાન એવ પ્રકાશયત્ય્ અગ્નિર્ ઇત્ય્ અસદ્વાદઃ ।
ઉત્પદ્યમાન એવ પ્રાપ્નોતિ તમો ન હિ હુતાશઃ ॥ નગ્વ્વ્ય્_38
અપ્રાપ્તો ઽપિ જ્વલનો યદિ વા પુનર્ અન્ધકારમ્ ઉપહન્યાત્ ।
સર્વેષુ લોકધાતુષુ તમો ઽયમ્ ઇહ સંસ્થિતો હન્યાત્ ॥ નગ્વ્વ્ય્_39
યદિ સ્વતશ્ ચ પ્રમાણસિદ્ધિર્ અનપેક્ષ્ય તવ પ્રમેયાણિ ।

ભવતિ પ્રમાણસિદ્ધિર્ ન પરાપેક્ષા સ્વતઃસિદ્ધિઃ ॥ નગ્વ્વ્ય્_40
અનપેક્ષ્ય હિ પ્રમેયાન્ અર્થાન્ યદિ તે પ્રમાણસિદ્ધિર્ ઇતિ ।
ન ભવન્તિ કસ્ય ચિદ્ એવમ્ ઇમાનિ તાનિ પ્રમાણાનિ ॥ નગ્વ્વ્ય્_41
અથ મતમ્ અપેક્ષ્ય સિદ્ધિસ્ તેષામ્ ઇત્ય્ અત્ર ભવતિ કો દોષઃ ।
સિદ્ધસ્ય સાધનં સ્યાન્ નાસિદ્ધો ઽપેક્ષતે હ્ય્ અન્યત્ ॥ નગ્વ્વ્ય્_42
સિધ્યન્તિ હિ પ્રમેયાણ્ય્ અપેક્ષ્ય યદિ સર્વથા પ્રમાણાનિ ।
ભવતિ પ્રમેયસિદ્ધિર્ નાપેક્ષ્યૈવ પ્રમાણાનિ ॥ નગ્વ્વ્ય્_43
યદિ ચ પ્રમેયસિદ્ધિર્ નાપેક્ષ્યૈવ ભવતિ પ્રમાણાનિ ।
કિં તે પ્રમાણસિદ્ધ્યા તાનિ યદર્થં પ્રસિદ્ધં તત્ ॥ નગ્વ્વ્ય્_44
અથ તુ પ્રમાણસિદ્ધિર્ ભવત્ય્ અપેક્ષ્યૈવ તે પ્રમેયાણિ ।
વ્યત્યય એવં સતિ તે ધ્રુવં પ્રમાણપ્રમેયાણામ્ ॥ નગ્વ્વ્ય્_45
અથ તે પ્રમાણસિદ્ધ્યા પ્રમેયસિદ્ધિઃ પ્રમેયસિદ્ધ્યા ચ ।
ભવતિ પ્રમાણસિદ્ધિર્ નાસ્ત્ય્ ઉભયસ્યાપિ તે સિદ્ધિઃ ॥ નગ્વ્વ્ય્_46
સિધ્યન્તિ હિ પ્રમાણૈર્ યદિ પ્રમેયાણિ તાનિ તૈર્ એવ ।
સાધ્યાનિ ચ પ્રમેયૈસ્ તાનિ કથં સાધયિષ્યન્તિ ॥ નગ્વ્વ્ય્_47
સિધ્યન્તિ ચ પ્રમેયૈર્ યદિ પ્રમાણાનિ તાનિ તૈર્ એવ ।
સાધ્યાનિ ચ પ્રમાણૈસ્ તાનિ કથં સાધયિષ્યન્તિ ॥ નગ્વ્વ્ય્_48
પિત્રા યદ્ય્ ઉત્પાદ્યઃ પુત્રો યદિ તેન ચૈવ પુત્રેણ ।
ઉત્પાદ્યઃ સ યદિ પિતા વદ તત્રોત્પાદયતિ કઃ કમ્ ॥ નગ્વ્વ્ય્_49
કશ્ ચ પિતા કઃ પુત્રસ્ તત્ર ત્વં બ્રૂહિ તાવ્ ઉભાવ્ અપિ ચ ।
પિતૃપુત્રલક્ષણધરૌ યતો ભવતિ નો ઽત્ર સંદેહઃ ॥ નગ્વ્વ્ય્_50
નૈવ સ્વતઃ પ્રસિદ્ધિર્ ન પરસ્પરતઃ પરપ્રમાણૈર્ વા ।
ન ભવતિ ન ચ પ્રમેયૈર્ ન ચાપ્ય્ અકસ્માત્ પ્રમાણાનાં ॥ નગ્વ્વ્ય્_51
કુશલાનાં ધર્માણાં ધર્માવસ્થાવિદો બ્રુવીરન્ યત્ ।
કુશલં સ્વભાવમ્ એવં પ્રવિભાગેનાભિધેયઃ સ્યાત્ ॥ નગ્વ્વ્ય્_52
યદિ ચ પ્રતીય કુશલઃ સ્વભાવ ઉત્પદ્યતે સ કુશલાનામ્ ।
ધર્માણાં પરભાવઃ સ્વભાવ એવં કથં ભવતિ ॥ નગ્વ્વ્ય્_53
અથ ન પ્રતીત્ય કિં ચિત્ સ્વભાવ ઉત્પદ્યતે સ કુશલાનામ્ ।
ધર્માણમ્ એવં સ્યાદ્ વાસો ન બ્રહ્મચર્યસ્ય ॥ નગ્વ્વ્ય્_54
નાધર્મો ધર્મો વા સંવ્યવહારાશ્ ચ લૌકિકા ન સ્યુઃ ।
નિત્યાશ્ ચ સસ્વભાવાઃ સ્યુર્ નિત્યત્વાદ્ અહેતુમતઃ ॥ નગ્વ્વ્ય્_55
એવમ્ અકુશલેષ્વ્ અવ્યાકૃતેષુ નૈર્યાણિકાદિષુ ચ દોષઃ ।
તસ્માત્ સર્વં સંસ્કૃતમ્ અસંસ્કૃતં તે ભવત્ય્ એવ ॥ નગ્વ્વ્ય્_56
યઃ સદ્ભૂતં નામાત્ર બ્રૂયાત્ સસ્વભાવ ઇત્ય્ એવમ્ ।
ભવતા પ્રતિવક્તવ્યો નામ બ્રૂમશ્ ચ ન વયં સત્ ॥ નગ્વ્વ્ય્_57
નામાસદ્ ઇતિ ચ યદ્ ઇદં તત્ કિં નુ સતો ભવત્ય્ ઉતાપ્ય્ અસતઃ ।
યદિ હિ સતો યદ્ય્ અસતો દ્વિધાપિ તે હીયતે વાદઃ ॥ નગ્વ્વ્ય્_58
સર્વેષાં ભાવાનાં શૂન્યત્વં ચોપપાદિતં પૂર્વમ્ ।
સ ઉપાલમ્ભસ્ તસ્માદ્ ભવત્ય્ અયં ચાપ્રતિજ્ઞાયાઃ ॥ નગ્વ્વ્ય્_59
અથ વિદ્યતે સ્વભાવઃ સ ચ ધર્માણાં ન વિદ્યત ઇતીદમ્ ।

આશઙ્કિતં યદ્ ઉક્તં ભવત્ય્ અનાશઙ્કિતં તચ્ ચ ॥ નગ્વ્વ્ય્_60
સત એવ પ્રતિષેધો યદિ શૂન્યત્વં નનુ પ્રસિદ્ધમ્ ઇદમ્ ।
પ્રતિષેધયતે હિ ભવાન્ ભાવાનાં નિઃસ્વભાવત્વમ્ ॥ નગ્વ્વ્ય્_61
પ્રતિષેધયસે ઽથ ત્વં શૂન્યત્વં તચ્ ચ નાસ્તિ શૂન્યત્વમ્ ।
પ્રતિષેધઃ સત ઇતિ તે નન્વ્ એષ વિહીયતે વાદઃ ॥ નગ્વ્વ્ય્_62
પ્રતિષેધયામિ નાહં કિં ચિત્ પ્રતિષેધ્યમ્ અસ્તિ ન ચ કિં ચિત્ ।
તસ્માત્ પ્રતિષેધયસીત્ય્ અધિલય એષ ત્વયા ક્રિયતે ॥ નગ્વ્વ્ય્_63
યચ્ ચાહર્તે વચનાદ્ અસતઃ પ્રતિષેધવચનસિદ્ધિર્ ઇતિ ।
અત્ર જ્ઞાપયતે વાગ્ અસદ્ ઇતિ તન્ ન પ્રતિનિહન્તિ ॥ નગ્વ્વ્ય્_64
મૃગતૃષ્ણાદૃષ્ટાન્તે યઃ પુનર્ ઉક્તસ્ ત્વયા મહાંશ્ ચર્ચઃ ।
તત્રાપિ નિર્ણયં શૃણુ યથા સ દૃષ્ટાન્ત ઉપપન્નઃ ॥ નગ્વ્વ્ય્_65
સ યદિ સ્વભાવતઃ સ્યાદ્ ગ્રાહો ન સ્યાત્ પ્રતીત્ય સંભૂતઃ ।
યશ્ ચ પ્રતીત્ય ભવતિ ગ્રાહો નનુ શૂન્યતા સૈવ ॥ નગ્વ્વ્ય્_66
યદિ ચ સ્વભાવતઃ સ્યાદ્ ગ્રાહઃ કસ્ તં નિવર્તયેદ્ ગ્રાહમ્ ।
શેષેષ્વ્ અપ્ય્ એષ વિદ્ધિસ્ તસ્માદ્ એષો ઽનુપાલમ્ભઃ ॥ નગ્વ્વ્ય્_67
એતેન હેત્વભાવઃ પ્રત્યુક્તઃ પૂર્વમ્ એવ સ સમત્વાત્ ।
મૃગતૃષ્ણાદૃષ્ટાન્તવ્યાવૃત્તિવિધૌ ય ઉક્તઃ પ્રાક્ ॥ નગ્વ્વ્ય્_68
યસ્ ત્રૈકાલ્યે હેતુઃ પ્રત્યુક્તઃ પૂર્વમ્ એવ સ સમત્વાત્ ।
ત્રૈકાલ્યપ્રતિહેતુશ્ ચ શૂન્યતાવાદિનાં પ્રાપ્તઃ ॥ નગ્વ્વ્ય્_69
પ્રભવતિ ચ શૂન્યતેયં યસ્ય પ્રભવન્તિ તસ્ય સર્વાર્થાઃ ।
પ્રભવતિ ન તસ્ય કિં ચિન્ ન પ્રભવતિ શૂન્યતા યસ્ય ॥ નગ્વ્વ્ય્_70
યઃ શૂન્યતાં પ્રતીત્યસમુત્પાદં મધ્યમાં પ્રતિપદં ચ ।
એકાર્થાં નિજગાદ પ્રણમામિ તમ્ અપ્રતિમબુદ્ધમ્ ॥ નગ્વ્વ્ય્_71
%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%
ચોપ્ય્રિઘ્ત્ (ચ્) 2003 બ્ય્ છ્ર્. લિન્દ્ત્નેર્ - દેન્મર્ક્
%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%