વજ્રચ્છેદિકા પ્રજ્ઞાપારમિતા · અધ્યાય 1

વજ્રચ્છેદિકા નામ
ત્રિશતિકા પ્રજ્ઞાપારમિતા ।
। નમો ભગવત્યા આર્યપ્રજ્ઞાપારમિતાયૈ ॥
એવં મયા શ્રુતમ્ । એકસ્મિન્ સમયે ભગવાન્ શ્રાવસ્ત્યાં વિહરતિ સ્મ જેતવનેઽ નાથપિણ્ડદસ્યારામે મહતા ભિક્ષુસંઘેન સાર્થં ત્રયોદશભિર્ભિક્ષુશતૈઃ સંબહુલૈશ્ચ બોધિસત્ત્વૈર્મહાસત્ત્વૈઃ । અથ ખલુ ભગવાન્ પૂર્વાહ્ણકાલસમયે નિવાસ્ય પાત્રચીવરમાદાય શ્રાવસ્તીં મહાનગરીં પિણ્ડાય પ્રાવિક્ષત્ । અથ ખલુ ભગવાન્ શ્રાવસ્તીં મહાનગરીં પિણ્ડાય ચરિત્વા કૃતભક્તકૃત્યઃ પશ્ચાદ્ભક્તપિણ્ડપાતપ્રતિક્રાન્તઃ પાત્રચીવરં પ્રતિશામ્ય પાદૌ પ્રક્ષાલ્ય ન્યષીદત્પ્રજ્ઞપ્ત એવાસને પર્યઙ્કમાભુજ્ય ઋજું કાયં પ્રણિધાય પ્રતિમુખીં સ્મૃતિમુપસ્થાપ્ય । અથ ખલુ સંબહુલા ભિક્ષવો યેન ભગવાંસ્તેનોપસંક્રામન્ । ઉપસંક્રમ્ય ભગવતઃ પાદૌ શિરોભિરભિવન્દ્ય ભગવન્તં ત્રિષ્પ્રદક્ષિણીકૃત્ય એકાન્તે ન્યષીદન્

તેન ખલુ પુનઃ સમયેનાયુષ્માન્ સુભુતિસ્તસ્યામેવ પર્ષદિ સંનિપતિતો ઽભૂત્સંનિષણ્ણઃ । અથ ખલ્વાયુષ્માન્ સુભૂતિરુત્થાયાસનાદેકાંસમુત્તરાસઙ્ગં કૃત્વા દક્ષિણં જાનુમણ્ડલં પૃથિવ્યાં પ્રતિષ્ઠાપ્ય યેન ભગવાંસ્તેનાઞ્જલિં પ્રણમ્ય ભગવન્તમેતદવોચત્ - આશ્ચર્યં ભગવન્, પરમાશ્ચર્યં સુગત, યાવદેવ તથાગતેનાર્હતા સમ્યક્સંબુદ્ધેન બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા અનુપરિગૃહીતાઃ પરમેણાનુગ્રહેણ । આશ્ચર્યં ભગવન્ યાવદેવ તથાગતેનાર્હતા સમ્યક્સંબુદ્ધેન બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ પરીન્દિતાઃ પરમયા પરીન્દનયા । તત્કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વયાનસંપ્રસ્થિતેન કુલપુત્રેણ વા કુલદુહિત્રા વા સ્થાતવ્યં કથં પ્રતિપત્તવ્યં કથં ચિત્તં પ્રગ્રહીતવ્યમ્?
એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચત્ - સાધુ સાધુ સુભૂતે, એવમેતત્સુભૂતે, એવમેતદ્યથા વદસિ । અનુપરિગૃહીતાસ્તથાગતેન બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ પરમેણાનુગ્રહેણ । પરીન્દિતાસ્તથાગતેન બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ પરમયા પરીન્દનયા । તેન હિ સુભૂતે શૃણુ, સાધુ ચ સુષ્ઠુ ચ મનસિ કુરુ, ભાષિષ્યે ઽહં તે - યથા બોધિસત્ત્વયાનસંપ્રસ્થિતેન સ્થાતવ્યં યથા પ્રતિપત્તવ્યં યથા ચિત્તં પ્રગ્રહીતવ્યમ્ । એવં ભગવન્ ઇત્યાયુષ્યાન્ સુભૂતિર્ભગવતઃ પ્રત્યશ્રૌષીત્

ભગવાનસ્યૈતદવોચત્ - ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વયાનસંપ્રસ્થિતેનૈવ ચિત્તમુત્પાદયિતવ્યમ્ - યાવન્તઃ સુભૂતે સત્ત્વાઃ સત્ત્વધાતૌ સત્ત્વસંગ્રહેણ સંગૃહીતા અણ્ડજા વા જરાયુજા વા સંસ્વેદજા વા ઔપપાદુકા વા રૂપિણો વા અરૂપિણો વા સંજ્ઞિનો વા અસંજ્ઞિનો વા નૈવસંજ્ઞિનો નાસંજ્ઞિનો વા, યાવાન્ કશ્ચિત્સત્ત્વધાતુઃ પ્રજ્ઞપ્યમાનઃ પ્રજ્ઞપ્યતે, તે ચ મયા સર્વે ઽનુપધિશેષે નિર્વાણધાતૌ પરિનિર્વાપયિતવ્યાઃ । એવમપરિમાણાનપિ સત્ત્વાન્ પરિનિર્વાપ્ય ન કશ્ચિત્સત્ત્વઃ પરિનિર્વાપિતો ભવતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? સચેત્સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય સત્ત્વસંજ્ઞા પ્રવર્તેત, ન સ બોધિસત્ત્વ ઇતિ વક્તવ્યઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? ન સ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો વક્તવ્યો યસ્ય સત્ત્વસંજ્ઞા પ્રવર્તેત, જીવસંજ્ઞા વા પુદ્ગલસંજ્ઞા વ પ્રવર્તેત

( વજ્ર્, વૈદ્ય 76 ) અપિ તુ ખલુ પુનઃ સુભુતે ન બોધિસત્ત્વેન વસ્તુપ્રતિષ્ઠિતેન દાનં દાતવ્યમ્, ન ક્વચિત્પ્રતિષ્ઠિતેન દાનં દાતવ્યમ્ । ન રૂપપ્રતિષ્ઠિતેન દાનં દાતવ્યમ્ । ન શબ્દગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યધર્મેષુ પ્રતિષ્ઠિતેન દાનં દાતવ્યમ્ । એવં હિ સૂભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન દાનં દાતવ્યં યથા ન નિમિત્તસંજ્ઞાયામપિ પ્રતિતિષ્ઠેત્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? યઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો ઽપ્રતિષ્ઠિતો દાનં દદાતિ, તસ્ય સુભૂતે પુણ્યસ્કન્ધસ્ય ન સુકરં પ્રમાણામુદ્ગ્રહીતુમ્ । તત્કિં મન્યસે સુભૂતે સુકરં પૂર્વસ્યાં દિશિ આકાશસ્ય પ્રમાણમુદ્ગ્રહીતુમ્? સુભૂતિરાહ - નો હીદં ભગવન્ । ભગવાનાહ - એવં દક્ષિણપશ્ચિમોત્તરાસુ અધ ઊર્ધ્વં દિગ્વિદિક્ષુ સમન્તાદ્દશસુ દિક્ષુ સુકરમાકાશસ્ય પ્રમાણમુદ્ગ્રહીતુમ્? સુભૂતિરાહ - નો હીદં ભગવન્ । ભગવાનાહ - એવમેવ સુભૂતે યો બોધિસત્ત્વો ઽપ્રતિષ્ઠિતો દાનં દદાતિ, તસ્ય સુભૂતે પુણ્યસ્કન્ધસ્ય ન સુકરં પ્રમાણમુદ્ગ્રહીતુમ્ । એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વયાનસંપ્રસ્થિતેન દાનં દાતવ્યં યથા ન નિમિત્તસંજ્ઞાયામપિ પ્રતિતિષ્ઠેત્

તત્કિં મન્યસે સુભૂતે લક્ષણસંપદા તથાગતો દ્રષ્ટવ્યઃ? સુભૂતિરાહ - નો હીદં ભગવન્ । ન લક્ષણસંપદા તથાગતો દ્રષ્ટવ્યઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? યા સા ભગવન્ લક્ષણસંપત્તથાગતેન ભાષિતા સૈવાલક્ષણસંપત્ । એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચત્ યાવત્સુભૂતે લક્ષણસંપત્ તાવન્મૃષા, યાવદલક્ષણસંપત્ તાવન્ન મૃષેતિ હિ લક્ષણાલક્ષણતસ્તથાગતો દ્રષ્ટવ્યઃ

એવમુક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ભગવન્તમેતદવોચત્ - અસ્તિ ભગવન્ । કેચિત્સત્ત્વા ભવિષ્યન્ત્યનાગતે ઽધ્વનિ પશ્ચિમે કાલે પશ્ચિમે સમયે પશ્ચિમાયાં પઞ્ચશત્યાં સદ્ધર્મવિપ્રલોપકાલે વર્તમાને, યે ઇમેષ્વેવંરૂપેષુ સૂત્રાન્તપદેષુ ભાષ્યમાણેષુ ભૂતસંજ્ઞામુત્પાદયિષ્યન્તિ । અપિ તુ ખલુ પુનઃ સુભૂતે ભવિષ્યન્ત્યનાગતે ઽધ્વનિ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ પશ્ચિમે કાલે પશ્ચિમે સમયે પશ્ચિમાયાં પઞ્ચશત્યાં સદ્ધર્મવિપ્રલોપે વર્તમાને ગુણવન્તઃ શીલવન્તઃ પ્રજ્ઞાવન્તશ્ચ ભવિષ્યન્તિ, યે ઇમેષ્વેવંરૂપેષુ સૂત્રાન્તપદેષુ ભાષ્યમાણેષુ ભૂતસંજ્ઞામુત્પાઅદયિષ્યન્તિ । ન ખલુ પુનસ્તે સુભૂતે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા એકબુદ્ધપર્યુપાસિતા ભવિષ્યન્તિ, નૈકબુદ્ધાવરોપિતકુશલમૂલા ભવિષ્યન્તિ । અપિ તુ ખલુ પુનઃ સુભૂતે અનેકબુદ્ધશતસહસ્રપર્યુપાસિતા અનેકબુદ્ધશતસહસ્રાવરોપિતકુશલમૂલાસ્તે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા ભવિષ્યન્તિ, યે ઇમેષ્વેવંરૂપેષુ સૂત્રાન્તપદેષુ ભાષ્યમાણેષુ એકચિત્તપ્રસાદમપિ પ્રતિલપ્સ્યન્તે । જ્ઞાતાસ્તે સુભૂતે તથાગતેન બુદ્ધજ્ઞાનેન, દૃષ્ટાસ્તે સુભૂતે તથાગતેન બુદ્ધચક્ષુષા, બુદ્ધાસ્તે સુભૂતે તથાગતેન । સર્વે તે સુભૂતે અપ્રમેયમસંખ્યેયં પુણ્યસ્કન્ધં પ્રસવિષ્યન્તિ પ્રતિગ્રહીષ્યન્તિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? ન હિ સુભૂતે તેષાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામાત્મસંજ્ઞા પ્રવર્તતે, ન સત્ત્વસંજ્ઞા, ન જીવસંજ્ઞા, ન પુદ્ગલસંજ્ઞા પ્રવર્તતે । નાપિ તેષાં સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં ધર્મસંજ્ઞા પ્રવર્તતે । એવં નાધર્મસંજ્ઞા । નાપિ તેષાં સુભૂતે સંજ્ઞા નાસંજ્ઞા પ્રવર્તતે । તત્કસ્ય હેતોઃ? સચેત્સુભૂતે તેષાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં ધર્મસંજ્ઞા પ્રવર્તેત, સ એવ તેષામાત્મગ્રાહો ભવેત્, સત્ત્વગ્રાહો જીવગ્રાહઃ પુદ્ગલગ્રાહો ભવેત્ । સચેદધર્મસંજ્ઞા પ્રવર્તેત, સ એવ તેષામાત્મગ્રાહો ભવેત્, સત્ત્વગ્રાહો ( વજ્ર્, વૈદ્ય 77 ) જીવગ્રાહઃ પુદ્ગલગ્રાહ ઇતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? ન ખલુ પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ધર્મ ઉદ્ગ્રહીતવ્યો નાધર્મઃ । તસ્માદિયં તથાગતેન સંધાય વાગ્ભાષિતા - કોલોપમં ધર્મપર્યાયમાજાનદ્ભિધર્મા એવ પ્રહાતવ્યાઃ પ્રાગેવાધર્મા ઇતિ

પુનરપરં ભગવાનાયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચત્ - તત્કિં મન્યસે સુભૂતે, અસ્તિ સ કશ્ચિદ્ધર્મો યસ્તથાગતેનાનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિરિત્યભિસંબુદ્ધઃ, કશ્ચિદ્વા ધર્મસ્તથાગતેન દેશિતઃ? એવમુક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ભગવન્તમેતદવોચત્ - યથાહં ભગવન્ ભગવતો ભાષિતસ્યાર્થમાજાનામિ, નાસ્તિ સ કશ્ચિદ્ધર્મો યસ્તથાગતેન અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિરિત્યભિસંબુદ્ધઃ, નાસ્તિ ધર્મો યસ્તથાગતેન દેશિતઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? યો ઽસૌ તથાગતેન ધર્મો ઽભિસંબુદ્ધો દેશિતો વા, અગ્રાહ્યઃ સો ઽનભિલપ્યઃ । ન સ ધર્મો નાધર્મઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? અસંસ્કૃતપ્રભાવિતા હ્યાર્યપુદ્ગલાઃ

ભગવાનાહ - તત્કિં મન્યસે સુભૂતે યઃ કશ્ચિત્કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમં ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રં લોકધાતું સપ્તરત્નપરિપૂર્ણં કૃત્વા તથાગતેભ્યો ઽર્હદ્ભયઃ સમ્યક્સંબુદ્ધેભ્યો દાનં દદ્યાત્, અપિ નુ સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તતોનિદાનં બહુ પુણ્યસ્કન્ધં પ્રસુનુયાત્ । સુભૂતિરાહ - બહુ ભગવન્, બહુ સુગત સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તતોનિદાનં પુણ્યસ્કન્ધં પ્રસુનુયાત્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? યો ઽસૌ ભગવન્ પુણ્યસ્કન્ધસ્તથાગતેન ભાષિતઃ, અસ્કન્ધઃ સ તથાગતેન ભાષિતઃ । તસ્માત્તથાગતો ભાષતે - પુણ્યસ્કન્ધઃ પુણ્યસ્કન્ધ ઇતિ । ભગવાનાહ - યશ્ચ ખલુ પુનઃ સુભૂતે કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વ ઇમં ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રં લોકધાતું સપ્તરત્નપરિપૂર્ણં કૃત્વા તથાગતેભ્યો ઽર્હદ્ભ્યઃ સમ્યક્સંબુદ્ધેભ્યો દાનં દદ્યાત્, યશ્ચ ઇતો ધર્મપર્યાયાદન્તશશ્ચતુષ્પાદિકામપિ ગાથામુદ્ગૃહ્ય પરેભ્યો વિસ્તરેણ દેશયેત્ સંપ્રકાશયેત્, અયમેવ તતોનિદાનં બહુતરં પુણ્યસ્કન્ધં પ્રસુનુયાદપ્રમેયસંખ્યેયમ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? અતોનિર્જાતા હિ સુભૂતે તથાગતાનામર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનામનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ, અતોનિર્જાતાશ્ચ બુદ્ધા ભગવન્તઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? બુદ્ધધર્મા બુદ્ધધર્મા ઇતિ સુભૂતે અબુદ્ધધર્માશ્ચૈવ તે તથાગતેન ભાષિતાઃ । તેનોચ્યન્તે બુદ્ધધર્મા ઇતિ

તત્કિં મન્યસે સુભૂતે અપિ નુ સ્રોતઆપન્નસ્યૈવં ભવતિ - મયા સ્રોતઆપત્તિફલં પ્રાપ્તમિતિ? સુભૂતિરાહ - નો હીદં ભગવન્ । ન સ્રોતઆપન્નસ્યૈવં ભવતિ - મયા સ્રોતઆપત્તિફલં પ્રાપ્તમિતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? ન હિ સ ભગવન્ કંચિદ્ધર્મમાપન્નઃ, તેનોચ્યતે સ્રોતઆપન્ન ઇતિ । ન રૂપમાપન્નો ન શબ્દાન્ ન ગન્ધાન્ ન રસાન્ ન સ્પ્રષ્ટવ્યાન્ ધર્માનાપન્નઃ । તેનોચ્યતે સ્રોતઆપન્ન ઇતિ । સચેદ્ભગવન્ સ્રોતઆપન્નસ્યૈવં ભવેત્ - મયા સ્રોતઆપત્તિફલં પ્રાપ્તમિતિ, સ એવ તસ્યાત્મગ્રાહો ભવેત્, સત્ત્વગ્રાહો જીવગ્રાહઃ પુદ્ગલગ્રાહો ભવેદિતિ ॥
ભગવાનાહ - તત્કિં મન્યસે સુભૂતે અપિ નુ સકૃદાગામિન એવં ભવતિ - મયા સકૃદાગામિફલં પ્રાપ્તમિતિ? સુભૂતિરાહ - નો હીદં ભગવન્ । સ સકૃદાગામિન એવં ભવતિ - મયા ( વજ્ર્, વૈદ્ય 78 ) સકૃદાગામિફલં પ્રાપ્તમિતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? ન હિ સ કશ્ચિદ્ધર્મો યઃ સકૃદાગામિત્વમાપન્નઃ । તેનોચ્યતે સકૃદાગામીતિ ॥
ભગવાનાહ - તત્કિં મન્યસે સુભૂતે અપિ નુ અનાગામિન એવં ભવતિ - મયાનાગામિફલં પ્રાપ્તમિતિ? સુભૂતિરાહ - નો હીદં ભગવન્ । ન અનાગામિન એવં ભવતિ - મયા અનાગામિફલં પ્રાપ્તમિતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? ન હિ સ ભગવન્ કશ્ચિદ્ધર્મો યો ઽનાગામિત્વમાપન્નઃ । તેનોચ્યતે અનાગામીતિ ॥
ભગવાનાહ - તત્કિં મન્યસે સુભૂતે અપિ નુ અર્હત એવં ભવતિ - મયા અર્હત્ત્વં પ્રાપ્તમિતિ? સુભૂતિરાહ - નો હીદં ભગવન્ । નાર્હત એવં ભવતિ - મયા અર્હત્ત્વં પ્રાપ્તમિતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? ન હિ સ ભગવન્ કશ્ચિદ્ધર્મો યો ઽર્હન્નામ । તેનોચ્યતે - અર્હન્નિતિ । સચેદ્ભગવન્ અર્હત એવં ભવેત્ - મયા અર્હત્ત્વં પ્રાપ્તમિતિ, સ એવ તસ્યાત્મગ્રાહો ભવેત્, સત્ત્વગ્રાહો જીવગ્રાહઃ પુદ્ગલગ્રાહો ભવેત્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? અહમસ્મિ ભગવંસ્તથાગતેનાર્હતા સમ્યક્સંબુદ્ધેન અરણાવિહારિણામગ્ર્યો નિર્દિષ્ટઃ । અહમસ્મિ ભગવન્ અર્હન્ વીતરાગઃ । ન ચ મે ભગવન્નેવં ભવતિ - અર્હન્નસ્મ્યહં વીતરાગ ઇતિ । સચેન્મમ ભગવન્નેવં ભવેત્ - મયા અર્હત્ત્વં પ્રાપ્તમિતિ, ન માં તથાગતો વ્યાકરિષ્યદરણાવિહારિણામગ્ર્યઃ સુભૂતિઃ કુલપુત્રો ન ક્વચિદ્વિહરતિ, તેનોચ્યતે અરણાવિહારી અરણાવિહારીતિ

ભગવાનાહ - તત્કિં મન્યસે સુભૂતે - અસ્તિ સ કશ્ચિદ્ધર્મો યસ્તથાગતેન દીપંકરસ્ય તથાગતસ્યાર્હત - સમ્યક્સંબુદ્ધસ્યાન્તિકાદુદ્ગૃહીતઃ? સુભૂતિરાહ - નો હીદં ભગવન્ । નાસ્તિ સ કશ્ચિદ્ધર્મો યસ્તથાગતેન દીપંકરસ્ય તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્યાન્તિકાદુદ્ગૃહીતઃ ॥
ભગવાનાહ - યઃ કશ્ચિત્સુભૂતે બોધિસત્ત્વ એવં વદેત્ - અહં ક્ષેત્રવ્યૂહાન્ નિષ્પાદયિષ્યામીતિ, સ વિતથં વદેત્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? ક્ષેત્રવ્યૂહાઃ ક્ષેત્રવ્યૂહા ઇતિ સુભૂતે અવ્યૂહાસ્તે તથાગતેન ભાષિતાઃ । તેનોચ્યન્તે ક્ષેત્રવ્યૂહા ઇતિ । તસ્માત્તર્હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન એવમપ્રતિષ્ઠિતં ચિત્તમુત્પાદયિતવ્યં યન્ન ક્વચિત્પ્રતિષ્ઠિતં ચિત્તમુત્પાદયિતવ્યમ્ । ન રૂપપ્રતિષ્ઠિતં ચિત્તમુત્પાદયિતવ્યં ન શબ્દગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યધર્મપ્રતિષ્ઠિતં ચિત્તમુત્પાદયિતવ્યમ્ । તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે પુરુષો ભવેદુપેતકાયો મહાકાયો યત્તસ્યૈવં રૂપ આત્મભાવઃ સ્યાત્ તદ્યથાપિ નામ સુમેરુઃ પર્વતરાજઃ । તત્કિં મન્યસે સુભૂતે અપિ નુ મહાન્ સ આત્મભાવો ભવેત્? સુભૂતિરાહ - મહાન્ સ ભગવાન્, મહાન્ સુગત સ આત્મભાવો ભવેત્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? આત્મભાવ આત્મભાવ ઇતિ ભગવન્ ન ભાવઃ સ તથાગતેન ભાષિતઃ । તેનોચ્યત આત્મભાવ ઇતિ । ન હિ ભગવન્ સ ભાવો નાભાવઃ । તેનોચ્યતે આત્મભાવ ઇતિ

ભગવાનાહ - તત્કિં મન્યસે સુભૂતે - યાવત્યો ગઙ્ગાયાં મહાનદ્યાં વાલુકાસ્તાવત્ય એવ ગઙ્ગાનદ્યો ભવેયુઃ? તાસુ યા વાલુકાઃ, અપિ નુ તા બહ્વયો ભવેયુઃ? સુભૂતિરાહ - તા એવ તાવદ્ભગવન્ બહ્વયો ગઙ્ગાનદ્યો ભવેયુઃ, પ્રાગેવ યાસ્તાસુ ગઙ્ગાનદીષુ વાલુકાઃ । ભગવાનાહ - ( વજ્ર્, વૈદ્ય 79 ) આરોચયામિ તે સુભૂતે, પ્રતિવેદયામિ તે । યાવત્યસ્તાસુ ગઙ્ગાનદીષુ વાલુકા ભવેયુસ્તાવતો લોકધાતૂન્ કશ્ચિદેવ સ્ત્રી વા પુરુષો વા સપ્તરત્નપરિપુર્ણં કૃત્વા તથાગતેભ્યો ઽર્હદ્ભયઃ સમ્યક્સંબુદ્ધેભ્યો દાનં દદ્યાત્, તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે - અપિ નુ સા સ્ત્રી વા પુરુષો વા તતોનિદાનં બહુ પુણ્યસ્કન્ધં પ્રસુનુયાત્? સુભૂતિરાહ - બહુ ભગવન્, બહુ સુગત સ્ત્રી વા પુરુષો વા તતોનિદાનં પુણ્યસ્કન્ધં પ્રસુનુયાદપ્રમેયમસંખ્યેયમ્ । ભગવાનાહ - યશ્ચ ખલુ પુનઃ સુભૂતે સ્ત્રી વા પુરુષો વા તાવતો લોકધાતૂન્ સપ્તરત્નપરિપૂર્ણં કૃત્વા તથાગતેભ્યો ઽર્હદ્ભયઃ સમ્યક્સંબુદ્ધેભ્યો દાનં દદ્યાત્, યશ્ચ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇતો ધર્મપર્યાયાદન્તશશ્ચતુષ્પાદિકામપિ ગાથામુદ્ગૃહ્ય પરેભ્યો દેશયેત્ સંપ્રકાશયેત્, અયમેવ તતોનિદાનં બહુતરં પુણ્યસ્કન્ધં પ્રસુનુયાદપ્રમેયમસંખ્યેયમ્

અપિ તુ ખલુ પુનઃ સુભુતે યસ્મિન્ પૃથિવીપ્રદેશે ઇતો ધર્મપર્યાયાદન્તશશ્ચતુષ્પાદિકામપિ ગાથામુદ્ગૃહ્ય ભાષ્યેત વા સંપ્રકાશ્યેત વા, સ પૃથિવીપ્રદેશશ્ચૈત્યભૂતો ભવેત્ સદેવમાનુષાસુરસ્ય લોકસ્ય, કઃ પુનર્વાદો યે ઇમં ધર્મપર્યાયં સકલસમાપ્તં ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ, પરેભ્યશ્ચ વિસ્તરેણ સંપ્રકાશયિષ્યન્તિ । પરમેણ તે સુભૂતે આશ્ચર્યેણ સમન્વાગતા ભવિષ્યન્તિ । તસ્મિંશ્ચ સુભૂતે પૃથિવીપ્રદેશે શાસ્તા વિહરત્યન્યતરાન્યતરો વા વિજ્ઞગુરુસ્થાનીયઃ

એવમુક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ભગવન્તમેતદવોચત્ - કો નામ અયં ભગવન્ ધર્મપર્યાયઃ, કથં ચૈનં ધારયામિ? એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચત્ - પ્રજ્ઞાપારમિતા નામાયં સુભૂતે ધર્મપર્યાયઃ । એવં ચૈનં ધારય । તત્કસ્ય હેતોઃ? યૈવ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા તથાગતેન ભાષિતા, સૈવ અપારમિતા તથાગતેન ભાષિતા । તેનોચ્યતે પ્રજ્ઞાપારમિતેતિ ॥
તત્કિં મન્યસે સુભૂતે - અપિ નુ અસ્તિ સ કશ્ચિદ્ધર્મો યસ્તથાગતેન ભાષિતઃ? સુભૂતિરાહ - નો હીદં ભગવન્ । નાસ્તિ સ કશ્ચિદ્ધર્મો યસ્તથાગતેન ભાષિતઃ ॥
ભગવાનાહ - તત્કિં મન્યસે સુભૂતે - યાવત્ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ પૃથિવીરજઃ કચ્ચિત્, તદ્બહુ ભવેત્? સુભૂતિરાહ - બહુ ભગવન્, બહુ સુગત પૃથિવીરજો ભવેત્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? યત્તદ્ભગવન્ પૃથિવીરજસ્તથાગતેન ભાષિતમ્, અરજસ્તદ્ભગવંસ્તથાગતેન ભાષિતમ્ । તેનોચ્યતે પૃથિવીરજ ઇતિ । યો ઽપ્યસૌ લોકધાતુસ્તથાગતેન ભાષિતઃ, અધાતુઃ સ તથાગતેન ભાષિતઃ । તેનોચ્યતે લોકધાતુરિતિ ॥
ભગવાનાહ - તત્કિં મન્યસે સુભૂતે દ્વાત્રિંશન્મહાપુરુષલક્ષણૈસ્તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો દ્રષ્ટવ્યઃ? સુભૂતિરાહ - નો હીદં ભગવન્ । દ્વાત્રિંશન્મહાપુરુષલક્ષણૈસ્તથાગતો ઽર્હન્ સમ્ય ક્સં બુદ્ધો ( વજ્ર્, વૈદ્ય 80 ) દ્રષ્ટવ્યઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? યાનિ હિ તાનિ ભગવન્ દ્વાત્રિંશન્મહાપુરુષલક્ષણાનિ તથાગતેન ભાષિતાનિ, અલક્ષણાનિ તાનિ ભગવંસ્તથાગતેન ભાષિતાનિ । તેનોચ્યન્તે દ્વાત્રિંશન્મહાપુરુષલક્ષણાનીતિ ॥
ભગવાનાહ - યશ્ચ ખલુ પુનઃ સુભૂતે સ્ત્રી વા પુરુષો વા દિને દિને ગઙ્ગાનદીવાલુકાસમાનાત્મભાવાન્ પરિત્યજેત્, એવં પરિત્યજન્ ગઙ્ગાનદીવાલુકાસમાન્ કલ્પાંસ્તાનાત્મભાવાન્ પરિત્યજેત્, યશ્ચ ઇતો ધર્મપર્યાયદન્તશશ્ચતુષ્પાદિકામપિ ગાથામુદ્ગૃહ્યપરેભ્યો દેશયેત્ સંપ્રકાશયેત્, અયમેવ તતોનિદાનં બહુતરં પુણ્યસ્કન્ધં પ્રસુનુયાદપ્રમેયમસંખ્યેયમ્

અથ ખલ્વાયુષ્માન્ સુભૂતિર્ધર્મવેગેનાશ્રૂણિ પ્રામુઞ્ચત્ । સો ઽશ્રૂણિ પ્રમૃજ્ય ભગવન્તમેતદવોચત્ - આશ્ચર્યં ભગવન્, પરમાશ્ચર્યં સુગત, યાવદયં ધર્મપર્યાયસ્તથાગતેન ભાષિતો ઽગ્રયાનસંપ્રસ્થિતાનાં સત્ત્વાનામર્થાય, શ્રેષ્ઠયાનસંપ્રસ્થિતાનામર્થાય, યતો મે ભગવન્ જ્ઞાનમુત્પન્નમ્ । ન મયા ભગવન્ જાત્વેવંરૂપો ધર્મપર્યાયઃ શ્રુતપૂર્વઃ । પરમેણ તે ભગવન્ આશ્ચર્યેણ સમન્વાગતા બોધિસત્ત્વા ભવિષ્યન્તિ, યે ઇહ સૂત્રે ભાષ્યમાણે શ્રુત્વા ભૂતસંજ્ઞામુત્પાદયિષ્યન્તિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? યા ચૈષા ભગવન્ ભૂતસંજ્ઞા, સૈવ અભૂતસંજ્ઞા । તસ્માત્તથાગતો ભાષતેભૂતસંજ્ઞા ભ્ઃતસંજ્ઞેતિ ॥
ન મમ ભગવન્ આશ્ચર્યં યદહમિમં ધર્મપર્યાયં ભાષ્યમાણમવકલ્પયામિ અધિમુચ્યે । યે ઽપિ તે ભગવન્ સત્ત્વા ભવિષ્યન્ત્યનાગતે ઽધ્વનિ પશ્ચિમે કાલે પશ્ચિમે સમયે પશ્ચિમાયાં પઞ્ચશત્યાં સદ્ધર્મવિપ્રલોપે વર્તમાને, યે ઇમં ભગવન્ ધર્મપર્યાયમુદ્ગ્રહીષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ, પરેભ્યશ્ચ વિસ્તરેણ સંપ્રકાશયિષ્યન્તિ, તે પરમાશ્ચર્યેણ સમન્વાગતા ભવિષ્યન્તિ । અપિ તુ ખલુ પુનર્ભગવન્ ન તેષામાત્મસંજ્ઞા પ્રવર્તિષ્યતે, ન સત્ત્વસંજ્ઞા ન જીવસંજ્ઞા ન પુદ્ગલસંજ્ઞા પ્રવર્તિષ્યતે, નાપિ તેષાં કાચિત્સંજ્ઞા નાસંજ્ઞા પ્રવર્તતે । તત્કસ્ય હેતોઃ? યા સા ભગવન્ આત્મસંજ્ઞા, સૈવાસંજ્ઞા । યા સત્ત્વસંજ્ઞા જીવસંજ્ઞા પુદ્ગલસંજ્ઞા, સૈવાસંજ્ઞા । તત્કસ્ય હેતોઃ? સર્વસંજ્ઞાપગતા હિ બુદ્ધ ભગવન્તઃ ॥
એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચત્ - એવમેતત્ સુભૂતે, એવમેતત્ । પરમાશ્ચર્યસમન્વાગતાસ્તે સત્ત્વા ભવિષ્યન્તિ, યે ઇહ સુભૂતે સૂત્રે ભાષ્યમાણે નોત્રસિષ્યન્તિ ન ( વજ્ર્, વૈદ્ય 81 ) સંત્રસિષ્યન્તિ ન સંત્રાસમાપત્સ્યન્તે । તત્કસ્ય હેતોઃ? પરમપારમિતેયં સુભૂતે તથાગતેન ભાષિતા યદુતાપારમિતા । યાં ચ સુભૂતે તથાગતઃ પરમપારમિતાં ભાષતે, તામપરિમાણા અપિ બુદ્ધા ભગવન્તો ભાષન્તે । તેનોચ્યન્તે પરમપારમિતેતિ ॥
અપિ તુ ખલુ પુનઃ સુભુતે યા તથાગતસ્ય ક્ષાન્તિપારમિતા, સૈવ અપારમિતા । તત્કસ્ય હેતોઃ? યદા મે સુભૂતે કલિરાજા અઙ્ગપ્રત્યઙ્ગમાંસાન્યચ્છૈત્સીત્, નાસીન્મે તસ્મિન્ સમયે આત્મસંજ્ઞા વા સત્ત્વસંજ્ઞા વા જીવસંજ્ઞા વા પુદ્ગલસંજ્ઞા વા, નાપિ મે કાચિત્સંજ્ઞા વા અસંજ્ઞા વા બભૂવ । તત્કસ્ય હેતોઃ? સચેન્મે સુભૂતે તસ્મિન્ સમયે આત્મસંજ્ઞા અભવિષ્યત્, વ્યાપાદસંજ્ઞાપિ મે તસ્મિન્ સમયે ઽભવિષ્યત્ । સચેત્સત્ત્વસંજ્ઞા જીવસંજ્ઞા પુદ્ગલસંજ્ઞાભવિષ્યત્, વ્યાપાદસંજ્ઞાપિ મે તસ્મિન્ સમયે ઽભવિષ્યત્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? અભિજાનામ્યહં સુભૂતે અતીતે ઽધ્વનિ પઞ્ચ જાતિશતાનિ યદહં ક્ષાન્તિવાદી ઋષિરભૂવમ્ । તત્રાપિ મે નાત્મસંજ્ઞા બભૂવ, ન સત્ત્વસંજ્ઞા, ન જીવસંજ્ઞા, ન પુદ્ગલસંજ્ઞા બભૂવ । તસ્માત્તર્હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સર્વસંજ્ઞા વિવર્જયિત્વા અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ચિત્તમુત્પાદયિતવ્યમ્ । ન રૂપપ્રતિષ્ઠિતં ચિત્તમુત્પાદયિતવ્યમ્, ન શબ્દગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યધર્મપ્રતિષ્ઠિતં ચિત્તમુત્પાદયિતવ્યમ્, ન ધર્મપ્રતિષ્ઠિતં ચિત્તમુત્પાદયિતવ્યમ્, નાધર્મપ્રતિષ્ઠિતં ચિત્તમુત્પાદયિતવ્યમ્, ન ક્વચિત્પ્રતિષ્ઠિતં ચિત્તમુત્પાદયિતવ્યમ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? યત્પ્રતિષ્ઠિતં તદેવાપ્રતિષ્ઠિતમ્ । તસ્માદેવ તથાગતો ભાષતે - અપ્રતિષ્ઠિતેન બોધિસત્ત્વેન દાનં દાતવ્યમ્ । ન રૂપશબ્દગન્ધરસસ્પર્શધર્મપ્રતિષ્ઠિતેન દાનં દાતવ્યમ્ ॥
અપિ તુ ખલુ પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન એવંરૂપો દાનપરિત્યાગઃ કર્તવ્યઃ સર્વસત્ત્વાનામર્થાય । તત્કસ્ય હેતોઃ? યા ચૈષા સુભૂતે સત્ત્વસંજ્ઞા, સૈવ અસંજ્ઞા । ય એવં તે સર્વસત્ત્વાસ્તથાગતેન ભાષિતાસ્ત એવ અસત્ત્વાઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? ભૂતવાદી સુભૂતે તથાગતઃ, સત્યવાદી તથાવાદી અનન્યથાવાદી તથાગતઃ, ન વિતથવાદી તથાગતઃ ॥
અપિ તુ ખલુ પુનઃ સુભૂતે યસ્તથાગતેન ધર્મો ઽભિસંબુદ્ધો દેશિતો નિધ્યાતઃ, ન તત્ર સત્યં ન મૃષા । તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે પુરુષો ઽન્ધકારપ્રવિષ્ટો ન કિંચિદપિ પશ્યેત્, એવં વસ્તુપતિતો બોધિસત્ત્વો દ્રષ્ટવ્યો યો વસ્તુપતિતો દાનં પરિત્યજતિ । તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે ચક્ષુષ્માન્ પુરુષઃ પ્રભાતાયાં રાત્રૌ સૂર્યે ઽભ્યુદ્ગતે નાનવિધાનિ રૂપાણિ પશ્યેત્, એવમવસ્તુપતિતો બોધિસત્ત્વો દ્રષ્ટવ્યો યો ઽવસ્તુપતિતો દાનં પરિત્યજતિ ॥
અપિ તુ ખલુ પુનઃ સુભૂતે યે કુલપુત્રા વા કુલદુહિતરો વા ઇમં ધર્મપર્યાયમુદ્ગ્રહીષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ, પરેભ્યશ્ચ વિસ્તરેણ સંપ્રકાશયિષ્યન્તિ, ( વજ્ર્, વૈદ્ય 82 ) જ્ઞાતાસ્તે સુભૂતે તથાગતેન બુદ્ધજ્ઞાનેન, દૃષ્ટાસ્તે સુભૂતે તથાગતેન બુદ્ધચક્ષુષા, બુદ્ધાસ્તે તથાગતેન । સર્વે તે સુભૂતે સત્ત્વા અપ્રમેયમસંખ્યેયં પુણ્યસ્કન્ધં પ્રસવિષ્યન્તિ પ્રતિગ્રહીષ્યન્તિ

યશ્ચ ખલુ પુનઃ સુભૂતે સ્ત્રી વા પુરુષો વા પુર્વાહ્ણકાલસમયે ગઙ્ગાનદીવાલુકાસમાનાત્મભાવાન્ પરિત્યજેત્, એવં મધ્યાહ્નકાલસમયે ગઙ્ગાનદીવાલુકાસમાનાત્મભાવાન્ પરિત્યજેત્, સાયાહ્નકાલસમયે ગઙ્ગાનદીવાલુકાસમાનાત્મભાવાન્ પરિત્યજેત્, અનેન પર્યાયેણ બહૂનિ કલ્પકોટિનિયુતશતસહસ્રાણ્યાત્મભાવાન્ પરિત્યજેત્, યશ્ચેમં ધર્મપર્યાયં શ્રુત્વા ન પ્રતિક્ષિપેત્, અયમેવ તતોનિદાનં બહુતરં પુણ્યસ્કન્ધં પ્રસુનુયાદપ્રમેયમસંખ્યેયમ્, કઃ પુનર્વાદો યો લિખિત્વા ઉદ્ગૃહ્ણીયાદ્ધારયેદ્વાચયેત્પર્યવાપ્નુયાત્, પરેભ્યશ્ચ વિસ્તરેણ સંપ્રકાશયેત્ ॥
અપિ તુ ખલુ પુનઃ સુભૂતે અચિન્ત્યો ઽતુલ્યો ઽયં ધર્મપર્યાયઃ । અયં ચ સુભૂતે ધર્મપર્યાયસ્તથાગતેન ભાષિતો ઽગ્રયાનસંપ્રસ્થિતાનાં સત્ત્વાનામર્થાય, શ્રેષ્ઠયાનસંપ્રસ્થિતાનાં સત્ત્વાનામર્થાય । યે ઇમં ધર્મપર્યાયમુદ્ગ્રહીષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ, પરેભ્યશ્ચ વિસ્તરેણ સંપ્રકાશયિષ્યન્તિ, જ્ઞાતાસ્તે સુભૂતે તથાગતેન બુદ્ધજ્ઞાનેન, દૃષ્ટાસ્તે સુભૂતે તથાગતેન બુદ્ધચક્ષુષા, બુદ્ધાસ્તે તથાગતેન । સર્વે તે સુભૂતે સત્ત્વા અપ્રમેયેણ પુણ્યસ્કન્ધેનાં સમન્વાગતા ભવિષ્યન્તિ । અચિન્ત્યેનાતુલ્યેનામાપ્યેનાપરિમાણેન પુણ્યસ્કન્ધેન સમન્વાગતા ભવિષ્યન્તિ । સર્વે તે સુભૂતે સત્ત્વાઃ સમાંશેન બોધિં ધારયિષ્યન્તિ વચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? ન હિ શક્યં સુભૂતે અયં ધર્મપર્યાયો હીનાધિમુક્તિઅકૈઃ સત્ત્વૈઃ શ્રોતુમ્, નાત્મદૃષ્ટિકૈર્ન સત્ત્વદૃષ્ટિકૈર્ન જીવદૃષ્ટિકૈર્ન પુદ્ગલદૃષ્ટિકૈઃ । નાબોધિસત્ત્વપ્રતિજ્ઞૈ સત્ત્વૈઃ શક્યમયં ધર્મપર્યાયઃ શ્રોતું વા ઉદ્ગ્રહીતું વા ધારયિતું વા વાચયિતું વા પર્યવાપ્તું વા । નેદં સ્થાનં વિદ્યતે ॥
અપિ તુ ખલુ પુનઃ સુભૂતે યત્ર પૃથિવીપ્રદેશે ઇદં સૂત્રં પ્રકશયિષ્યતે, પૂજનીયઃ સ પૃથિવીપ્રદેશો ભવિષ્યતિ સદેવમાનુષાસુરસ્ય લોકસ્ય । વન્દનીયઃ પ્રદક્ષિણીયશ્ચ સ પૃથિવીપ્રદેશો ભવિષ્યતિ, ચૈત્યભૂતઃ સ પૃથિવીપ્રદેશો ભવિષ્યતિ

અપિ તુ યે તે સુભૂતે કુલપુત્રા વા કુલદુહિતરો વા ઇમાનેવંરૂપાન્ સૂત્રાન્તાનુદ્ગ્રહીષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ, યોનિશશ્ચ મનસિકરિષ્યન્તિ, પરેભ્યશ્ચ વિસ્તરેણ સંપ્રકાશયિષ્યન્તિ, તે પરિભૂતા ભવિષ્યન્તિ, સુપરિભૂતાશ્ચ ભવિષ્યન્તિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? યાનિ ચ તેષાં સુભૂતે સત્ત્વાનાં પૌર્વજન્મિકાન્યશુભાનિ કર્માણિ કૃતાન્યપાયસંવર્ત ની યાનિ, ( વજ્ર્, વૈદ્ય 83 ) દૃષ્ટ એવ ધર્મે પરિભૂતતયા તાનિ પૌર્વજન્મિકાન્યશુભાનિ કર્માણિ ક્ષપયિષ્યન્તિ, બુદ્ધબોધિં ચાનુપ્રાપ્સ્યન્તિ ॥
અભિજાનામ્યહં સુભૂતે અતીતે ઽધ્વન્યસંખ્યેયૈઃ કલ્પૈરસંખ્યેયતરૈર્દીપંકરસ્ય તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય પરેણ પરતરેણ ચતુરશીતિબુદ્ધકોટિનિયુતશતસહસ્રાણ્યભૂવન્ યે મયારાગિતાઃ, આરાગ્ય ન વિરાગિતાઃ । યચ્ચ મયા સુભૂતે તે બુદ્ધા ભગવન્ત આરાગિતાઃ, આરાગ્ય ન વિરાગિતાઃ, યચ્ચ પશ્ચિમે કાલે પશ્ચિમે સમયે પશ્ચિમાયાં પઞ્ચશત્યાં સદ્ધર્મવિપ્રલોપકાલે વર્તમાને ઇમાનેવંરૂપાન્ સૂત્રાન્તાનુદ્ગ્રહીષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ, પરેભ્યશ્ચ વિસ્તરેણ સંપ્રકાશયિષ્યન્તિ, અસ્ય ખલુ પુનઃ સુભૂતે પુણ્યસ્કન્ધસ્યાન્તિકાદસૌ પૌર્વકઃ પુણ્યસ્કન્ધઃ શતતમીમપિ કલાં નોપૈતિ, સહસ્રતમીમપિ શતસહસ્રતમીમપિ કોટિમમિપિ કોટિશતતમીમપિ કોટિશતસહસ્રતમીમપિ કોટિનિયુતશતસહસ્રતમીમપિ । સંખ્યામપિ કલામપિ ગણનામપિ ઉપમામપિ ઉપનિષદમપિ યાવદૌપમ્યમપિ ન ક્ષમતે ॥
સચેત્પુનઃ સુભૂતે તેષાં કુલપુત્રાણાં કુલદુહિતૄણાં વા અહં પુણ્યસ્કન્ધં ભાષેયમ્, યાવત્તે કુલપુત્રા વા કુલદુહિતરો વા તસ્મિન્ સમયે પુણ્યસ્કન્ધં પ્રસવિષ્યન્તિ, પ્રતિગ્રહીષ્યન્તિ, ઉન્માદં સત્ત્વા અનુપ્રાપ્નુયુશ્ચિત્તવિક્ષેપં વા ગચ્છેયુઃ । અપિ તુ ખલુ પુનઃ સુભૂતે અચિન્ત્યો ઽતુલ્યો ઽયં ધર્મપર્યાયસ્તથાગતેન ભાષિતઃ । અસ્ય અચિન્ત્ય એવ વિપાકઃ પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યઃ

અથ ખલ્વાયુષ્માન્ સુભૂતિર્ભગવન્તમેતદવોચત્ - કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વયાનસંપ્રસ્થિતેન સ્થાતવ્યમ્, કથં પ્રતિપત્તવ્યમ્, કથં ચિત્તં પ્રગ્રહીતવ્યમ્? ભગવાનાહ - ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વયાનસંપ્રસ્થિતેન એવં ચિત્તમુત્પાદયિતવ્યમ્ - સર્વે સત્ત્વા મયા અનુપધિશેષે નિર્વાણધાતૌ પરિનિર્વાપયિતવ્યાઃ । એવં સ સત્ત્વાન્ પરિનિર્વાપ્ય ન કશ્ચિત્સત્ત્વઃ પરિનિર્વાપિતો ભવતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? સચેત્સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય સત્ત્વસંજ્ઞા પ્રવર્તેત, ન સ બોધિસત્ત્વ ઇતિ વક્તવ્યઃ । જીવસંજ્ઞા વા યાવત્પુદ્ગલસંજ્ઞા વા પ્રવર્તેત, ન સ બોધિસત્ત્વ ઇતિ વક્તવ્યઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? નાસ્તિ સુભૂતે સ કશ્ચિદ્ધર્મો યો બોધિસત્ત્વયાનસંપ્રસ્થિતો નામ ॥
( વજ્ર્, વૈદ્ય 84 ) તત્કિં મન્યસે સુભૂતે અસ્તિ સ કશ્ચિદ્ધર્મો યસ્તથાગતેન દીપંકરસ્ય તથાગતસ્યાન્તિકાદનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધઃ? એવમુક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ભગવન્તમેતદવોચત્ - યથાહં ભગવતો ભાષિતસ્યાર્થમાજાનામિ, નાસ્તિ સ ભગવન્ કશ્ચિદ્ધર્મો યસ્તથાગતેન દીપંકરસ્ય તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્યાન્તિકાદનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધઃ । એવમુક્તે ભગવાનાયુષ્મન્તં સુભૂતિમેતદવોચત્ - એવમેતત્સુભૂતે, એવમેતત્ । નાસ્તિ સુભૂતે સ કશ્ચિદ્ધર્મો યસ્તથાગતેન દીપંકરસ્ય તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્યાન્તિકાદનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધઃ । સચેત્પુનઃ સુભૂતે કશ્ચિદ્ધર્મસ્તથાગતેનાભિસંબુદ્ધો ઽભવિષ્યત્, ન માં દીપંકરસ્તથાગતો વ્યાકરિષ્યત્ - ભવિષ્યસિ ત્વં માણવ અનાગતે ઽધ્વનિ શાક્યમુનિર્નામ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધ ઇતિ । યસ્માત્તર્હિ સુભૂતે તથાગતેનાર્હતા સમ્યક્સંબુદ્ધેન નાસ્તિ સ કશ્ચિદ્ધર્મો યો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધઃ, તસ્માદહં દીપંકરેણ તથાગતેન વ્યાકૃત - ભવિષ્યસિ ત્વં માણવ અનાગતે ઽધ્વનિ શાક્યમુનિર્નામ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધ । તત્કસ્ય હેતોઃ? તથાગત ઇતિ સુભૂતે ભૂતતથતાયા એતદધિવચનમ્ । તથાગત ઇતિ સુભૂતે અનુત્પાદધર્મતાયા એતદધિવચનમ્ । તથાગત ઇતિ સુભૂતે ધર્મોચ્છેદસ્યૈતદધિવચનમ્ । તથાગત ઇતિ સુભૂતે અત્યન્તાનુત્પન્નસ્યૈતદધિવચનમ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? એષ સુભૂતે અનુત્પાદો યઃ પરમાર્થઃ । યઃ કશ્ચિત્સુભૂતે એવં વદેત્ - તથાગતેનાર્હતા સમ્યક્સંબુદ્ધેન અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિરભિસંબુદ્ધેતિ, સ વિતથં વદેત્ । અભ્યાચક્ષીત માં સ સુભૂતે અસતોદ્ગૃહીતેન । તત્કસ્ય હેતોઃ -? નાસ્તિ સુભૂતે સ કશ્ચિદ્ધર્મો યસ્તથાગતેન અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધઃ । યશ્ચ સુભૂતે તથાગતેન ધર્મો ઽભિસંબુદ્ધો દેશિતો વા તત્ર ન સત્યં ન મૃષા । તસ્માત્તથાગતો ભાષતે - સર્વધર્મા બુદ્ધધર્મા ઇતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? સર્વધર્મા ઇતિ સુભૂતે અધર્માસ્તથાગતેન ભાષિતાઃ । તસ્માદુચ્યન્તે સર્વધર્મા બુદ્ધધર્મા ઇતિ ॥
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે પુરુષો ભવેદુપેતકાયો મહાકાયઃ? આયુષ્માન્ સુભૂતિરાહ - યો ઽસૌ ભગવંસ્તથાગતેન પુરુષો ભાષિત ઉપેતકાયો મહાકાય ઇતિ, અકાયઃ સ ભગવંસ્તથાગતેન ભાષિતઃ । તેનોચ્યતે ઉપેતકાયો મહાકાય ઇતિ ॥
ભગવાનાહ - એવમેતત્સુભૂતે । યો બોધિસત્ત્વ એવં વદેત્ - અહં સત્ત્વાન્ પરિનિર્વાપયિષ્યામિતિ, ન સ બોધિસત્ત્વ ઇતિ વક્તવ્યઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? અસ્તિ સુભૂતે સ કશ્ચિદ્ધર્મો યો બોધિસત્ત્વો નામ? સુભૂતિરાહ - નો હીદં ભગવન્ । નાસ્તિ સ કશ્ચિદ્ધર્મો યો બોધિસત્ત્વો ( વજ્ર્, વૈદ્ય 85 ) નામ । ભગવાનાહ - સત્ત્વાઃ સત્ત્વા ઇતિ સુભૂતે અસત્ત્વાસ્તે તથાગતેન ભાષિતાઃ, તેનોચ્યન્તે સત્ત્વા ઇતિ । તસ્માત્તથાગતો ભાષતે - નિરાત્માનઃ સર્વધર્મા નિર્જીવા નિષ્પોષા નિષ્પુદ્ગલાઃ સર્વધર્મા ઇતિ ॥
યઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વ એવં વદેત્ - અહં ક્ષેત્રવ્યૂહાન્નિષ્પાદયિષ્યામીતિ, સ વિતથં વદેત્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? ક્ષેત્રવ્યૂહાઃ ક્ષેત્રવ્યૂહા ઇતિ સુભૂતે અવ્યૂહાસ્તે તથાગતેન ભાષિતાઃ । તેનોચ્યન્તે ક્ષેત્રવ્યૂહા ઇતિ ॥
યઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો નિરાત્માનો ધર્મા નિરાત્માનો ધર્મા ઇત્યધિમુચ્યતે, તથાગતેનાર્હતા સમ્યક્સંબુદ્ધેન બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઇત્યાખ્યાતઃ

ભગવાનાહ - તત્કિં મન્યસે સુભૂતે - સંવિદ્યતે તથાગતસ્ય માંસચક્ષુઃ? સુભૂતિરાહ - એવમેતદ્ભગવન્, સંવિદ્યતે તથાગતસ્ય માંસચક્ષુઃ । ભગવાનાહ - તત્કિં મન્યસે સુભૂતે સંવિદ્યતે તથાગતસ્ય દિવ્યં ચક્ષુઃ? સુભૂતિરાહ - એવમેતદ્ભગવન્, સંવિદ્યતે તથાગતસ્ય દિવ્યં ચક્ષુઃ । ભગવાનાહ - તત્કિં મન્યસે સુભૂતે સંવિદ્યતે તથાગતસ્ય પ્રજ્ઞાચક્ષુઃ? સુભૂતિરાહ - એવમેતદ્ભગવન્, સંવિદ્યતે તથાગતસ્ય પ્રજ્ઞાચક્ષુઃ । ભગવાનાહ - તત્કિં મન્યસે સુભૂતે સંવિદ્યતે તથાગતસ્ય ધર્મચક્ષુઃ? સુભૂતિરાહ - એવમેતદ્ભગવન્, સંવિદ્યતે તથાગતસ્ય ધર્મચક્ષુઃ । ભગવાનાહ - તત્કિં મન્યસે સુભૂતે સંવિદ્યતે તથાગતસ્ય બુદ્ધચક્ષુઃ? સુભૂતિરાહ - એવમેતદ્ભગવન્, સંવિદ્યતે તથાગત બુદ્ધચક્ષુઃ ।
ભગવાનાહ - તત્કિં મન્યસે સુભૂતે યાવન્ત્યો ગઙ્ગાયાં મહાનદ્યાં વાલુકાઃ, અપિ નુ તા વાલુકાસ્તથાગતેન ભાષિતાઃ? સુભૂતિરાહ - એવમેતદ્ભગવન્, એવમેતત્ સુગત । ભાષિતાસ્તથાગતેન વાલુકાઃ । ભગવાનાહ - તત્કિં મન્યસે સુભૂતે યાવત્યો ગઙ્ગાયાં મહાનદ્યાં વાલુકાઃ, તાવત્ય એવ ગઙ્ગાનદ્યો ભવેયુઃ, તાસુ વા વાલુકાઃ, તાવન્તશ્ચ લોકધાતવો ભવેયુઃ, કચ્ચિદ્બહવસ્તે લોકધાતવો ભવેયુઃ? સુભૂતિરાહ - એવમેતદ્ભગવન્, એવમેતત્ સુગત । બહવસ્તે લોકધાતવો ભવેયુઃ । ભગવાનાહ - યાવન્તઃ સુભૂતે તેષુ લોકધાતુષુ સત્ત્વાઃ, તેષામહં નાનાભાવાં ચિત્તધારાં પ્રજાનામિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? ચિત્તધારા ચિત્તધારેતિ સુભૂતે અધારૈષા તથાગતેન ભાષિતા, તેનોચ્યતે ચિત્તધારેતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ? અતીતં સુભૂતે ચિત્તં નોપલભ્યતે । અનાગતં ચિત્તં નોપલભ્યતે । પ્રત્યુત્પન્નં ચિત્તં નોપલભ્યતે

તત્કિં મન્યસે સુભૂતે યઃ કશ્ચિત્કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમં ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રં લોકધાતું સપ્તરત્નપરિપૂર્ણં કૃત્વા તથાગતેભ્યો ઽર્હદ્ભયઃ સમ્યક્સંબુદ્ધેભ્યો દાનં દદ્યાત્, અપિ નુ ( વજ્ર્, વૈદ્ય 86 ) સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તતોનિદાનં બહુ પુણ્યસ્કન્ધં પ્રસુનુયાત્? સુભૂતિરાહ - બહુ ભગવન્, બહુ સુગત । ભગવાનાહ - એવમેતત્સુભૂતે, એવમેતત્ । બહુ સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તતોનિદાનં પુણ્યસ્કન્ધં પ્રસુનુયાદપ્રમેયમસઃખ્યેયમ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? પુણ્યસ્કન્ધઃ પુણ્યસ્કન્ધ ઇતિ સુભૂતે અસ્કન્ધઃ સ તથાગતેન ભાષિતઃ । તેનોચ્યતે પુણ્યસ્કન્ધ ઇતિ । સચેત્ પુનઃ સુભૂતે પુણ્યસ્કન્ધો ઽભવિષ્યત્, ન તથાગતો ઽભાષિષ્યત્ પુણ્યસ્કન્ધઃ પુણ્યસ્કન્ધ ઇતિ

તત્કિં મન્યસે સુભૂતે રૂપકાયપરિનિષ્પત્ત્યા તથાગતો દ્રષ્ટવ્યઃ? સુભૂતિરાહ - નો હીદં ભગવન્ । ન રૂપકાયપરિનિષ્પત્ત્યા તથાગતો દ્રષ્ટવ્યઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? રૂપકાયપરિનિષ્પત્તી રૂપકાયપરિનિષ્પત્તિરિતિ ભગવન્ અપરિનિષ્પત્તિરેષા તથાગતેન ભાષિતા । તેનોચ્યતે રૂપકાયપરિનિષ્પત્તિરિતિ ॥
ભગવાનાહ - તત્કિં મન્યસે સુભૂતે લક્ષણસંપદા તથાગતો દ્રષ્ટવ્યઃ? સુભૂતિરાહ - નો હીદં ભગવાન્ । ન લક્ષણસંપદા તથાગતો દ્રષ્ટવ્યઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? યૈષા ભગવન્ લક્ષણસંપત્તથાગતેન ભાષિતા, અલક્ષણસંપદેષા તથાગતેન ભાષિતા । તેનોચ્યતે લક્ષણસંપદિતિ

ભગવાનાહ - તત્કિં મન્યસે સુભૂતે અપિ નુ તથાગતસ્યૈવં ભવતિ - મયા ધર્મો દેશિત ઇતિ? સુભૂતિરાહ - નો હીદં ભગવન્ તથાગતસ્યૈવં ભવતિ - મયા ધર્મો દેશિત ઇતિ । ભગવાનાહ - યઃ સુભૂતે એવં વદેત્ - તથાગતેન ધર્મો દેશિત ઇતિ, સ વિતથં વદેત્ । અભ્યાચક્ષીત માં સ સુભૂતે અસતોદ્ગૃહીતેન । તત્કસ્ય હેતોઃ? ધર્મદેશના ધર્મદેશનેતિ સુભૂતે નાસ્તિ સ કશ્ચિદ્ધર્મો યો ધર્મદેશના નામોપલભ્યતે ॥
એવમુક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ભગવન્તમેતદવોચત્ - અસ્તિ ભગવન્ કેચિત્સત્ત્વા ભવિષ્યન્ત્યનાગતે ઽધ્વનિ પશ્ચિમે કાલે પશ્ચિમે સમયે પશ્ચિમાયાં પઞ્ચશત્યાં સદ્ધર્મવિપ્રલોપે વર્તમાને, ય ઇમાનેવંરૂપાન્ ધર્માન્ શ્રુત્વા અભિશ્રદ્ધાસ્યન્તિ । ભગવાનાહ - ન તે સુભૂતે સત્ત્વા નાસત્ત્વાઃ । તત્કસ્ય હેતોઃ? સત્ત્વાઃ સત્ત્વા ઇતિ સુભૂતે સર્વે તે સુભૂતે અસત્ત્વાસ્તથાગતેન ભાષિતાઃ । તેનોચ્યન્તે સત્ત્વા ઇતિ

તત્કિં મન્યસે સુભૂતે - અપિ નુ અસ્તિ સ કશ્ચિદ્ધર્મઃ, યસ્તથાગતેનાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધઃ?@ આયુષ્માન્ સુભૂતિરાહ - નો હીદં ભગવન્ । નાસ્તિ સ ભગવન્ કશ્ચિદ્ધર્મો યસ્તથાગતેનાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધઃ । ભગવાનાહ - એવમેતત્સુભૂતે, એવમેતત્ । અણુરપિ તત્ર ધર્મો ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે । તેનોચ્યતે અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિરિતિ

( વજ્ર્, વૈદ્ય 87 ) અપિ તુ ખલુ પુનઃ સુભૂતે સમઃ સ ધર્મો ન તત્ર કશ્ચિદ્વિષમઃ । તેનોચ્યતે અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિરિતિ । નિરાત્મત્વેન નિઃસત્ત્વત્વેન નિર્જીવત્વેન નિષ્પુદ્ગલત્વેન સમા સા અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ સર્વૈઃ કુશલૈર્ધર્મૈરભિસંબુધ્યતે । તત્કસ્ય હેતોઃ? કુશલા ધર્માઃ કુશલા ધર્મા ઇતિ સુભૂતે અધર્માશ્ચૈવ તે તથાગતેન ભાષિતાઃ । તેનોચ્યન્તે કુશલા ધર્મા ઇતિ

યશ્ચ ખલુ પુનઃ સુભુતે સ્ત્રી વા પુરુષો વા યાવન્તસ્ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ સુમેરવઃ પર્વતરાજાનઃ, તાવતો રાશીન્ સપ્તાનાં રત્નાનામભિસંહૃત્ય તથાગતેભ્યો ઽર્હદ્ભયઃ સમ્યક્સંબુદ્ધેભ્યો દાનં દદ્યાત્, યશ્ચ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા ધર્મપર્યાયાદન્તશશ્ચતુષ્પાદિકામપિ ગાથામુદ્ગૃહ્ય પરેભ્યો દેશયેત્, અસ્ય સુભૂતે પુણ્યસ્કન્ધસ્ય અસૌ પૌર્વકઃ પુણ્યસ્કન્ધઃ શતતમીમપિ કલાં નોપૈતિ, યાવદુપનિષદમપિ ન ક્ષમતે

તત્કિં મન્યસે સુભૂતે - અપિ નુ તથાગતસ્યૈવં ભવતિ - મયા સત્ત્વાઃ પરિમોચિતા ઇતિ? ન ખલુ પુનઃ સુભૂતે એવં દ્રષ્ટવ્યમ્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? નાસ્તિ સુભૂતે કશ્ચિત્સત્ત્વો યસ્તથાગતેન પરિમોચિતઃ । યદિ પુનઃ સુભૂતે કશ્ચિત્સત્ત્વો ઽભવિષ્યદ્યસ્તથાગતેન પરિમોચિતઃ સ્યાત્, સ એવ તથાગતસ્યાત્મગ્રાહો ઽભવિષ્યત્, સત્ત્વગ્રાહો જીવગ્રાહઃ પુદ્ગલગ્રાહો ઽભવિષ્યત્ । આત્મગ્રાહ ઇતિ સુભૂતે અગ્રાહ એષ તથાગતેન ભાષિતઃ । સ ચ બાલપૃથગ્જનૈરુદ્ગૃહીતઃ । બાલપૃથગ્જના ઇતિ સુભૂતે અજના એવ તે તથાગતેન ભાષિતાઃ । તેનોચ્યન્તે બાલપૃથગ્જના ઇતિ