ત્રિંશિકાવિજ્ઞપ્તિકારિકા (ટીકા સહિત) · ભાગ 110

વસુબન્ધુ: ત્રિંશિકાવિજ્ઞપ્તિકારિકા
નમો બુદ્ધાય ॥
પુદ્ગલધર્મનૈરાત્મ્યયોર્ અપ્રતિપન્નવિપ્રતિપન્નાનામ્ અવિપરીતપુદ્ગલધર્મનૈરાત્મ્યપ્રતિપાદનાર્થં ત્રિંશિકાવિજ્ઞપ્તિપ્રકરણારમ્ભઃ ।
પુદ્ગલધર્મનૈરાત્મ્યપ્રતિપાદનં પુનઃ ક્લેશજ્ઞેયાવરણપ્રહાણાર્થમ્ । તથા હ્ય્ આત્મદૃષ્ટિપ્રભવા રાગાદયઃ ક્લેશાઃ પુદ્ગલનૈરાત્મ્યાવબોધશ્ ચ સત્કાયદૃષ્ટેઃ પ્રતિપક્ષત્વાત્ તત્પ્રહાણાય પ્રવર્તમાનઃ સર્વક્લેશાન્ પ્રજહાતિ । ધર્મનૈરાત્મ્યજ્ઞાનાદ્ અપિ જ્ઞેયાવરણપ્રતિપક્ષત્વાત્ જ્ઞેયાવરણં પ્રહીયતે । ક્લેશજ્ઞેયાવરણપ્રહાણમ્ અપિ મોક્ષસર્વજ્ઞત્વાધિગમાર્થમ્ । ક્લેશા હિ મોક્ષપ્રાપ્તેર્ આવરણમ્ ઇતિ અતસ્ તેષુ પ્રહીણેષુ મોક્ષો ઽધિગમ્યતે । જ્ઞેયાવરણમ્ અપિ સર્વસ્મિન્ જ્ઞેયે જ્ઞાનપ્રવૃત્તિપ્રતિબન્ધભૂતમ્ અક્લિષ્ટમ્ અજ્ઞાનમ્ । તસ્મિન્ પ્રહીણે સર્વાકારે જ્ઞેયે ઽસક્તમ્ અપ્રતિહતઞ્ ચ જ્ઞાનં પ્રવર્તત ઇત્ય્ અતઃ સર્વજ્ઞત્વમ્ અધિગમ્યતે ।
અથ વા ધર્મપુદ્ગલાભિનિવિષ્ટાશ્ ચિત્તમાત્રં યથાભૂતં ન જાનન્તીત્ય્ અતો ધર્મપુદ્ગલનૈરાત્મ્યપ્રદર્શનેન સફલે વિજ્ઞપ્તિમાત્રે ઽનુપૂર્વેણ પ્રવેશાર્થં પ્રકરણારમ્ભઃ ।
અથ વા વિજ્ઞાનવદ્ વિજ્ઞેયમ્ અપિ દ્રવ્યત એવેતિ કેચિન્ મન્યન્તે । વિજ્ઞેયવદ્ વિજ્ઞાનમ્ અપિ સંવૃતિત એવ ન પરમાર્થત ઇત્ય્ અસ્ય દ્વિપ્રકારસ્યાપ્ય્ એકાન્તવાદસ્ય પ્રતિષેધાર્થઃ પ્રકરણારમ્ભઃ ॥
આત્મધર્મોપચારો હિ વિવિધો યઃ પ્રવર્તતે । 1અબ્
લોકશાસ્ત્રયોર્ ઇતિ વાક્યશેષઃ ।
વિજ્ઞાનપરિણામે ઽસૌ । 1ચ્
આત્મધર્મોપચાર ઇતિ સંબધ્યતે । આત્મા ધર્માશ્ ચોપચર્યન્ત ઇત્ય્ આત્મધર્મોપચારઃ । સ પુનર્ આત્મપ્રજ્ઞપ્તિર્ ધર્મપ્રજ્ઞપ્તિશ્ ચ । વિવિધ ઇત્ય્ અનેકપ્રકારઃ । આત્મા જીવો જન્તુર્ મનુજો માણવ ઇત્ય્ એવમાદિક આત્મોપચારઃ સ્કન્ધા ધાતવ આયતનાનિ રૂપં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ એવમાદિકો ધર્મોપચારઃ ।
અયં દ્વિપ્રકારો ઽપ્ય્ ઉપચારો વિજ્ઞાનપરિણામ એવ ન મુખ્યે આત્મનિ ધર્મેષુ ચેતિ । કુત એતત્ । ધર્માણામ્ આત્મનશ્ ચ વિજ્ઞાનપરિણામાદ્ બહિર્ અભાવાત્ । કો ઽયં પરિણામો નામ । અન્યથાત્વમ્ । કારણક્ષણનિરોધસમકાલઃ કારણક્ષણવિલક્ષણઃ કાર્યસ્યાત્મલાભઃ પરિણામઃ । તત્રાત્માદિવિકલ્પવાસનાપરિપોષાદ્ રૂપાદિવિકલ્પવાસનાપરિપોષાચ્ ચાલયવિજ્ઞાનાદ્ આત્માદિનિર્ભાસો વિકલ્પો રૂપાદિનિર્ભાસશ્ ચોત્પદ્યતે । [ ત્વ્ભ્_42 ] તમ્ આત્માદિનિર્ભાસં રૂપાદિનિર્ભાસઞ્ ચ તસ્માદ્ વિકલ્પાદ્ બહિર્ભૂતમ્ ઇવોપાદાયાત્માદ્યુપચારો રૂપાદિધર્મોપચારશ્ ચાનાદિકાલિકઃ પ્રવર્તતે વિનાપિ બાહ્યેનાત્મના ધર્મૈશ્ ચ । તદ્ યથા તૈમિરિકસ્ય કેશોણ્ડુકાદ્યુપચાર ઇતિ । યચ્ ચ યત્ર નાસ્તિ તત્ તત્રોપચર્યતે । તદ્ યથા બાહીકે ગૌઃ ।
એવં વિજ્ઞાનસ્વરૂપે બહિશ્ ચાત્મધર્માભાવાત્ પરિકલ્પિત એવાત્મા ધર્માશ્ ચ ન તુ પરમાર્થતઃ સન્તીતિ વિજ્ઞાનવદ્ વિજ્ઞેયમ્ અપિ દ્રવ્યત એવેત્ય્ અયમ્ એકાન્તવાદો નાભ્યુપેયઃ ।
ઉપચારસ્ય ચ નિરાધારસ્યાસંભવાદ્ અવશ્યં વિજ્ઞાનપરિણામો વસ્તુતો ઽસ્તીત્ય્ ઉપગન્તવ્યો યત્રાત્મધર્મોપચારઃ પ્રવર્તતે । અતશ્ ચાયમ્ અભ્યુપગમો ન યુક્તિક્ષમો વિજ્ઞાનમ્ અપિ વિજ્ઞેયવત્ સંવૃતિત એવ ન પરમાર્થત ઇતિ । સંવૃતિતો ઽપ્ય્ અભાવપ્રસઙ્ગાન્ ન હિ સંવૃતિર્ નિરુપાદાના યુજ્યતે ।
તસ્માદ્ અયમ્ એકાન્તવાદો દ્વિપ્રકારો ઽપિ નિર્યુક્તિકત્વાત્ ત્યાજ્ય ઇત્ય્ આચાર્યવચનમ્ । એવઞ્ ચ સર્વં વિજ્ઞેયં પરિકલ્પિતસ્વભાવત્વાદ્ વસ્તુતો ન વિદ્યતે વિજ્ઞાનં પુનઃ પ્રતીત્યસમુત્પન્નત્વાદ્ દ્રવ્યતો ઽસ્તીત્ય્ અભ્યુપેયમ્ । પ્રતીત્યસમુત્પન્નત્વં પુનર્ વિજ્ઞાનસ્ય પરિણામશબ્દેન જ્ઞાપિતમ્ ।
કથમ્ એતદ્ ગમ્યતે વિના બાહ્યેનાર્થેન વિજ્ઞાનમ્ એવાર્થાકારમ્ ઉત્પદ્યત ઇતિ । બાહ્યો હ્ય્ અર્થઃ સ્વાભાસવિજ્ઞાનજનકત્વેન વિજ્ઞાનસ્યાલમ્બનપ્રત્યય ઇષ્યતે ન કારણત્વમાત્રેણ સમનન્તરાદિપ્રત્યયાદ્ વિશેષાપ્રસઙ્ગાત્ ।
સઞ્ચિતાલમ્બનાશ્ ચ પઞ્ચવિજ્ઞાનકાયાસ્ તદાકારત્વાત્ । ન ચ સઞ્ચિતમ્ અવયવસંહતિમાત્રાદ્ અન્યદ્ વિદ્યતે । તદવયવાન્ અપોહ્ય સઞ્ચિતાકારવિજ્ઞાનાભાવાત્ । તસ્માદ્ વિનૈવ બાહ્યેનાર્થેન વિજ્ઞાનં સઞ્ચિતાકારમ્ ઉત્પદ્યતે ।
ન ચ પરમાણવ એવ સંચિતાસ્ તસ્યાલમ્બનં પરમાણૂનામ્ અતદાકારત્વાત્ । ન હ્ય્ અસઞ્ચિતાવસ્થાતઃ સઞ્ચિતાવસ્થાયાં પરમાણૂનાં કશ્ચિદ્ આત્માતિશયઃ । તસ્માદ્ અસઞ્ચિતવત્ સઞ્ચિતા અપિ પરમાણવો નૈવાલમ્બનમ્ ।
અન્યસ્ તુ મન્યતે । એકૈક પરમાણુર્ અન્યનિરપેક્ષ્યો ઽતીન્દ્રિયો બહવસ્ તુ પરસ્પરાપેક્ષા ઇન્દ્રિયગ્રાહ્યાઃ । તેષામ્ અપિ સાપેક્ષનિરપેક્ષાવસ્થયોર્ આત્માતિશયાભાવાદ્ એકાન્તેનેન્દ્રિયગ્રાહ્યત્વમ્ અતીન્દ્રિયત્વં વા ।
યદિ ચ પરમાણવ એવ પરસ્પરાપેક્ષા વિજ્ઞાનસ્ય વિષયીભવન્તિ । એવં સતિ યો ઽયં ઘટકુડ્યાદ્યાકારભેદો વિજ્ઞાને સ ન સ્યાત્ પ્રરમાણૂનામ્ અતદાકારત્વાત્ । ન ચાન્યનિર્ભાસસ્ય વિજ્ઞાનસ્યાન્યાકારો વિષયો યુજ્યતે ઽતિપ્રસઙ્ગાત્ । ન ચ પરમાણવઃ સ્તમ્ભાદિવત્ પરમાર્થતઃ સન્ત્ય્। અર્વાઙ્મધ્યપરભાગસદ્ભાવાત્ ।
તદનભ્યુપગમે વા પૂર્વદક્ષિણાપરોત્તરાદિદિગ્ભેદો યઃ સ પરમાણોર્ ન સ્યાત્ । તતશ્ ચ વિજ્ઞાનવત્ પરમાણોર્ અપ્ય્ અમૂર્તત્વમ્ અદેશસ્થત્વઞ્ ચ પ્રસજ્યતે । એવં બાહ્યાર્થાભાવાદ્ વિજ્ઞાનમ્ એવાર્થાકારમ્ ઉત્પદ્યતે સ્વપ્નવિજ્ઞાનવદ્ ઇત્ય્ અભ્યુપેયમ્ । વેદનાદયો ઽપિ નાતીતાનાગતાસ્ તદાકારવિજ્ઞાનજનકા નિરુદ્ધાજાતત્વાત્ । ન ચ વર્તમાના વર્તમાનજનકા ઉત્પદ્યમાનાવસ્થાયામ્ અસત્ત્વાત્ । [ ત્વ્ભ્_46 ] ઉત્પન્નાવસ્થાયાં વિજ્ઞાનસ્યાપિ તદાકારેણોત્પન્નત્વાન્ ન કિઞ્ચિત્ કર્તવ્યમ્ અસ્તીતિ મનોવિજ્ઞાનમ્ અપ્ય્ અનાલમ્બનમ્ એવોત્પદ્યતે ।
અન્યસ્ ત્વ્ આહ । અસત્ય્ આત્મનિ મુખ્યે ધર્મેષુ ચોપચારો ન યુજ્યતે । ઉપચારો હિ ત્રિષુ સત્સુ ભવતિ નાન્યતમાભાવે મુખ્યપદાર્થે તત્સદૃશે ઽન્યસ્મિન્ વિષયે તયોશ્ ચ સાદૃશ્યે । તદ્ યથા મુખ્યે ઽગ્નૌ તત્સદૃશે ચ માણવકે તયોશ્ ચ સાધારણે ધર્મે કપિલત્વે તીક્ષ્ણત્વે વા સત્ય્ અગ્નિર્ માણવક ઇત્ય્ ઉપચારઃ ક્રિયતે । અત્ર હ્ય્ અગ્નિર્ માણવક ઇતિ જાતિર્ દ્રવ્યં વોપચર્યતે । ઉભયથાપ્ય્ ઉપચારાભાવઃ ।
તત્ર તાવન્ ન જાતેઃ સાધારણં કપિલત્વં તીક્ષ્ણત્વં વા । ન ચ સાધારણધર્માભાવે માણવકે જાતેર્ ઉપચારો યુજ્યતે ઽતિપ્રસઙ્ગાત્ । અતદ્ધર્મત્વે ઽપિ જાતેસ્ તીક્ષ્ણત્વકપિલત્વયોર્
જાત્યવિનાભાવિત્વાન્ માણવકે જાત્યુપચારો ભવિષ્યતિ । જાત્યભાવે ઽપિ તીક્ષ્ણત્વકપિલત્વયોર્ માણવકે દર્શનાદ્ અવિનાભાવિત્વમ્ અયુક્તમ્ । અવિનાભાવિત્વે ચોપચારાભાવો ઽગ્નાવ્ ઇવ માણવકે ઽપિ જાતિસદ્ભાવાત્ । તસ્માન્ ન માણવકે જાત્યુપચારઃ સંભવતિ ।
નાપિ દ્રવ્યોપચારઃ સામાન્યધર્માભાવાત્ । ન હિ યો ઽગ્નેસ્ તીક્ષ્ણો ગુણઃ કપિલો વા સ એવ માણવકે । કિં તર્હિ તતો ઽન્યઃ । વિશેષસ્ય સ્વાશ્રયપ્રતિબદ્ધત્વાન્ ન વિનાગ્નિગુણેનાગ્નેર્ માણવકે ઉપચારો યુક્તઃ । અગ્નિગુણસાદૃશ્યાદ્ યુક્ત ઇતિ ચેત્ । એવમ્ અપ્ય્ અગ્નિગુણસ્યૈવ તીક્ષ્ણસ્ય કપિલસ્ય વા માણવકગુણે તીક્ષ્ણે કપિલે વા સાદૃશ્યાદ્ ઉપચારો યુક્તો ન તુ માણવકે ઽગ્નેર્ ગુણસાદૃશ્યેનાસંબન્ધાત્ । તસ્માદ્ દ્રવ્યોપચારો ઽપિ નૈવ યુજ્યતે ।

મુખ્યો ઽપિ પદાર્થો નૈવાસ્તિ તત્સ્વરૂપસ્ય સર્વજ્ઞાનાભિધાનવિષયાતિક્રાન્તત્વાત્ । પ્રધાને હિ ગુણરૂપેણૈવ જ્ઞાનાભિધાને પ્રવર્તેતે તત્સ્વરૂપાસંસ્પર્શાત્ । અન્યથા ચ ગુણવૈયર્થ્યપ્રસઙ્ગઃ । ન હિ જ્ઞાનાભિધાનવ્યતિરિક્તો ઽન્યઃ પદાર્થસ્વરૂપપરિચ્છિત્ત્યુપાયો ઽસ્તીત્ય્ અતઃ પ્રધાનસ્વરૂપવિષયજ્ઞાનાભિધાનાભાવાન્ નૈવ મુખ્યઃ પદાર્થો ઽસ્તીત્ય્ અવગન્તવ્યમ્ । એવં યાવચ્ છબ્દે સંબન્ધાભાવાજ્ જ્ઞાનાભિધાનાભાવ એવઞ્ ચાભિધાનાભિધેયાભાવાન્ નૈવ મુખ્યઃ પદાર્થો ઽસ્તિ । અપિ ચ સર્વ એવાયં ગૌણ એવ ન મુખ્યો ઽસ્તિ । ગૌણો હિ નામ યો યત્રાવિદ્યમાનેન રૂપેણ પ્રવર્તતે । સર્વશ્ ચ શબ્દઃ પ્રધાને ઽવિદ્યમાનેનૈવ ગુણરૂપેણ પ્રવર્તતે અતો મુખ્યો નાસ્ત્ય્ એવ । તત્ર યદ્ ઉક્તં અસત્ય્ આત્મનિ મુખ્યે ધર્મેષુ ચોપચારો ન યુક્ત ઇતિ તદ્ અયુક્તમ્ ।
વિજ્ઞાનપરિણામઃ કતિ પ્રભેદ ઇતિ ન જ્ઞાયતે । અતસ્ તત્પ્રભેદોપદર્શનાર્થમ્ આહ ।
પરિણામઃ સ ચ ત્રિધા ॥ 1દ્
યત્રાત્માદ્યુપચારો ધર્મોપચારશ્ ચ સ પુનર્ હેતુભાવેન ફલભાવેન ચ ભિદ્યતે । તત્ર હેતુપરિણામો યાલયવિજ્ઞાને વિપાકનિષ્યન્દવાસનાપરિપુષ્ટિઃ । ફલપરિણામઃ પુનર્ વિપાકવાસનાવૃત્તિલાભાદ્ આલયવિજ્ઞાનસ્ય પૂર્વકર્માક્ષેપપરિસમાપ્તૌ યા નિકાયસભાગાન્તરેષ્વ્ અભિનિર્વૃત્તિઃ । નિષ્યન્દવાસનાવૃત્તિલાભાચ્ ચ યા પ્રવૃત્તિવિજ્ઞાનાનાં ક્લિષ્ટસ્ય ચ મનસ આલયવિજ્ઞાનાદ્ અભિનિર્વૃત્તિઃ । તત્ર પ્રવૃત્તિવિજ્ઞાનં કુશલાકુશલમ્ આલયવિજ્ઞાને વિપાકવાસનાં નિષ્યન્દવાસનાઞ્ ચાધત્તે । અવ્યાકૃતં ક્લિષ્ટઞ્ ચ મનો નિષ્યન્દવાસનામ્ એવ ।
યો ઽસૌ ત્રિવિધઃ પરિણામ ઉક્તો ઽસાવ્ અપિ ન જ્ઞાયતે । અતસ્ તદ્ભેદપ્રદર્શનાર્થમ્ આહ ।
વિપાકો મનનાખ્યશ્ ચ વિજ્ઞપ્તિર્ વિષયસ્ય ચ । 2અબ્
ઇતિ । સ એષ ત્રિવિધઃ પરિણામો વિપાકાખ્યો મનનાખ્યો વિષયવિજ્ઞપ્ત્યાખ્યશ્ ચ । તત્ર કુશલાકુશલકર્મવાસનાપરિપાકવશાદ્ યથાક્ષેપં ફલાભિનિર્વૃત્તિર્ વિપાકઃ । ક્લિષ્ટં મનો નિત્યં મનનાત્મકત્વાન્ મનનાખ્યમ્ । રૂપાદિવિષયપ્રત્યવભાસત્વાચ્ ચક્ષુરાદિવિજ્ઞાનં ષટ્પ્રકારમ્ અપિ વિષયવિજ્ઞપ્તિઃ ।
તત્સ્વરૂપનિર્દેશમ્ અન્તરેણ ન તત્ પ્રતીયતે ઇત્ય્ અતો યસ્ય યત્ સ્વરૂપં તદ્ યથાક્રમં પ્રદર્શયન્ન્ આહ ।
તત્રાલયાખ્યં વિજ્ઞાનં વિપાકઃ સર્વબીજકમ્ 2ચ્દ્
ઇતિ । તત્રેતિ યો ઽયમ્ અનન્તરોક્તસ્ ત્રિવિધઃ પરિણામઃ । આલયાખ્યમ્ ઇત્ય્ આલયવિજ્ઞાનસંજ્ઞકં યદ્ વિજ્ઞાનં સ વિપાકપરિણામઃ । તચ્ ચ સર્વસાંક્લેશિકધર્મબીજસ્થાનત્વાદ્ આલયઃ । આલયઃ સ્થાનમ્ ઇતિ પર્યાયૌ । અથ વાલીયન્તે ઉપનિબધ્યન્તે ઽસ્મિન્ સર્વધર્માઃ કાર્યભાવેન તદ્ વાલીયતે ઉપનિબધ્યતે કારણભાવેન સર્વધર્મેષ્વ્ ઇત્ય્ આલયઃ । વિજાનાતીતિ વિજ્ઞાનમ્ । સર્વધાતુગતિયોનિજાતિષુ કુશલાકુશલકર્મવિપાકત્વાદ્ વિપાકઃ । સર્વધર્મબીજાશ્રયત્વાત્ સર્વબીજકમ્ । યદિ પ્રવૃત્તિવિજ્ઞાનવ્યતિરિક્તમ્ આલયવિજ્ઞાનમ્ અસ્તિ તતો ઽસ્યાલમ્બનમ્ આકારો વા વક્તવ્યઃ । ન હિ નિરાલમ્બનં નિરાકારં વા વિજ્ઞાનં યુજ્યતે । નૈવ તન્ નિરાલમ્બનં નિરાકારં વેષ્યતે । કિં તર્હ્ય્ [ ત્વ્ભ્_52 ] અપરિચ્છિન્નાલમ્બનાકારમ્ । કિં કારણમ્ । યસ્માદ્ આલયવિજ્ઞાનં દ્વિધા પ્રવર્તતે । અધ્યાત્મમ્ ઉપાદાનવિજ્ઞપ્તિતો બહિર્ધાપરિચ્છિન્નાકારભાજનવિજ્ઞપ્તિતશ્ ચ ।
તત્રાધ્યાત્મમ્ ઉપાદાનં પરિકલ્પિતસ્વભાવાભિનિવેશવાસના સાધિષ્ઠાનમ્ ઇન્દ્રિયરૂપં નામ ચ । અસ્યાલમ્બનસ્યાતિસૂક્ષ્મત્વાદ્
અસંવિદિતકોપાદિસ્થાનવિજ્ઞપ્તિકઞ્ ચ તત્ । 3અબ્
અસંવિદિતક ઉપાદિર્ યસ્મિન્ અસંવિદિતકા ચ સ્થાનવિજ્ઞપ્તિર્ યસ્મિન્ તદ્ આલયવિજ્ઞાનમ્ અસંવિદિતકોપાદિસ્થાનવિજ્ઞપ્તિકમ્ ।
ઉપાદાનમ્ ઉપાદિઃ । સ પુનર્ આત્માદિવિકલ્પવાસના રૂપાદિધર્મવિકલ્પવાસના ચ । તત્સદ્ભાવાદ્ આલયવિજ્ઞાનેનાત્માદિવિકલ્પો રૂપાદિવિકલ્પશ્ ચ કાર્યત્વેનોપાત્ત ઇતિ તદ્ વાસનાત્માદિવિકલ્પાનાં રૂપાદિવિકલ્પાનાઞ્ ચોપાદિર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । સો ઽસ્મિન્ન્ ઇદં તદ્ ઇતિ પ્રતિસંવેદનાકારેણાસંવિદિત ઇત્ય્ અતસ્ તદ્ અસંવિદિતકોપાદિર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે ।
આશ્રયોપાદાનઞ્ ચોપાદિઃ । આશ્રય આત્મભાવઃ સાધિષ્ઠાનમ્ ઇન્દ્રિયરૂપં નામ ચ । તસ્ય પુનર્ યદ્ ઉપાદાનમ્ ઉપગમનમ્ એકયોગક્ષેમત્વેન તદ્ ઉપાદિઃ ।
તત્ર કામરૂપધાત્વોર્ દ્વયોર્ નામરૂપયોર્ ઉપાદાનમ્ । આરૂપ્યધાતૌ તુ રૂપવીતરાગત્વાદ્ રૂપવિપાકાનભિનિર્વૃત્તેર્ નામોપાદાનમ્ એવ । કિન્ તુ વાસનાવસ્થમ્ એવ તત્ર રૂપં ન વિપાકાવસ્થમ્ । તત્ પુનર્ ઉપાદાનમ્ ઇદન્તયા પ્રતિસંવેદયિતુમ્ અશક્યમ્ ઇત્ય્ અતો ઽસંવિદિત ઇત્ય્ ઉચ્યતે ।

સ્થાનવિજ્ઞપ્તિર્ ભાજનલોકસંનિવેશવિજ્ઞપ્તિઃ । સાપ્ય્ અપરિચ્છિન્નાલમ્બનાકારપ્રવૃત્તત્વાદ્ અસંવિદિતેત્ય્ ઉચ્યતે ।
કથં વિજ્ઞાનમ્ અપરિચ્છિન્નાલમ્બનાકારં ભવિષ્યતીતિ । અન્યવિજ્ઞાનવાદિનામ્ અપિ નિરોધસમાપત્ત્યાદ્યવસ્થાસુ તુલ્યમ્ એતત્ । ન ચ નિરોધસમાપત્ત્યાદ્યવસ્થાસુ વિજ્ઞાનં નૈવાસ્તીતિ શક્યતે પ્રતિપત્તુમ્ । યુક્તિવિરોધાત્ સૂત્રવિરોધાચ્ ચેતિ ।
તત્રાલયાખ્યં વિજ્ઞાનમ્ (2ચ્)
ઇત્ય્ ઉક્તં વિજ્ઞાનઞ્ ચાવશ્યં ચૈત્તૈઃ સંપ્રયુક્તમ્ ઇત્ય્ અતો વક્તવ્યં કતમૈઃ કતિભિશ્ ચ તેભ્યઃ સંપ્રયુજ્યતે । તથા કિં તૈઃ સર્વદા સંપ્રયુજ્યતે । ઉત નેત્ય્ અત આહ ।
સદા સ્પર્શમનસ્કારવિત્સંજ્ઞાચેતનાન્વિતમ્ 3ચ્દ્
ઇતિ । સદેતિ યાવદ્ આલયવિજ્ઞાનં તાવદ્ એભિઃ સ્પર્શમનસ્કારવેદનાસંજ્ઞાચેતનાખ્યૈઃ પઞ્ચભિઃ સર્વત્રગૈર્ ધર્મૈર્ અન્વિતમ્ । વેદના વિત્ ।
તત્ર સ્પર્શસ્ ત્રિકસંનિપાતે ઇન્દ્રિયવિકારપરિચ્છેદઃ । વેદનાસંનિશ્રયદાનકર્મકઃ । ઇન્દ્રિયવિષયવિજ્ઞાનાનિ ત્રીણ્ય્ એવ ત્રિકમ્ । તસ્ય કાર્યકારણભાવેન સમવસ્થાનં ત્રિકસંનિપાતઃ । તસ્મિન્ સતિ તત્સમકાલમ્ એવેન્દ્રિયસ્ય સુખાદિવેદનાનુકૂલો યો વિકારસ્ તેન [ ત્વ્ભ્_56 ] સદૃશો વિષયસ્ય સુખાદિવેદનીયાકારપરિચ્છેદો યઃ સ સ્પર્શઃ । ઇન્દ્રિયં પુનર્ યેન વિશેષેણ સુખદુઃખાદિહેતુત્વં પ્રતિપદ્યતે સ તસ્ય વિકારઃ । સ્પર્શઃ પુનર્ ઇન્દ્રિયવિકારસાદૃશ્યેનેન્દ્રિયં સ્પૃશતીન્દ્રિયેણ વા સ્પૃશ્યત ઇતિ સ્પર્શ ઉચ્યતે । અત એવ વિષયવિકારપરિચ્છેદાત્મકો ઽપીન્દ્રિયવિકારપરિચ્છેદ ઉક્તઃ । વેદનાસંનિશ્રયત્વમ્ અસ્ય કર્મ । એવં હ્ય્ ઉક્તં સૂત્રે સુખવેદનીયં સ્પર્શં પ્રતીત્યોત્પદ્યતે સુખં વેદિતમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ ।
મનસ્કારશ્ ચેતસ આભોગઃ । આભુજનમ્ આભોગઃ । આલમ્બને યેન ચિત્તમ્ અભિમુખીક્રિયતે । સ પુનર્ આલમ્બને ચિત્તધારણકર્મકઃ । ચિત્તધારણં પુનસ્ તત્રૈવાલમ્બને પુનઃ પુનશ્ ચિત્તસ્યાવર્જનમ્ । એતચ્ ચ કર્મ ચિત્તસન્તતેર્ આલમ્બનનિયમેન વિશિષ્ટં મનસ્કારમ્ અધિકૃત્યોક્તં ન તુ યઃ પ્રતિચિત્તક્ષણં તસ્ય હિ પ્રતિક્ષણમ્ એવ વ્યાપારો ન ક્ષણાન્તરે ।
વેદના અનુભવસ્વભાવા । સા પુનર્ વિષયસ્યાહ્લાદકપરિતાપકતદુભયાકારવિવિક્તસ્વરૂપસાક્ષાત્કરણભેદાત્ ત્રિધા ભવતિ । સુખા । દુઃખા । અદુઃખાસુખા ચ ।
એવં ત્વ્ અન્યે મન્યન્તે । શુભાશુભાનાં કર્મણાં ફલવિપાકં પ્રત્યનુભવન્ત્ય્ અનેનેત્ય્ અનુભવઃ । તત્ર શુભાનાં કર્મણાં સુખો ઽનુભવઃ ફલવિપાકઃ । અશુભાનાં દુઃખઃ । ઉભયેષામ્ અદુઃખાસુખઃ ।
અત્ર ચાલયવિજ્ઞાનમ્ એવ શુભાશુભકર્મવિપાકઃ । તત્સંપ્રયુક્તૈવોપેક્ષા પરમાર્થતઃ શુભાશુભાનાં કર્મણાં ફલવિપાકઃ । સુખદુઃખયોસ્ તુ કુશલાકુશલકર્મવિપાકજત્વાદ્ વિપાકોપચારઃ ।
તત્ર સુખો ઽનુભવો યસ્મિન્ન્ ઉત્પન્ને વિયોગેચ્છા નિરુદ્ધે ચ પુનઃ સંયોગેચ્છા જાયતે । દુઃખો ઽનુભવો યસ્મિન્ન્ ઉત્પન્ને વિયોગેચ્છા નિરુદ્ધે ચ પુનર્ અસંયોગેચ્છા । અદુઃખાસુખો યસ્મિન્ન્ ઉત્પન્ને નિરુદ્ધે ચોભ્યં ન જાયતે ।
સંજ્ઞા વિષયનિમિત્તોદ્ગ્રહણમ્ । વિષય આલમ્બનમ્ । નિમિત્તં તદ્વિશેષો નીલપીતાદ્યાલમ્બનવ્યવસ્થાકારણમ્ । તસ્યોદ્ગ્રહણં નિરૂપણં નીલમ્ એતન્ ન પીતમ્ ઇતિ ।
ચેતના ચિત્તાભિસંસ્કારો મનસશ્ ચેષ્ટા યસ્યાં સત્યામ્ આલમ્બનં પ્રતિ ચેતસઃ પ્રસ્પન્દ ઇવ ભવત્ય્ અયસ્કાન્તવશાદ્ અયઃપ્રસ્પન્દવત્ ।
વેદના ત્રિવિધા સુખા દુઃખા અદુઃખાસુખા ચ । ધર્માશ્ ચતુઃ પ્રકારાઃ કુશલા અકુશલા અનિવૃતાવ્યાકૃતા નિવૃતાવ્યાકૃતાશ્ ચ । તત્રાલયવિજ્ઞાને વિદ્ ઇતિ સામાન્યોપદેશેન ન વિજ્ઞાયતે તિસૄણાં વેદનાનાં કતમા વેદના । તથા તદ્ અપિ કિં કુશલમ્ અકુશલમ્ અનિવૃતાવ્યાકૃતં નિવૃતાવ્યાકૃતમ્ ઇતિ ન વિજ્ઞાયત ઇત્ય્ અત આહ ।
ઉપેક્ષા વેદના તત્રાનિવૃતાવ્યાકૃતઞ્ ચ તત્ । 4અબ્
તત્રેત્ય્ આલયવિજ્ઞાનમ્ એવ પ્રકૃતત્વાત્ સંબધ્યતે । ઉપેક્ષૈવાલયવિજ્ઞાને વેદના ન સુખા ન દુઃખા તયોઃ પરિચ્છિન્નાલમ્બનાકારત્વાદ્ રાગદ્વેષાનુશયિતત્વાચ્ ચ ।
અનિવૃતાવ્યાકૃતઞ્ ચ તત્ । (4બ્)
આલયવિજ્ઞાનમ્ ઇતિ પ્રકૃતમ્ । તત્રાનિવૃતગ્રહણં નિવૃતવ્યવચ્છેદાર્થમ્ । અવ્યાકૃતગ્રહણં કુશલાકુશલવ્યવચ્છેદાર્થમ્ ।
મનોભૂમિકૈર્ આગન્તુકૈર્ ઉપક્લેશૈર્ અનાવૃતત્વાદ્ અનિવૃતમ્ । વિપાકત્વાદ્ વિપાકં પ્રતિ કુશલાકુશલત્વેનાવ્યાકરણાદ્ અવ્યાકૃતમ્ ।
તથા સ્પર્શાદયઃ । 4ચ્
યથાલયવિજ્ઞાનમ્ એકાન્તેન વિપાકો ઽપરિચ્છિન્નાલમ્બનાકારં સદા સ્પર્શાદિભિર્ અન્વિતં તત્ર ચોપેક્ષૈવ વેદનાનિવૃતાવ્યાકૃતઞ્ ચ તથા સ્પર્શાદયો ઽપ્ય્ એકાન્તેન વિપાકા એવાપરિચ્છિન્નાલમ્બનાકારાશ્ ચ । આત્માનં હિત્વેતરૈશ્ ચતુર્ભિર્ આલયવિજ્ઞાનેન ચ નિત્યમ્ અનુગતાસ્ તેષુ ચોપેક્ષૈવ વેદનાનિવૃતાવ્યાકૃતાશ્ ચાલયવિજ્ઞાનવત્ । ન હિ વિપાકેન સંપ્રયુક્તાનામ્ અવિપાકત્વમ્ અપરિચ્છિન્નાલમ્બનાકારેણ ચ પરિચ્છિન્નાલમ્બનાકારત્વં સંભવતિ । એવમ્ અન્યત્રાપિ વાચ્યમ્ ॥
કિં પુનસ્ તદ્ આલયવિજ્ઞાનમ્ એકમ્ અભિન્નમ્ આસંસારમ્ અનુવર્તતે । ઉત સંતાનેન । ન હિ તદ્ એકમ્ અભિન્નમ્ અનુવર્તતે ક્ષણિકત્વાત્ ।
કિં તર્હિ ।
તચ્ ચ વર્તતે સ્રોતસૌઘવત્ ॥ 4દ્
તચ્ ચેત્ય્ આલયવિજ્ઞાનમ્ એવ સંબધ્યતે । તત્ર સ્રોતો હેતુફલયોર્ નૈરન્તર્યપ્રબન્ધેન પ્રવૃત્તિઃ । ઉદકસમૂહસ્ય પૂર્વાપરભાગાવિચ્છેદેન પ્રવાહ ઓઘ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । યથા હ્ય્ ઓઘસ્ તૃણકાષ્ઠગોમયાદીન્ આકર્ષયઙ્ ગચ્છત્ય્ એવમ્ આલયવિજ્ઞાનમ્ અપિ પુણ્યાપુણ્યાનેઞ્જ્યકર્મવાસનાનુગતં સ્પર્શમનસ્કારાદીન્ આકર્ષન્ સ્રોતસાસંસારમ્ અવ્યુપરતં પ્રવર્તત ઇતિ ।
તસ્યૈવં શ્રોતસા પ્રવૃત્તસ્ય કસ્યામ્ અવસ્થાયાં વ્યાવૃત્તિર્ ઇત્ય્ આહ ।
તસ્ય વ્યાવૃત્તિર્ અર્હત્ત્વે । 5અ
કિં પુનર્ અર્હત્ત્વમ્ । યદ્યોગાદ્ અર્હન્ન્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । કસ્ય પુનર્ યોગાદ્ અર્હન્ન્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । ક્ષયજ્ઞાનાનુત્પાદજ્ઞાનલાભાત્ । તસ્યાં હ્ય્ અવસ્થાયામ્ આલયવિજ્ઞાનાશ્રિતદૌષ્ઠુલ્યનિરવશેષપ્રહાણાદ્ આલયવિજ્ઞાનં વ્યાવૃત્તં ભવતિ । સૈવ ચાર્હદવસ્થા । ઉક્તઃ સવિભઙ્ગો વિપાકપરિણામઃ ।
ઇદાનીં મનનાખ્યાં દ્વિતીયં પરિણામમ્ આહ । તદ્ આશ્રિત્ય પ્રવર્તત ઇતિ વિસ્તરઃ । તત્ર યથા ચક્ષુરાદિવિજ્ઞાનાનાં ચક્ષુરાદય આશ્રયત્વેન રૂપાદયશ્ ચાલમ્બનત્વેન પ્રસિદ્ધા નૈવ ક્લિષ્ટસ્ય મનસ આશ્રય આલમ્બનં વા પ્રસિદ્ધમ્ ।
ન ચ વિજ્ઞાનમ્ આશ્રયાલમ્બનનિરપેક્ષં યુજ્યત ઇત્ય્ અતઃ ક્લિષ્ટસ્ય મનસ આશ્રયાલમ્બનપ્રતિપાદનાર્થં નિરુક્તિપ્રતિપાદનાર્થઞ્ ચાહ ।
તદ્ આશ્રિત્ય પ્રવર્તતે ।
તદાલમ્બં મનોનામ વિજ્ઞાનં મનનાત્મકમ્ ॥ 5બ્ચ્દ્
તદ્ આશ્રિત્ય પ્રવર્તત ઇતિ તચ્છબ્દેનાલયવિજ્ઞાનમ્ અભિસંબધ્યતે । તદ્વાસનાશ્રયો હ્ય્ આલયવિજ્ઞાનમ્ અતસ્ તદ્ આશ્રિત્ય પ્રવર્તતે સન્તાનેનોત્પદ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ । અથ વા યસ્મિન્ ધાતૌ ભૂમૌ વાલયવિજ્ઞાનં વિપાકસ્ તદ્ અપિ ક્લિષ્ટં મનસ્ તદ્ધાતુકં તદ્ભૂમિકં ચેતિ તત્પ્રતિબદ્ધવૃત્તિત્વાત્ તદ્ આશ્રિત્ય પ્રવર્તતે ।

તદાલમ્બમ્ ઇત્ય્ આલયવિજ્ઞાનાલમ્બનમ્ એવ સત્કાયદૃષ્ટ્યાદિભિઃ સંપ્રયોગાદ્ અહં મમેત્ય્ આલયવિજ્ઞાનાલમ્બનત્વાત્ । કથં પુનર્ યત એવ ચિત્તાદ્ ઉત્પદ્યતે તદ્ એવ તદાલમ્બનં ભવતિ । યથા તદ્ અનિચ્છતાં કેષાંચિત્ કસ્યાઞ્ચિદ્ અવસ્થાયાં યત એવ ચિત્તાન્ મનોવિજ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યતે તદાલમ્બનમ્ એવ તદ્ ઉત્પદ્યતે ।
મનોનામ વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ મન ઇતિ નામ આખ્યા યસ્ય વિજ્ઞાનસ્ય તદ્ આલયવિજ્ઞાનમ્ આશ્રિત્ય પ્રવર્તે તદાલમ્બનં ચ મનોનામેત્ય્ અનેનાલયવિજ્ઞાનાત્ પ્રવૃત્તિવિજ્ઞાનાચ્ ચ વ્યવચ્છિનત્તિ । તત્ પુનઃ કિં સ્વભાવમ્ ઇત્ય્ આહ । મનનાત્મકમ્ ઇતિ । એવં મનનાત્મકત્વાન્ મન ઇત્ય્ ઉચ્યતે નૈરૂક્તેન વિધિના ।
વિજ્ઞાનસ્વરૂપત્વાદ્ અવશ્યં તચ્ ચૈત્તૈઃ સંપ્રયુજ્યતે । ઇદં તુ ન જ્ઞાયતે કતમૈસ્ તચ્ ચૈત્તૈઃ કિયદ્ભિઃ કિયન્તં કાલં વા સંપ્રયુજ્યત ઇત્ય્ અત આહ ।
ક્લેશૈશ્ ચતુર્ભિઃ સહિતં નિવૃતાવ્યાકૃતૈઃ સદા । 6અબ્
ચૈત્તા હિ દ્વિપ્રકારાઃ ક્લેશાસ્ તદ્ અન્યે ચ । તદન્યેભ્યો વ્યવચ્છેદાર્થમ્ આહ ક્લેશૈર્ ઇતિ । ક્લેશા અપિ ષટ્ । ન ચ તૈઃ સંપ્રયુજ્યતે ઽતશ્ ચતુર્ભિર્ ઇત્ય્ આહ । સહિતમ્ ઇતિ સંપ્રયુક્તમ્ ।
ક્લેશા અપિ દ્વિવિધાઃ । અકુશલા નિવૃતાવ્યાકૃતાશ્ ચ । અકુશલેભ્યો વિશેષાર્થમ્ આહ નિવૃતાવ્યાકૃતૈર્ ઇતિ । ન હિ નિવૃતેન વિજ્ઞાનેનાકુશલાનાં સંપ્રયોગઃ સંભવતિ । નિવૃતાઃ ક્લિષ્ટત્વાત્ । અવ્યાકૃતાઃ કુશલાકુશલત્વેનાવ્યાકરણાત્ । સદેતિ સર્વકાલમ્ । યાવત્ તદ્ અસ્તિ તાવત્ તૈઃ સંપ્રયુક્તમ્ ।

સામાન્યનિર્દેશાદ્ વિશેષતો ન જ્ઞાયન્ત ઇતિ વિશેષતો નિર્દિશતિ ।
આત્મદૃષ્ટ્યાત્મમોહાત્મમાનાત્મસ્નેહસંજ્ઞિતૈઃ ॥ 6ચ્દ્
ઉપાદાનસ્કન્ધેષ્વ્ આત્મેતિ દર્શનમ્ આત્મદૃષ્ટિઃ સત્કાયદૃષ્ટિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ । મોહો ઽજ્ઞાનમ્ । આત્મન્ય્ અજ્ઞાનમ્ આત્મમોહઃ । આત્મવિષયે માન આત્મમાનો ઽસ્મિમાન ઇત્ય્ અર્થઃ । આત્મનિ સ્નેહ આત્મસ્નેહ આત્મપ્રેમેત્ય્ અર્થઃ । તત્રાલયવિજ્ઞાનસ્વરૂપે સંમૂઢઃ સન્ન્ આલયવિજ્ઞાને આત્મદૃષ્ટિમ્ ઉત્પાદયતિ । આત્મદર્શનાદ્ યા ચિત્તસ્યોન્નતિઃ સો ઽસ્મિમાનઃ । એતસ્મિંસ્ ત્રયે સત્ય્ આત્માભિમતે વસ્તુનિ યો ઽભિષ્વઙ્ગઃ સ આત્મસ્નેહઃ ।
આહ ચ ।
અવિદ્યયા ચાત્મદૃષ્ટ્યા ચાસ્મિમાનેન તૃષ્ણયા ।
એભિશ્ ચતુર્ભિઃ સંક્લિષ્ટં મનનાલક્ષણં મનઃ ॥
વિપર્યાસનિમિત્તં તુ મનઃ ક્લિષ્ટં સદૈવ તત્ ।
કુશલાવ્યાકૃતે ચિત્તે સદાહઙ્કારકારણમ્ ॥
એતે હ્ય્ આત્મમોહાદયઃ ક્લેશા મનોવન્ નવભૂમિકાઃ ।
ઇહ ચ સામાન્યેનાભિધાનાન્ ન જ્ઞાયતે કિં સ્વભૂમિકૈર્ એવ સંપ્રયુજ્યતે । ઉતાન્યભૂમિકૈર્ અપીત્ય્ અત આહ ।
યત્રજસ્ તન્મયૈર્ 7અ
ઇતિ । યત્ર જાતો યત્રજઃ । તન્મયૈર્ ઇતિ યત્ર ધાતૌ ભૂમૌ વા જાતસ્ તદ્ધાતુકૈસ્ તદ્ભૂમિકૈર્ એવ ચ સંપ્રયુજ્યતે । નાન્યધાતુકૈર્ અન્યભૂમિકૈર્ વા ।
કિં પુનશ્ ચતુર્ભિર્ એવ ક્લેશૈઃ સંપ્રયુજ્યતે । નેત્ય્ આહ ।
અન્યૈઃ સ્પર્શાદ્યૈશ્ ચ । 7બ્
સંપ્રયુજ્યત ઇતિ સંબધ્યતે । ચશબ્દઃ સમુચ્ચયાર્થઃ । સ્પર્શાદ્યૈર્ ઇતિ સ્પર્શમનસ્કારવેદનાસંજ્ઞાચેતનાભિઃ । એતે હિ પઞ્ચ ધર્માઃ સર્વત્રગત્વાત્ સર્વવિજ્ઞાનૈઃ સંપ્રયુજ્યન્તે । એતૈર્ અપિ યત્ર જાતસ્ તન્મયૈર્ એવ સંપ્રયુજ્યતે નાન્યધાતુભૂમિકૈઃ ।
અથ વાન્યૈર્ ઇતિ મૂલવિજ્ઞાનસંપ્રયુક્તેભ્યો વ્યવચ્છેદાર્થમ્
। મૂલવિજ્ઞાને હ્ય્ અનિવૃતાવ્યાકૃતાઃ સ્પર્શાદયઃ । ક્લિષ્ટે તુ મનસિ મનોવન્ નિવૃતાવ્યાકૃતાઃ ।
યદિ તત્ ક્લિષ્ટં મનઃ કુશલક્લિષ્ટાવ્યાકૃતાવસ્થાસ્વ્ અવિશેષેણ પ્રવર્તતે ન તસ્ય તર્હિ નિવૃત્તિર્ અસ્તિ । અનિવૃત્તે ચ તસ્મિન્ કુતો મોક્ષ ઇતિ કથં ન મોક્ષાભાવઃ પ્રસજ્યતે । ન પ્રસજ્યતે યસ્માદ્
અર્હતો ન તત્ ।
ન નિરોધસમાપત્તૌ માર્ગે લોકોત્તરે ન ચ ॥ 7બ્ચ્દ્
અર્હતસ્ તાવદ્ અશેષક્લેશપ્રહાણાત્ ક્લિષ્ટં મનો નૈવાસ્તિ । તદ્ ધિ ભાવાગ્રિકભાવનાપ્રહાતવ્યક્લેશવદ્ અર્હત્ત્વપ્રાપ્ત્યાનન્તર્યમાર્ગેણૈવ પ્રહીયતે । તદ્ અન્યક્લેશવદ્ અર્હત્ત્વાવસ્થાયાન્ નૈવ વિદ્યતે । આકિઞ્ચન્યાયતનવીતરાગસ્યાપ્ય્ અનાગામિનો નિરોધસમાપત્તિલાભિનો માર્ગબલેન નિરોધસમાપત્તેર્ લભ્યત્વાં માર્ગવન્ નિરોધસમાપત્ત્યવસ્થાયામ્ અપિ નિરુધ્યતે । નિરોધાચ્ ચ વ્યુત્થિતસ્ય પુનર્ આલયવિજ્ઞાનાદ્ એવ પ્રવર્તતે ।
માર્ગે લોકોત્તરે ન ચેતિ (7દ્)
લોકોત્તરગ્રહણં લૌકિકવ્યવચ્છેદાર્થમ્ । લૌકિકે તુ માર્ગે ક્લિષ્ટં મનઃ પ્રવર્તત એવ । નૈરાત્મ્યદર્શનસ્યાત્મદર્શનપ્રતિપક્ષત્વાન્ ન લોકોત્તરમાર્ગે પ્રવર્તિતુમ્ ઉત્સહેત । વિપક્ષપ્રતિપક્ષયોર્ અયૌગપદ્યાલ્ લોકોત્તરમાર્ગે તન્ નિરુધ્યતે । તસ્માદ્ અપિ વ્યુત્થિતસ્ય પુનર્ આલયવિજ્ઞાનાદ્ એવોત્પદ્યતે ।
દ્વિતીયઃ પરિણામો ઽયમ્ 8અ
ઉદ્દિષ્ટો નિદિષ્ટશ્ ચેતિ નિગમયતિ ।
દ્વિતીયપરિણામાન્તરં તૃતીયઃ પરિણામો વક્તવ્ય ઇત્ય્ અત આહ ।
તૃતીયઃ ષડ્વિધસ્ય યા ।
વિષયસ્યોપલબ્ધિઃ સા 8બ્ચ્
તૃતીયો વિજ્ઞાનપરિણામ ઇતિ વાક્યશેષઃ । ષડ્વિધસ્યેતિ ષટ્પ્રકારસ્ય રૂપશબ્દગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્ય ધર્માત્મકસ્ય વિષયસ્ય યા ઉપલબ્ધિર્ ગ્રહણં પ્રતિપત્તિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
સા પુનઃ કિં કુશલાકુશલાવ્યાકૃતેત્ય્ અત આહ ।
કુશલાકુશલાદ્વયા ॥ 8દ્
કુશલાકુશલાદ્વયેત્ય્ અવ્યાકૃતાપિ । અલોભાદ્વેષામોહૈઃ સંપ્રયુક્તા કુશલા । લોભદ્વેષમોહૈઃ સંપ્રયુક્તાકુશલા । કુશલાકુશલૈર્ અસંપ્રયુક્તાદ્વયા ન કુશલા નાકુશલેત્ય્ અર્થઃ ।
સા પુનઃ કીદૃશૈશ્ ચૈતસિકૈઃ સંપ્રયુજ્યતે । કિયન્તો વા તત્સંપ્રયોગિણશ્ ચૈતસિકા ઇત્ય્ અત આહ ।
સર્વત્રગૈર્ વિનિયતૈઃ કુશલૈશ્ ચૈતસૈર્ અસૌ ।
સંપ્રયુક્તા તથા ક્લેશૈર્ ઉપક્લેશૈસ્ ત્રિવેદના ॥ 9
ય એતે સર્વત્રગાદય ઉદ્દિષ્ટાસ્ તે ન વિજ્ઞાયન્ત ઇત્ય્ અતસ્ તત્પ્રદર્શનાર્થમ્ આહ ।
અદ્યાઃ સ્પર્શાદયઃ । 10અ
આદૌ નિર્દિષ્ટત્વાદ્ આદ્યાઃ સર્વત્રગા ઇત્ય્ અર્થઃ । તથા હિ ।
સદાસ્પર્શમનસ્કારવિત્સંજ્ઞાચેતનાન્વિતમ્ (3ચ્દ્)
ઇતિ પ્રથમતો નિર્દિષ્ટાઃ । સ્પર્શ એષામ્ આદિર્ ઇતિ સ્પર્શાદયઃ । તે પુનઃ સ્પર્શમનસ્કારાદયઃ પઞ્ચ ધર્માઃ સર્વચિત્તમ્ અનુગચ્છન્તીતિ સર્વત્રગાઃ । તથા હ્ય્ એત આલયવિજ્ઞાને ક્લિષ્ટે મનસિ પ્રવૃત્તિવિજ્ઞાનેષુ ચાવિશેષેણ પ્રવર્તન્તે ।

વિનિયતાન્ અધિકૃત્યાહ ।
છન્દાધિમોક્ષસ્મૃતયઃ સહ ।
સમાધિધીભ્યાં નિયતાઃ । 10બ્ચ્
વિશેષે નિયતત્વાદ્ વિનિયતાઃ । એષાં હિ વિશેષ એવ વિષયો ન સર્વઃ ।
તત્ર છન્દો ઽભિપ્રેતે વસ્તુન્ય્ અભિલાષઃ । અભિપ્રેતે વસ્તુન્ય્ અભિલાષ ઇતિ પ્રતિનિયતવિષયત્વં જ્ઞાપિતં ભવત્ય્ અનભિપ્રેતે છન્દાભાવાત્ । દર્શનશ્રવણાદિક્રિયાવિષયત્વેન યદ્ અભિમતં વસ્તુ તદ્ અભિપ્રેતમ્ । તત્ર દર્શનશ્રવણાદિપ્રાર્થના છન્દઃ । સ ચ વીર્યારમ્ભસંનિશ્રયદાનકર્મકઃ ।
અધિમોક્ષો નિશ્ચિતે વસ્તુનિ તથૈવાવધારણમ્ । નિશ્ચિતગ્રહણમ્ અનિશ્ચિતપ્રતિષેધાર્થમ્ । યુક્તિત આપ્તોપદેશતો વા યદ્ વસ્તુ અસંદિગ્ધં તન્ નિશ્ચિતમ્ । યેનૈવાકારેણ તન્ નિશ્ચિતમ્ અનિત્યદુઃખાદ્યાકારેણ તેનૈવાકારેણ તસ્ય વસ્તુનશ્ ચેતસ્ય્ અભિનિવેશનમ્ । એવમ્ એતન્ નાન્યથેત્ય્ અવધારણમ્ અધિમોક્ષઃ । સ ચાસંહાર્યતાકર્મકઃ । અધિમુક્તિપ્રધાનો હિ સ્વસિદ્ધાન્તાત્ પરપ્રવાદિભિર્ અપહર્તું ન શક્યતે ।
સ્મૃતિઃ સંસ્તુતે વસ્તુન્ય્ અસંપ્રમોષશ્ ચેતસો ઽભિલપનતા । સંસ્તુતં વસ્તુ પૂર્વાનુભૂતમ્ । આલમ્બનગ્રહણાવિપ્રણાશકારણત્વાદ્ અસંપ્રમોષઃ । પૂર્વગૃહીતસ્ય વસ્તુનઃ પુનઃ પુનર્ આલમ્બનાકારસ્મરણમ્ અભિલપનતા । અભિલપનમ્ એવાભિલપનતા । સા પુનર્ અવિક્ષેપકર્મિકા । આલમ્બનાભિલપને સતિ ચિત્તસ્યાલમ્બનાન્તર આકારાન્તરે વા વિક્ષેપાભાવાદ્ અવિક્ષેપકર્મિકા ।
સમાધિર્ ઉપપરીક્ષ્યે વસ્તુનિ ચિત્તસ્યૈકાગ્રતા । ઉપપરીક્ષ્યં વસ્તુ ગુણતો દોષતો વા । એકાગ્રતા એકાલમ્બનતા । જ્ઞાનસંનિશ્રયદાનકર્મકઃ । સમાહિતે ચિત્તે યથાભૂતપરિજ્ઞાનાત્ ।
ધીઃ પ્રજ્ઞા । સાપ્ય્ ઉપપરીક્ષ્ય એવ વસ્તુનિ પ્રવિચયો યોગાયોગવિહિતો ઽન્યથા વેતિ । પ્રવિચિનોતીતિ પ્રવિચયઃ । યઃ સમ્યઙ્ મિથ્યા વા સંકીર્ણસ્વસામાન્યલક્ષણેષ્વ્ ઇવ ધર્મેષુ વિવેકાવબોધઃ । યુક્તિર્ યોગઃ । સ પુનર્ આપ્તોપદેશો ઽનુમાનં પ્રત્યક્ષઞ્ ચ । તેન ત્રિપ્રકારેણ યોગેન યો જનિતઃ સ યોગવિહિતઃ । સ પુનઃ શ્રુતમયશ્ ચિન્તામયો ભાવનામયશ્ ચ ।
તત્રાપ્તવચનપ્રામાણ્યાદ્ યો ઽવબોધઃ સ શ્રુતમયઃ । યુક્તિનિધ્યાનજશ્ ચિન્તામયઃ । સમાધિજો ભાવનામયઃ ।
અયોગો ઽનાપ્તોપદેશો ઽનુમાનાભાસો મિથ્યા પ્રણિહિતશ્ ચ સમાધિઃ । તેનાયોગેન જનિતો ઽયોગવિહિતઃ । ઉપપત્તિપ્રતિલમ્ભિકો લૌકિકવ્યવહારાવબોધશ્ ચ ન યોગવિહિતો નાયોગવિહિતઃ । એષા ચ સંશયવ્યાવર્તનકર્મિકા । સંશયવ્યાવર્તનં પ્રજ્ઞયા ધર્માન્ પ્રવિચિન્વતો નિશ્ચયલાભાદ્ ઇતિ ।
એતે હિ પઞ્ચ ધર્માઃ પરસ્પરં વ્યતિરિચ્યાપિ પ્રવર્તન્તે । એવઞ્ ચ યત્રાધિમોક્ષસ્ તત્ર નાવશ્યમ્ ઇતરૈર્ અપિ ભવિતવ્યમ્ । એવં સર્વત્ર વાચ્યમ્ । ઉક્તા વિનિયતાઃ ॥
તદનન્તરોદ્દિષ્ટાસ્ ત્વ્ ઇદાનીં કુશલા વક્તવ્યા ઇત્ય્ અત આહ ।
શ્રદ્ધાથ હ્રીર્ અપત્રપા ॥ 10દ્
અલોભાદિત્રયં વીર્યં પ્રશ્રબ્ધિઃ સાપ્રમાદિકા ।
આહિંસા કુશલાઃ । 11અબ્ચ્
એત એકાદશ ધર્મા ઇતિ વાક્યશેષઃ ।
તત્ર શ્રદ્ધા અસ્તિત્વગુણવત્ત્વશક્યત્વેષુ કર્મફલસત્યરત્નેષ્વ્ અભિસંપ્રત્યયઃ પ્રસાદશ્ ચેતસો ઽભિલાષઃ । શ્રદ્ધા હિ ત્રિધા પ્રવર્તતે । સતિ વસ્તુનિ ગુણવત્ય્ અગુણવતિ વા સંપ્રત્યયાકારા । સતિ ગુણવતિ ચ પ્રસાદાકારા । સતિ ગુણવતિ ચ પ્રાપ્તુમ્ ઉત્પાદયિતું વા શક્યે ઽભિલાષાકારા । ચેતસઃ પ્રસાદ ઇતિ । શ્રદ્ધા હિ ચિત્તકાલુષ્યવૈરોધિકીત્ય્ અતસ્ તત્સંપ્રયોગે ક્લેશોપક્લેશમલકાલુષ્યવિગમાચ્ ચિત્તં શ્રદ્ધામ્ આગમ્ય પ્રસીદતીતિ ચેતસઃ પ્રસાદ ઉચ્યતે । સા પુનશ્ છન્દસંનિશ્રયદાનકર્મિકા ।
હ્રીર્ આત્માનં ધર્મં વાધિપતિં કૃત્વાવદ્યેન લજ્જા । સદ્ભિર્ ગર્હિતત્વાદ્ અનિષ્ટવિપાકત્વાચ્ ચ પાપમ્ એવાવદ્યમ્ । તેનાવદ્યેન કૃતેનાકૃતેન વા યા ચિત્તસ્યાવલીનતા લજ્જા સા હ્રીઃ । ઇયં ચ દુશ્ચરિતસંયમસંનિશ્રયદાનકર્મિકા ।
અપત્રાપ્યં લોકમ્ અધિપતિં કૃત્વાવદ્યેન લજ્જા । લોકે હ્ય્ એતદ્ ગર્હિતં માં ચૈવં કર્માણં વિદિત્વા ગર્હિષ્યતીત્ય્ અશ્લોકાદિભયાદ્ અવદ્યેન લજ્જતે । ઇદમ્ અપિ દુશ્ચરિતસંયમસંનિશ્રિયદાનકર્મકમ્ ।
અલોભો લોભપ્રતિપક્ષઃ । લોભો નામ ભવે ભવોપકરણેષુ ચ યાસક્તિઃ પ્રાર્થના ચ । તત્પ્રતિપક્ષો ઽલોભો ભવે ભવોપકરણેષુ વાનાસક્તિઃ વૈમુખ્યઞ્ ચ । અયઞ્ ચ દુશ્ચરિતાપ્રવૃત્તિસંનિશ્રયદાનકર્મકઃ ।
અદ્વેષો દ્વેષપ્રતિપક્ષો મૈત્રી । દ્વેષો હિ સત્ત્વેષુ દુઃખે દુઃખસ્થાનીયેષુ ચ ધર્મેષ્વ્ આઘાતઃ । અદ્વેષો દ્વેષપ્રતિપક્ષત્વાત્ સત્ત્વેષુ દુઃખે દુઃખસ્થાનીયેષુ ચ ધર્મેષ્વ્ અનાઘાતઃ । અયમ્ અપિ દુશ્ચરિતાપ્રવૃત્તિસંનિશ્રયદાનકર્મકઃ ।
અમોહો મોહપ્રતિપક્ષો યથાભૂતસંપ્રતિપત્તિઃ । મોહઃ કર્મફલસત્યરત્નેષ્વ્ અજ્ઞાનમ્ । મોહપ્રતિપક્ષત્વાદ્ અમોહસ્ તેષ્વ્ એવ કર્મફલસત્યરત્નેષુ સંપ્રતિપત્તિઃ । અયમ્ અપિ દુશ્ચરિતાપ્રવૃત્તિસંનિશ્રયદાનકર્મકઃ ।
વીર્યં કૌસીદ્યપ્રતિપક્ષઃ કુશલે ચેતસો ઽભ્યુત્સાહઃ । ન તુ ક્લિષ્ટે । ક્લિષ્ટે તૂત્સાહઃ કુત્સિતત્વાત્ કૌસીદ્યમ્ એવ । એતચ્ ચ કુશલપક્ષપરિપૂરણપરિનિષ્પાદનકર્મકમ્ ।
પ્રશ્રબ્ધિર્ દૌષ્ઠુલ્યપ્રતિપક્ષઃ કાયચિત્તકર્મણ્યતા । દૌષ્ઠુલ્યં કાયચિત્તયોર્ અકર્મણ્યતા સાંક્લેશિકધર્મબીજાનિ ચ । તદપગમે પ્રશ્રબ્ધિસદ્ભાવાત્ । તત્ર કાયકર્મણ્યતા કાયસ્ય સ્વકાર્યેષુ [ ત્વ્ભ્_80 ] લઘુસમુત્થાનતા યતો ભવતિ । ચિત્તકર્મણ્યતા સમ્યઙ્મનસિકારસંપ્રયુક્તસ્ય ચિત્તસ્યાહ્લાદલાઘવનિમિત્તં યચ્ ચૈતસિકં ધર્માન્તરં યદ્યોગાચ્ ચિત્તમ્ અવ્યાહતમ્ આલમ્બને પ્રવર્તતે ઽતસ્ તચ્ ચિત્તકર્મણ્યતેત્ય્ ઉચ્યતે । કાયસ્ય પુનઃ સ્પ્રષ્ટવ્યવિશેષ એવ પ્રીત્યાહૃતઃ કાયપ્રશ્રબ્ધિર્ વેદિતવ્યા । પ્રીતમનસઃ કાયઃ પ્રશ્રભ્યત ઇતિ સૂત્રે વચનાત્ । ઇયં તદ્વશેનાશ્રયપરાવૃત્તિતો ઽશેષક્લેશાવરણનિષ્કર્ષણકર્મિકા ।
સાપ્રમાદિકા । સહાપ્રમાદેન પ્રવર્તત ઇતિ સાપ્રમાદિકા । કા પુનર્ અસૌ । ઉપેક્ષા । કુત એતત્ । એકાન્તકુશલત્વાત્ સર્વકુશલાનાં ચેહ નિર્દેશાધિકારાચ્ છ્રદ્ધાદિવત્ સાક્ષાદ્ અનિર્દેશાત્ તદ્વ્યતિરિક્તાન્યકુશલાભાવાચ્
ચોપેક્ષૈવ વિજ્ઞાયતે ।
તત્રાપ્રમાદઃ પ્રમાદપ્રતિપક્ષઃ । અલોભાદ્ યાવદ્ વીર્યમ્ અપ્રમાદઃ । યાન્ અલોભાદીન્ નિશ્રિત્યાકુશલાન્ ધર્માન્ પ્રજહાતિ તત્પ્રતિપક્ષાંશ્ ચ કુશલાન્ ધર્માન્ ભાવયતિ તે ઽલોભાદયો ઽપ્રમાદઃ । અત એવ પ્રમાદપ્રતિપક્ષઃ પ્રમાદસ્યાતો વિપરીતત્વાત્ । સ પુનર્ લૌકિકલોકોત્તરસંપત્તિપરિપૂરણકર્મકઃ ।
ઉપેક્ષા ચિત્તસમતા ચિત્તપ્રશઠતા ચિત્તાનાભોગતા । એભિસ્ ત્રિભિઃ [ ત્વ્ભ્_82 ] પદૈર્ ઉપેક્ષાયા આદિમધ્યાવસાનાવસ્થા દ્યોતિતા । તત્ર લયૌદ્ધત્યં વા ચેતસો વૈષમ્યમ્ । તસ્યાભાવાદ્ આદૌ ચિત્તસમતા । તતો ઽનભિસંસ્કારેણાપ્રયત્વેન સમાહિતસ્ય ચેતસો
યથાયોગં સમસ્યૈવ યા પ્રવૃત્તિઃ સા ચિત્તપ્રશઠતા । સા પુનર્ અવસ્થા લયૌદ્ધત્યશઙ્કાનુગતાચિરભાવિતત્વાત્ । તતો ભાવનાપ્રકર્ષગમનાત્ તદ્વિપક્ષદૂરીભાવાત્ તચ્છઙ્કાભાવે લયૌદ્ધત્યપ્રતિપક્ષનિમિત્તેષ્વ્ આભોગમ્ અકુર્વતો ઽનાભોગાવસ્થા ચિત્તસ્યાનાભોગતા । ઇયઞ્ ચ સર્વક્લેશોપક્લેશાનવકાશસંનિશ્રયદાનકર્મિકા ।

અવિહિંસા વિહિંસાપ્રતિપક્ષઃ । વધબન્ધનાદિભિઃ સત્ત્વાનામ્ અવિહેઠનમ્ અવિહિંસા સત્ત્વેષુ કરુણા । કં રુણદ્ધીતિ કરુણા । કમ્ ઇતિ સુખસ્યાખ્યા સુખં રુણદ્ધીત્ય્ અર્થઃ । કારુણિકો હિ પરદુઃખદુઃખી ભવતીતિ । ઇયં ચાવિહેઠનકર્મિકા । ઉક્તા એકાદશ કુશલાઃ ।
તદનન્તરોદ્દિષ્ટાસ્ તુ ક્લેશા ઇત્ય્ અતસ્ તાન્ અધિકૃત્યાહ ।
ક્લેશા રાગપ્રતિઘમૂઢયઃ ॥ 11દ્
માનદૃગ્વિચિકિત્સાશ્ ચ 12અ
ઇતિ । રાગશ્ ચ પ્રતિઘશ્ ચ મૂઢિશ્ ચ રાગપ્રતિઘમૂઢયઃ ।
તત્ર રાગો ભવભોગયોર્ અધ્યવસાનં પ્રાર્થના ચ । સ પુનર્ દુઃખસંજનનકર્મકઃ । દુઃખમ્ અત્રોપાદાનસ્કન્ધાસ્ તેષાં કામરૂપારૂપ્યતૃષ્ણાવશાદ્ અભિનિર્વૃત્તેઃ । અતો રાગસ્ય દુઃખસંજનનં કર્મ નિર્દિશ્યતે ।
પ્રતિઘઃ સત્ત્વેષ્વ્ આઘાતઃ સત્ત્વેષુ રૂક્ષચિત્તતા યેનાવિષ્ટઃ સત્ત્વાનાં વધબન્ધનાદિકમ્ અનર્થઞ્ ચિન્તયતિ । સ પુનર્ અસ્પર્શવિહારદુશ્ચરિતસંનિશ્રિયદાનકર્મકઃ । સ્પર્શઃ સુખમ્ । તેન સહિતો વિહારઃ સ્પર્શવિહારઃ । ન સ્પર્શવિહારો ઽસ્પર્શવિહારઃ । દુઃખસહિત ઇત્ય્ અર્થઃ । આઘાતચિત્તસ્યાવશ્યં દૌર્મનસ્યસમુદાચારાચ્ ચિત્તં તપ્યતે । ચિત્તાનુવિધાનાચ્ ચ કાયો ઽપિ તપ્યત એવેતિ સર્વેર્યાપથેષુ સદુઃખસવિઘાતો ઽસ્પર્શવિહારો ભવતિ । પ્રતિહતચિત્તસ્ય ચ ન કિઞ્ચિદ્ દુશ્ચરિતં વિદૂર ઇતિ પ્રતિઘો ઽસ્પર્શવિહારદુશ્ચરિતસંનિશ્રયદાનકર્મક ઉક્તઃ ।
મોહો ઽપાયેષુ સુગતૌ નિર્વાણે તત્પ્રતિષ્ઠાપાકેષુ હેતુષુ તેષાં ચાવિપરીતે હેતુફલસંબન્ધે યદ્ અજ્ઞાનમ્ । અયઞ્ ચ સંક્લેશોત્પત્તિસંનિશ્રિયદાનકર્મકઃ । તત્ર ક્લેશકર્મજન્માત્મકસ્ ત્રિવિધઃ સંક્લેશઃ । તસ્યોત્પત્તિઃ પૂર્વપૂર્વસંક્લેશનિમિત્તાદ્ ઉત્તરોત્તરસ્ય સંક્લેશસ્યાત્મલાભઃ । તસ્યોત્પત્તેઃ સંનિશ્રયદાનકર્મ । [ ત્વ્ભ્_86 ] મૂઢસ્યૈવ હિ મિથ્યાજ્ઞાનસંશયરાગાદિક્લેશપૌનર્ભવિકકર્મજન્મનાં પ્રવૃત્તેર્ નામૂઢસ્યેતિ ।
માનઃ । માનો હિ નામ સર્વ એવ સત્કાયદૃષ્ટિસમાશ્રયેણ પ્રવર્તતે । સ પુનશ્ ચિત્તસ્યોન્નતિલક્ષણઃ । તથા હ્ય્ આત્માત્મીયભાવં સ્કન્ધેષ્વ્ અધ્યારોપ્યાયમ્ અહમ્ ઇદં મમેત્ય્ આત્માનં તેન તેન વિશેષેણોન્નમયતિ । અન્યેભ્યો ઽધિકં મન્યતે । સ ચાગૌરવદુઃખોત્પત્તિસંનિશ્રયદાનકર્મકઃ । અગૌરવં ગુરુષુ ગુણવત્સુ ચ પુદ્ગલેષુ સ્તબ્ધતા કાયવાચોર્ અપ્રશ્રિતિતા દુઃખોત્પત્તિઃ પુનર્ અત્ર પુનર્ભવોત્પત્તિઃ । સ ચ પુનશ્ ચિત્તોન્નતિસ્વરૂપાભેદે ઽપિ ચિત્તોન્નતિનિમિત્તભેદાત્ સપ્તધા ભિદ્યતે । માનો ઽતિમાન ઇત્ય્ એવમાદિ ।
હીનાત્ કુલવિજ્ઞાનવિત્તાદિભિઃ શ્રેયાન્ અસ્મિ કુલવિજ્ઞાનવિત્તાદિભિર્ ઇતિ યા ચિત્તસ્યોન્નતિઃ સદૃશેન વા કુલાદિભિર્ એવ સદૃશો ઽસ્મીતિ યા ચિત્તસ્યોન્નતિઃ સ માનઃ ।

અતિમાનઃ । કુલવિજ્ઞાનવિત્તાદિભિઃ સદૃશાત્ ત્યાગશીલપૌરુષાદિભિઃ શ્રેયાન્ અસ્મિ શ્રેયસા વા કુલવિદ્યાદિભિઃ સદૃશો ઽસ્મિ વિજ્ઞાનવિત્તાદિભિર્ ઇત્ય્ અયમ્ અતિમાનઃ ।
શ્રેયસઃ કુલવિજ્ઞાનવિત્તૈર્ અહમ્ એવ શ્રેયાન્ અસ્મિ કુલવિજ્ઞાનવિત્તૈર્ ઇતિ યા ચિત્તસ્યોન્નતિર્ અયં માનાતિમાનઃ ।
અસ્મિમાનઃ । પઞ્ચસૂપાદાનસ્કન્ધેષ્વ્ આત્માત્મીયરહિતેષ્વ્ આત્માત્મીયાભિનિવેશાદ્ યા ચિત્તસ્યોન્નતિઃ સો ઽસ્મિમાનઃ ।
અભિમાનઃ । અપ્રાપ્ત ઉત્તરે વિશેષાધિગમે પ્રાપ્તો મયેતિ યા ચિત્તસ્યોન્નતિઃ સો ઽભિમાનઃ ।
ઊનમાનઃ । બહ્વન્તરવિશિષ્ટાત્ કુલવિદ્યાદિભિર્ અલ્પાન્તરહીનો ઽસ્મિ કુલવિદ્યાદિભિર્ ઇતિ યા ચિત્તસ્યોન્નતિર્ અયમ્ ઊનમાનઃ ।
મિથ્યામાનઃ । અગુણવતો ગુણવાન્ અસ્મીતિ યા ચિત્તસ્યોન્નતિઃ સ મિથ્યામાનઃ । અગુણા હિ દૌઃશીલ્યાદયસ્ તે યસ્ય વિદ્યન્તે સો ઽગુણવાન્ । તસ્માદ્ ગુણવાન્ અસ્મીત્ય્ અનેન હિ દાનશીલાદ્યભાવે ઽપિ ગુણવત્ત્વમ્ અભ્યુપગતં ભવતીત્ય્ અતો નિર્વસ્તુકત્વાન્ મિથ્યામાન ઇત્ય્ ઉચ્યતે ।
દૃગ્ ઇતિ સામાન્યનિર્દેશે ઽપિ ક્લેશાધિકારાત્ પઞ્ચૈવ ક્લેશાત્મિકાઃ સત્કાયદૃષ્ટ્યાદિકા દૃષ્ટયઃ સંબધ્યન્તે । ન લૌકિકી સમ્યગ્દૃષ્ટિર્ અનાસ્રવા વા । આસાં તુ ક્લિષ્ટનિતીરણાકારત્વાદ્ અવિશેષે ઽપ્ય્ આલમ્બનાકારભેદાત્ પરસ્પરતો ભેદઃ ।
તત્ર સત્કાયદૃષ્ટિર્ યત્ પઞ્ચસૂપાદાનસ્કન્ધેષ્વ્ આત્માત્મીયદર્શનમ્ ।
અન્તગ્રાહદૃષ્ટિસ્ તેષ્વ્ એવ પઞ્ચસૂપાદાનસ્કન્ધેષ્વ્ આત્માત્મીયત્વેન ગૃહીતેષુ યદ્ ઉચ્છેદતઃ શાશ્વતતો વા દર્શનમ્ ।
મિથ્યાદૃષ્ટિઃ । યયા મિથ્યાદૃષ્ટ્યા હેતું વાપવદતિ ફલં ક્રિયાં વા સદ્ વા વસ્તુ નાશયતિ સા સર્વદર્શનપાપત્વાન્ મિથ્યાદૃષ્ટિર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે ।
દૃષ્ટપરામર્શઃ પઞ્ચસૂપાદાનસ્કન્ધેષ્વ્ અગ્રતો વિશિષ્ટતઃ શ્રેષ્ઠતઃ પરમતશ્ ચ યદ્ દર્શનમ્ ।
શિલવ્રતપરામર્શઃ પઞ્ચસૂપાદાનસ્કન્ધેષુ શુદ્ધિતો મુક્તિતો નૈર્યાણિકતશ્ ચ યદ્ દર્શનમ્ ।
વિચિકિત્સા । કર્મફલસત્યરત્નેષુ વિમતિઃ । વિવિધા મતિર્ વિમતિઃ સ્યાન્ ન સ્યાદ્ ઇતિ । પ્રજ્ઞાતશ્ ચેયં જાત્યન્તરમ્ એવોક્તા ।
ઉક્તાઃ ષટ્ક્લેશાસ્ તદનન્તરોદ્દિષ્ટાસ્ ત્વ્ ઇદાનીમ્ ઉપક્લેશા વક્તવ્યા ઇત્ય્ અત આહ ।
ક્રોધોપનાહને પુનઃ ।
મ્રક્ષઃ પ્રદાશ ઈર્ષ્યાથ માત્સર્યં સહ માયયા ॥ 12બ્ચ્દ્
શાઠ્યં મદો ઽવિહિંસાહ્રીર્ અત્રપા સ્ત્યાનમ્ ઉદ્ધતઃ ।
આશ્રદ્ધ્યમ્ અથ કૌસીદ્યં પ્રમાદો મુષિતા સ્મૃતિઃ ॥ 13
વિક્ષેપો ઽસંપ્રજન્યઞ્ ચ કૌકૃત્યં મિદ્ધમ્ એવ ચ ।
વિતર્કશ્ ચ વિચારશ્ ચેત્ય્ ઉપક્લેશા દ્વયે દ્વિધા ॥ 14
તત્ર ક્રોધો વર્તમાનમ્ અપકારમ્ આગમ્ય યશ્ ચેતસ આઘાતઃ । અયં ચાઘાતસ્વરૂપત્વાત્ પ્રતિઘાન્ ન ભિદ્યતે । કિં ત્વ્ અસ્ય પ્રતિઘસ્યાવસ્થાવિશેષે પ્રજ્ઞપ્તત્વાત્ પ્રતિઘાંશિકઃ । વર્તમાનમ્ અપકારમ્ આગમ્ય યશ્ ચેતસ આઘાતઃ સત્ત્વાસત્ત્વવિષયો દણ્ડદાનાદિસંનિશ્રયદાનકર્મકશ્ ચ સ ક્રોધ ઇતિ પ્રજ્ઞપ્યતે ।
ઉપનાહો વૈરાનુબન્ધઃ । ક્રોધાદ્ ઊર્ધ્વં મમાનેનેદમ્ અપકૃતમ્ ઇત્ય્ અસ્ય વૈરાત્મકસ્યાનુશયસ્યાનુત્સર્ગઃ પ્રબન્ધેન પ્રવર્તનમ્ ઉપનાહઃ । અયઞ્ ચાક્ષાન્તિસંનિશ્રયદાનકર્મકઃ । અક્ષાન્તિર્ અપકારામર્ષણં પ્રત્યપકારચિકીર્ષા ચ । અયમ્ અપિ ક્રોધવત્ પ્રદ્વેષાવસ્થાવિશેષે પ્રજ્ઞપ્યતે । અતઃ પ્રજ્ઞપ્તિસન્ન્ એવ વેદિતવ્યઃ ।
મ્રક્ષ આત્મનો ઽવદ્યપ્રચ્છાદના । છન્દદ્વેષભયાદીન્ નિરાકૃત્ય કાલે તદ્ધિતૈષિણા ચોદકેન તત્ ત્વમ્ એવંકારીત્ય્ અનુયુક્તસ્ય મોહાંશિક્ય્ અવદ્યપ્રચ્છાદના મ્રક્ષઃ । મોહાંશિકત્વં તુ મ્રક્ષસ્ય પ્રચ્છાદનાકારત્વાત્ । અયઞ્ ચ કૌકૃત્યાસ્પર્શસંનિશ્રયદાનકર્મકઃ । [ ત્વ્ભ્_92 ] ધર્મતૈષા યદ્ અવદ્યં પ્રચ્છાદયતઃ કૌકૃત્યમ્ ઉત્પદ્યતે કૌકૃત્યાચ્ ચાવશ્યં દૌર્મનસ્યેન સંપ્રયોગાદ્ અસ્પર્શવિહાર ઇતિ ।
પ્રદાશશ્ ચણ્ડવચોદાશિતા । ચણ્ડં વચઃ પ્રગાઢં પારુષ્યં મર્મઘટ્ટનયોગેન । દશનશીલો દાશી । તદ્ભાવો દાશિતા । અયઞ્ ચ ભાવપ્રત્યયઃ સ્વાર્થિકઃ । ચણ્ડેન વચસા પ્રદશતીતિ ચણ્ડવચોદાશિતા । અયઞ્ ચ ક્રોધોપનાહપૂર્વકશ્ ચેતસ આઘાતસ્વભાવ ઇતિ પ્રતિઘાંશિક એવ ન દ્રવ્યતો વિદ્યતે । અયઞ્ ચ વાગ્દુશ્ચરિતપ્રસવકર્મકઃ । અસ્પર્શવિહારકર્મકશ્ ચ તદ્વતઃ પુદ્ગલસ્ય દુઃખસંવાસત્વાત્ ।
ઈર્ષ્યા પરસંપત્તૌ ચેતસો વ્યારોષઃ । લાભસત્કારાધ્યવસિતસ્ય લાભસત્કારકુલશીલશ્રુતાદીન્ ગુણવિશેષાન્ પરસ્યોપલભ્ય દ્વેષાંશિકો ઽમર્ષકૃતશ્ ચેતસો વ્યારોષ ઈર્ષ્યા । સ્વમ્ આશ્રયં વ્યાપ્ય રોષો વ્યારોષઃ । દૌર્મનસ્યસંપ્રયોગાત્ તત્પૂર્વકશ્ ચાસ્પર્શવિહાર ઇતિ દૌર્મનસ્યાસ્પર્શવિહારકર્મિકોચ્યતે ।
માત્સર્યં દાનવિરોધી ચેતસ આગ્રહઃ । ઉપાત્તં વસ્તુ ધર્મામિષકૌશલાત્મકં યેન પૂજાનુગ્રહકામ્યયાર્થિને ઽનર્થિને વા દીયતે તદ્ દાનમ્ । તસ્મિન્ સતિ દાનાભાવાત્ તદ્વિરોધીત્ય્ ઉચ્યતે । લાભસત્કારાધ્યવસિતસ્ય જીવિતોપકરણેષુ રાગાંશિકશ્ ચેતસ આગ્રહો ઽપરિત્યાગેચ્છા માત્સર્યમ્ । ઇદં ચાસંલેખસંનિશ્રયદાનકર્મકમ્ । અસંલેખઃ પુનર્ માત્સર્યેણાનુપયુજ્યમાનાનામ્ અપ્ય્ ઉપકરણાનાં સંનિચયાદ્ વેદિતવ્યઃ ।
માયા પરવઞ્ચનાયાભૂતાર્થસંદર્શનતા । લાભસત્કારધ્યવસિતસ્ય પરવઞ્ચનાભિપ્રાયેણાન્યથાવસ્થિતસ્ય શીલાદેર્ અર્થસ્યાન્યથા પ્રકાશના । ઇયઞ્ ચ સહિતાભ્યાં રાગમોહાભ્યામ્ અભૂતાન્ ગુણાન્ પ્રકાશયતસ્ તયોઃ સમુદિતયોઃ પ્રજ્ઞપ્યત ઇતિ ક્રોધાદિવત્ પ્રજ્ઞપ્તિત એવ ન દ્રવ્યત ઇતિ મિથ્યાજીવસંનિશ્રયદાનકર્મિકા ।
શાઠ્યં સ્વદોષપ્રચ્છાદનોપાયસંગૃહીતઞ્ ચેતસઃ કૌટિલ્યમ્ । સ્વદોષપ્રચ્છાદનોપાયઃ પરવ્યામોહનમ્ । તત્ પુનર્ અન્યેનાન્યત્ પ્રતિસરન્ વિક્ષિપત્ય્ અપરિસ્ફુટં વા પ્રતિપદ્યતે । અત એવ શાઠ્યં મ્રક્ષાદ્ ભિદ્યતે । સ હિ સ્ફુટમ્ એવ પ્રચ્છાદયતિ ન કાક્વા । ઇદમ્ અપિ
લાભસત્કારાધ્યવસિતોપાયાભ્યાં રાગમોહાભ્યાં સ્વદોષપ્રચ્છાદનાર્થં પરવ્યામોહનાય પ્રવર્તતે । તયોર્ એવ સહિતયોઃ પ્રજ્ઞપ્યતે । ઇદઞ્ ચ સમ્યગવવાદલાભપરિપન્થકર્મકમ્ । સમ્યગવવાદસ્ય યો લાભો યોનિશો મનસિકારસ્ તસ્યાન્તરાયં કરોતિ ।
મદઃ સ્વસંપત્તૌ રક્તસ્યોદ્ધર્ષશ્ ચેતસઃ પર્યાદાનમ્ । કુલારોગ્યયૌવનબલરૂપૈશ્વર્યબુદ્ધિમેધાપ્રકર્ષઃ સ્વસંપત્તિઃ । ઉદ્ધર્ષો હર્ષવિશેષઃ । યેન હર્ષવિશેષેણ ચિત્તમ્ અસ્વતન્ત્રીક્રિયતે તેન તદાત્મતન્ત્રીકરણાત્ પર્યાત્તં ભવતીત્ય્ એતદ્ ઉક્તઞ્ ચેતસઃ પર્યાદાનમ્ ઇતિ । અયઞ્ ચ સર્વક્લેશોપક્લેશસંનિશ્રયદાનકર્મકઃ ।
વિહિંસા સત્ત્વવિહેઠના । વિવિધૈર્ વધબન્ધનતાડનતર્જનાદિભિઃ સત્ત્વાનાં હિંસા વિહિંસા । વિહેઠ્યન્તે ઽનયા સત્ત્વા વધબન્ધનાદિભિર્ દુઃખદૌર્મનસ્યોત્પાદનાદ્ ઇતિ સત્ત્વવિહેઠના । સા પુનઃ પ્રતિઘાંશિકી નિર્ઘૃણતા સત્ત્વેષુ ચિત્તરૂક્ષતા સત્ત્વવિહેઠનકર્મિકા વિહિંસેત્ય્ ઉચ્યતે ।
આહ્રીક્યં સ્વયમ્ અવદ્યેનાલજ્જા । તસ્મિન્ કર્મણ્યાત્માનમ્ અયોગ્યં મન્યમાનસ્યાપિ યાવદ્યેનાલજ્જા સાહ્રીક્યં હ્રીવિપક્ષભૂતમ્ ।
અનપત્રાપ્યં પરતો ઽવદ્યેનાલજ્જા । લોકશાસ્ત્રવિરુદ્ધમ્ એતન્ મયા ક્રિયત ઇત્ય્ એવમ્ અવગચ્છતો ઽપિ યા તયા પાપક્રિયયાલજ્જા સાપત્રાપ્યવિપક્ષભૂતમ્ અનપત્રાપ્યમ્
।

એતચ્ ચ દ્વયમ્ અપિ સર્વક્લેશોપક્લેશસાહાય્યકર્મકમ્ । રાગદ્વેષમોહપ્રકારેષુ સર્વાસત્કાર્યપ્રભવહેતુષુ રાગદ્વેષયોર્ અયૌગપદ્યાદ્ યથાસંભવં પ્રજ્ઞપ્યતે ન તુ સ્વતન્ત્રમ્ અસ્તિ ।
સ્ત્યાનઞ્ ચિત્તસ્યાકર્મણ્યતા સ્તૈમિત્યમ્ । સ્તિમિતસ્ય ભાવઃ સ્તૈમિત્યં યદ્યોગાચ્ ચિત્તં જડીભવતિ સ્તિમિતં ભવતિ નાલમ્બનં પ્રતિપત્તું સમુત્સહતે । એતચ્ ચ સર્વક્લેશોપક્લેશસહાય્યદાનકર્મકમ્ । મોહાંશે પ્રજ્ઞપ્તત્વાચ્ ચ મોહાંશિકમ્ એવ ન પૃથગ્ વિદ્યતે ।
ઔદ્ધત્યં ચિત્તસ્યાવ્યુપશમઃ । વ્યુપશમો હિ શમથસ્ તદ્વિરુદ્ધો ઽવ્યુપશમઃ । સ પુનર્ એષ રાગાનુકૂલં પૂર્વહસિતરસિતક્રીડિતાદ્યનુસ્મરતશ્ ચેતસો ઽવ્યુપશમહેતુઃ શમથપરિપન્થકર્મકઃ ।
આશ્રદ્ધ્યાં કર્મફલસત્યરત્નેષ્વ્ અનભિસંપ્રત્યયઃ શ્રદ્ધાવિપક્ષઃ । શ્રદ્ધા હ્ય્ અસ્તિત્વગુણવત્ત્વશક્યત્વેષ્વ્ અભિસંપ્રત્યયઃ પ્રસાદો ઽભિલાષશ્ ચ યથાક્રમમ્ । અશ્રદ્ધા તદ્વિપર્યેણાસ્તિત્વગુણવત્ત્વશક્યત્વેષ્વ્ અનભિસંપ્રત્યયો ઽપ્રસાદો ઽનભિલાષશ્ ચ । કૌસીદ્યસંનિશ્રયદાનકર્મકમ્ । અશ્રદ્દધાનસ્ય પ્રયોગચ્છન્દાભાવાત્ કૌસીદ્યસંનિશ્રયદાનકર્મકત્વમ્ ।
કૌસીદ્યં કુશલે ચેતસો ઽનભ્યુત્સાહો વીર્યવિપક્ષઃ । કુશલે કાયવાઙ્મનઃકર્મણિ નિદ્રાપાર્શ્વશયનસુખમ્ આગમ્ય યો મોહાંશિકશ્ ચેતસો ઽનભ્યુત્સાહઃ । એતચ્ ચ કુશલપક્ષપ્રયોગપરિપન્થકર્મકમ્ ।
પ્રમાદો યૈર્ લોભદ્વેષમોહકૌસીદ્યૈઃ ક્લેશાદ્ રાગદ્વેષમોહાદિકાચ્ ચિત્તં ન રક્ષતિ કુશલં ચ તત્પ્રતિપક્ષભૂતં ન ભાવયતિ । તેષુ લોભદ્વેષમોહકૌસીદ્યેષુ પ્રમાદઃ પ્રજ્ઞપ્યતે । અયઞ્ ચાકુશલવૃદ્ધિકુશલપરિહાણિસંનિશ્રયદાનકર્મકઃ ।

મુષિતા સ્મૃતિઃ ક્લિષ્ટા સ્મૃતિઃ । ક્લિષ્ટેતિ ક્લેશસંપ્રયુક્તા । ઇયઞ્ ચ વિક્ષેપસંનિશ્રયદાનકર્મિકા ।
વિક્ષેપો રાગદ્વેષમોહાંશિકશ્ ચેતસો વિસારઃ । વિવિધં ક્ષિપ્યતે ઽનેન ચિત્તમ્ ઇતિ વિક્ષેપઃ । યૈ રાગદ્વેષમોહૈશ્ ચિત્તં સમાધ્યાલમ્બનાદ્ બહિઃ ક્ષિપ્યતે તેષુ યથાસંભવં વિક્ષેપઃ પ્રજ્ઞપ્યતે । એષ ચ વૈરાગ્યપરિપન્થકર્મઃ ।
અસંપ્રજન્યં ક્લેશસંપ્રયુક્તા પ્રજ્ઞા યયાસંવિદિતા કાયવાક્ચિત્તચર્યા અભિક્રમપ્રતિક્રમાદિષુ વર્તતે કરણીયાકરણીયાજ્ઞાનાત્ । એતચ્ ચાપત્તિસંનિશ્રયદાનકર્મકમ્ ।
કૌકૃત્યં ચેતસો વિપ્રતિસારઃ । કુત્સિતં કૃતમ્ ઇતિ કુકૃતમ્ । તદ્ભાવઃ કૌકૃત્યમ્ । ઇહ તુ કુકૃતવિષયશ્ ચેતસો વિલેખઃ કૌકૃત્યં ચૈતસિકાધિકારાત્ । એતચ્ ચ ચિત્તસ્થિતિપરિપન્થકર્મકમ્ ।
મિદ્ધમ્ અસ્વતન્ત્રવૃત્તિચેતસો ઽભિસંક્ષેપઃ । વૃત્તિર્ આલમ્બને પ્રવૃત્તિઃ । સાસ્વતન્ત્રા ચેતસો યતો ભવતિ તન્ મિદ્ધમ્ । કાયસન્ધારણાસમર્થા વા વૃત્તિશ્ ચેતસો ઽસ્વતન્ત્રા સા યતો ભવતિ તન્ મિદ્ધમ્ । અભિસંક્ષેપશ્ ચેતસશ્ ચક્ષુરાદીન્દ્રિયદ્વારેણાપ્રવૃત્તિઃ । એતચ્ ચ મોહાંશે પ્રજ્ઞપનાન્ મોહાંશિકં કૃત્યાતિપત્તિસંનિશ્રયદાનકર્મકઞ્ ચ ।
વિતર્કઃ પર્યેષકો મનોજલ્પઃ પ્રજ્ઞાચેતનાવિશેષઃ । પર્યેષકઃ કિમ્ એતદ્ ઇતિ નિરૂપણાકારપ્રવૃત્તઃ । મનસો જલ્પો મનોજલ્પઃ । જલ્પ ઇવ જલ્પઃ । જલ્પો ઽર્થકથનમ્ । ચેતનાપ્રજ્ઞાવિશેષ ઇતિ ચેતનાયાશ્ ચિત્તપરિસ્પન્દાત્મકત્વાત્ પ્રજ્ઞાયાશ્ ચ ગુણદોષવિવેકાકારત્વાત્ । તદ્વશેન ચિત્તપ્રવૃત્તેઃ કદાચિચ્ ચિત્તચેતનયોર્ વિતર્કઃ પ્રજ્ઞપ્તિઃ કદાચિત્ પ્રજ્ઞાચેતસોર્ યથાક્રમમ્ અનભ્યૂહાભ્યુહાવસ્થયોઃ । અથ વા ચેતનાપ્રજ્ઞયોર્ એવ વિતર્કઃ પ્રજ્ઞપ્તિસ્ તદ્વશેન ચિત્તસ્ય તથાપ્રવૃત્તત્વાત્ । સ એવ ચિત્તસ્યૌદારિકતા । ઔદારિકતેતિ સ્થૂલતા વસ્તુમાત્રપર્યેષણાકારત્વાત્ ।
એષ ચ નયો વિચારે ઽપિ દ્રષ્ટવ્યઃ । વિચારો ઽપિ હિ ચેતનાપ્રજ્ઞાવિશેષાત્મકઃ । પ્રત્યવેક્ષકો મનોજલ્પ એવ । ઇદં તદ્ ઇતિ પૂર્વાધિગતનિરૂપણાત્ । અત એવ ચ ચિત્તસૂક્ષ્મતેત્ય્ ઉચ્યતે ।
એતૌ ચ સ્પર્શાસ્પર્શવિહારસંનિશ્રયદાનકર્મકૌ । અનયોશ્ ચૌદારિકસૂક્ષ્મતયા વ્યવસ્થાપનાત્ પૃથક્કરણમ્ ।
દ્વયે દ્વિધેતિ । (14દ્)
દ્વયઞ્ ચ દ્વયઞ્ ચ દ્વયે । તે પુનઃ કૌકૃત્યમિદ્ધે વિતર્કવિચારૌ ચ । એતે ચ ચત્વારો ધર્મા દ્વિધા ક્લિષ્ટા અક્લિષ્ટાશ્ ચ ।
તત્રાકુશલમ્ અકૃત્વા કુશલઞ્ ચ કૃત્વા યશ્ ચેતસો વિલેખસ્ તત્ સંક્લિષ્ટં કૌકૃત્યમ્ । યત્ કુશલમ્ અકૃત્વાકુશલઞ્ ચ કૃત્વા તત્ કૌકૃત્યમ્ અક્લિષ્ટમ્ ।
મિદ્ધમ્ અપિ ક્લિષ્ટચિત્તાવિદ્ધં ક્લિષ્ટચિત્તસંપ્રયુક્તં ચ ક્લિષ્ટમ્ । અક્લિષ્ટચિત્તાવિદ્ધમ્ અક્લિષ્ટચિત્તસંપ્રયુક્તઞ્ ચાક્લિષ્ટમ્ ।
કામવ્યાપાદવિહિંસાદિવિતર્કાઃ ક્લિષ્ટાઃ । નૈશ્ક્રમ્યાદિવિતર્કા અક્લિષ્ટાઃ । એવં પરોપઘાતોપાયવિચારઃ ક્લિષ્ટઃ । પરાનુગ્રહોપાયવિચારો ઽક્લિષ્ટઃ ।
તત્ર યે કૌકૃત્યમિદ્ધવિતર્કવિચારાઃ ક્લિષ્ટાસ્ ત એવોપક્લેશા નેતરે ।
તત્ર યથા રૂપશબ્દાદ્યુપલબ્ધિઃ ષટ્પ્રકારા યથાસંભવં સર્વૈશ્ ચૈતસિકૈઃ સંપ્રયુજ્યતે સર્વત્રગૈર્ વિનિયતૈઃ કુશલૈઃ ક્લેશૈર્ ઉપક્લેશૈશ્ ચ એવં ત્રિવેદના તિસૃભિશ્ ચ વેદનાભિઃ સંપ્રયુજ્યતે સુખયા દુઃખયા અદુઃખાસુખયા ચ । સૌમનસ્યદૌર્મનસ્યોપેક્ષાસ્થાનીયેષુ રૂપાદિષુ તદુત્પત્તેઃ કુશલા અકુશલા અવ્યાકૃતા ચ । આલયવિજ્ઞાનન્ તુ સર્વત્રગૈઃ પઞ્ચભિર્ એવ સંપ્રયુજ્યતે નાન્યૈઃ । તત્ર ચોપેક્ષૈવ વેદના અનિવૃતાવ્યકૃતઞ્ ચ । ક્લિષ્ટં મનઃ સર્વત્રગૈઃ પઞ્ચભિશ્ ચતુર્ભિશ્ ચ ક્લેશૈર્ આત્મમોહાદિભિઃ સદા સંપ્રયુજ્યતે । તત્રોપેક્ષૈવ વેદના નિવૃતાવ્યાકૃતઞ્ ચેતિ ।
ઇદમ્ ઇદાનીઞ્ ચિન્ત્યતે । કિં પઞ્ચાનાઞ્ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનાદીનાં યુગપદ્ આલમ્બનપ્રત્યયસાન્નિધ્યે ઽપ્ય્ આલયવિજ્ઞાનાદ્ એકસ્યૈવોત્પત્તિર્ ભવતિ ન દ્વયોર્ ન બહૂનાં વા । યથૈકે મન્યન્તે । ન દ્વયોર્ ન બહૂનાં વા યુગપત્ સમનન્તરપ્રત્યયાભાવાદ્ એકસ્યૈવ વિજ્ઞાનસ્યોત્પત્તિર્ ભવતિ । ન ચૈકં વિજ્ઞાનં બહૂનાં સમન્તરપ્રત્યયત્વં પ્રતિપત્તુમ્ ઉત્સહતે । ઉતાનિયમેન ।
યદ્ય્ એકસ્યૈવ પ્રત્યયસાંનિધ્યમ્ એકમ્ એવોત્પદ્યતે । એવં દ્વયોર્ બહૂનાઞ્ ચ પ્રત્યયસાંનિધ્યે ઉત્પત્તિર્ ભવતીત્ય્ અત આહ ।
પઞ્ચાનાં મૂલવિજ્ઞાને યથાપ્રત્યયમ્ ઉદ્ભવઃ ।
વિજ્ઞાનાનાં સહ ન વા તરઙ્ગાણાં યથા જલે ॥ 15
પઞ્ચાનામ્ ઇતિ ચક્ષુરાદિવિજ્ઞાનાનાં તદનુચરમનોવિજ્ઞાનસહિત્ઃન્ઃમ્ । પઞ્ચાનાં ચક્ષુરાદિવિજ્ઞાનાનાં બીજાશ્રયત્વાત્ તદુત્પત્તેર્ ગતિષુ જન્મોપાદાનાચ્ ચાલયવિજ્ઞાનં મૂલવિજ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । યથાપ્રત્યયમ્ ઉદ્ભવ ઇતિ યસ્ય યસ્ય યઃ પ્રત્યયઃ સંનિહિતસ્ તસ્ય તસ્ય નિયમેનોદ્ભવ આત્મલાભઃ । સહ ન વેતિ યુગપત્ ક્રમેણ વા । તરઙ્ગાણાં યથા જલ ઇત્ય્ આલયવિજ્ઞાનાત્ પ્રવૃત્તિવિજ્ઞાનાનાં યુગપદ્ અયુગપચ્ ચોત્પત્તૌ દૃષ્ટાન્તઃ । યથોક્તમ્ ।
તદ્યથા વિશાલમતે મહત ઉદકૌઘસ્ય વહતઃ સચેદ્ એકસ્ય
તરઙ્ગસ્યોત્પત્તિપ્રત્યયઃ પ્રત્યુપસ્થિતો ભવત્ય્ એકમ્ એવ
તરઙ્ગં પ્રવર્તતે । સચેદ્ દ્વયોસ્ ત્રયાણાં સંબહુલાનાં
તરઙ્ગાણામ્ ઉત્પત્તિપ્રત્યયઃ પ્રત્યુપસ્થિતો ભવતિ યાવત્
સંબહુલાનિ તરઙ્ગાણિ પ્રવર્તન્તે । ન ચ તસ્યોદકૌઘસ્ય સ્રોતસા
વહતઃ સમુચ્છિત્તિર્ ભવતિ । ન પર્યુપયોગઃ પ્રજ્ઞાયતે ।
એવમ્ એવ વિશાલમતે તદોઘસ્થાનીયમ્ આલયવિજ્ઞાનં સંનિશ્રિત્ય
પ્રતિષ્ઠાય સચેદ્ એકસ્ય ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્યોત્પત્તિપ્રત્યયઃ
પ્રત્યુપસ્થિતો ભવત્ય્ એકમ્ એવ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં પ્રવર્તતે ।
સચેદ્ દ્વયોસ્ ત્રયાણાં સચેત્ પઞ્ચાનાં વિજ્ઞાનાનામ્ ઉત્પત્તિપ્રત્યયઃ
પ્રત્યુપસ્થિતો ભવતિ સકૃદ્ યાવત્ પઞ્ચાનાં પ્રવૃત્તિર્ ભવતિ ।
અત્ર ગાથા ।
આદાનવિજ્ઞાન ગભીરસૂક્ષ્મો ઓઘો યથા વર્તતિ સર્વબીજો ।
બાલાન એષો મયિ ન પ્રકાશિ મા હૈવ આત્મા પરિકલ્પયેયુર્
ઇતિ । ન હિ વિજ્ઞાનપ્રતિનિયમેનાલમ્બનપ્રત્યયવત્ સમનન્તરપ્રત્યય ઇષ્યતે । સર્વવિજ્ઞાનોત્પત્તૌ સર્વસ્ય વિજ્ઞાનસ્ય તત્સમનન્તરપ્રત્યયત્વાભ્યુપગમાત્ । અત એકસ્માદ્ અપિ સમનન્તરપ્રત્યયાદ્ આલમ્બનપ્રત્યયસાન્નિધ્યે દ્વયોર્ બહૂનાં વા વિજ્ઞાનાનામ્ ઉત્પત્તિર્ ન વિરૂધ્યતે । કિઞ્ ચાત્ર કારણં યત્ સમનન્તરપ્રત્યયપ્રતિનિયમાભાવે
પઞ્ચાનાઞ્ ચ યુગપદ્ આલમ્બનપ્રત્યયસાન્નિધ્ય એકેનૈવોત્પત્તવ્યં ન પઞ્ચભિર્ અપીતિ । તસ્માદ્ અલમ્બનસદ્ભાવે પઞ્ચાનામ્ અપિ ચોત્પત્તિર્ ઇત્ય્ અભ્યુપેયમ્ ।
ઇદમ્ ઈદાનીં વક્તવ્યમ્ । કિં મનોવિજ્ઞાનં ચક્ષુરાદિવિજ્ઞાનૈઃ સહ પ્રવર્તતે વિના ચ । ઉત નૈવેત્ય્ અત આહ ।
મનોવિજ્ઞાનસંભૂતિઃ સર્વદાસંજ્ઞિકાદ્ ઋતે ।
સમાપત્તિદ્વયાન્ મિદ્ધાન્ મૂર્ચ્છનાદ્ અપ્ય્ અચિત્તકાત્ ॥ 16
ઇતિ । સર્વદેતિ સર્વકાલં ચક્ષુરાદિવિજ્ઞાનૈઃ સહ વિના ચેત્ય્ અર્થઃ । અસ્યોત્સર્ગસ્યેમમ્ અપવાદમ્ આરભતે ।

આસંજ્ઞિકાદ્ ઋતે
સમાપત્તિદ્વયાન્ મિદ્ધાન્ મૂર્ચ્છનાદ્ અપ્ય્ અચિત્તકાદ્ ઇતિ । (16બ્દ્)
તત્રાસંજ્ઞિકમ્ અસંજ્ઞિસત્ત્વેષુ દેવેષૂપપન્નસ્ય યશ્ ચિત્તચૈતસિકાનાં ધર્માણાં નિરોધઃ ।
સમાપત્તિદ્વયમ્ અસંજ્ઞિસમાપત્તિર્ નિરોધસમાપત્તિશ્ ચ ।
તત્રાસંજ્ઞિસમાપત્તિઃ । તૃતીયાદ્ ધ્યાનાદ્ વીતરાગસ્યોર્ધ્વમ્ અવીતરાગસ્ય નિઃસરણસંજ્ઞાપૂર્વકેણ મનસિકારેણ મનોવિજ્ઞાનસ્ય તત્સંપ્રયુક્તાનાઞ્ ચ ચૈત્તાનાં યો નિરોધઃ સો ઽત્રાસંજ્ઞિસમાપત્તિર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । નિરુધ્યતે ઽનેનેતિ નિરોધઃ
। સ પુનઃ સસંપ્રયોગસ્ય મનોવિજ્ઞાનસ્ય સમુદાચારનિરોધઃ । આશ્રયસ્યાવસ્થાવિશેષઃ । સ ચ સમાપત્તિચિત્તાદ્ અનન્તરઞ્ ચિત્તાન્તરોત્પત્તિવિરુદ્ધ આશ્રયઃ પ્રાપ્યત ઇતિ સમાપત્તિર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । નિરોધસમાપત્તિર્ આકિઞ્ચન્યાયતનવીતરાગસ્ય શાન્તવિહારસંજ્ઞાપૂર્વકેણ મનસિકારેણ સસંપ્રયોગસ્ય મનોવિજ્ઞાનસ્ય ક્લિષ્ટસ્ય ચ મનસો યો નિરોધઃ । ઇયમ્ અપ્ય્ અસંજ્ઞિસમાપત્તિવદ્ આશ્રયસ્યાવસ્થાવિશેષે પ્રજ્ઞપ્યતે ।
અચિત્તકં મિદ્ધં ગાઢમિદ્ધોપહતત્વાદ્ આશ્રયસ્ય તાવત્કાલં મનોવિજ્ઞાનાપ્રવૃત્તેર્ અચિત્તકમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે ।
અચિત્તિકા મૂર્ચ્છા । આગન્તુકેનાભિઘાતેન વાતપિત્તશ્લેષ્મવૈષમ્યેણ વા યદ્ આશ્રયવૈષમ્યં
મનોવિજ્ઞાનપ્રવૃત્તિવિરુદ્ધં તત્રાચિત્તિકા મૂર્ચ્છોપચર્યતે ।
એતાઃ પઞ્ચાવસ્થા વર્જયિત્વા તદન્યાસુ સર્વાસ્વ્ અવસ્થાસુ મનોવિજ્ઞાનપ્રવૃત્તિર્ વેદિતવ્યા । એવમ્ આસંજ્ઞિકાદિષુ મનોવિજ્ઞાને નિરુદ્ધે તદપગમે પુનઃ કુત ઉત્પદ્યતે યતસ્ તસ્ય કાલક્રિયા ન ભવતિ । તત્ પુનર્ આલયવિજ્ઞાનાદ્ એવોત્પદ્યતે । તદ્ ધિ સર્વવિજ્ઞાનબીજકમ્ ઇતિ ।
યત્ર વિજ્ઞાનપરિણામે આત્મધર્મોપચારઃ સ પુનસ્ ત્રિધેત્ય્ ઉદ્દિશ્ય વિસ્તરેણ ત્રિવિધો ઽપિ નિર્દિષ્ટઃ ।
ઇદાનીમ્ આત્મધર્મોપચારો યઃ પ્રવર્તતે સ વિજ્ઞાનપરિણામ એવ ન વિજ્ઞાનપરિણામાચ્ ચ પૃથગ્ અસ્ત્ય્ આત્મા ધર્મા ચેતિ યત્ પ્રતિજ્ઞાતં તત્પ્રસાધનાર્થમ્ આહ ।
વિજ્ઞાનપરિણામો ઽયં વિકલ્પો યદ્ વિકલ્પ્યતે ।
તેન તન્ નાસ્તિ તેનેદં સર્વં વિજ્ઞાપ્તિમાત્રકમ્ ॥ 17
ઇતિ । યો ઽયં વિજ્ઞાનપરિણામસ્ ત્રિવિધો ઽનન્તરમ્ અભિહિતઃ સો ઽયં વિકલ્પઃ । અધ્યારોપિતાર્થાકારાસ્ ત્રૈધાતુકાશ્ ચિત્તચૈત્તા વિકલ્પ ઉચ્યતે । યથોક્તમ્ ।
અભૂતપરિકલ્પસ્ તુ ચિત્તચૈત્તાસ્ ત્રિધાતુકા ઇતિ ।
તેન ત્રિવિધેન વિકલ્પેનાલયવિજ્ઞાનક્લિષ્ટમનઃપ્રવૃત્તિવિજ્ઞાનસ્વભાવેન સસંપ્રયોગેણ યદ્ વિકલ્પ્યતે ભાજનમ્ આત્માસ્કન્ધધાત્વાયતનરૂપશબ્દાદિકં
વસ્તુ તન્ નાસ્તીત્ય્ અતઃ સ વિજ્ઞાનપરિણામો વિકલ્પ ઉચ્યતે । અસદાલમ્બનત્વાત્ ।
કથં પુનર્ એતદ્ વિજ્ઞાયતે તદાલમ્બનમ્ અસદ્ ઇતિ । યદ્ ધિ યસ્ય કારણં તસ્મિન્ સમગ્રે ચાવિરુદ્ધે ચ તદ્ ઉત્પદ્યતે નાન્યથા । વિજ્ઞાનઞ્ ચ માયાગન્ધર્વનગરસ્વપ્નતિમિરાદાવ્ અસત્ય્ અપ્યાલમ્બને જાયતે । યદિ ચ વિજ્ઞાનસ્યાલમ્બનપ્રતિબદ્ધ ઉત્પાદઃ સ્યાદ્ એવં સતિ માયાદિષ્વ્ અર્થાભાવાન્ ન વિજ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યતે ।
તસ્માત્ પૂર્વકાન્ નિરુદ્ધાત્ તજ્જાતીયવિજ્ઞાનાદ્ વિજ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યતે । ન બાહ્યાદ્ અર્થાત્ તસ્મિન્ન્ અસત્ય્ અપિ ભાવાત્ । દૃષ્ટા ચાભિન્ને ઽપ્ય્ અર્થે પ્રતિપત્તૄણાં પરસ્પરવિરુદ્ધા પ્રતિપત્તિઃ । ન ચૈકસ્ય પરસ્પરવિરુદ્ધાનેકાત્મકત્વં યુજ્યતે । તસ્માદ્ અધ્યારોપિતરૂપત્વાદ્ વિકલ્પસ્યાલમ્બનમ્ અસદ્ ઇતિ પ્રતિપત્તવ્યમ્ ।
અનેન તાવત્ સમારોપાન્તં પરિહૃત્યાપવાદાન્તપરિજિહીર્ષયા આહ ।
તેનેદં સર્વં વિજ્ઞાપ્તિમાત્રકમ્ (17ચ્દ્)
ઇતિ । તેનેતિ તસ્માત્ । યસ્માત્ પરિણામાત્મકેન વિકલ્પેન યદ્ વિકલ્પ્યતે તેન તન્ નાસ્તિ તસ્માદ્ વિષયાભાવાત્ સર્વં વિજ્ઞપ્તિમાત્રકમ્ । સર્વમ્ ઇતિ ત્રૈધાતુકમ્ અસંસ્કૃતઞ્ ચ । માત્રશબ્દસ્ તદધિકવિષયવ્યવચ્છેદાર્થઃ । કકારઃ પાદપૂરણાર્થઃ ।
યદિ સર્વં વિજ્ઞપ્તિમાત્રકમ્ એવ ન તતો ઽન્યઃ કર્તા કરણં વાસ્તિ કથં મૂલવિજ્ઞાનાદ્ અનધિષ્ઠિતાદ્ અસતિ કરણે વિકલ્પાઃ પ્રવર્તન્ત ઇત્ય્ આહ ।
સર્વબીજં હિ વિજ્ઞાનં પરિણામસ્ તથા તથા ।
યાત્ય્ અન્યોન્યવશાદ્ યેન વિકલ્પઃ સ સ જાયતે ॥ 18
તત્ર સર્વધર્મોત્પાદનશક્ત્યનુગમાત્ સર્વબીજં વિજ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ આલયવિજ્ઞાનમ્ । વિજ્ઞાનં હ્ય્ અસર્વબીજમ્ અપ્ય્ અસ્તીત્ય્ અતઃ સર્વબીજમ્ ઇત્ય્ આહ । વિજ્ઞાનાદ્ અન્યદ્ અપિ કૈશ્ચિત્ પ્રધાનાદિ સર્વબીજં કલ્પ્યત ઇતિ વિજ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ આહ । અથ વા । એકપદવ્યભિચારે ઽપિ વિશેષણવિશેષ્યત્વદર્શનાન્ નાયં દોષઃ ।
પરિણામસ્ તથા તથા યાત્ય્ અન્યોન્યવશાદ્ ઇતિ । (18બ્ચ્)
પૂર્વાવસ્થાતો ઽન્યથાભાવઃ પરિણામઃ । તથા તથેતિ તસ્ય તસ્ય વિકલ્પસ્યાનન્તરોત્પાદનસમર્થાવસ્થાં પ્રાપ્નોતીત્ય્ અર્થઃ ।
અન્યોન્યવશાદ્ ઇતિ । તથા હિ ચક્ષુરાદિવિજ્ઞાનં સ્વશક્તિપરિપોષે વર્તમાને શક્તિવિશિષ્ટસ્યાલયવિજ્ઞાનપરિણામસ્ય નિમિત્તં સો ઽપિ આલયવિજ્ઞાનપરિણામશ્ ચક્ષુરાદિવિજ્ઞાનસ્ય નિમિત્તં ભવતિ । એવમ્ અન્યોન્યવશાદ્ યસ્માદ્ ઉભયં પ્રવર્તતે તસ્માદ્ આલયવિજ્ઞાનાદ્ અન્યેનાનધિષ્ઠિતાદ્ અનેકપ્રકારો વિકલ્પઃ સ સ જાયતે । તત્ર ચ વર્તમાને જન્મનિ યથાલયવિજ્ઞાનાત્ પ્રવૃત્તિવિજ્ઞાનસ્યોત્પત્તિર્ ભવતિ તથાખ્યાતમ્ ।
ઇદાનીં વિજ્ઞપ્તિમાત્રે અનાગતં જન્મ વર્તમાનજન્મનિરોધે સતિ યથા પ્રતિસંધીયતે તત્ પ્રદર્શયન્ન્ આહ ।
કર્મણો વાસના ગ્રાહદ્વયવાસનયા સહ ।
ક્ષીણે પૂર્વવિપાકે ઽન્યં વિપાકં જનયન્તિ તત્ ॥ 19
ઇતિ । પુણ્યાપુણ્યાનેઞ્જ્યચેતના કર્મ । તેન કર્મણા યદ્ અનાગતાત્મભાવાભિનિર્વૃત્તયે આલયવિજ્ઞાને સામર્થ્યમ્ આહિતં સા કર્મવાસના । ગ્રાહદ્વયં ગ્રાહ્યગ્રહો ગ્રાહકગ્રાહશ્ ચ । તત્ર વિજ્ઞાનાત્ પૃથગ્ એવ સ્વસન્તાનાધ્યાસિતં ગ્રાહ્યમ્ અસ્તીત્ય્ અધ્યવસાયો ગ્રાહ્યગ્રાહઃ । તચ્ ચ વિજ્ઞાનેન પ્રતીયતે વિજ્ઞાયતે ગૃહ્યત ઇતિ યો ઽયં નિશ્ચયઃ સ ગ્રહકગ્રાહઃ । પૂર્વોત્પન્નગ્રાહ્યગ્રાહકગ્રાહાક્ષિપ્તમ્ અનાગતતજ્જાતીયગ્રાહ્યગ્રાહકગ્રાહોત્પત્તિબીજં ગ્રાહદ્વયવાસના । તત્ર કર્મવાસનાભેદાદ્ ગતિભેદેનાત્મભાવભેદો બીજભેદાદ્ અઙ્કુરભેદવત્ ।
[ ત્વ્ભ્_114]
ગ્રાહદ્વયવાસના તુ સર્વકર્મવાસનાનાં યથાસ્વમ્ આક્ષિપ્તાત્મભાવોત્પાદને પ્રવૃત્તાનાં સહકારિત્વં પ્રતિપદ્યતે । તદ્યથા અબાદયો બીજસ્યાઙ્કુરોત્પત્તાવ્ ઇતિ ।
એવઞ્ ચ ન કેવલાઃ કર્મવાસના ગ્રાહદ્વયવાસનાનનુગૃહીતા વિપાકઞ્ જનયન્તીત્ય્ ઉક્તં ભવતિ । અત એવાહ । ગ્રહાદ્વયવાસનયા સહેતિ ।
ક્ષીણે પૂર્વવિપાકે ઽન્યં વિપાકં જનયન્તિ તદ્ ઇતિ । (19ચ્દ્)
પૂર્વજન્મોપચિતેન કર્મણા ય ઇતિ વિપાકો ઽભિનિર્વૃત્તસ્ તસ્મિન્ ક્ષીણ ઇત્ય્ આક્ષેપકાલે પર્યન્તાવસ્થિતે યથાબલં કર્મવાસના ગ્રાહદ્વયવાસનાસહિતા ઉપભૂક્તાદ્ વિપાકાદ્ અન્યં વિપાકં તદ્ એવાલયવિજ્ઞાનં જનયન્તિ । આલયવિજ્ઞાનવ્યતિરેકેણાન્યસ્ય વિપાકસ્યાભાવાત્ । ક્ષીણે પૂર્વવિપાક ઇત્ય્ અનેન શાશ્વતાન્તં પરિહરતિ । અન્યં વિપાકં જનયન્તીત્ય્ ઉચ્છેદાન્તમ્ ।
ચક્ષુરાદિવિજ્ઞાનવ્યતિરિક્તમ્ આલયવિજ્ઞાનમ્ અસ્તિ । તદ્ એવ ચ સર્વબીજકં ન ચક્ષુરાદિવિજ્ઞાનમ્ ઇતિ કુત એતત્ । આગમાદ્ યુક્તિતશ્ ચ । ઉક્તં હિ ભગવતાભિધર્મસૂત્રે ।

[ ત્વ્ભ્_116]
અનાદિકાલિકો ધાતુઃ સર્વધર્મસમાશ્રયઃ ।
તસ્મિન્ સતિ ગતિઃ સર્વા નિર્વાણાધિગમો ઽપિ ચ ॥
ન ચાલયવિજ્ઞાનમ્ અન્તરેણ સંસારપ્રવૃત્તિર્ નિવૃત્તિર્ વા યુજ્યતે । તત્ર સંસારપ્રવૃત્તિર્ નિકાયસભાગાન્તરેષુ પ્રતિસન્ધિબન્ધઃ । નિવૃત્તિઃ સોપધિશેષો નિરુપધિશેષશ્ ચ નિર્વાણધાતુઃ । તત્રાલયવિજ્ઞાનાદ્ અન્યત્ સંસ્કારપ્રત્યયં વિજ્ઞાનં ન યુજ્યતે । સંસ્કારપ્રત્યયવિજ્ઞાનાભાવે પ્રવૃત્તેર્ અપ્ય્ અભાવઃ ।
સંસારસ્યાલયવિજ્ઞાનાનભ્યુપગમે પ્રતિસન્ધિવિજ્ઞાનં વા સંસ્કારપ્રત્યયં પરિકલ્પ્યેત સંસ્કારપરિભાવિતા વા ષડ્ વિજ્ઞાનકાયાઃ । તત્ર યે સંસ્કારાઃ પ્રાતિસંધિકવિજ્ઞાનપ્રત્યયત્વેનેષ્યન્તે તેષાઞ્ ચિરનિરુદ્ધત્વાન્ નિરુદ્ધસ્ય ચાસત્વાદ્ અસતશ્ ચ પ્રત્યયત્વાભાવાન્ ન સંસ્કારપ્રત્યયં પ્રતિસન્ધિવિજ્ઞાનં યુજ્યતે । પ્રતિસન્ધૌ ચ નામરૂપમ્ અપ્ય્ અસ્તિ ન કેવલં વિજ્ઞાનમ્ । તત્ર વિજ્ઞાનમ્ એવ સંસ્કારપ્રત્યયં ન નામરૂપમ્ ઇતિ કા તત્ર યુક્તિઃ । તસ્માત્ સંસ્કારપ્રત્યયં નામરૂપમ્ ઇતિ વાક્તવ્યમ્ । ન તુ વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ । [ ત્વ્ભ્_118] કતમદ્ અન્યદ્ વિજ્ઞાનપ્રત્યયં નામરૂપમ્ । યદ્ ઉત્તરકાલમ્ ઇતિ ચેત્ તસ્ય પ્રાતિસન્ધિકનામરૂપાત્ ક આત્માતિશયો યતસ્ તદ્ એવ વિજ્ઞાનપ્રત્યયં ન પૂર્વમ્ । પૂર્વઞ્ ચ સંસ્કારપ્રત્યયં નોત્તરમ્ ઇતિ । અતશ્ ચ સંસ્કારપ્રત્યયં નામરૂપમ્ એવાસ્તુ કિં પ્રતિસન્ધિવિજ્ઞાનેનાઙ્ગાન્તરેણ પરિકલ્પિતેન । તસ્માન્ ન પ્રતિસન્ધિવિજ્ઞાનં
સંસ્કારપ્રત્યત્યયં યુજ્યતે ।
સંસ્કારપરિભાવિતા વા ષડ્વિજ્ઞાનકાયા અપિ ન સંસ્કારપ્રત્યયં વિજ્ઞાનં યુજ્યતે । કિં કારણમ્ । ન હિ વિજ્ઞાનં વિપાકવાસનાં નિષ્યન્દવાસનાં વા સ્વાત્મન્ય્ આધાતું સમર્થં સ્વાત્મનિ કારિત્રવિરોધાત્ । નાપ્ય્ અનાગતે તસ્ય તદાનુત્પન્નત્વાત્ । અનુત્પન્નસ્ય ચાસત્ત્વાત્ । નાપ્ય્ ઉત્પન્ને પૂર્વસ્ય તદા નિરુદ્ધત્વાત્ । અચિત્તિકાસુ ચ નિરોધસમાપત્ત્યાદ્યવસ્થાસુ પુનઃ સંસ્કારપરિભાવિતચિત્તોત્પત્ત્યસંભવાદ્ વિજ્ઞાનપ્રત્યયં નામરૂપં ન સ્યાત્ । તદભાવાટ્ ષડાયતનં ન સ્યાત્ । એવં યાવજ્ જાતિપ્રત્યયં જરામરણં ન સ્યાત્ । તતશ્ ચ સંસારપ્રવૃત્તિર્ એવ ન સ્યાત્ ।
તસ્માદ્ અવિદ્યાપ્રત્યયાઃ સંસ્કારાસ્ તદધિવાસિતઞ્ ચાલયવિજ્ઞાનં સંસ્કારપ્રત્યયં વિજ્ઞાનમ્ । તત્પ્રત્યયં પ્રતિસન્ધૌ નામરૂપમ્ ઇત્ય્ એષૈવ નીતિર્ અનવદ્યા ।
સંસારનિવૃત્તિર્ અપિ આલયવિજ્ઞાને અસતિ ન યુજ્યતે । સંસારસ્ય હિ કર્મક્લેશાશ્ ચ કારણં તયોશ્ ચ ક્લેશાઃ પ્રધાનમ્ । તથા હિ ક્લેશાધિપત્યાત્ કર્મ પુનર્ભવાક્ષેપસમર્થં ભવતિ નાન્યથા । તથાક્ષિપ્તપુનર્ભવો ઽપિ કર્મ ક્લેશાધિપત્યાદ્ એવ પુનર્ભવો ભવતિ નાન્યથા । એવઞ્ ચ ક્લેશા એવ સંસારપ્રવૃત્તેઃ પ્રધાનત્વાન્ મૂલમ્ । અતસ્ તેષુ પ્રહીણેષુ સંસારો વિનિવર્તતે નાન્યથા । ન ચાલયવિજ્ઞાનમ્ અન્તરેણ તત્પ્રહાણં યુજ્યતે ।
કથં પુનર્ ન યુજ્યતે । સંમુખીભૂતો વા ક્લેશઃ પ્રહીયતે બીજાવસ્થો વા । તત્ર સંમુખીભૂતઃ પ્રહીયત ઇત્ય્ અનિષ્ટિર્ એવેયમ્ । તત્પ્રહાણમાર્ગસ્થાનાદ્ બીજાવસ્થો ઽપિ નૈવ પ્રહીયતે । ન હિ પ્રતિપક્ષાત્ તદાનીં કિઞ્ચિદ્ અન્યદ્ અભ્યુપગમ્યતે યત્ર ક્લેશબીજં વ્યવસ્થિતં તત્પ્રતિપક્ષેણ પ્રહીયેત । અથ પ્રતિપક્ષચિત્તમ્ એવ ક્લેશબીજાનુષક્તમ્ ઇષ્યતે । ન હિ તત્ ક્લેશબીજાનુષક્તમ્ એવ તત્પ્રતિપક્ષો ભવિતુમ્ અર્હતિ । ન ચાપ્રહીણક્લેશબીજાનાં સંસારનિવૃત્તિઃ સંભવતિ । તસ્માદ્ અવશ્યમ્ આલયવિજ્ઞાનં તદન્યવિજ્ઞાનસહભૂભિઃ ક્લેશોપક્લેશૈર્ ભાવ્યતે સ્વબીજપુષ્ટ્યાધાનત ઇત્ય્ અભ્યુપેયમ્ । યે પુનશ્ ચિત્તત એવ સંતતિપરિણામવિશેષાદ્ યથાબલં વાસનાવૃત્તિલાભે સતિ ક્લેશોપક્લેશાઃ પ્રવર્તન્તે તેષાઞ્ ચાલયવિજ્ઞાનવ્યવસ્થિતં બીજં તત્સહભુવા ક્લેશપ્રતિપક્ષમાર્ગેણાપનીયતે । તસ્મિંશ્ ચાપનીતે ન પુનસ્ તેનાશ્રયેણ ક્લેશાનામ્ ઉત્પત્તિર્ ઇતિ સોપધિશેષો નિર્વાણધાતુઃ પ્રાપ્યતે । પૂર્વકર્માક્ષિપ્તજન્મનિરોધે ચ તતો ઽન્યજન્માપ્રતિસંધાનાન્ નિરુપધિશેષો નિર્વાણધાતુઃ । ન હિ કર્મ વિદ્યમાનમ્ અપિ ક્લેશેષુ પ્રહીણેષુ સહકારિકારણભાવાત્ પુનર્ભવમ્ અભિનિર્વર્તયિતું સમર્થમ્ ।
એવમ્ આલયવિજ્ઞાને સતિ સંસારપ્રવૃત્તિર્ નિવૃત્તિશ્ ચ નાન્યથેત્ય્ અવશ્યં ચક્ષુરાદિવિજ્ઞાનવ્યતિરિક્તમ્ આલયવિજ્ઞાનં તદ્ એવ ચ સર્વધર્મબીજાનુગતં ન ચક્ષુરાદિવિજ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ અભ્યુપગન્તવ્યમ્ । વિસ્તરવિચારસ્ તુ પઞ્ચસ્કન્ધકોપનિબન્ધાદ્ વેદિતવ્યઃ ॥
યદિ વિજ્ઞપ્તિમાત્રમ્ એવેદં કથં ન સૂત્રવિરોધઃ । સૂત્રેષુ હિ ત્રયઃ સ્વભાવા ઉક્તાઃ પરિકલ્પિતઃ પરતન્ત્રઃ પરિનિષ્પન્નશ્ ચ । નાસ્તિ વિરોધઃ । વિજ્ઞપ્તિમાત્ર
એવ સતિ સ્વભાવત્રયવ્યવસ્થાનાત્ । કથમ્ ઇત્ય્ અત આહ ।
યેન યેન વિકલ્પેન યદ્ યદ્ વસ્તુ વિકલ્પ્યતે ।
પરિકલ્પિત એવાસૌ સ્વભાવો ન સ વિદ્યતે ॥ 20
આધ્યાત્મિકબાહ્યવિકલ્પ્યવસ્તુભેદેન વિકલ્પાનામ્ આનન્ત્યં પ્રદર્શયન્ન્ આહ । યેન યેન વિકલ્પેનેતિ ।
યદ્ યદ્ વસ્તુ પ્રકલ્પ્યતે । આધ્યાત્મિકં બાહ્યં વાન્તશો યાવદ્ બુદ્ધધર્મા અપિ । પરિકલ્પિત એવાસૌ સ્વભાવ ઇતિ । અત્ર કારણમ્ આહ । ન સ વિદ્યત ઇતિ ।
યદ્ વસ્તુ વિકલ્પ્યવિષયસ્ તદ્ યસ્માત્ સત્તાભાવાન્ ન વિદ્યતે । તસ્માત્ તદ્ વસ્તુ પરિકલ્પિતસ્વભાવમ્ એવ । ન હેતુપ્રત્યયપ્રતિબદ્ધસ્વભાવમ્ । તથા હ્ય્ એકસ્મિન્ વસ્તુનિ તદભાવે ચ પરસ્પરવિરુદ્ધાનેકવિકલ્પપ્રવૃત્તિર્ દૃષ્ટા । ન ચ તદ્ એકં વસ્તુ તદભાવો વા પરસ્પરવિરુદ્ધાનેકસ્વભાવો યુજ્યતે । તસ્માત્ સર્વમ્ ઇદં વિકલ્પમાત્રમ્ એવ તદર્થસ્ય પરિકલ્પિતરૂપત્વાત્ । ઉક્તં ચ સૂત્રે ।
ન ખલુ પુનઃ સુભૂતે ધર્માસ્ તથા વિદ્યન્તે યથા બાલપૃથગ્જના અભિનિવિષ્ટા ઇતિ ।
પરિકલ્પિતાનન્તરં પરતન્ત્રસ્વભાવો વક્તવ્ય ઇતિ । અત આહ ।
પરતન્ત્રસ્વભાવસ્ તુ વિકલ્પઃ પ્રત્યયોદ્ભવઃ । 21અબ્
અત્ર ચ વિકલ્પ ઇતિ પરતન્ત્રસ્વરૂપમ્ આહ । પ્રત્યયોદ્ભવ ઇત્ય્ અનેનાપિ
પરતન્ત્રાભિધાનપ્રવૃત્તિનિમિત્તમ્ આહ । તત્ર પરિકલ્પઃ કુશલાકુશલાવ્યાકૃતભેદભિન્નાસ્ ત્રૈધાતુકાશ્ ચિત્તચૈત્તાઃ ।
યથોક્તમ્ ।
અભૂતપરિકલ્પસ્ તુ ચિત્તચૈત્તાસ્ ત્રિધાતુકા ઇતિ ।
પરૈર્ હેતુપ્રત્યયૈસ્ તન્ત્ર્યત ઇતિ પરતન્ત્ર ઉત્પાદ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ । સ્વતો ઽન્યહેતુપ્રત્યયપ્રતિબદ્ધાત્મલાભ ઇતિ યાવદુક્તં ભવતિ । ઉક્તઃ પરતન્ત્રઃ ।
પરિનિષ્પન્નઃ કથમ્ ઇત્ય્ અત આહ ।
નિષ્પન્નસ્ તસ્ય પૂર્વેણ સદા રહિતતા તુ યા ॥ 21ચ્દ્
અવિકારપરિનિષ્પત્ત્યા સ પરિનિષ્પન્નઃ । તસ્યેતિ પરતન્ત્રસ્ય પૂર્વેણેતિ પરિકલ્પિતેન તસ્મિન્ વિકલ્પે ગ્રાહ્યગ્રાહકભાવઃ પરિકલ્પિતઃ । તથા હિ તસ્મિન્ વિકલ્પે ગ્રાહ્યગ્રાહકત્વમ્ અવિદ્યમાનમ્ એવ પરિકલ્પ્યત ઇતિ પરિકલ્પિતમ્ ઉચ્યતે । તેન ગ્રાહ્યગ્રાહકેણ પરતન્ત્રસ્ય સદા સર્વકાલમ્ અત્યન્તરહિતતા યા સ પરિનિષ્પન્નસ્વભાવઃ ॥
અત એવ સ નૈવાન્યો નાનન્યઃ પરતન્ત્રતઃ । 22અબ્

અત એવ સ નૈવેતિ પરિકલ્પિતેન સ્વભાવેન પરતન્ત્રસ્ય સદા રહિતતા પરિનિષ્પન્નઃ । રહિતતા ચ ધર્મતા । સા ચ ધર્મતા ધર્માન્ નાન્યા નાનન્યા યુજ્યતે । પરિનિષ્પન્નશ્ ચ પરતન્ત્રધર્મતેત્ય્ અતઃ પરતન્ત્રાત્ પરિનિષ્પન્નો નાન્યો નાનન્ય ઇતિ બોદ્ધવ્યઃ । યદિ હિ પરિનિષ્પન્નઃ પરતન્ત્રાદ્ અન્યઃ સ્યાદ્ એવં ન પરિકલ્પિતેન પરતન્ત્રઃ શૂન્યઃ સ્યાત્ । અથાનન્ય એવમ્ અપિ પરિનિષ્પન્નો ન વિશુદ્ધાલમ્બનઃ સ્યાત્ પરતન્ત્રવત્ સંક્લેશાત્મકત્વાત્ । એવં પરતન્ત્રશ્ ચ ન ક્લેશાત્મકઃ સ્યાત્ । પરિનિષ્પન્નાદ્ અનન્યત્વાત્ પરિનિષ્પન્નવત્ ।
અનિત્યતાદિવદ્ વાચ્યો 22ચ્
નાન્યો નાનન્ય ઇતિ વાક્યશેષઃ । યથા હ્ય્ અનિત્યતા દુઃખતાનાત્મતા ચ । સંસ્કારાદિભ્યો
નાન્યા નાનન્યા । યદિ સંસ્કારેભ્યો ઽનિત્યતા અન્યા । એવં તર્હિ સંસ્કારા નિત્યાઃ સ્યુઃ । અથાનન્યા એવમ્ અપિ સંસ્કારાઃ પ્રધ્વંસાભાવરૂપાઃ સ્યુર્ અનિત્યતાવત્ । એવં દુઃખતાદિષ્વ્ અપિ વાચ્યમ્ ।
યદિ ગ્રાહ્યગ્રાહકભાવરહિતઃ પરતન્ત્રઃ કથમ્ અસૌ ગૃહ્યતે અગૃહ્યમાણો વા કથમ્ અસ્તીતિ વિજ્ઞાયતે । અત આહ ।
નાદૃષ્ટે ઽસ્મિન્ સ દૃશ્યતે ॥ 22દ્
નાદૃષ્ટે ઽસ્મિન્ન્ ઇતિ પરિનિષ્પન્નસ્વભાવે સ દૃશ્યત ઇતિ પરતન્ત્રઃ સ્વભાવઃ । નિર્વિકલ્પલોકોત્તરજ્ઞાનદૃશ્યે પરિનિષ્પન્ને સ્વભાવે અદૃષ્ટે અપ્રતિવિદ્ધે અસાક્ષાત્કૃતે તત્પૃષ્ઠલબ્ધશુદ્ધલૌકિકજ્ઞાનગમ્યત્વાત્ પરતન્ત્રો ઽન્યેન જ્ઞાનેન ન ગૃહ્યતે । અતઃ પરિનિષ્પન્ને ઽદૃષ્ટે પરતન્ત્રો ન દૃશ્યતે । ન પુનર્ લોકોત્તરજ્ઞાનપૃષ્ઠલબ્ધેનાપિ જ્ઞાનેન ન દૃશ્યતે ।
તથા નિર્વિકલ્પપ્રવેશાયાં ધારણ્યામ્ ઉક્તમ્ ।
તત્ પૃષ્ઠલબ્ધેન જ્ઞાનેન માયામરીચિસ્વપ્નપ્રતિશ્રુત્કોદકચન્દ્રનિર્મિતસમાન્ સર્વધર્માન્ પ્રત્યેતીતિ ।
અત્ર ચ ધર્માઃ પરતન્ત્રસંગૃહીતા અભિપ્રેતાઃ । પરિનિષ્પન્નશ્ ચાકાશવદ્ એકરસઃ । જ્ઞાનઞ્ ચ યથોક્તં

નિર્વિકલ્પેન જ્ઞાનેનાકાશસમતયા તાન્ સર્વધર્માન્ પશ્યતીતિ પરતન્ત્રધર્માણાં તથતામાત્રદર્શનાત્ ॥
યદિ દ્રવ્યમ્ એવ પરતન્ત્રઃ કથં સૂત્રે સર્વધર્મા નિઃસ્વભાવા અનુત્પન્ના અનિરુદ્ધા ઇતિ નિર્દિશ્યન્તે । નાસ્તિ વિરોધઃ યસ્માત્ ।
ત્રિવિધસ્ય સ્વભાવસ્ય ત્રિવિધાં નિઃસ્વભાવતામ્ ।
સન્ધાય સર્વધર્માણાં દેશિતા નિઃસ્વભાવતા ॥ 23
ત્રય એવ સ્વભાવા ન ચતુર્થો ઽસ્તીતિ જ્ઞાપનાર્થં સંખ્યાનિર્દેશઃ । સ્વેન સ્વેન લક્ષણેન વિદ્યમાનવદ્ ભવતીતિ સ્વ્ભાવઃ ।
ત્રિવિધા નિઃસ્વભાવતા લક્ષણનિઃસ્વભાવતા ઉત્પત્તિનિઃસ્વભાવતા પરમાર્થનિઃસ્વભાવતા ચ । સર્વધર્માઃ પરિકલ્પિતપરતન્ત્રપરિનિષ્પન્નાત્મકાઃ ।
ઇદાનીં ત્રિવિધસ્ય સ્વભાવસ્ય યા યસ્ય નિઃસ્વભાવતા તાં તસ્ય પ્રદર્શયન્ન્ આહ ।
પ્રથમો લક્ષણેનૈવ નિઃસ્વભાવો ઽપરઃ પુનઃ ।
ન સ્વયંભાવ એતસ્યેત્ય્ અપરા નિઃસ્વભાવતા ॥ 24
ધર્માણાં પરમાર્થશ્ ચ સ યતસ્ તથતાપિ સઃ । 25અબ્
પ્રથમઃ પરિકલ્પિતઃ સ્વભાવો ઽયં ચ લક્ષણેનૈવ નિઃસ્વભાવસ્ તલ્લક્ષણસ્યોત્પ્રેક્ષિતત્વાત્ । રૂપલક્ષણં રૂપમ્ । અનુભવલક્ષણા વેદનેત્યાદિ । અતશ્ ચ સ્વરૂપાભાવાત્ ખપુષ્પવત્ સ્વરૂપેણૈવ નિઃસ્વભાવઃ ।
અપરઃ પુનર્ ઇતિ પરતન્ત્રસ્વભાવઃ । ન સ્વયંભાવ એતસ્ય માયાવત્ પરપ્રત્યયેનોત્પત્તેઃ । અતશ્ ચ યથા પ્રખ્યાતિ તથાસ્યોત્પત્તિર્ નાસ્તીત્ય્ અતો ઽસ્યોત્પત્તિનિઃસ્વભાવતેત્ય્ ઉચ્યતે ।
ધર્માણાં પરમાર્થશ્ ચ સ યતસ્ તથાપિ સ ઇતિ । (25અબ્)
પરમં હિ લોકોત્તરજ્ઞાનં નિરુત્તરત્વાત્ તસ્યાર્થઃ પરમાર્થઃ । અથ વાકાશવત્ સર્વત્રૈકરસાર્થેન વૈમલ્યાવિકારાર્થેન ચ પરિનિષ્પન્નઃ સ્વભાવઃ પરમાર્થ ઉચ્યતે । સ યસ્માત્ પરિનિષ્પન્નઃ સ્વભાવઃ સર્વધર્માણાં પરતન્ત્રાત્મકાનાં પરમાર્થઃ । તદ્ધર્મતેતિ કૃત્વા તસ્માત્ પરિનિષ્પન્ન એવ સ્વભાવઃ પરમાર્થનિઃસ્વભાવાતા પરિનિષ્પન્નસ્યાભાવસ્વભાવત્વાત્ ।
કિં પુનઃ પરમાર્થાભિધાનેનૈવ પરિનિષ્પન્નો ઽભિધાતવ્યઃ । નેત્ય્ આહ । કિં તર્હિ
તથતાપિ સઃ । (25બ્)
અપિશબ્દાન્ ન કેવલં તથતાશબ્દેનૈવાભિધાતવ્યઃ । કિં તર્હિ યાવન્તો ધર્મધાતુપર્યાયાઃ સર્વૈસ્ તૈર્ અપ્ય્ અભિધાતવ્ય ઇતિ ॥
સર્વકાલં તથાભાવાત્ 25ચ્
તથતા । તથા હિ પૃથગ્જનશૈક્ષાશૈક્ષાવસ્થાસુ સર્વકાલં તથૈવ ભવતિ । નાન્યથેતિ તથતેત્ય્ ઉચ્યતે ।
કિં પુનસ્ તથતાવત્ પરિનિષ્પન્ન એવ વિજ્ઞપ્તિમાત્રતા । ઉતાન્યા વિજ્ઞપ્તિમાત્રતા । અત આહ ।
સૈવ વિજ્ઞપ્તિમાત્રતા ॥ 25દ્
સુવિશુદ્ધલક્ષણાવબોધાદ્ યથોક્તમ્ ।
નામ્નિ તિષ્ઠતિ તચ્ ચિત્તં તદા તન્માત્રદર્શનાત્ ।
નામ્નિ સ્થાનાચ્ ચ વિજ્ઞપ્તાવ્ ઉપલમ્ભઃ પ્રહીયતે ॥
નોપલમ્ભં તદા ધાતું સ્પૃશતે ભાવનાન્વયાત્ ।
સર્વાવરણવિમોક્ષં વિભુત્વં લભતે તદા ॥
ઇતિ । સૈવ વિજ્ઞપ્તિમાત્રતેત્ય્ અનેન વચનેનાભિસમય ઉક્તઃ ।
યદિ વિજ્ઞપ્તિમાત્રમ્ એવેદં કસ્માચ્ ચક્ષુઃશ્રોત્રઘ્રાણરસનસ્પર્શનૈઃ રૂપશબ્દગન્ધરસસ્પર્શાન્ ગૃહ્ણાતીત્ય્ અસ્ય ભવતીત્ય્ અત આહ ।
યાવદ્ વિજ્ઞપ્તિમાત્રત્વે વિજ્ઞાનં નાવતિષ્ઠતે ।
ગ્રાહદ્વયસ્યાનુશયસ્ તાવન્ ન વિનિવર્તતે ॥ 26
અથ વા યાસ્ તાઃ કર્મવાસના ગ્રાહદ્વયવાસનાસહિતાઃ
ક્ષીણે પૂર્વવિપાકે ઽન્યં વિપાકં જનયન્તીત્ય્ (19ચ્દ્)
ઉક્તં તસ્માત્ કથં પ્રહાણમ્ અપ્રહાણં ચેત્ય્ અત આહ ।
યાવદ્ વિજ્ઞપ્તિમાત્રત્વે વિજ્ઞાનં નાવતિષ્ટ્ઃઅત (26અબ્)
ઇતિ વિસ્તરઃ । યાવચ્ ચિત્તધર્મતાયાં વિજ્ઞપ્તિમાત્રસંશબ્દિતાયાં વિજ્ઞાનં નાવતિષ્ઠતે કિં તર્હિ ગ્રાહ્યગ્રાહકોપલમ્ભે ચરતિ । ગ્રાહદ્વયં ગ્રાહ્યગ્રાહો ગ્રાહકગ્રાહશ્ ચ । તસ્યાનુશયસ્ તદાહિતમ્ અનાગતગ્રાહદ્વયોત્પત્તયે બીજમ્ આલયવિજ્ઞાને । યાવદ્ અદ્વયલક્ષણે વિજ્ઞપ્તિમાત્રત્વે યોગિનશ્ ચિત્તં ન પ્રતિષ્ઠિતં ભવતિ તાવદ્ ગ્રાહ્યગ્રાહકાનુશયો ન વિનિવર્તતે ન પ્રહીયત ઇત્ય્ અર્થઃ । અત્ર ચ બહિર્ ઉપલમ્ભાપ્રહાણેનાધ્યાત્મિકોપલમ્ભાપ્રહાણં દર્શિતમ્ ઇતિ । અતો ઽસ્યૈવમ્ ભવત્ય્ અહં ચક્ષુરાદિભિઃ રૂપાદીન્ ગૃહ્ણામીતિ ।
ઇદમ્ ઇદાનીં વક્તવ્યં કિમ્ અર્થરહિતચિત્તમાત્રોપલમ્ભાચ્ ચિત્તધર્મતાવસ્થાનમ્ । નેત્ય્ આહ । કિં તર્હિ ।
વિજ્ઞપ્તિમાત્રમ્ એવેદમ્ ઇત્ય્ અપિ હ્ય્ ઉપલમ્ભતઃ ।
સ્થાપયન્ન્ અગ્રતઃ કિઞ્ચિત્ તન્માત્રે નાવતિષ્ઠતે ॥ 27
ઇતિ અથ વા યઃ પુનર્ આભિમાનિકઃ શ્રુતમાત્રકેણ જાનીયદ્ અહં વિજ્ઞપ્તિમાત્રતાયાં શુદ્ધાયાં સ્થિત ઇતિ તદ્ગ્રહવ્યુદાસાર્થમ્ આહ ।
વિજ્ઞપ્તિમાત્રમ્ એવેદમ્ ઇત્ય્ અપિ હ્ય્ ઉપલમ્ભત ઇત્ય્ (27અબ્)

આદિ । વિજ્ઞપ્તિમાત્રમ્ એવેદં અર્થરહિતં ન બાહ્યો ઽર્થો ઽસ્તીત્ય્ એવમ્ ઉપલમ્ભતો ગ્રહણતઃ ચિત્રીકરણત ઇત્ય્ અર્થો ઽગ્રત ઇત્ય્ અભિમુખં [ ત્વ્ભ્_136 ] સ્થાપયન્ન્ ઇતિ યથાશ્રુતં મનસા
બહુપ્રકારત્વાદ્ યોગાચારાલમ્બનાનાં કિંચિદ્ ઇત્ય્ આહાસ્થિસંકલિકં વા વિનીલકં વા વિપૂયકં વા વિપડુમકં વા વ્યાધ્માતકાદિકં વા તન્માત્રે નાવતિષ્ઠતે વિજ્ઞાનોપલમ્ભાપ્રહાણાત્ ।
કદા પુનર્ વિજ્ઞાનગ્રાહસ્ય પ્રહાણં ચિત્તધર્માતાયાઞ્ ચ પ્રતિષ્ઠિતો ભવતીત્ય્ અત આહ ।
યદા ત્વ્ આલમ્બનં જ્ઞાનં નૈવોપલભતે તદા ।
સ્થિતં વિજ્ઞપ્તિમાત્રત્વે ગ્રાહ્યાભાભાવે તદગ્રહાત્ ॥ 28
યસ્મિન્ કાલે દેશનાલમ્બનં અવવાદાલમ્બનં પ્રાકૃતં વા રૂપશબ્દાદ્યાલમ્બનં જ્ઞાનં બહિશ્ ચિત્તાન્ નોપલભતે ન પશ્યતિ ન ગૃહ્ણાતિ નાભિનિવિશતે યથાભૂતાર્થદર્શનાન્ ન તુ જાત્યન્ધવત્ તસ્મિન્ કાલે વિજ્ઞાનગ્રાહસ્ય પ્રહાણં સ્વચિત્તધર્મતાયાં ચ પ્રતિષ્ઠિતો ભવતિ । અત્રૈવ કારણમ્ આહ ।
ગ્રાહ્યાભાવે તદગ્રહાદ્ ઇતિ । (28દ્)
ગ્રાહ્યે સતિ ગ્રાહકો ભવતિ ન તુ ગ્રાહ્યાભાવ ઇતિ । ગ્રાહ્યાભાવે ગ્રાહકાભાવમ્ અપિ પ્રતિપદ્યતે । ન કેવલં ગ્રાહ્યાભાવમ્ । એવં હિ [ ત્વ્ભ્_138 ] સમસમાલમ્બ્યાલમ્બકં નિર્વિકલ્પં લોકોત્તરં જ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યતે । ગ્રાહ્યગ્રાહકાભિનિવેશાનુશયાઃ પ્રહીયન્તે સ્વચિત્તધર્મતાયાં ચ ચિત્તમ્ અવસ્થિતં ભવતિ ।
યદૈવં વિજ્ઞપ્તિમાત્રતાયાં ચિત્તમ્ અવસ્થિતં ભવતિ તદા કથં વ્યપદિશ્યત ઇત્ય્ આહ ।
અચિત્તો ઽનુપલમ્બો ઽસૌ જ્ઞાનં લોકોત્તરઞ્ ચ તત્ ।
આશ્રયસ્ય પરાવૃત્તિર્ દ્વિધાદૌષ્ઠુલ્યહાનિતઃ ॥ 29
સ એવાનાસ્રવો ધાતુર્ અચિન્ત્યઃ કુશલો ધ્રુવઃ ।
સુખો વિમુક્તિકાયો ઽસૌ ધર્માખ્યો ઽયં મહામુનેઃ ॥ 30
ઇતિ । તદ્ અનેન શ્લોકદ્વયેન દર્શનમાર્ગમ્ આરભ્યોત્તરવિશેષગત્યા ફલસંપત્તિર્ ઉદ્ભાવિતા વિજ્ઞપ્તિમાત્રતાપ્રવિષ્ટયોગિનઃ । તત્ર ગ્રાહકચિત્તાભાવાદ્ ગ્રાહ્યાર્થાનુપલમ્ભાચ્
ચાચિત્તો ઽનુપલમ્ભો ઽસૌ । (29અ)
અનુચિતત્વાલ્ લોકે સમુદાચારાભાવાન્ નિર્વિકલ્પત્વાચ્ ચ લોકાદ્ ઉત્તીર્ણમ્ ઇતિ
જ્ઞાનં લોકોત્તરઞ્ ચ તદ્ ઇતિ । (29બ્)
તસ્ય જ્ઞાનસ્યાનન્તરં આશ્રયસ્ય પરાવૃત્તિર્ ભવતીતિ જ્ઞાપનાર્થમ્ આહ ।
આશ્રયસ્ય પરાવૃત્તિર્ ઇતિ । (29ચ્)
આશ્રયો ઽત્ર સર્વબીજકમ્ આલયવિજ્ઞાનમ્ । તસ્ય પરાવૃત્તિર્ યા દૌષ્ઠુલ્યવિપાકદ્વયવાસનાભાવેન નિવૃત્તૌ સત્યાં કર્મણ્યતાધર્મકાયાદ્વયજ્ઞાનભાવેન પરાવૃત્તિઃ ।
સા પુનર્ આશ્રયપરાવૃત્તિઃ કસ્ય પ્રહાણાત્ પ્રાપ્યતે । અત આહ ।
દ્વિધાદૌષ્ઠુલ્યહાનિતઃ । (29દ્)
દ્વિધેતિ ક્લેશાવરણદૌષ્ઠુલ્યં જ્ઞેયાવરણદૌષ્ઠુલ્યઞ્ ચ । દૌષ્ઠુલ્યમ્ આશ્રયસ્યાકર્મણ્યતા । તત્ પુનઃ ક્લેશજ્ઞેયાવરણયોર્ બીજમ્ । સા પુનર્ આશ્રયપરાવૃત્તિઃ શ્રાવકાદિગતદૌષ્ઠુલ્યહાનિતશ્ ચ પ્રાપ્યતે યદ્ આહ વિમુક્તિકાય ઇતિ ।
બોધિસત્ત્વગતદૌષ્ઠુલ્યહાનિતશ્ ચ પ્રાપ્યતે યદ્ આહ
ધર્માખ્યો ઽયં મહામુનેર્ ઇતિ । (30દ્)
દ્વિધા આવરણભેદેન સોત્તરા નિરુત્તરા ચાશ્રયપરાવૃત્તિર્ ઉક્તા ।
અત્ર ગાથા ।
જ્ઞેયમ્ આદાનવિજ્ઞાનં દ્વયાવરણલક્ષણમ્ ।
સર્વબીજં ક્લેશબીજં બન્ધસ્ તત્ર દ્વયોર્ દ્વયોઃ ॥
ઇતિ । દ્વયોર્ ઇતિ શ્રાવકબોધિસત્ત્વયોઃ । આદ્યસ્ય ક્લેશબીજં ઇતરસ્ય દ્વયાવરણબીજં તદુદ્ઘાતાત્ સર્વજ્ઞતાવાપ્તિર્ ભવતીતિ ।
સ એવાનાસ્રવો ધાતુર્ ઇતિ (30અ)
સ એવાશ્રયપરાવૃત્તિરૂપઃ । અનાસ્રવો ધાતુર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે નિર્દૌષ્ઠુલ્યત્વાત્ । સર્વાસ્રવવિગત ઇત્ય્ અનાસ્રવઃ । આર્યધર્મહેતુત્વાદ્ ધાતુઃ । હેત્વર્થો હ્ય્ અત્ર ધાતુશબ્દઃ ।
અચિન્ત્યસ્ તર્કાગોચરત્વાત્ પ્રત્યાત્મવેદ્યત્વાદ્ દૃષ્ટાન્તાભાવાચ્ ચ । કુશલો વિશુદ્ધાલમ્બનત્વાત્ ક્ષેમત્વાદ્ અનાસ્રવધર્મમયત્વાચ્ ચ । ધ્રુવો નિત્યત્વાદ્ અક્ષયતયા । સુખો નિત્યત્વાદ્ એવ યદ્ અનિત્યં તદ્ દુઃખં અયં ચ નિત્ય ઇતિ તસ્માત્ સુખઃ ।
ક્લેશાવરણપ્રહાણાચ્ છ્રાવકાણાં વિમુક્તિકાયઃ ।
સ એવાશ્રયપરાવૃત્તિલક્ષણો ધર્માખ્યો ઽપ્ય્ ઉચ્યતે મહામુનેર્ ભૂમિપારમિતાભાવનયા ક્લેશજ્ઞેયાવરણપ્રહાણાત્ । આશ્રયપરાવૃત્તિસમુદાગમાન્ મહામુનેર્ ધર્મકાય ઇત્ય્ ઉચ્યતે । સંસારાપરિત્યાગાત્ તદનુપસંક્લેશત્વાદ્ બોધિસત્ત્વાનાં સર્વધર્મવિભુત્વલાભતશ્ ચ ધર્મકાય ઇત્ય્ ઉચ્યતે । મહામુનેર્ ઇતિ પરમૌનેયયોગાદ્ બુદ્ધો ભગવાન્ મહામુનિર્ ઇતિ ॥
ત્રિંશિકાવિજ્ઞપ્તિભાષ્યં સમાપ્તમ્ ॥ કૃતિર્ આચાર્યસ્તિરમતેઃ ॥