તર્કતાણ્ડવ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 24

અથ પક્ષતા નિરૂપ્યતે।
તત્ર ન તાવત્સન્ધિગ્ધસાધ્યધર્મા ધર્મી પક્ષઃ।
અથ પક્ષતાવાદઃ

અથ પરોક્તપક્ષલક્ષણભઙ્ગઃ

એવમનુમાનવક્ષણં તદઙ્ગ 1 વ્યાપ્તિસ્વરૂપં તન્નિશ્ચયોપાય 2 મુક્ત્વા તત્ર બાધકં ચ નિરસ્યેદાનીમનુમાનસહકારિસંપત્તિરૂપાવસરપ્રાપ્તા પક્ષતા નિરૂપ્યત ઇત્યાહ-- અથેતિ॥ યદ્વાનુમાનસ્ય દ્વયં સામર્થ્યં વ્યાપ્તિઃ સમુચિતદેશવૃત્તિત્વં ચ। તત્રાન્ત્યમપિ દ્વેધા। પક્ષધર્મતારૂપા તદન્યરૂપા ચેતિ। કયોશ્ચિત્સમાનદેશકાલયોઃ કયોશ્ચિદ્ભિન્નદેશકાલયોરિત્યાદિપદ્ધત્યુક્તેઃ। તથા ચ ક્વાચિત્કપક્ષધર્મતાસાપેક્ષત્વાત્સા નિરૂપ્યત ઇત્યાહ -- અથેતિ॥ તત્ર પક્ષતાનિરૂપણે કાર્યે સતીત્યર્થઃ। સંદિગ્ધસાધ્યધર્મેતિ॥ સાધ્યધર્મેત્યેવોક્તૌ સપક્ષસ્યાપિ પક્ષતાપાતાત્સંદિગ્ધેત્યુક્તમ્। ધર્મિપદં સ્પષ્ટાર્થમિત્યેકે। પ્રામાણિકત્વકથનાયેત્યન્યે। સાધનેતિવ્યાપ્તિવારણાય ધર્મિપદમ્ 1 ધર્મિત્વં ચ સાધ્યાપેક્ષયા ધ્યેયમિતિ પ્રેક્ષાવન્તઃ॥
1.ભૂતેત્યધિકમ્-ઠ. 2.યં ચોક્ત્વા - ઠ. 3.મિતિપ્રેક્ષા-ઠ.ડ. મ્ દેય- મિતિ પ્રે-ઠ.
પક્ત-પલક્ષ-ભઙ્ગઃ) પક્ષતાવાદઃ પુ - 61.
અનુમતિકાલે સંદેહસ્યાસત્વેન વિશેષણત્વાયોગાત્। ઉપલક્ષણત્વે ઽતિપ્રસઙ્ગાત્। અસંદેહેપિ સામગ્રીબલાદનુમિતિદર્શનાચ્ચ॥
નાપિ સાધકમાનાભાવો યત્ર સ પક્ષઃ।
અત્ર સંદિગ્ધં ચ તત્ સાધ્યં ચ સંદિગ્ધસાધ્યં સંદિગ્ધસાધ્યં ધર્મો યસ્યેતિ બહુવ્રીહૌ સતિ"ધર્માદનિચ્કેવલાદિ"ત્યનિચ્પ્રત્યયઃ। 1 તત્ર હિ કેવલાદિતિ ન ધર્મવિશેષણમ્। કિન્તુ બહુવ્રીહ્યાક્ષિપ્તપૂર્વપદસ્ય વિશેષણમ્। તેન પૂર્વપદીભવતઃ કેવલાદન્યનિરપેક્ષાત્પરો યો ધર્મશબ્દસ્તદન્તાદિત્યર્થો ભવતિ। તથા ચ સંદિગ્ધસાધ્યપદસ્ય બહુવ્રીહૌ પૂર્વપદીભવતો ઽન્યનિરપેક્ષત્વાદ્ભવત્યનિજિતિ 2 ધ્યેયમ્। 3 એતચ્ચ ધાતુવૃત્તૌ વ્યક્તમ્। ઉક્તવિગ્રહપક્ષે કૈવલ્યસ્ય ધર્મવિશેષણત્વેપ્યસ્તિ પ્રત્યયપ્રાપ્તિરિત્યપ્યાહુઃ॥
અસત્વેનેતિ॥ પરામર્શાત્પૂર્વં લિઙ્ગદર્શનવ્યાપ્તિ 4 સ્મરણાદિના તસ્ય નાશાદિતિ ભાવઃ। અતિપ્રસઙ્ગાદિતિ॥ સિદ્ધિદશાયામપિ પક્ષતાપત્તેરિતિ ભાવઃ। વ્યતિરેકવ્યભિચાર ચાહ-- અસંદેહેપીતિ॥ ઘનઘર્જિતાદિસ્થલ ઇતિ ભાવઃ। યત્રેતિ॥ યન્નિષ્ઠસાધ્યવિષયે। યદ્વા સાધ્યસાધકમાનાભાવો યત્ર પર્વતાદિપ્રદેશે સ ઇત્યર્થઃ। એવમગ્રેપિ। શ્રોતવ્યો ગુરૂપદેશેન જ્ઞાતવ્યો મન્તવ્યો યુક્ત્યનુસંધાનરૂપમનનોત્પન્નાનુમિતિરૂપજ્ઞાનેન વિષયીકર્તવ્ય ઇત્યર્થઃ।
1.યદાતુ ધાતુ વૃત્યુક્તદિશા કેવલાદિતિ ન ધર્મવિશેષણં કિન્તુ ઇત્યસ્તુ -ઠ. 2.ધ્યેયમિતિ ન -ટ.ડ. 3.યદા તુ ઽવૃત્તૌ પઞ્ચમાન્ત્યપાદે કેવલાત્પૂર્વપદાત્ ન પદસમુદાયાત્ ઇત્યુક્તદિશાથઃ। તદા નિજત્રચિન્ત્યઃ। અસત્વેનેતિ-ઠ. 4.કોટીત્યધિકમ્-ડ.
પુ-62. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
શ્રોતવ્યો મન્તવ્ય ઇત્યાદૌ સાધકે સત્યપિ પક્ષત્વદર્શનાત્। વિપક્ષસ્યાપિ તત્પ્રસઙ્ગાચ્ચ॥
નાપિ બાધકમાનાભાવો યત્ર સ પક્ષઃ। સ પક્ષસ્યાપિ તત્પ્રસઙ્ગાત્॥
નાપ્યભાવદ્વયં યત્ર સ પક્ષઃ। મન્તવ્ય ઇત્યાદૌ તદભાવેપિ પક્ષત્વાત્॥
નાપિ સાધાયવત્તયા વિષાધયિષાવિષયો યઃ સ પક્ષઃ। અનિચ્છા 2 યામપ્યનુમિતિદર્શનાત્॥
નનુ -- સિષાધયિષાવિરહસહકૃતસાધકમાનાભાવો યત્ર સ પક્ષઃ।
સાધકે સતીતિ॥ શ્રવણશબ્દિતં ઉપદેશજન્યં યજ્જ્ઞાનં તસ્મિન્સત્યેવ તત્સમાનવિષયશ્રવણાનન્તરભાવિમનન 3 રૂપાનુમાનેન શ્રવણવિષયાર્થાનુમિત્યનુદયેન મનનવૈયર્થ્યાપત્તેરિતિ ભાવઃ॥ વિપક્ષસ્યેતિ॥ સાધ્યાભાવવતઃ। તત્ર સાધ્યાભાવસાધકસ્યૈવ સત્વેન સાધ્યસાધખસ્યાભાવાત્। અનેન સપક્ષસ્યાપીત્યેતદપિ વ્યાખ્યાતપ્રાયમ્। તદભાવેપીતિ॥ શ્રવણાદિરૂપસાધકસ્યૈવ તત્ર સત્વેનાભાવદ્વયાભાવેપિ પક્ષતાસત્વાદિત્યર્થઃ। નાપિ સાધ્યેતિ॥ સાધ્યવત્વેન સાધયિતુમિચ્છા સાધ્યવત્તયા સિષાધયિષા તદ્વિષય ઇત્યર્થઃ। અનિષ્ટાયાઃ અનિષ્ટવિષયાયાઃ। ઇચ્છાં પ્રત્યવિષયીભૂતપદાર્થવિષયાયા ઇત્યર્થઃ॥
મણિકૃતા સિદ્ધાન્તિતમિપિ લક્ષણમાશઙ્કતે-- નન્વિતિ॥
1.યઃ સ ઇતિ નાસ્તિ-ટ.રા. 2.ચ્છયાનુમિતિદ-ક. ષ્ટાયા-ગ.ટ.રા. 3."શ્રવણવિષયાર્થસ્યાનુમાનેન તત્ર પક્ષતાભાવે અનુમિત્યનુદયેન"ઇત્યસ્તિ-ટ.ડ. નેન શ્ર ઇત્યસ્તિ-ઠ.
પક્ત-પલણ-ભઙ્ગઃ) પક્ષતાવાદઃ પુ - 63.
એવં ચ મન્તવ્ય ઇત્યતર્ સિષાધયિષાવિરહરૂપવિશેષણાભાવાત્ ઘનગર્જિતેન મધાનુમાને સાધકમાનરૂપવિશેષ્યાભાવાત્ સિષાધયિષોઃ પુંસો ધૂમાનુમાને ઉભયાભાવાદ્વિ 1 શિષ્ટાભાવાદ્વિશિષ્ટાભાવો ઽનુગત ઇતિ તત્રતત્ર 2 પક્ષતાયુક્તા। યત્ર તુ સિષાધયિષા 3 વિરહયુતે સ્પષ્ટદૃષ્ટે ઘટાદૌ વિશેષણં વિશેષ્યં ચાસ્તિ ન તત્ર પક્ષતેતિ ચેન્ન। અસિષાધયિષોર્ધૂમાનુમાને ઘનગર્જિતેન મેઘાનુમાને ચાનુમિતેઃ પૂર્વં લિઙ્ગપરામર્શરૂપસધખમાનસ્ય સત્વેનાપક્ષત્વાપાતાત્॥
મણ્યુક્તવિવરણપૂર્વકં પ્રાગુક્તદોષા નેત્યાહ-- એવં ચેતિ॥ એવં પક્ષલક્ષણે સતીત્યર્થઃ। સિષાધયિષોરિત્યેતત્સિષાધયિષાવિરહરૂપવિશેષ 4 ણાભાવોપપાદનાયોક્તમ્। ઉભયેતિ॥ સાધકમાનસ્ય સિષાધયિષાવિરહસ્ય ચાભાવાદિત્યર્થઃ। એવમવ્યાપ્તિં નિરસ્યાતિવ્યાપ્તિં ચ નિરાહ-- યત્રત્વિતિ॥ વિશેષણમિતિ॥ સિષાધયિષાવિરહઃ પ્રત્યક્ષરૂપસાધકમાનં ચાસ્તીત્યર્થઃ। અસિષાધયિષોરિતિ॥ એતચ્ચ સિષાધયિષાવિરહરૂપવિશેષણસદ્ભાવાયોક્તમ્। એવં
ચ તત્ર વિશેષણવિશેષ્યયોર્દ્વયોરપિ સત્વેનાન્યતરાભાવેન વોભયાભાવેન વા ન વિશિષ્ટાભાવસ્તત્રાસ્તીત્યવ્યાપ્તિરિતિ ભાવઃ॥
1.વિશિષ્ટાભાવાદિતિ નાસ્તિ-ટ.ક.ગ.રા. 2.પુનઃ તત્રેતિ નાસ્તિ-ક.ગ.ટ. પ્રથમતોપિ નાસ્તિ-રા. 3.રહિતે-ક.ગ.ટ. 4.ષોપ-ટ. ષાભાવો-ડ.
પુ-64. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
અથ મતમ્--
સિષાધયિષાવિરહસહકૃતસિદ્ધ્યભાવો યત્ર સ પક્ષઃ। અનુમિતેઃ પૂર્વં ચ સાધકમાનત્વેપિ ન સાધ્યસ્ય સિદ્ધિરસ્તીતિ તત્ર પક્ષતા યુક્તા॥
નનુ -- એવં સતિ સંશયાનનત્રપ્રત્યક્ષસ્થલે પક્ષતા સ્યાત્। તત્ર પુરુષત્વસિદ્ધિરૂપવિશેષ્યાભાવેન વિશિષ્ટાભાવસંભવાત્ । તસ્માત્સિષાધયિષાવિરહસહરકૃતસિદ્ધિતત્કરણાન્યાન્તત્વા 1 વચ્છિન્નાભાવો યત્ર સ 2 એવ ચ પક્ષઃ।
પક્ષધરાદ્યુક્તવિવક્ષામાશઙ્કતે- અથ મતમિત્યાદિના -- મૈવમિત્યન્તેન॥ સંશયાનન્તરેતિ॥ સ્થાણુર્વા પુરુષો વેતિ સંશયાનન્તરં પુરુષત્વવ્યાપ્યકરાદિરૂપવિશેષદર્શનાનન્તરં પુરુષ એવાયમિતિ જાયમાનપ્રત્યક્ષસ્થલ ઇત્યર્થઃ। સંશયાનન્તરપ્રત્યક્ષસ્થલે દોષપરિહારાય યજ્ઞપિતનોક્ત સમાધિં પક્ષધરાદ્યુક્તદોષેણ પૂર્વપક્ષિમુખેનૈવ નિરસિતુમાહ-- તસ્માત્સિષાધયિષેતિ॥ સિદ્ધિતત્કરણાન્યતરત્વાવચ્છિન્નેત્યસ્ય નિષ્કર્ષેણાર્થો 3 ન્યાન્યત્વેતિ॥ સિદ્ધિતત્કરણાભ્યાં યદન્યત્ જગત્ તદન્યત્ સિદ્ધિસ્તત્કરણં ચ તત્વેનેત્યર્થઃ। અનુગત્યર્થમાન્યાન્યત્વાવચ્છિન્નેત્યુક્તમ્। અન્યાન્યત્વાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકાભાવ ઇત્યર્થઃ। પ્રાગુક્તદોષં નિરાહ-- એવં ચેતિ॥ નન્વેવં 4 ધૂમાદિસ્થેપ્યુક્તદિશા લિઙ્ગપરામર્શસત્વાત્પક્ષતા નસ્યાદિત્યત આહ-- ધૂમેતિ॥

1.ત્વલિઙ્ગાભાવો-ક. 2.સપક્ષઃ-ગ.ટ.રાર્. 3.થોન્યાન્યત્વે-ટ.ઠ.ડ. 4.એવં ચ સંશયોત્તરપ્રત્યક્ષસ્થલે ઇત્યુક્તદિશા- ઠ.
પક્ત-પલણ-ભઙ્ગઃ) પક્ષતાવાદઃ પુ - 65.
એવં ચ સંશયાનન્તરપ્રત્યક્ષસ્થલે ચ સિદ્ધેરભાવેપિ પુરુષત્વવ્યાપ્યકર 1 ચરણાદિરૂપસિદ્ધિકરણસ્ય સત્વાન્ન પક્ષતા। ધૂમાનુમાને તુ પક્ષતા યુક્તા। ક 2 રણશબ્દેનાનુમિતિજનકપરામર્શેતર 3 તત્કરણસ્યાભિપ્રેતત્વાદિતિ ચેન્ન। તત્ર પક્ષતાયા ઇષ્ટત્વાત્॥
નચૈવં તત્રાનુમિતિરેવ સ્યાન્ન તુ પક્ષત્યક્ષમ્। અનુમિતિસામગ્ર્યાઃ બલવત્વાત્। અન્યથા ધૂમાનુમાનેપિ લિઙ્ગપરામર્શાનન્તરં તદનુવ્યવસાય એવ સ્યન્ન ત્વનુમિતિરિતિ વાચ્યમ્।
પરામર્શેતિ॥ એવં ચેદપિ સંશયોત્તરપ્રત્યક્ષસ્થલે પુરુષત્વવ્યાપ્યકરાદિદર્શનરૂપપરામર્શસત્વેપિ તદિતરપત્યક્ષરૂપસિદ્ધિકરણસ્યાપિ સત્વાન્ 4 તત્ર પક્ષતાપત્તિરિતિ ભાવઃ॥
અતમતમિતિ શઙ્કિતૈવ નિરાહ-- તત્રેતિ॥ સંશયોત્તરપ્રત્યક્ષસ્થલે। તથા ચ તદર્થં સિદ્ધિતત્કરણાન્યાનયત્વેત્યાદિ ન વક્તવ્યમિતિ ભાવઃ। એતેન તત્ર પક્ષતાવિરહદર્શના 5 ત્પક્ષતાસત્વસ્ય તત્ર 6 કેનાપ્યકથનાદિતિ મણિકણ્ઠોક્તં નાદર્તવ્યમિત્યુક્તં ભવતિ। તદનુવ્યવસાય ઇતિ॥ પરામર્શોત્પત્યનન્તરં પરામર્શાનુવ્યવસાયં પ્રતિબધ્યાનુમિતેરેવોત્પાદોભ્યુપગતો ઽનુમિતિસામગ્ર્યા બલવત્વયુક્તિમાશ્રિત્ય તન્ન સ્યાત્ ઇત્યર્થઃ। એતચ્ચ જ્ઞાનસ્ય બુભુત્સિતગ્રાહ્યત્વમતમાશ્રિત્યોક્તમ્। અબુભુત્સિતગ્રાહ્યત્વે તુ સ્યાદેવાનુવ્યવસાય ઇતિ ધ્યેયમ્। પરામર્શસ્ય ચરમકારણત્વં ચ 7 સ્વસ્ય જ્ઞાતૈકસત્વેન સ્વપ્રત્યક્ષાજનકત્વેનેતિ ધ્યેયમ્।
1.રાદિ દર્શનરૂપ-- ક.ગ.ટ.રા. 2.અત્ર સર્વત્ર કા ઇત્યસ્તિ-ટ. 3.રકરણ -ક.ગ.રા. 4.ત્તત્ર પક્ષતાનાપત્તિઃ-ઠ.ડ. 5.તત્રેત્યધિકમ્-ઠ. 6.તત્રેતિ ન -ઠ. 7.વ્યવસાયત્વેન સ્વપ્ર-ઠ.
પુ-66. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
સંશયાનન્તરપ્રત્યક્ષસ્થલે વિશકલિતયોર્વ્યાપ્તિપક્ષધર્મતા 1 જ્ઞાનયોઃ સત્વેપિ લિઙ્ગપરામર્શાભાવાત્। સાક્ષાત્કરોમીત્યનુવ્યવસાયેન સમાનવિષયે ફલવબલેન પ્રત્યક્ષસામગ્ર્યાઃ પ્રાબલ્યકલ્પનાચ્ચ॥
નનુ -- તથાત્વે તત્રનુમિતત્સાયાં સત્યામપ્યનુમિતર્ન સ્યાત્। અનુમિત્સયાપિ હિ પક્ષતૈવ સંપાદ્યા।
ન ત્વનુમિતિરિતિ॥ અનુવ્યવસાયેન પરામર્શનાશેનાનુમિતિકારણાભાવાદિતિ ભાવઃ। વિશકલિતયોરિતિ॥ કરાદિઃ પુરુષત્વવ્યાપ્યઃ। અયં ચ કરાદિમાનિત્યેવ તત્ર ધીર્નતુ પુરુષત્વવ્યાપ્યકરાદિમાનયમિતિત ધીરિત્યનુમિતિસામગ્ર્યભાવાદેવ નાનુમિતિર્ન તુ પક્ષતાવિરહાદિતિ ભાવઃ। તત્રાપ્યસ્તુ પરામર્શ ઇતિ વાદિનં પ્રત્યાહ-- સાક્ષાદિતિ॥ સમાને વિષય ઇતિ॥ એવં ચ પરામર્શે 2 ઽનુવ્યવસાયજનયિત્વાનુમિતિજનકત્વં યુક્તમ્। સમાને વિષયે પ્રત્યક્ષસામગ્ર્યા બલવત્વેપિ ભિન્ને વિષયે ઽનુમિતિસામગ્રીબલવત્વસંભવાદિતિ ભાવઃ॥ તથાત્વ ઇતિ॥ સંશયોત્તરપ્રત્યક્ષસ્થે પક્ષતાસત્વેપિ પ્રત્યક્ષસામગ્રીપ્રાબલ્યેન પ્રત્યક્ષસ્યૈવોત્પાદાઙ્ગીકારે સતીત્યર્થઃ। તત્ર સંશયોત્તરપ્રત્યક્ષસ્થલે । અનુમિત્સા સિષાધયિષાપદે નાત્રાભિમતા। ન તુ સિદ્ધિસામાન્યેચ્છા । શ્રવણાનન્તરભાવિનો મનનસ્યાનુદયાપત્તેરિતિ ભાવેનાનુમિત્સાપદપ્રયોગઃ। અનુમિત્સયાપિહીતિ॥
સિષાધયિષાવિરહરૂપિવશેષણસ્યાભાવપ્રયુક્તવિશિષ્ટાભાવસંપાદનદ્વારા વિશિષ્ટાભાવરૂપપક્ષતૈવ સંપાદ્યેત્યર્થઃ॥
1.તયોઃ -કર્. 2.શાનુ- ઠ.ડ.
પક્ત-પલણ-ભઙ્ગઃ) પક્ષતાવાદઃ પુ - 67.
ત્વયાચ પક્ષતાયાં સત્યામપિ પ્રત્યક્ષસામગ્રીબલવતીતિ 1 કલ્પનાદિતિ ચેન્ન। ઉભયત્ર પક્ષતાયાં સત્યામપિ ફલબલેનાનુમિત્સા પ્રબલપ્રત્યક્ષસામગ્રીરૂપપ્રતિબન્ધકવિરોધ્યુત્તમ્ભિકા। તથા 2 ચાનુમિત્સાયાઃ પક્ષતાસંપાદકત્વાભાવેપિ પ્રતિબન્ધકપ્રત્યક્ષસામગ્ર્યામુત્તેજકત્વાત્। ત્વયાપિ હિ
સિદ્ધિરૂપપ્રતિબન્ધકવિરોધ્યુત્તમ્ભકત્વેનૈવ સિષાધયિષા પક્ષતાયાં પ્રવેશિતા॥
ત્વયા ચેતિ॥ સંશયોત્તરપ્રત્યક્ષસ્થલે પક્ષતાસ્તીતિ વાદિના ચેત્યર્થઃ। ઉભયત્રેતિ ॥ 3. ધૂમાનુમાને સંશયોત્તરપ્રત્યક્ષસ્થલે ચેત્યર્થઃ। ફલેતિ॥ અનુમિનોમીત્યનુભવસિદ્ધાનુમિતિરૂપફલબલેનેત્યર્થઃ। અનુમિત્સા વિરોધ્યુત્તિમ્ભિકેત્યન્વયઃ। અનુમિતિપ્રતિબન્ધકસ્ય યદ્વિરોધિ તદુત્તિમ્ભિકેત્યર્થઃ। કલ્પનાદિતિ॥ અનુમિત્સાદશાયાં અનુમિતિર્ન સ્યાદિતિ દોષો નેતિ યેજ્યમ્। પરસ્યાપિ સમ્મતમેતદિત્યાહ-- ત્વયાપીતિ॥ યજ્ઞપતિનાપીત્યર્થઃ। સિષાધયિષાવિરહસહકૃતસિદ્ધીત્યાદિવદતા સિષાધયિષાવિરહે સિત સિદ્ધિઃ પ્રતિબન્ધિકા તસ્યાં તુ સત્યાં નેતિ કૃત્વા તાદૃશસિદ્ધ્યાદ્યભાવઃ પક્ષતેત્યુક્તત્વાદિતિ ભાવઃ॥
નન્વેવમનુમિત્સાવિરહસહકૃતપ્રત્યક્ષસામગ્ર્યા બલવત્વેનાનુમિતિ પ્રતિબન્ધકત્વે તાદૃશસામગ્ર્યભાવઃ તાદૃશસિદ્ધ્યભાવશ્ચ દ્વયમપ્યનુમિતૌ કારણમિતિ વિનિગમકાભાવાત્પક્ષતાત્વમુભયોરપ્યસ્ત્વિતિ ચેન્ન। દ્વવોઃ કારણત્વાવિશેષેપિ લાઘવાત્સિદ્ધ્યભાવ એવ પક્ષતારૂપપક્ષપદપ્રવૃત્તિનિમિત્તમ્।
1.ત્યુક્તમિતિ ચેન્ન -ગ.ટ.રા. 2.તથાચાનુમિત્સાવિરહ સહકૃતપ્રત્યક્ષસામગ્રીબલવતીતિ કલ્પનાત્ -ગ.ટ.રા. 3.અનુમિત્સાવતિ તદભાવવતિ ચેત્યર્થઃ ઇત્યધિકમ્ -- ઠ.
પુ-68. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
તસ્માત્સિષાધયિષાવિરહસહકૃતસિદ્ધ્યભાવો યત્ર સ 1 પક્ષ ઇતિ ચેત્ -મૈવમ્॥
સત્યાં સિદ્ધૌ અસત્યામપિ સિષાધયિષાયામનુમિતિદર્શનાત્। દૃશ્યતે હ્યસંદિહાનસ્યાપિ આપ્તવાક્યાદ્વહ્નિં
નિશ્ચિતવતોપિ ગિરિશિખરે અભ્રંલિહાં ધૂમરેખાં પશ્યતો દૈવાવ્દ્યાપ્તિસ્મરણે સતિ અનનુમિત્સોરનુમિતિઃ। ન હિ સામગ્રી પ્રેક્ષાવતી। યેન મયા કર્તવ્યમન્યેન કૃતમિતિ પર્યાલોચ્યોદાસીત। અનુભવાનુસારેણ હિ લક્ષણં કલ્પ્યમ્। ન તુ સ્વકલ્પિતલક્ષણરક્ષણાર્થમનુભવપીડા। અસ્તિ ચાત્ર ન કેવલં વહ્નિઃ શ્રુતઃ કિં ત્વનુમિતોપીત્યનુભવઃ।
ન ત્વધિકમ્। ગૌરવાત્। કિઞ્ચાન્યાન્યત્વાવચ્છિન્ના ભાવત્વેન ન જનકત્વમ્। મણ્યાદિસ્થલેપિ મન્ત્રાન્યાન્યાભાવત્વેનાપિ હેતુતાપત્યા પ્રતિબન્ધકાભાવકૂટઃ કારણમિતિ સિદ્ધાન્તભઙ્ગાપત્તેઃ। તૃણાદ્યન્યાન્યત્વેનાપિ હેતુતાપત્યા કાર્યવૈજાત્યાસિદ્ધિપ્રસઙ્ગાદિત્યાદ્યભિપ્રાયેણ"અત્ર મતમિ"ત્યાદિશઙ્કિતા સ્વમતમુપસંહરતિ-તસ્માદિતિ॥ ઇદમપિ લક્ષણમવ્યાપ્તિરિતિ ભાવેન --
"અસિદ્ધસાધને દોષઃ કો વ્યાપ્તિર્યદિ વિદ્યતે"।
ઇતિ ભક્તિપાદીયાનુવ્યાખ્યાનસુધોક્તં હૃદિકૃત્વા નિરાહ-- સત્યામિત્યાદિના ॥ તત્ર વિશેષણવિશેષ્યયોર્દ્વયોરપિ સત્વેનાન્યતરાભાવપ્રયુક્તસ્યોભયાભાવનિમિત્તકસ્ય વા વિશિષ્ટાભાવસ્યાભાવાદ્વયાપ્તિરિતિ ભાવઃ। ન ચ 2. પક્ષતૈવ નેતિ વાચ્યમ્ અનુમિતિરૂપફલદર્શનેન તત્ર પક્ષતાયા આવશ્યકત્વાદિત્યાહ-- દૃશ્યતે હીતિ॥ અનુભવ એવ નાસ્તીત્યત આહ-- અસ્તિ ચેતિ॥
1.એવેત્યધિકમ્-ટ.રા. 2.તત્રેત્યધિકમ્-ટ.ડ. તત્ ઇત્યધિકમ્-ઠ.
પક્ત-પલણ-ભઙ્ગઃ) પક્ષતાવાદઃ પુ - 69.

અત્રાનુમિત્સાકલ્પને ચ ઘટનગર્જિતેન મેધાનુમાનેપિ સા કલ્પ્યતામ્। યોગ્યાનુપલબ્ધિબાધ 1 શ્ચોભયત્રાપિસમઃ। ન ચ છિન્ને છિદાન્તરમિવ પરિચ્છિને પિરચ્છેદાન્તરમશક્યમ્। ચૈત્રેણ જ્ઞાતેર્થે મૈત્રસ્ય, ચૈત્રસ્યૈવ કાલાન્તરે જ્ઞાનાન્તરસ્ય, તદાનીમપિ પ્રત્યક્ષસિદ્ધે શાબ્દજ્ઞાનાન્તરસ્ય, પ્રત્યક્ષધારાવાહિજ્ઞાનાન્તરસ્ય, શબ્દલિઙ્ગાભ્યાં નિશ્ચિતેપ્યર્થે સામગ્રીવશાચ્છાબ્દલૈઙ્ગિકજ્ઞાનાન્તરસ્ય, દર્શનાત્॥
નનુ તત્ર ફલબલેનાનુમિત્સૈવ કલ્પ્યતાં એવં ચાનુમિત્સાવિરહરૂપવિશેષણાભાવપ્રયુક્તવિશિષ્ટાભાવરૂપપક્ષતાસત્વાન્નદોષ ઇત્યત આહ-- અત્રેતિ॥ ઘન 2 ગર્જિતેનેતિ॥ એવં ચ 3 તત્ર વિશેષણસત્વમુપેત્ય સાધકમાનરૂપવિશેષ્યાભાવપ્રયુક્તવિશિષ્ટાભાવોક્ત્યા પક્ષત્વોપપાદનમસઙ્ગતં સ્યાદિતિ ભાવઃ। તત્રાનુમિત્સા યોગ્યાનનુભવબાધિતેત્યત આહ-- યોગ્વેતિ॥ ઇચ્છાયા યોગ્યત્વાત્તદનુપલબ્ધેર્યોગ્યાનુપલબ્ધિત્વાદ્યોગ્યાનુપલબ્ધીત્યુક્તમ્। કિં
પરિચ્છેદાન્તરં કસ્યાપિ નાસ્તીતિ અથ પરિચ્છેત્તુરેવ નેતિ અસ્મિન્પક્ષેપિ કાલાન્તરે 4 નાસ્ત્યુત તદા તદેત્યત્રાપિ પ્રમાણાન્તરેણ નાસ્તિ ઉત પૂર્વપરિચ્છેદજનકપ્રમાણેન શબ્દલિઙ્ગાભ્યાં પરિચ્છિન્ને પુનસ્તાભ્યામેવ પરિચ્છેદાન્તરે નેતિ કલ્પાન્ક્રમેણ નિરાહ-- ચૈત્રેણ જ્ઞાત ઇતિ॥
1.ધસ્તૂ ભ-ટ.ગ. 2.ઘટપદં ન- ઠ.ટ. 3.એવં ચ ઇતિ ન -ટ. તત્રેત્યપિ ન -ડઃ. 4.રોપિ ન -ડ.
પુ - 70. ન્યાયદીપુયતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
કિઞ્ચ મણિમન્ત્રાદિવત્સિદ્ધેઃ પ્રતિબન્ધકત્વે સિદ્ધે વિશિષ્ટાભાવસ્ય કારણત્વં સિદ્ધ્યેત્। ન ચ તદસ્તિ। સિદ્ધેર્બાધવત્સાક્ષાદ્વિરોધિવિષયત્વાભાવાત્। વ્યભિચારજ્ઞાનવદ્ધેતુવિઘટકત્વસ્યાપ્યભાવાત્। મણ્યાદિવદન્વયવ્યતિરેકયોરપ્યભાવાત્॥
અપિ ચ યદિ વિરોધ્યવિષયિણ્યપિ સિદ્ધિઃ સિષાધયિષાવિરહસહકારિસંપત્યા સમાનવિષયા 1 નુમિતિપ્રતિબન્ધિકા
તર્હિ લિઙ્ગજ્ઞાનમપ્યુપાધિજ્ઞાનસહકૃતં સાક્ષાદેવં લિઙ્ગપરામર્શપ્રતબન્ધકં સ્યાત્। ન તુ વ્યભિચારધીદ્વારા॥
ન ચ સિદ્ધેરવિરોધિત્વે ઽનુમિતિધારા ન વિચ્છિદ્યેનેતિ વાચ્યમ્।
નનૂક્તસ્થલે સર્વત્ર ફલબલાત્પ્રતિબન્ધકીભૂતસિદ્ધેરુત્તેજકં કિઞ્ચિત્પરિકલ્પનીયમ્। અન્યથા પ્રતિબન્ધકે સતિ કાર્યોદયસ્ય દુર્ઘટત્વાદિત્યત આહ-- કિં ચેતિ॥ પ્રતિબન્ધકત્વં સિદ્ધેઃ કિં ગ્રાહ્યાભાવાવગાહિત્વેનોત સિદ્ધ્યન્તર 2 વિઘટકત્વેનાન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં વા ન 3 ત્રયમપીતિ ક્રમેણ નિરાહ-- સિદ્ધેર્બાધવદિત્યાદિના॥ સિદ્ધેઃ 4 પ્રતિબન્ધકત્વે સાધકં નેત્યુક્ત્વા બાધકમપ્યાહ-- અપિ ચેતિ॥ લિઙ્ગજ્ઞાનમિતિ॥ મહાનસાદૌ ગૃહીતવ્યાપ્તિકસ્ય પર્વતે યલ્લિઙ્ગદર્શનં તદિત્યર્થઃ। સિદ્ધેરપ્રતિબન્ધકત્વે ઽનુમિત્યવિચ્છેદો વા સિદ્ધસાધનત્વસ્યાદોષત્વં વા સ્યાદિત્યત આદ્યં બાધકં તાવદાશઙ્ક્ય નિરાહ-- ન ચેતિ॥ શાબ્દબોધકસ્થલે સિદ્ધેરપ્રતિબન્ધકત્વેન તત્રાપિ શાબ્દબોધપરંપરાપત્તેઃ।
1.યકાનુ-ક.ટ. યત્વાનુ-ગ.રા. 2.કારણેત્યધિકમ્-ઠ. 3.ન કેનાપીતિ-ઠર્. 4.બાધકત્વેસા -ઠ.
પક્ત-પલણ-ભઙ્ગઃ) પક્ષતાવાદઃ પુ - 71.
લિઙ્ગપરામર્શસ્ય શાબ્દધીકારણીભૂતજ્ઞાનવદ્વિક્ષણાવસ્થાયિત્વેનાનુમિતિધારાહેત્વભાવાત્। લિઙ્ગોપહિતલૈઙ્ગિકભાનપક્ષસ્ય નિરાસાત્॥
ન ચ લિઙ્ગપરામર્શસ્ય સ્થિતિક્ષણે ચૈકા તન્નાસક્ષણે ચાન્યેત્યનુમિતિદ્વયં નિયમેવ સ્યાત્ તદ્ધેતોઃ સત્વાદિતિ વાચ્યમ્। ક્વચિદુત્કટવિષયાન્તરજિજ્ઞાસયા પ્રતિબન્ધસંભવેન નિયમચહેત્વભાવાત્। કદાચિદનુમિતિદ્વયાપાદને ચ હેતુસત્વેનેષ્ટાપત્તેઃ। કથં હિ વિજ્ઞાતં ભવતા કદાપ્યનુમિતિદ્વયં નાસ્તીતિ। અનુમિનોમીત્યનુવ્યવસાયસ્ય દ્વિતીયાભાવાવિષયકત્વાત્।
કારણીભૂતસ્ય શાબ્દગોચરજ્ઞાનસ્ય વિનાશેન કારણાભાવાન્ન શાબ્દબોધપરંપરેતિ ચેત્સમમિહાપીત્યાહ-- લિઙ્ગપરામર્શસ્યેતિ॥ જ્ઞાનવજ્જ્ઞાનસ્યેવ। આત્મલાભરૂપજન્મક્ષણમપ્યુપાદાય વા વિનાશક્ષણમપ્યુપાદાય વા દ્વિક્ષણેત્યુક્તમ્॥
નનુ ધૂમવત્પર્વતો ઽગ્નિમાનિત્યનુમિત્યાકારોપગમેનાનુમતિતિરપિ પરામર્શરૂપેત્યત આહ-- લિઙ્ગેતિ॥ 1 સ્વતસ્ત્વાનુમાનવાદે નિરાસાદિત્યર્થઃ। અનુમિનોમીત્યનુવ્યવસાય એવાનુમિતિદ્વયાભાવે માનમિત્યત આહ-- અનુમિનોમીતિ॥ દ્વિતીયં બાધકં નિરાહ-- સિદ્ધસાધનં ત્વિતિ॥
1.પ્રામાણ્યસ્વતસ્ત્વે અનુમાનોક્તિપ્રસ્તાવે નિરા- ઠ.
પુ-72. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
સિદ્ધસાધનં તુ પરાર્થાનુમાન એવ દોષો ન સ્વાર્થાનુમાને ઇતિ વક્ષ્યતે॥
1 તસ્માત્પ 2 ક્ષતા દુર્નિરૂપેતિ॥
ઇતિ પરોક્તપક્ષલક્ષણભઙ્ગઃ

વક્ષ્યત ઇતિ॥ સ્વમતે ઽનુમાનદોષોક્તિવાદે। એતેન સિદ્ધ્યભાવસ્ય પક્ષતાત્વખણ્ડનેનૈવ સિષાધયિષાવિરહસહકૃતસાધ્યનિશ્ચયાભાવઃ પક્ષતેતિ શિરોમણિપક્ષોપિ પ્રત્યુક્તો ધ્યેયઃ। પૂર્વોક્તદોષાણામત્રાપ્યનુવૃત્તેઃ ઉક્તદોષાન્સંક્ષેપેણાનુવદન્પૂર્વપક્ષમુપસંહરતિ-- તસ્માદિતિ॥
ઇતિ મણ્યુક્તપક્ષલક્ષણભઙ્ગઃ

અથ સ્વમતે પક્ષલક્ષણમ્

ઉચ્યતે --
લિઙ્ગાભિમતસ્ યત્ર યદા યં પ્રતિ યદ્વિજનનાનુકૂલસહકારિસંપત્તિસ્તત્ર તદા તં પ્રતિ તત્સાધ્યમ્ --
અથ સ્વમતે પક્ષલક્ષણમ્

"સાધ્યધર્મવિશિષ્ટઃ પક્ષ"ઇતિ મિથ્યાત્વાનુમાનખણ્ડને ભગવત્પાદોક્તં પક્ષલણમિહ વિવક્ષુઃ"લિઙ્ગેન યત્પ્રતીતિર્જનયિતવ્યા સ સાધ્યધર્મ"ઇતિ ટીકોક્તં પરિષ્કૃર્વન્સાધ્યસ્વરૂપં તાવદાહ -- લિઙ્કાભિમતસ્યેતિ॥
1."તસ્માત્પરોક્તવક્રપક્ષલક્ષણેષુ સત્યાં સિદ્ધૌ અસત્યામપિ સિષાધયિષાયાં યા અનુપપત્તિસ્તત્રાવ્યાપ્તિઃ સિદ્ધેરનુમિતિપ્રતિબન્ધકત્વે બીજાભાવઃ લિઙ્ગજ્ઞાનસ્યાપિ લિઙ્ગપરામર્શપ્રતિબન્ધકત્વાપાતઃ ઇતિ દોષત્રયમ્। ઇત્યધિકમ્-ગ. ટ.રા. 2.ત્પરોક્ત પક્ષતા -ટ.
સ્વતે-પલણમ્) પક્ષતાવાદઃ પુ - 73.
-- તાદૃશસાધ્યવિશિષ્ટસ્ય તદા તં પ્રતિ તસ્યાનુમિતૌ પક્ષઃ॥
ન ચ પક્ષતાયા અપ્યનુમિતિહેતુત્વેન સહકારિરૂપાયાઃ કથં સહકારિસંપત્તિરૂપતેતિ વાચ્યમ્।
પર્વતોગ્નિમાન્પ્ર 1 મેયત્વાદિતિ વ્યભિચારિપ્રયોગાદાવ્યાપ્તિનિરાસાય લિઙ્ગાભિમતેત્યુક્તમ્। વ્યાપ્યત્વેનાભિમતસ્યેત્યર્થઃ।
સમાનાધિકરણવ્યધિકરણસર્વસાધ્યસ્વરૂપનિર્વચનાર્થં યત્ર યદેત્યાદ્યુક્તમ્। દેશાન્તરે કલાન્તરે પુરુષાન્તરં પ્રતિ વસ્ત્વન્તરજ્ઞાને ચાનુકૂલસહકારિસંપત્તિમાદાય દેશાન્તરાદૌ સાધ્યતાપત્તિદોષનિરાસાય યત્તચ્છબ્દચતુષ્ટયમ્। સહકારિસંપત્તિઃ સહકારિમેલનમ્। લિઙ્ગજન્યાનુમતિવિષત્વયોગ્યત્વં સાધ્યત્વમિતિ ફલિતાર્થઃ॥
એતેન સાધ્યશબ્દેન કિં સંદિગ્ધો ધર્મો વિવક્ષિતઃ કિં વા પ્રજ્ઞાપનીયઃ યદ્વા પ્રમિત્સિતઃ । નાદ્યઃ સત્યાં સિદ્ધાવિત્યાદિપૂર્વભઙ્ગોક્તગ્રન્થે નિશ્ચિતસ્યાપિ સાધ્યત્વોક્તિવિરોધાત્। પ્રમાણસંપ્લવવાદિનાં નિશ્ચિતેપ્યનુમાનપ્રવૃત્તિરઙ્ગીકારાચ્ચ। ન દ્વિતીયઃ। સ્વાર્થાનુમાને પ્રયોજ્યકર્તુરભાવેન પ્રજ્ઞાપનાભાવાત્। ન તૃતીયઃ। અનિષ્ટાનુમાનાભાવપ્રસઙ્ગાદિત્યાદ્યુપપ્લવો ઽપોઢઃ। લિઙ્ગજન્યપ્રતીતિવિષધર્મસ્ય 2 સાધ્યધર્મપદેન વિવક્ષિતત્વાત્। તસ્ય કાલાન્તરાદિકમાદાયાતિપ્રસઙ્ગનિવૃત્યર્થઃ યત્ર યદેત્યેવં નિરુક્તત્વાત્॥
એવં ચ પર્વતનિષ્ઠધૂમેન પર્વતીયવહ્ન્યનુમિત્યુત્પાદનદશાયાં વહ્નેઃ સાધ્યત્વં નદીપૂરેણોર્ધ્વદેશવૃષ્ટ્યનુમિત્યુત્પાદવેલાયાં વૃષ્ટેઃ સાધ્યત્વં કૃત્તિકોદયેન રોહિણ્યુદયાસત્યનુમતિકાલે રોહિણ્યુદયાસત્તેઃ સાધ્યત્વમિત્યાદિ ધ્યેયમ્। અસ્તુ સાધ્યમેવં રૂપં તતઃ કિમિત્યત આહ-- તાદૃશેતિ॥ ઉક્તરૂપેત્યર્થઃ। તં પ્રતિ પુરુષં પ્રતિ॥ તસ્યેતિ॥ વહ્ન્યાદિવસ્તુનઃ।
1.ન્મેય-ટ.ઠ. 2. સાધ્યધર્મસ્યેત્યધિકમ્ -ઠ.
પુ-74. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
મમન્મતે પક્ષતાયા અનુમિતિસહકારિસંપત્તિ 1 રૂપત્વેના 2 નુમિત્યહેતુત્વાત્। ત્વન્મતેપિ 3 હિ પક્ષતા સિદ્ધિરૂપ્રતિબન્ધકાભાવતયા હેતુઃ। 4 સિદ્ધેશ્ચ ન સિદ્ધિઃ પ્રતિબન્ધિકા। કિન્ત્વનુકૂલૈવેત્યુક્તમ્॥
નન્વેવં સતિ લિઙ્ગપરામર્શદશાયામેવ પક્ષતા ન તુ તતઃ પ્રાક્। તતશ્ચ લિઙ્ગપરામર્શઃ કથં પક્ષધર્મતાવિષયકઃ
સ્યાદિતિ ચેત્।
અત્રાપિ કાલાન્તરે પુરુષાન્તરં પ્રતિ વસ્ત્વન્તરાનુમિતૌ વસ્ત્વન્તરવિશિષ્ટસ્ય પક્ષતાવ્યુદાસાય તદા તં પ્રતિ તસ્યેત્યુક્તિઃ॥
નનુ સાધ્યધર્મલિષિશિષ્ટત્વં સાધ્યધર્મસંબન્ધિત્વમ્। તચ્ચ વ્યાપ્યતયા સાધનસ્યાપ્યસ્તીતિ તત્રાતિવ્યાપ્તિરિતિ ચેન્ન। ધર્મધર્મિભાવેન વૈશિષ્ટ્યસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્। સાધ્યપદં સપક્ષાદાવતિવ્યાપ્તિનિરાસાય। સાધ્યવિશિષ્ટઃ પક્ષ ઇત્યેવોક્તે વસ્તુતોગ્નિવિશિષ્ટપર્વતસ્યાપિ સાધ્યત્વાત્તદ્વિશિષ્ટાન્યસ્ય પક્ષત્વં સ્યાત્। તદર્થં ધર્મગ્રહણમ્। ન ચ વહ્નિરેવ સાધ્યો ન પર્વત ઇતિ વાચ્યમ્। વહ્નિસ્વરૂપમાત્રસ્ય પ્રાગેવ સિદ્ધત્વાત્। પર્વતસંબન્ધિત્વેનાસિદ્ધત્વાત્તદ્રૂપેણ વહ્નિઃ સાધ્યતે ઇતિ ચેત્તર્હિ યથા પર્વત સંબન્ધિત્વેન વહ્નિઃ સાધ્યઃ તથા પર્વતોપ્યગ્નિસંબન્ધિત્વેન સાધ્ય એવ સ્વરૂપમાત્રસિદ્ધાવપિ વિશિષ્ટસિદ્ધેરુભયત્ર સમાનત્વાત્॥
નનુ ન્યાયમતે સરકારિસંપત્તિરૂપત્વં પક્ષતાલક્ષણસંભવતીત્યત આહ- ત્વન્મત ઇતિ॥ ઉક્તમિતિ। પૂર્વભઙ્ગે। તથાચ તવ મતેપિ પક્ષતાયા ન સહકારિત્વમિતિ ભાવઃ। નન્વેવમિતિ॥ અનુમિતિસહકારિસંપત્તેઃ પક્ષતાત્વે સતીત્યર્થઃ।
1.રૂપપદં ન -ગ.ટ.રા. 2.ના સહકારિત્વાત્-ગ.ટ.રા. 3.તેહિ-ગ.રા. 4.સિદ્ધિં પ્રતિ પ્રતિબન્ધિકા -ક.ગ.ટ.રા.
સ્વતે-પલણમ્) પક્ષતાવાદઃ પુ - 75.
1 કાત્ર કથં તા। લિઙ્ગપરામર્શસ્ય પક્ષધર્મતાવિષયકત્વં હિ ન સ્વપૂર્વકાલે સ્વકાલે ચ વિદ્યમાના યા પક્ષતા તદાશ્રયે વ્યાપ્યવત્વવિષયકત્વમ્। કિં તુ સ્વકાલે વસ્તુગત્યા વિદ્યમાના યા પક્ષતા તદશ્રયે વ્યાપ્યવત્વવિષયકત્વમ્। લિઙ્ગપરામર્શકાલે ચ પક્ષતાસ્ત્યેવ। પક્ષતાજ્ઞાનં તુ ત્વન્મતેપિ નાનુમિતિહેતુરિતિ કાત્રાનુપપત્તિઃ। સપક્ષવિપક્ષાવપ્યુક્તસહકારિસંપત્તિદશાયાં પક્ષાવેવ। તદસંપત્તિદશાયાં પક્ષોપ્યપક્ષ એવ। ન હિ પક્ષત્વં જાતિઃ॥
એતદેવાભિપ્રેત્ય મિથ્યાત્વાનુમાનખણ્ડનટીકાયાં"સાધ્યધર્મવિશિષ્ટઃ પક્ષ"ઇતિ મૂલવ્યાખ્યાવસરે"યત્પ્રતીતિર્લિઙ્ગેન જનયિતવ્યા સ સાધ્યધર્મ"ઇત્યુક્તમ્।
કથં પક્ષધર્મતાવિષયક ઇતિ। પક્ષતાધિકરણવૃત્તિર્યો ધર્મઃ ત 2 દ્વિષયકત્વસ્ય 3 પક્ષધર્મતાવિષયકત્વેન પક્ષતાયાઃ પરામર્શકાલતાવશ્યં ભાવાદિતિ ભાવઃ॥
નન્વેવં પક્ષતાયાઃ પરામર્શકાલીનત્વેન પરામર્શસ્ય તદવિષયકત્વાત્તસ્ય ચરમકાલત્વેન તદનન્તરં પક્ષતાજ્ઞાનસ્યાશક્યશઙ્કત્વાત્પક્ષતાજ્ઞાનં ન હેતુરિતિ સ્યદિત્યત આહ-- પક્ષતાજ્ઞાનં ત્વિતિ॥ ત્વન્મતેપીતિ॥ ન કેવલં મન્મત ઇત્યર્થઃ। પ્રતિબન્ધકાભાવરૂપત્વાત્પ્રતિબન્ધકાભાવસ્ય ચ સ્વરૂપસત એવ હેતુત્વાદિતિ ભાવઃ॥
નન્વેવં સપક્ષાદાવપિ કદાચિદુક્તસહકારિસંપત્તેઃ સંભવાત્પક્ષેપિ કદાચિત્તદસંભવાદતિવ્યાપ્ત્યવ્યાપ્તી સ્યાતામિત્યત આહ-- સપક્ષેતિ॥
1. ત્। ઇત્થમ્। લિઙ્ગ -ગ.રા. 2.તત્વવિ-ટ.ઠ. 3.યદ્ધર્મતાવિ-ટ.
પુ- 76. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
સુધાયામપિ વસ્તુતસ્ત્વનુમિતિવિષયઃ પક્ષ ઇત્યુક્તમ્। તત્ર હિ તવ્યપ્રત્યયેન વિષયશબ્દેન ચોક્તસહકારિસંપત્તિરૂપાનુમિતિવિષયત્વ 1 યોગ્યતૈવાભિપ્રેતા॥
યદ્વા ગ્રન્થદ્વયોરપિ વ્યાપકવત્વેનાનુમિતિવિષયત્વં પક્ષત્વમભિપ્રેકતમ્। વ્યાપકવત્વેન વિશેષણે 2 ન તદનુમિતિવિષયોરપિ 3 વ્યાપકે વ્યાપકતાવચ્છેદકાદૌ ચ નાતિવ્યાપ્તિઃ। અસ્મિંશ્ચ પક્ષે લિઙ્ગપરામર્શદશાયામપિ
ન પક્ષતા। કિં ત્વનુમિતિદશાયામેવ। ત્વન્મતેપ્યનુમિતિદશાયાં સિદ્ધિવિરહગર્ભિતા પક્ષતા નાસ્ત્યેવ। અસ્મિન્પક્ષે લિઙ્ગપરામર્શસ્ય પક્ષધર્મતાવિષયકત્વં તુ સ્વજન્યફલસમાનકાલીનપક્ષતાશ્રયે વ્યાપ્યવત્વવિષયકત્વમ્॥
સાધ્યલક્ષણે ધીપદેન પ્રમિતેરવિવક્ષિતત્વાદ્વિપક્ષસ્યાપિ ગ્રહણં કૃતમ્। સુધાયામપીતિ॥ ભક્તિપાદે સાધ્યાસિદ્ધેરદોષત્વોક્તિપ્રસ્તાવે સુધાયામિત્યર્થઃ। સ્વોક્તં મૂલારૂઢતયા દર્શયતિ-- તત્ર હીતિ॥ ઉદાહૃતવાક્યદ્વયે હીત્યર્થઃ। સંપત્તિરૂપા યોગ્યતૈવેત્યન્વયઃ। યોગ્યતાપક્ષમાશ્રિત્યૈકં પક્ષમુક્ત્વા ફલોપધાનમાશ્રિત્ય લક્ષણાન્તરમાહ-- યદ્વેતિ॥

નનૂક્તપક્ષદ્વયે કદાચિદેવ પક્ષતા પ્રાપ્તા ન તુ પરામર્શાત્પૂર્વં પશ્ચાચ્ચેત્યતસ્ત્વન્મતેપિ તથૈવ પ્રત્યુતાવશ્યકાનુમિતિવેલાયામેવ નાસ્તીત્યાહ-- ત્વન્મતેપીતિ॥ સર્વદા પક્ષતાસત્વપ્રકારમાહ-- કેચિત્વિતિ॥
1.યકત્વે-ગ.રા. 2.ણાદનુ-ગ.રા. 3.યેપ્ય-ક. યેવ્યા-ગ.રા.
સ્વતે-પલક્ષણ્) પક્ષતાવાદઃ પુ - 77.
કેચિત્તુ -- ગ્રન્થયેપ્યનુમિતિવિષયત્વયોગ્યતૈવ પક્ષતાભિપ્રેતા। યોગ્યતા ચ સમાનાધિકરણાપ્રમાત્વેનાભિમતા યા સાધ્યાભાવવિષયા ધીસ્તદભાવઃ। એવં ચ જગત્યક્ષણિકત્વવા 1 દિનિ વ્યધિકરણાયાં પ્રમાત્વેનાભિમતાયાં ક્ષિણિકત્વ 2 વાદિનિ ચ સમાનાધિકરણાયાં પ્રમાત્વેનાનભિમતાયાં પ્રત્યક્ષાયામક્ષણિકત્વપ્રમાયાં 3 ચ સત્યામપિ ક્ષણિક 4 વાદિનઃ ક્ષણિકત્વાનુમાને જગતઃ પક્ષતા યુક્તા।
સમાનાધિકરણેતિ॥ યત્રાનુમિત્યુત્પાદરસ્તદધિકરણવૃત્તિરિત્યર્થઃ। પ્રમાત્વેનાભિમતસમાનાધિકરણસાધ્યાભાવબુદ્ધ્યભાવ ઇત્યર્થઃ। બુદ્ધ્યભાવ ઇત્યુક્તે ઽસંભવઃ। અભાવબુદ્ધ્યભાવ ઇત્યક્તેપિ સ એવ દોષઃ। બ સત્વાત્। પ્રમારૂપેત્યુક્તૌ વાદિપ્રતિવાદિનિષ્ઠપરસ્પરસાધ્યાભાવબુદ્ધેઃ પ્રમારૂપત્વનિયમાભાવેન તાદૃશબુદ્ધૌ સત્યામપિ પક્ષતા સ્યાત્સા માભૂદિત્યભિમતેત્યુક્તમ્। પ્રમાત્વેનાભિમતતાદૃશબુદ્ધ્યભાવ ઇત્યુક્તેપિ વ્યધિકરણપુરુષાન્તરપ્રતિવાદિબુદ્ધિમાદાયાસંભવ એવેતિ સમાનાધિકરણેત્યાદિ સર્વમર્થવત્॥
પરાર્થાનુમાનસ્થે પક્ષતાલક્ષણં લક્ષ્યનિષ્ઠતયા દર્શયતિ। એવં ચેતિ॥ ક્ષણિકવાદિનઃ યત્સત્તત્ક્ષણિકં યથા દીપાદિ સચ્ચેદં જગદિત્યેવ રૂપક્ષણિકત્વાનુમાને જગતઃ પક્ષતાયુક્તેત્યન્વયઃ। પ્રત્યભિજ્ઞારૂપા જગત્યક્ષણિકત્વધીસ્તાવત્ક્ષણિકવાદિનો ઽક્ષણિકવાદિનશ્ચાસ્તિ। તત્ર ક્ષણિકવાદિનઃ પ્રમાત્વેનાનભિમતા।
1.ક વા-રા. 2.ક વા- રા. 3.યાં ક્ષણિ-ગ.રા. 4.કત્વ વા-ગ.
પુ -78. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
ધૂમાનુમાને મહાનસે સપક્ષ 1 વ્યવહારસ્તુ નિશ્ચિતવ્યાપકવત્તયા સપક્ષત્વસ્યાપિ સત્વાત્। ઉક્તરૂપાયાં પક્ષતાયાં સત્યામપિ પક્ષત્વાવ્યવહારોપ્યનુમિત્યવિષયત્વાત્। તત્ર પક્ષતાયાં સત્યામપિ કદાચિદનુમિત્યભાવાશ્ચ ત્વન્મતે 2 સંશયોત્તરપ્રત્યક્ષસ્થલ ઇવ લિઙ્ગપરામર્શાદિતત્સામગ્ર્યભાવાદિત્યાહુઃ॥
ઇતિ સ્વમતે પક્ષલક્ષણમ્

અન્યસ્ય તુ પ્રમાત્વેનાભિમતા। સાચાનુમાતરિ ક્ષણિકવાદિનિ 3 સત્વાત્સમાનાધિકરણા। અક્ષણિકવાદિનિ સત્વાદ્વ્યધિકરણા ચ । તથાચ તાદૃશસાધ્યાભાવબુદ્ધૌ સત્યામપિ
સમાનાધિકરણપ્રમાત્વાભિમતબુદ્ધ્યભાવાત્પક્ષતાયુક્તેત્યર્થઃ। અક્ષણિકવાદિનિ ક્ષણિકવાદિનિ ચેત્યનન્તરં વિદ્યમાનત્વેનેતિ શેષઃ। પ્રત્યક્ષાયાં પ્રત્યભિજ્ઞાનાદિસાક્ષાત્કારરૂપાયામિત્યર્થઃ। નન્વેવં મહાનસાદાવપ્યુક્તરૂપાનુમિતિવિષયત્વયોગ્યત્વસત્વાત્પક્ષતા સ્યાત્। તથાચ તત્કાર્યાણાં સપક્ષત્વાવ્યવહારપક્ષત્વવ્યવહારાનુમિતીનામાપાત ઇત્યત આહ-- ધૂમેતિ॥ પક્ષત્વાવ્યવહારોપીત્યત્ર હેતુરનુમિત્યવિષયત્વાદિતિ॥ લિઙ્ગપરામર્શાદીતિ॥ તત્ર યથા વિશકલિતવ્યાપ્તિસ્મરણકરાદિરૂપલિઙ્કદર્શનયોર્ભાવેપિ વ્યાપ્તિવિશિષ્ટલિઙ્દર્શનરૂપપરામર્શાભાવાદ્વા પરામર્શસત્વેપિ પ્રત્યક્ષસામગ્રીબલવત્વેન વા યથા નાનુમિતિસ્તથેત્યર્થઃ॥
અત્ર ગૌરવમરુચિબીજમિત્યેકે । દૈવાન્મહાનસાદૌ સત્યપિ પરામર્શે પ્રત્યક્ષસામગ્ર્યામસત્યાં ચાનુમિત્યાપત્યા પક્ષત્વવ્યવહારાદ્યાપાત ઇત્યન્યે॥
ઇતિ સ્વમતે પક્ષલક્ષણમ્

1.ક્ષત્વવ્ય -ક.ગ.રા. 2.પરમતે સં-ગ.રા. 3.નો દ્વિક્ષણિકવાદિનિ સત્વા-ઠ.
સ્વાતો-પાધિ-સાન્ય-લણમ્) ઉપાધિવાદઃ પુ - 79.
અથોપાધિવાદઃ ॥ 3. ॥
અથ સ્વાભિમતોપાધિસામાન્યલક્ષણમ્

અથોપાધિજ્ઞાનસ્ય વ્યાપ્તિજ્ઞાનપ્રતિબન્ધકત્વાદુપાધિર્નિરૂપ્યતે। સાધ્યવ્યાપકત્વે સતિ સાધનાવ્યાપક 1 ઉપાધિઃ॥
અથોપાધિવાદઃ ॥ 3. ॥
અથ સ્વાભિમતોપાધિસામાન્યલક્ષણમ્

ઉપાધિનિરૂપણે કા પૂર્વસઙ્ગતિરિત્યાહ-- અથોપાધીતિ॥ એવમનુમાનોપયુક્તવ્યાપ્ત્યાદિનિરૂપણાનન્તરમવસપ્રાપ્તં પ્રતિબન્ધકસ્વરૂપં નિરૂપ્યત ઇત્યર્થઃ। એતેન યન્મણૌ પક્ષતોક્તેઃ પ્રાગેવોપાધૈનિરૂપણં તદનવસરદુસ્થમિત્યુક્તં ભવતિ। ઉપાધિજ્ઞાનં હિ દ્વેધા વ્યાપ્તિગ્રહણકાલીનં વ્યાપ્તિગ્રહણાનન્તરમનુમાનપ્રયોગકાલીનં ચેતિ। તત્રાદ્યાભિપ્રાયેણોક્તં-- વ્યાપ્તિજ્ઞાનપ્રતિબન્ધકત્વાદિતિ॥ દ્વિતીય 2 સ્ય પ્રતિપક્ષતયા દોષત્વેનાનુમિતિપ્રતિબન્ધકત્વાત્। વ્યાપ્તિજ્ઞાનપ્રતિબન્ધકત્વપ્રકારશ્ચ સાધ્યવ્યાપકં પરિત્યજતો હેતોઃ સાધ્યપરિત્યાગસ્યાવશ્યકત્વાદિનોપાધેર્દૂષકતાબીજોક્તિવાદે વ્યક્તઃ॥
"સાધ્યવ્યાપકવૈલોભ્મવ્યાપ્તિઃ સાધનસ્ય તુ"।
ઇતિ યુક્તિપાદીયાનુવ્યાખ્યાનસુધાદ્યુક્તિં હૃદિ કૃત્વોપાધિસામાન્યલક્ષણમાહ -- સાધ્યેતિ॥ અત્ર સાધ્યપદેન પૂર્વોક્તદિશા ન લિઙ્ગજન્યધીવિષયત્વં વિવક્ષિતમ્।
1. કત્વસુ -ગ.રા. 2.યં પ્રતિ સત્પ્રતિ -ઠ.
પુ -80. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
નનુ -- વાયુઃ સ્પાર્શનઃ અનુદ્ભૂતરૂપાનધિકરણત્વે સતિ પ્રત્યક્ષસ્પર્શાશ્રયત્વાત્ ઘટવદિત્યાદૌ પક્ષધર્મેણ દ્રવ્યત્વેનાવચ્છિન્ન 1 સાધ્યવ્યાપકે ચાક્ષુષત્વાદ્યુપાદૌ સમવાયઃ સમવેતઃ સંબન્ધત્વાત્ સંયોગવત્ ઇત્યાદૌ સાધનેન સંબન્ધત્વેનાવચ્છિન્ન --
યેન વ્યાપ્તિગ્રહદશાયાં મહાનસીયધૂમાદેસ્તાદૃશત્વાભાવેન તદુપાધ્યાર્દ્રેન્ધનાદાવવ્યાપ્તિઃ સ્યાત્। કિન્તુ વ્યાપકતાવચ્છેદકધર્મવત્વમાત્રમિત્યગ્રે વ્યક્તમ્। ધૂમાદ્યનુમાને 2 વ્યઞ્જનવત્વાદેરુપાધિતાવ્યાવૃત્યર્થં સત્યન્તમ્। તત્રૈવ
પ્રમેયત્વાદેરુપાધિતાનિરાસાય સાધનાવ્યાપક ઇત્યુક્તિઃ। સાધનેતિ સાધનત્વાભિમતમુચ્યતે। એવં સાધ્યપદેનાપિ॥ અત્રાવિનાભાવસ્યૈવ વ્યાપ્તિત્વોપગમેનાનૌપાધિકત્વરૂપવ્યાપ્તેરનાદરાન્નાન્યોન્યાશ્રયઃ॥
ઉક્તલક્ષણસ્યાવ્યાપ્તત્વશઙ્કોત્તરે સુધોક્તે વિવરિતુમાક્ષિપતિ-- નન્વિતિ॥ સ્પાર્શનં ત્વિગિન્દ્રિયવેદ્યઃ। તપ્તવારિસ્થવહ્નાવવ્યભિચારાય સત્યન્તમ્। તન્માત્રસ્ ગગનાદાવવ્યભિચારાયા વિશેષ્યમ્। ચાક્ષુષત્વાદ્યુપાધાવવ્યાપ્તિરિત્યન્વયઃ। યત્ર સ્પાર્શનત્વં તત્ર ચાક્ષુષત્વમિતિ સ્પર્શગુણ એવ વ્યભિચારેણ શુદ્ધસાધ્યવ્યાપકત્વસ્યા 3 ભાવેપિ દ્રવ્યત્વે સતિ સ્પાર્શનત્વં યત્ર તત્ર ચાક્ષુષત્વમિતિ ઘટાદૌ વ્યાપ્તિદર્શનેન પક્ષધર્માવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપકત્વ 4 સ્ય સત્વાત્તત્રાવ્યાપ્તિઃ।
1.ન્નેસા -ગ.રા. 2.ઘટાદેરુપાધિતા -ઠ. 3.ત્વાભા- ટ.ઠ.ડ. 4.ત્વસત્વા-ઠ.ટ.
સ્વાતો-પાધિ-સાન્ય-લણમ્) ઉપાધિવાદઃ પુ - 81.
-સાધ્યવ્યાપકે કૃતકત્વાદ્યુપાધૌ ચાવ્યાપ્તિઃ। તત્ર સ્પાર્શનત્વાદેરેવ સાધ્યત્વાત્। સાધ્યપદેન --
તથા યત્ર સમવેતત્વં તત્ર કૃતકત્વમિત્યસ્ય જાત્યાદૌ વ્યભિચારેણ કૃતકત્વસ્ય શુદ્ધસાધ્યાવ્યાપકત્વેપિ સંબન્ધત્વે સતિ સમવેતત્વં યત્ર તત્ર કૃતકત્વમિતિ વ્યાપ્તેઃ સંયોગે દર્શનેન સાધનાવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપકોપાધૌ ચાવ્યાપ્તિરિત્યર્થઃ। અત્રાવચ્છિન્નત્વં સમાનાધિકરણત્વં ધ્યેયમ્। અવ્યાપ્તિં વ્યનક્તિ-- તત્રેતિ॥ ઉક્તાનુમાનદ્વયે 1 ન ત્વવચ્છિન્નં સ્પાર્શનત્વાદિકમ્। યેનોક્તલક્ષણસત્વાદવ્યાપ્તિર્ન સ્યાદિતિભાવઃ॥
નન્વેતાવુપાધિચત્વેનાસંગ્રાહ્યૌ। કિં તુ શુદ્ધસાધ્યવ્યાપક એવેતિ ચેન્ન॥
"વક્તૃશ્રોતૃપ્રસક્તીનાં યદાપ્તિરનુકૂલતા"।
ઇત્યાદા"અથાતો બ્રહ્મજિજ્ઞાસા"ઇત્યાદિ શાસ્ત્રં પ્રમાણમનુકૂલવક્ત્રાદિમત્વાદિત્યતનુમાને વાક્યત્વાદ્યવચ્છિન્નસાધાયવ્યાપકસ્યાપ્તવાક્યત્વાદેરુપાધિત્વસ્વીકારાદ્વક્ષ્યમાણદૂષકતાબીજસ્યાવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપકોપાધિસાધારણ્યાચ્ચેતિ ભાવઃ॥
યદ્યપિ સમવાયસ્યાપ્રામાણિકત્વેન તત્ર સાધ્યહેત્વોર્બાધા 1 દિનૈવ તદનુમાનસ્ય દુષ્ટતયા તત્રોપાધેરનઙ્ગીકારેપિ ન ક્ષતિઃ। તથાપિ નોદાહરણમાદરણીયમિતિ ન્યાયેન ધ્વંસો વિનાશી જન્યત્વાદિત્યાદૌ સાધનાવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપકસ્ય કૃતકત્વાદે 2 રુપાધિત્વેનોદાહરણાન્તરસંભવેન ચ સાધનાવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપકોપાધિપ્રદર્શન એવ તાત્પર્યાત્। પરમતે પ્રસિદ્ધત્વાત્સુધાયામસ્યૈવાનુવાદાત્સમવાયપક્ષક એવ પ્રયોગો દર્શિત ઇત્યદોષઃ॥
1.ધેનૈવ-ટ.ઠ. 2.અત્યન્તાભાવોવિનાશી જન્યત્વાદિત્યાદૌ સાધનાવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપકસ્ય ભાવત્વસ્ય ઇત્યધિકમ્-ટ. સ્યાભાવસ્ય -ઠ.ડ.
પુ-82. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
--પક્ષધર્માદ્યવચ્છિન્નસાધ્યવિવક્ષાયાં તુ વિમતો ધૂમવાન્ વહ્નિમત્વાદિત્યાદૌ શુદ્ધસાધ્યવ્યાપકે આર્દ્રેન્ધનાદ્યુપાધૌ વૈધી હિંસા અધર્મસાધનં હિંસાત્વાદિત્યાદૌ નિષિદ્ધત્વાદ્યુપાધૌ ચાવ્યાપ્તિરિતિ ચેન્ન॥
સાધ્યપદેન હિ વ્યાપકતાવચ્છેદકધર્માધિકરણત્વમાત્રે વિવક્ષિતમ્ ન તુ તદતિરિક્તધર્મા 1 વચ્છિન્નત્વમપિ। એવં ચ યથા શુદ્ધસાધ્યં 2 ધૂમાદિકં વ્યાપકતાવચ્છેદકધૂમત્વાદિધર્માધિકરણં તથા દ્રવ્યત્વસમાનાધિકરણં 3 સ્પાર્શનત્વરૂપમપિ સાધ્યં વ્યાપકતાવચ્છેદકસ્પાર્શનત્વત્વાધિકરણમેવેતિ ન કુત્રાપ્યવ્યાપ્તિઃ। ન હિ 4
ધવલત્વસમાનાધિકરણં 5 ગોત્વમગોત્વં ભવતિ॥
એતદેવાભિપ્રેત્યોક્તં સુધાયામ્-- સાધ્યપદેનાસાધ્યપદેનાવચ્છિન્ના 6 નવચ્છિન્નસાધ્યાભિધાનાદિતિ॥
સાધ્યેતિ॥ સામાન્યલક્ષણગતસાધ્યપદેનેત્યર્થઃ। પક્ષધર્મેતિ॥ પક્ષધર્માવચ્છિન્નેત્યર્થઃ। વ્યાવકતાવચ્છેદકેતિ॥ યસ્મિન્પ્રયોગે યવ્દ્યાપકતાવચ્છેદકમ્ તદ્ધર્માવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપક ઉપાધિ 7 રિત્યર્થઃ॥ ઉક્તં સુધાયામિતિ॥ સાધ્યવ્યાપકવૈલોમ્યમિત્યેતવ્દ્યાખ્યાનસુધાયામિત્યર્થઃ।
ર્1.માનવ-ટ. નકારપૂરણેન શોધિતં-ઠ. 2.ધ્યં ધૂ-રા. 3.ણસ્પા-ક.ગ.રા.
4.ગન્ધવત્વસ-રા. 5.તથા દ્રવ્યત્વસમાનાધિકરણં ઇત્યધિકમ્-ગ.રા. 6.ન્નાભિધા-ગ. ન્નસાધ્યાભા-ટ. 7.જન્યત્વસાવયવત્વાન્યતરત્વેન પર્યવસાનાત્। કૃતકત્વં સાવયવત્વં મયા ઉપાધિરુદ્ભાવિતઃ। પ્રાગભાવો જન્યઃ વિનાશિત્વાદિત્યત્ર સાધનાવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપકભાવત્વમુપાધિરિત્યર્થઃ। ઇત્યસ્તિ-ઠ.
સ્વાતો-પાધિ-સાન્ય-લણમ્) ઉપાધિવાદઃ પુ- 83.
યદ્યપ્યવચ્છિન્નસાધ્ય 1 વ્યાપકો ઽવચ્છિન્નસાધ્ય એવોપાધિઃ। તથાપિ સ્વવ્યાવૃત્યાવચ્છિન્ન 2 સાધ્યં વ્યાવર્તયન્નવચ્છેદકવ્યાવૃત્તેરસંભવાદવચ્છેદ્યશુદ્ધસાધ્યવ્યાવૃત્તૌ પર્યવસ્યન્ભિક્ષુપાદપ્રસરણન્યાયેન શુદ્ધસાધ્યસાધકાનુમાનેપિ દોષો ભવતિ। યથા વિશેષણાસિદ્ધો વિશિષ્ટહેત્વસિદ્ધૌ પર્યવસ્યન્હેતુદોષો ભવતિ તથેતિ નાર્થાન્તરાદિકં વ્યઞ્જનવત્વા 3 દ્યપિ મહાનસ 4 ત્વાદ્યવચ્છિન્નવહ્નિરૂપસાધ્યવ્યાપકત્વાત્તત્રોપાધિરેવ કિન્તુ ધૂમાનુમાનસ્યાનુકૂલતર્કસનાધત્વેનાવચ્છેદ્યવહ્નિવ્યાવૃત્તેરસંભવાદવચ્છેદકમહાનસત્વવ્યાવૃત્તેરેવ ચ સંભવાદ્વહ્નિમાત્રસાધકધૂમાનુમાનદૂષણે ન શક્ત ઇતિ ન તત્ર દોષ ઇતિ ભેદઃ॥
નનુ શુદ્ધસાધ્યપ્રયોગે ઽવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપકોપાધ્યુક્તૌ પ્રકૃતનુપયુક્તાન્વિતોક્તિરૂપાર્થાન્તરતાદોષઃ સ્યાદિત્યાશઙ્કામનૂદ્ય શુદ્ધસાધ્યપ્રયોગદૂષકત્વસ્યાપિ સત્વાન્નદોષ ઇતિ ભાવેન પરિહરતિ॥ યદ્યપીતિ॥

નન્વેવં પર્વતોગ્નિમાન્ધૂમવત્વાદિત્યાદિસદનુમાનભઙ્ગપ્રસઙ્ગઃ। તત્રાપ્યુક્તદિશાવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપકોપાધિસંભવાદિત્યત આહ-- વ્યઞ્જનવત્વાદિકમિતિ॥ ન શક્ત ઇતિ વિભાગઃ। એવં યથાશ્રુતં સુધોક્તં સમર્થ્ય--
1.કો વહ્નિરસાધ્ય એવો ઇત્યસ્તિ-રા. 2.ન્નં સઃ -ટ.રા. 3.દિરપિ-ક. ગ.ટ.રા. 4.સાદ્યવ- રા.
પુ- 84. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
અથવા યો યદ્ધર્માવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપકત્વે સતિ સાધનાવ્યાપકઃ સ તત્રોપાધિઃ। સાધ્યવ્યાપકત્વેસતિ સાધનાવ્યાપક ઉપાધિરિતિ સુધાયામપિ સાધ્યવ્યાપકપદેનેદમેવ વિવક્ષિતમ્। એવં ચાવચ્છિન્નસાધ્યસાધ્યવ્યાપકે નાવ્યાપ્તિશઙ્કાપિ 1 । નાપિ શુદ્ધસાધ્યવ્યાપકે આર્દ્રેન્ધનાદૌ તસ્યાપિ ધૂમત્વાદિધર્માવચ્છિન્નધૂમરૂપસાધ્યવ્યાપકત્વાત્। એવં ચ સર્વોપ્યુપાધિરવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપક એવ। સુધાયામનવચ્છિન્નપદં તુ વ્યાપકતાવચ્છેદકધર્માન્યધર્મેણાનવચ્છિન્નત્વાભિપ્રાયમ્॥
યદ્વા સાધ્ય 2 પદસ્થાને યત્પદપ્રક્ષેપેણ યો યવ્દ્યાપકત્વે સતિ યદવ્યાપકઃ સ સ્વાવ્યાપ્યે તસ્મિન્હેતાવુપાધિરિત્યસ્તુ। એવં ચ દ્રવ્યત્વાવચ્છિન્નસ્પાર્શનત્વસ્ય દૂષ્યાનુમાનસાધ્યત્વાભાવેપિ તત્ર ચાક્ષુષ 3 ત્વોપાધિતાસિદ્ધિઃ। સુધાયાંસાધ્યપદં તુ પ્રાયિકાભિપ્રાયમ્। અત એવ સુધાયાં વસ્તુતસ્તુ યો ધર્મો યવ્દ્યાપકાવ્યા 4 પકસ્તસ્ય તેનાવ્યાપ્તિરિતિ સાધ્યપદસ્થાને યત્પદમેવ પ્રયુક્તમ્॥
અત્ર દ્વિતીયતૃતીયપક્ષયોરપ્ય 5 વચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપકેર્ઽથાન્તરનિરાસ આદ્યપક્ષ 6 વદ્દ્રષ્ટવ્યઃ॥
પ્રકાન્તરેણ પક્ષદ્વયમાહ--અથવેતિ॥ યદ્વેતિ ચ ॥ આદ્યપક્ષવદિતિ॥
1.અપિપદં ન-ક.ગ.ટ.રા. 2.ધ્યાદિપ-ગ.ટ.રા. 3.ત્વસ્યો-ગ.ટ.રા. 4.પ્યઃ તસ્ય-ક.ગ.ટ.રા. 5.અપિપદં ન-ગ.ટ.રા. 6.ક્ષ એવ દ્ર-ગ.રા.
સ્વાતો-પાધિ-સાન્ય-લણમ્) ઉપાધિવાદઃ પુ - 85.
અત્ર ચાદ્યે પક્ષે અવચ્છિન્નસાધ્યમપિ સાધ્યમેવ। દ્વિતીયે શુદ્ધસાધ્યમપ્યવચ્છિન્નસાધ્યમેવ। તૃતીયે ઽવચ્છિન્નસાધ્યસ્યાસાધ્યત્વેપિ ચાક્ષુષત્વસ્ય તત્રોપાધિત્વમિતિ ભેદો દ્રષ્ટવ્યઃ॥
કેચિત્તુ સ્પાર્શનત્વાદિરૂપશુદ્ધસાધ્ય એવ દ્રવ્યત્વાદિવિશિ 1 ષ્ટચાક્ષુષત્વાભાવસ્યાભાવ ઉપાધિઃ। અયં ચ વિશિષ્ટાભાવરૂપ ઉપાધિઃ સધ્યવતિ સ્પર્શાદૌ દ્રવ્યત્વરૂપવિશેષણસ્યાભાવેન ઘટાદૌ 2
ચાક્ષુષત્વાભાવરૂપવિશેષ્યસ્યાભાવેનાનુગત ઇતિ શુદ્ધસાધ્યવ્યાપકઃ। તદુક્તમ્--
"ય ઉપાધિર્લાલગીતિ સાધ્યે વૈ યદ્વિશેષણે।
સ્વવ્યાવૃત્ત્યાવચ્છિન્નં સાધ્યં વ્યાવર્તયન્નિત્યાદિનોક્તદિશેતિ ભાવઃ॥
પક્ષાણાં વિવેક સ્વયમેવાહ -- અત્ર ચાદ્ય ઇતિ॥ સાધ્યમેવેતિ॥ વ્યાપકતાવચ્છેદકધર્માધિકરણમાત્રસ્ય સાધ્યપદેન વિવક્ષિતત્વાદિતિ ભાવઃ। ઉદયનાદિમતમાહ-- કેચિત્વિતિ॥ સાધ્યવ્યાપકત્વં વ્યનક્તિ -- અયં ચેતિ॥ ય ઇતિ॥ ય ઉપાધિશ્ચાક્ષુષત્વાભાવસ્યાભાવરૂપ ઉપાધિઃ। સાધ્યે સ્પાર્શનત્વરૂપસાધ્યે દ્રવ્યત્વરૂપયદ્વિષણયુક્તૈ 3 તસ્ય દ્રવ્યત્વવિશિષ્ટચાક્ષુષત્વાભાવસ્યાભાવઃ કેવલે સાધ્યે વ્યાપક એવ સ ઉપાધિર્ભવતીત્યર્થઃ। એવં 4 તર્હિ શાસ્રે શુદ્ધ સાધ્યવ્યાપકરૂપૈકરૂપોપાધિમનુક્ત્વાવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપકો 5 ક્તિઃ કિમર્થેત્યત આહ-- શાસ્ત્રે ત્વિતિ॥ તદાક્ષેપાર્થા તદુક્તિરિતિ વાક્યશેષઃ॥
1.ષ્ટસ્ય -ક.ગ.ટ.રા. 2.ઽતુઽ ઇત્યધિકમ્-ક.ગ.ટ. 3.દભાવાભૂઃ દ્રવ્યત્વવિશેષણવિશિષ્ટ ઇત્યસ્તિ-ઠ. 4.એવં હિ-ઠ. 5.કોપાધ્યુક્તિઃ-ઠ.
પુ-86. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
તદ્વિશેષણયુક્તૈતદભાવા 1 ભૂસ્તુ કેવલ"।
ઇતિ। શાસ્ત્રે તુ વ્યતિરેકવ્યાપ્ત્યાદિનાન્વયવ્યાપ્ત્યાદિ 2 મિવાવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપકોપાધિનોક્ત 3 શુદ્ધસાધ્યવ્યાપકોપાધિરાક્ષિપ્યત ઇત્યાહુઃ॥
અયં 1 પ્રકારો વાયુઃ સ્પાર્શનઃ સ્પર્શત્વાદિત્ય 5 સિદ્ધિસંકીર્ણે દ્રવ્યત્વાવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપકે ચાક્ષુષત્વોપાધૌ ન સંભવતીત્યસાર્વત્રિકઃ। તત્ર દ્રવ્યત્વાવચ્છિન્નચાક્ષુષત્વાભાવા 6 ભાવરૂપોપાધાવુક્તરીત્યા સ્પાર્શનત્વરૂપસાધ્યવ્યાપકત્વેપિ 7 સ્પર્શત્વરૂપસાધનાવ્યાપકત્વસ્યાભાવાત્સાધનવતિ સ્પર્શે દ્રવ્યત્વાભાવેન દ્રવ્યત્વવિશિષ્ટસ્ય ચાક્ષુષત્વાભાવસ્યાભાવેનોપાધેઃ સાધનવ્યાપકત્વાત્॥
અત એવ સુધાયાં"ક્વિચિત્સાધ્યાવચ્છેદકાવચ્છિન્નસ્યોપાધ્યભાવસ્ય હેતુત્વાદ્યથા વાયુઃ સ્પાર્શનો ન દ્રવ્યત્વે સત્યચાક્ષુષત્વા"દિતિ ક્વચિત્પદં પ્રત્યુક્તમ્॥
1.વોભૂત્સકેવલે ઇત્યસ્તુ-ટ.રા. 2.દિકમિ-ક.ગ.રા. 3.ક્તઃ શુ-ગ.ટ.રા. 4.તુપ્ર-ક.ગ.રા. 5.ત્યાદૌહ્યસં-ટ.
6.વરૂપો-ગ.રા. 7.સત્વેતિ પૂરિતં-ટ. 8.શેત્વરૂ -ઠ.ડ.
સ્વાતો-પાધિ-સાન્ય-લણમ્) ઉપાધિવાદઃ પુ - 87.
યત્તુ સાધનવ્યાપકોપિ ક્વચિદુપાધિર્યત્ર પક્ષાવૃત્તિર્હેતુઃ યથા કરકા પૃથિવી કઠિનસંયોગવ 1 ત્વાદિત્યાદાવનુષ્ણાશીતસ્પર્શવત્વમિતિ। તન્ન।
સ્પર્શ 2 ત્વરૂપસાધનવતીત્યર્થઃ। અત એવ અસાર્વત્રિકત્વાદેવ 3 સુધાયાં સાધ્યવ્યાપકવૈલોમ્યમિત્યાદેર્વ્યાખ્યાનસુધાયામિત્યર્થઃ। ક્વચિત્પદં પ્રયુક્તમિતિ। દ્રવ્યત્વવિશિષ્ટસ્ય ચાક્ષુષત્વસ્યાભાવ ઉપાધિરિતિ હિ પ્રાગક્તમ્। એતદભાવશ્ચ પ્રતિપક્ષપ્રયોગે હેતૂકૃત્ય ક્વચિત્પદં પ્રયુક્તં ચેત્પ્રાગુક્તવિશિષ્ટાભાવરૂપોપાધિપ્રકારશ્ચ ક્વચિદેવેત્યક્તં ભવતીતિ ભાવઃ। એતેન સુધાવાક્યં કેચિત્વિત્યુપન્યસ્તપક્ષાભિપ્રાયેણેત્યુક્તં ભવતિ॥
ક્વચિત્સાધનવ્યાપકોપ્યુપાધિર્યત્ર પક્ષાવૃત્તિર્હેતુરીત્યાદિના મણ્યુક્તેઃ 4 સાધનવ્યાપક્યાપ્યુપાધિત્વાત્કથં"સાધ્યવ્યાપકવૈલોમ્યં સાધનસ્યે"ત્યનુવ્યાખ્યાનાદૌ લક્ષણોક્તિરિત્યતસ્તં પક્ષમનૂદ્ય નિરાહ-- યત્વિત્યાદિના॥ કરકેતિ પક્ષઃ પૃથિવીતિ સાધ્યમ્। કઠિનસંયોગવત્વં પાષાણાદેવ ન તુ કરકકાયાં અલ્પકાલ એવ દ્રવીભાવદર્શનાત્। પક્ષાવૃત્તિશ્ચાયં હેતુઃ। હેતોઃ પક્ષવૃત્તિત્વે તવ્દ્યાપકસ્યોપાધેરપિ પક્ષવૃત્તિતયા તવ્દ્યતિરેકસ્ય સ્વરૂપાસિદ્ધત્વેન સ્વવ્યાવૃત્તિબલેન પક્ષાત્સાધ્યવ્યાવૃત્તિસંપાદનસ્યાશક્યતયા દૂષકત્વમુપાધેર્ન સ્યાત્ ઇતિ યત્ર પક્ષાવૃત્તિર્હેતુરિત્યુક્તમ્। અનુષ્ણેતિ॥ યત્ર પૃથિવીત્વં ઘટાદૌ તત્રાનુષ્ણાશીતસ્પર્શવત્વમિતિ સાધ્યાવ્યાપકમ્। યત્ર કઠિનસંયોગવત્વં ઘટાદાવેવ તત્રાનુષ્ણાશીતસ્પર્શવત્વમિતિ સાધ્યાવ્યાપકમ્। યત્ર કઠિનસંયોગવત્વં ઘટાદાવેવ તત્રા 5 નુષ્ણાશીતસ્પર્શવત્વમિત્યપિ
નિયમાત્સાધનવ્યાપકં ચ। પૃથિવીવય્વોરનુષ્ણાશીતસ્પર્શવત્વોપગમાદિતિ ભાવઃ॥
1.ગત્વા-ક.ગર્. 2.શવત્વરૂ-ઠ.ડ. 3.વસાધ્ય-ટ.ઠ.ડ. 4.ક્તસા-ટ.ઠ.ડ. 5.ત્ર પૃથિવીત્વમિત્યપિ -ટ.ઠ.ડ.
પુ -88. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
અસ્યોપાધિત્વે ઘટઃ પૃથિવી કઠિનસંયોગવત્વાદિત્યત્રાપ્યુપાધિત્વાપાતાત્। ન હિ સ એવ ધર્મસ્તસ્મિન્નેવ સાધ્યે પક્ષભેદમાત્રેણોપાધિરનુપાધિશ્ચ ભવતિ। અનુષ્ણાશીતસ્પર્શાભાવસ્ય સાધ્યાભાવસાધકત્વં તુ નોપાધ્યભાવત્વાત્। સાધનવ્યાપકસ્યાપ્યુપાધિત્વે ઽતિપ્રસઙ્ગાત્। કિન્તુ પ્રતિપક્ષાન્તરવત્સ્વત એવ સાધ્યાભાવવ્યાપ્તત્વાત્। ન હિ સર્વોપિ પ્રતિપક્ષ ઉપાધ્યભાવરૂપઃ॥
ઇતિ 1 સ્વાભિમતોપાધિસામાન્યલક્ષણમ્

નન્વેકત્રોપાધિત્વે ઽન્યત્રાપિ કુત ઇત્યત આહ-- ન હીતિ॥ નનુ ભવત્યં 2 પક્ષવૃત્તિહેતાવપ્યુપાધિઃ અનુકૂલતર્કેણ તન્નિરાસો ભવિષ્યતીતિ ચેત્તર્હિ કરકા પૃથિવીત્યાદાવપિ તથાસ્તુ। ન ચ તત્રાનુકૂલતર્કો નાસ્તીતિ વાચ્યમ્। તર્હિ તત એવ તસ્ય દુષ્ટત્વે કિમનેનાલૌકિકેન સદનુમાનદુષ્ટતાપાદકેન સાદનવ્યાપકસ્યાપ્યુપાધિત્વકલ્પનેન । નન્વસ્ય 3 પક્ષવૃત્તિહેતાવપ્યુપાધિત્વે ઘટો ન પૃથિવી અનુષ્ણાશીતસ્પર્શવત્વાભાવાજ્જલવદિતિ સ્વાભાવેન સાધ્યાભાવસાધનં ન સ્યાદિત્યત આહ-- અનુષ્ણેતિ॥ અતિપ્રસઙ્ગાદિતિ॥ ધૂમાદ્યનુમાને પ્રમેયત્વાદેરપ્યુપાધિતાપાતાદિતિ ભાવઃ॥
ઇતિ સ્વાભિમતોપાધિસામાન્યલક્ષણમ્

1.સ્વમતે -ઠ.ટ. 2.તત્રાપ્યુ-ઠ.ડ. 3.સ્યાનુપાધિત્વે કરકા ન પૃથિવી અનુષ્ણાશી ઇત્યસ્તિ -ટ.ઠ.
ઉદના-દ્યુક્તોધિ-લણઙ્ગઃ) ઉપાધિવાદઃ પુ - 89.
અથોદયનાદ્યુક્તોપાધિલક્ષણભઙ્ગઃ

ઉદયનાદયસ્તુ -- સાધ્યસમવ્યાપ્તત્વે સતિ સાધનાવ્યાપક ઉપાધિરિત્યાહુસ્તન્ન।
અથોદયનાદ્યુક્તોપાધિલક્ષણભઙ્ગઃ

અનુવ્યાખ્યાને સાધ્યવ્યાપકવૈલોમ્યં સાધનસ્યેત્યુપાધિલક્ષણોક્તિઃ સાધ્યસમવ્યાપકત્વ 1 લક્ષણનિરાસાયેત્યુક્ત્વા સુધાયાં 2 દૂષિતમ્। તદ્વિ 3 શદીકુર્વન્નાહ -- ઉદયનાદયસ્ત્વિતિ॥ યદ્યપ્યેતન્મતં મણાવેવ પૂર્વપક્ષે નિરસ્તમ્। તથાપ્યધિકદોષવિવક્ષયા સુધાવાક્ય 4 વિવરણચિકીર્ષયા ચાત્ર પુનિરુપન્યાસઃ। સમવ્યાપ્તત્વં કિં વિષમવ્યાપ્તસ્યોપાધિત્વેન શાસ્રકારૈરનુપાદાનાદુપાદીયતે, ઉત દૂષકતાબીજસ્ય સમવ્યાપ્ત એવ સંભવેન વિષમવ્યાપ્તોપાધેરભાવાત્। અથ --
સ્વસંબન્ધેન યઃ સ્વીયં ધર્મમન્યત્ર દર્શયેત્ ।
સ ઉપાધિર્યથા લોકે જપાદિઃ સ્ફટિકાદિષુ॥
ઇહાપ્યઞ્યાપ્યહેત્વર્થવ્યાપ્ત 5 ત્વભ્રમહેતુતા।
ઉપાધેઃ સ્યાત્ . . . . . ॥
ઇત્યાદ્યુક્ત્યા યઃ સમીપસ્થિતે હેતૌ સ્વધર્મં વ્યાપ્યત્વમાદધાતીત્યુપાધિપદસ્યાન્વર્થત્વિદ્ધ્યર્થં, યદ્વા પક્ષેતરત્વ 6 સ્યોપાધિત્વનિવૃત્યર્થમિતિ 7 । આદ્યં નિરાહ -- શાસ્ત્ર ઇતિ॥
1.ત્વપક્ષાણાં-ઠ. 2.તદ્દૂ-ટ.ઠ.ડ. 3.દ્વિવૃણ્વન્નાહ-ઠ. 4.ક્યં વિ-વૃણ્વન્વિકીર્ણવાચાત્ર-ઠ. 5.વ્યાપ્યત્વ-ટ.ઠ. 6.રસ્યો-ટ.ઠ.ડ. 7.વિકલ્પ્યેતિ પૂરિતમ્-ઠ.
પુ- 90. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
શાસ્રે પાર્થિવપરમાણુરૂપાદયો નિત્યાઃ પરમાણુવિશેષગુણત્વાદાપ્યપરમાણુરૂપવદિત્યાદૌ પૃથિવીવિશેષણગુણત્વાભાવાદેર્વિષમવ્યાપ્તસ્યાપ્યુપાધિત્વસ્વીકારાત્। સમવ્યાપ્ત્યભાવેપિ વક્ષ્યમાણરીત્યા સાધ્યવ્યાપકત્વાદિમાત્રેણ પ્રતિપક્ષાદ્યુન્નાયકત્વસંભવેન દૂષકતાબીજસામ્યાચ્ચ। સાધ્યવ્યાપ્યત્વરૂપસ્વધર્મસ્ય સાધને પ્રતિબિમ્બજનકત્વરૂપાવયવાર્થાભાવેપિ લાભાદ્યુપાધિના કૃતમિત્યાદાવિવ રૂઢ્યોપાધિપદપ્રયોગોપત્તેશ્ચ॥
કિઞ્ચ ન શાસ્ત્રે લોકવ્યાવહારાર્થમુપાધિવ્યુત્પાદનમ્। કિન્ત્વનુમાદૂષણાર્થમિતિ વિષમવ્યાપ્તિકે ઉપાધિશબ્દઃ પારિભાષિકોસ્તુ। નિશ્ચિતસાધ્યકાદૌ સપક્ષાદિશબ્દવત્સમવ્યાપ્તે ઽવયવાર્થસ્ય સત્વેનાન્યત્ર ગૌણો વાસ્તુ।
વિષમવ્યાપ્તસ્યેતિ॥ યત્ર નિત્યત્વં તત્ર પાર્થિવવિશેષણગુણત્વાભાવો જલપરમાણ્વાદાવેતિ સાધ્યવ્યાપકત્વમિવ યત્ર પાર્થિવવિશેષણગુણત્વાભાવસ્તત્ર નિત્યત્વમિતિ નાસ્તિ। ઘટાદૌ વ્યભિચારાદતો વિષમવ્યાપ્તસ્યેત્યુક્તમ્। દ્વિતીયે નિરાહ-- સમેતિ॥ વક્ષ્યમાણેતિ॥ દૂષકતાબીજોક્તિપ્રસ્તાવ ઇતિ ભાવઃ। તૃતીયં પ્રત્યાહ-- સાધ્યેતિ॥
નનુ --
"ભવેતાં યદિ વૃક્ષસ્ય વાજિકર્ણૌ કથઞ્ચન।
અદૃષ્ટાં સમુદાયસ્ય કઃ શક્તિં જાતુ કલ્પયેત્"॥
ઇતિ ન્યાયેનાવયવાર્થસંભવે રૂઢિકલ્પના ન યુક્તેત્યતઃ મણ્યુક્તદોષાન્તરં ચાહ-- કિઞ્ચેતિ॥ સુધોક્તમાહ-- સમવ્યાપ્ત ઇતિ॥ ચતુર્થં શઙ્કતે-- નન્વિતિ॥
ઉદના-દ્યુક્તોધિ-લણઙ્ગઃ) ઉપાધિવાદઃ પુ - 91.
વિષમવ્યાપ્તિકસ્ય દૂષણત્વ એવ હિ 1 મમાભિનિવેશઃ। ન તુ તત્રોપાધિશબ્દસ્ય મુખ્યત્વેપિ॥
નનુ વિષમવ્યાપ્ત 2 સ્યોપાધિત્વે બાધાનુન્નીતપક્ષેતરોપ્યુપાધિઃ સ્યાદિતિ ચેન્ન। અનુમાને અનુકૂલતર્કસત્વે ઇષ્ટાપત્તેઃ। તત્સત્વે ઉપાધિઃ સાધ્યાવ્યાપકત્વનિશ્ચયાત્। અન્યથા તવાપિ શબ્દોભિધેયઃ પ્રમેયત્વાદિત્યાદાવશબ્દત્વાદેઃ સમવ્યાપ્ત 3 પક્ષેતરસ્ય નિરાસો ન સ્યાત્। અત એવાનુવ્યાખ્યાને સાધ્ય 4 વ્યાપકત્વમેવોક્તમ્ ન તુ સમવ્યાપ્તિઃ॥
કેચિત્તુ --વ્યતિરેકિધર્મત્વમુપાધિસામાન્યલક્ષણમ્। શુદ્ધસાધ્યવ્યાપકત્વાવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપકત્વાદીનિ તુ વિશેષલક્ષણા 5 નીત્યાહુઃ। તન્ન। વ્યતિરેકિધર્મત્વસ્યાત્રાયમુપાધિરિતિ વ્યવહારાહેતુત્વાત્।
બાધસ્થલે સર્વં તેજો ઽનુષ્ણં પદાર્થત્વાદિત્યાદૌ અતેજસ્ત્વાદિરૂપસ્ય પક્ષેતર 6
ત્વસ્યોપાધિત્વસ્વીકારાદ્બાધાનુન્નીતેત્યુક્તમ્। અનુવ્યાખ્યાન ઇતિ॥ સાધ્યવ્યાપકવૈલોમ્યમિત્યનુવ્યાખ્યાને ॥ વ્યતિરેકિધર્મત્વમિતિ॥ અભાવપ્રતિયોગિધર્મત્વમિત્યર્થઃ। ધર્મત્વમાત્રસ્ય પ્રમેયત્વાદાવપિ સત્વાદ્વ્યતિરેકીત્યુક્તમ્। ॥ 7 શુદ્ધેતિ॥ શુદ્ધ 8 વ્યાપકત્વવ્યાપકતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપકત્વસાધનાવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપકત્વઘટિતાનીત્યર્થઃ 9 ।
1.હિપદં ન -ગ.ટ.રા. 2.પ્તકસ્યો-ક.ગ.ટ.રા. 3.પ્તત્વે પ-ગ.રા. 4.ધ્યાવ્યા-રા. 5.ણાદીનિ-ગ.રા. 6.રસ્યો-ટ.ડ. 7.શુદ્ધેતિ ઇતિ નાસ્તિ- ટ.ઠ.ડ. 8.સાધ્યેત્યધિકમ્ -ટ.ડ. 9.ઘટિતપદં ન -ટ.ઠ.ડ.
પુ-92. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
અનુમિતિપ્રતિબન્ધકજ્ઞાનવિષયતાનવચ્છેદકત્વાચ્ચ॥
કશ્ચિત્તુ -- પર્યવસિતસાધ્યવ્યાપકત્વે સતિ સાધનાવ્યાપક ઉપાધિઃ। પર્યવસિતત્વં ચ પક્ષધર્મતાબલલભ્યત્વમ્। એવં ચ શબ્દઃ સ્વસ્વેતરાવૃત્તિત્વરહિતનિત્યાવૃત્તિધ્માધિકરણમ્ મેયત્વાદિત્યાદૌ પર્યવિતે ઽનિત્યત્વે કૃતકત્વમુપાધિઃ। તત્સાધને ઽનિત્યત્વમુપાધિરિત્યાહ।
અનુમિતિપ્રતિબન્ધકેતિ॥ યદવચ્છિન્નવિષયકં જ્ઞાનં અનુમિતિપ્રતિબન્ધકં તાદૃશં હ્યુપાધિકત્વમનુમાનદૂષણાર્થમિહ નિરૂપણીયમ્। તાદૃશં ચ સાધ્યવ્યાપકત્વાદિકમેવ ન તૂક્તરૂપમિતિ ભાવઃ॥
રત્નકોશકારમતમાહ-- કશ્ચિદિતિ॥ પક્ષધર્મતાબલલભ્યત્વમિતિ॥ તથાચ બાધાનુન્નીતપક્ષેતરેપિ નાતિવ્યાપ્તિઃ। તસ્ય પક્ષીયસાધ્યાવ્યાપકત્વાદિતિ ભાવઃ। સ્વેતિ॥ સ્વસ્મિન્સ્વેતરત્ર ચાવૃત્તિત્વરહિતસ્તત્રોભયત્ર વિદ્યમાન ઇતિ યાવત્। તાદૃશો નિત્યે ઽ 1 વિદ્યમાનશ્ય યો ધર્મઃ તદધિકરણિત્યર્થઃ। નિત્યાવૃત્તિધર્માધિકરણમિત્યેવોક્તૌ શબ્દત્વરૂપધર્મવત્વેનાર્થાન્તરં સ્યાત્। અતો રહિતેત્યન્તમ્। પ્રમેયત્વાદિધર્મવત્વેનાર્થાન્તરનિરાસાય નિત્યાવૃત્તીત્યુક્તમ્। તત્સાધન ઇતિ॥ સ્વસ્વેતરાવૃત્તિત્વરહિતાકૃતકાવૃત્તિધર્માધિકરણમિત્યેવંરૂપેણ
કૃતકત્વસાધન ઇત્યર્થઃ। એવં ચ પક્ષધર્માવચ્છિન્નસાધનાવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપકાદિસર્વસંગ્રહઃ। તાદૃશસાધ્યસ્ય પર્યવસિતત્વાત્॥
"વાદ્યુક્તસાધ્યનિયમચ્યુતોપિ કથકૈરુપાધિરુદ્ભાવ્યઃ।
પર્યવસિતં નિયમયન્ દૂષકતાબીજસામ્રાજ્યાત્"॥
1.અપિ પદં ઇત્યધિકમ્ -ગ.
ઉદના-દ્યુક્તોધિ-લણઙ્ગઃ) ઉપાધિવાદઃ પુ - 93.
તન્ન। તથાત્વે હિ દ્વ્યણુકસ્ય સાવયવત્વે સિદ્ધે દ્વ્યણુકમનિત્યદ્રવ્યાસમવેતમ્ મહત્વાનધિકરણદ્રવ્યસમવેતત્વાદિત્યત્ર પર્યવસિતે નિત્યદ્રવ્યસમવેતત્વે નિઃસ્પર્શદ્રવ્યસમવેતત્વમુપાધિઃ સ્યાત્॥
કિઞ્ચ પક્ષધર્મતાબલલભ્યસાધ્યસિદ્ધૌ નિષ્ફલ ઉપાધિઃ। તદસિદ્ધૌ કસ્ય વ્યાપકઃ॥
ઇત્યુદયનાદ્યુક્તોપાધિલક્ષણભઙ્ગઃ

ઇતિ તદ્વચનાદિતિ ભાવઃ॥ સિદ્ધ ઇતિ॥ કાર્યત્વાદિહેતુનેતિ ભાવઃ। અસમવેતત્વેન સાધ્યપર્યવસાનવારણાય સાવયવત્વે સિદ્ધ ઇત્યુક્તમ્। દ્રવ્યસમવેતત્વમાત્રસ્ય ત્ર્યણુકાદાવવ્યભિચારાય મહત્વાનધિકરણેતિ દ્રવ્યવિશેષણમ્। મણૌજન્ય 2 ત્વાનધિકરણેત્યાદ્યુક્તાવપિ જન્યવિશેષણસ્ય વ્યર્થત્વાત્પત્તિરિત્યાગઃ। નિઃસ્પર્શદ્રવ્યેતિ॥ અત્ર દ્રવ્યપદં સમવ્યાપ્ત્યભિપ્રાયેણેતિ જ્ઞેયમ્। નન્વત્ર પક્ષ એવ સાધ્યાવ્યાપકત્વાત્પર્યવસિતસાધ્યવ્યાપકત્વં નાસ્ત્યેવેતિ નાતિવ્યાપ્તિરિત્યરુચેરાહ -- કિઞ્ચેતિ॥ નિષ્ફલ ઇતિ। સાધ્યવ્યાવૃત્ત્યર્થત્વાદુપાધેઃ સિદ્ધસ્ય ચ વ્યાવૃત્તેરયોગાદિતિ ભાવઃ॥
ઇત્યુદયનોક્તોપાધિલક્ષણભઙ્ગઃ

1. મહત્વેત્યધિકમ્ - ગ.
પુ - 94. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
અથ મણ્યુક્તોપાધિલક્ષણભઙ્ગઃ

મણૌ તુ -- પર્યવસિતસાધ્યવ્યાપકત્વે સતિ સાધનાવ્યાપક ઉપાધિઃ। યદ્ધર્માવચ્છેદેન સાધ્યં પ્રસિદ્ધં તત્પર્યવસિતં સ ચ ધર્મઃ ક્વચિત્સાધનમેવ ક્વચિદ્દ્રવ્યત્વાદિઃ ક્વચિન્મહાનસત્વાદિઃ એવં ચ વહ્નિના ધૂંમે સાધ્યે વસ્તુગત્યા મહાનસત્વાદ્યવચ્છિન્નપ્રસિદ્ધકસ્ય ધૂમસ્ય વ્યાપક આર્દ્રેન્ધનાદિર્ધૂમરૂપશુદ્ધસાધ્ય એવોપાધિરિતિ નાવ્યાપ્તિરિત્યુક્તમ્। તત્ર 1 ધૂમેન વહ્નિસાધનેપિ મહાનસત્વાદ્યવચ્છિન્નપ્રસિદ્ધવહ્નિવ્યાપકસ્ય વ્ચઞ્જડન 2 વત્વાદેર્વહ્નિરૂપશુદ્ધસાધ્ય એવોપાધિત્વાપાતાત્।
અથ મણ્યુક્તોપાધિલક્ષણભઙ્ગઃ

મણૌત્વિતિ॥ ઇત્યુક્તમિત્યન્વયઃ । પક્ષધર્મતાબલલભ્યત્વં ચેત્પર્યવસિતત્વં તદા પ્રાગુક્તો દોષ ઇત્યત આહ-- યદ્ધર્મેતિ॥ એતચ્ચ સર્વસંગાહકમિત્યાહ-- સ ચેતિ॥ સાધ્યપ્રસિદ્ધ્યવચ્છેદકીભૂતો ધર્મ ઇત્યર્થઃ। ધ્વંસો વિનાશો જન્યત્વાદિત્યાદૌ ભાવત્વાદ્યુપાધિસ્થલે સાધનમિત્યર્થઃ। વાયુર્બહિરિન્દ્રિયપ્રત્યક્ષઃ પ્રમેયત્વાદિત્યાદૌ રૂપવત્વાદ્યુપાધૌ દ્રવ્યત્વાદિઃ અયં ધૂમવાન્વહ્નિઃમત્વાદિત્યાદૌ વ્યઞ્જનવત્વાદ્યુપાધૌ મહાનસત્વાદિત્યાદિઃ। દૂષણસૌકર્યાયોપાધાવુક્તરૂપમુપપાદયતિ -- એવં ચેતિ॥ એવમેવ સાધનાદ્યવચ્છિન્નસ્થલેતિ ધ્યેયમિતિ ભાવઃ। ધૂમેનેતિ॥ પર્વતોગ્નિમાન્ધૂમવત્વાદિતિ સદનુમાનેપીત્યર્થઃ॥
1.ન્નધૂ -ગ.ઘ.રા. 2.નત્વા-ગ.ટ.
મણ્યુક્તોધિ-લણઙ્ગઃ) ઉપાધિવાદઃ પુ - 95.
યદિ ચ વહ્નિપ્રસિદ્ધિં પ્રતિ મહાનસત્વં ન્યૂનવૃત્તીતિ નવાચ્છેદકમ્ તર્હિ સ્પાર્શનત્વપ્રસિદ્ધિં પ્રત્યપિ દ્રવ્યત્વં ન્યૂનવૃત્તીતિ નાવચ્છેદકં સ્યાત્॥
અત્ર કેચિદાહુઃ -- યદ્ધર્માવચ્છિન્નેત્યત્રાવચ્છેતકો 1 ધર્મઃ સાધનવ્યાપકીભૂતો વિવક્ષિતઃ મહાનસત્વં ચ સાધનસ્ય
ધૂમસ્ય ન વ્યાપકમિતિ ન વહ્નૌ સાધ્યે
વ્યઞ્ડનવત્વમુપાધિઃ। પક્ષધર્મો દ્રવ્યત્વાદિસ્તુ પ્રત્યક્ષસ્પાર્શાશ્રયત્વાદિસાધનવ્યાપક એવ।
નનુ -- સાધ્યપ્રસિદ્ધ્યચ્છેદકધર્મે યાવત્વં વિવક્ષિતં અતો વ્યઞ્જનવત્વાદૌ નાતિવ્યાપ્તિરિતિ ચેન્ન। વાયુઃ પ્રત્યક્ષઃ પ્રત્યક્ષસ્પર્શાશ્રયત્વાદિત્યત્રોદ્ભૂતરૂપવત્વસ્યાનુપાધિતાપત્તેઃ। સાધ્યપ્રસિદ્ધ્યવચ્છેદકપ્રમેયત્વાદ્યનવચ્છિન્નપ્રત્યક્ષત્વાવ્યાપકત્વાત્। અતો યત્કિંઞ્ચિત્વમેવ વાચ્યમ્। તથાચોક્તદોષ એવેતિ ભાવઃ॥ યદિ ચેતિ॥ યદ્ધર્માવચ્છેદેનેત્યત્ર સાધ્યપ્રસિદ્ધ્યન્યૂનાનધિકદેશવૃત્તિધર્મસ્યૈવાવચ્છેકધર્મપદેન વિવક્ષિતત્વાદિતિ ભાવઃ॥ સ્પાર્શનત્વેતિ॥ વાયુઃ સ્પાર્શનઃ અનુદ્ભૂતરૂપાનધિકરણત્વે સતિ પ્રત્યક્ષસ્પર્શાશ્રયત્વાદિત્યત્ર ચાક્ષુષત્વાદ્યુપાધાવિત્યર્થઃ॥ ન્યૂનવૃત્તીતિ॥ સ્પર્શગુણેપિ સ્પાર્શનત્વસત્વેપિ દ્રવ્યત્વાભાવાદિતિ ભાવઃ॥
કેચિદિતિ॥ યજ્ઞપત્યાદય ઇત્યર્થઃ। નનુ ધ્વંસો વિનાશી જન્યત્વાદિત્યાદૌ સાધનાવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપકં ભાવત્વમુપાધિર્ન સ્યાત્।
1.કોભૂતો - ગ.ટ.રા.
પુ - 96. ન્યાયદીપુયતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
અભેદેપિ વ્યાપકત્વ 1 સત્વેન સાધનમપિ સ્વવ્યાપકમેવ। આર્દ્રન્ધનાદે 2 રપિ સાધનીભૂતવહ્નિવ્યાપુકં યત્પ્રમેયત્વાદિકં તદવચ્છિન્નધૂમરૂપશુદ્ધ 3 વસ્તુગત્યા 4 તદુક્તસ્ય પ્રમેયત્વાદ્યવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપકત્વસ્ય સત્વેપિ ધૂમરૂપશુદ્ધસાધ્યવ્યાપકત્વજ્ઞાનમાત્રેણોપાધિવ્યવહારાદનુમિતિપ્રતિબન્ધનાચ્ચ॥
કિઞ્ચૈવ સ શ્યામો મિત્રાપૃષ્ટત્વાદિત્યાદૌ મિત્રાતનયત્વાવચ્છિન્નશ્યામત્વવ્યાપકં શાકપાકજત્વમુપાધિર્ન સ્યાત્। અવચ્છેદકસ્ય મિત્રાતનયત્વસ્ય મિત્રાપૃષ્ટકોકિલાદાવસત્વેન સાધનાવ્યાપકત્વાત્॥
એવં વાયુઃ સ્પાર્શનઃ પ્રમેયત્વાદિત્યાદૌ દ્રવ્યત્વાવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપકં સાધનસ્ય પ્રમેયત્વસ્ય ચાવ્યાપકં ચાક્ષુષત્વમુપાધિર્ન સ્યાત્। તત્ર દ્રવ્યત્વસ્ય પ્રમેયત્વરૂપસાધનવ્યાપકત્વાભાવાત્॥
સાધનસ્ય સાધનાવ્યાપકત્વાદિત્યત આહ-- અભેદેપીતિ॥ સાધનવન્નિષ્ઠા 5 ત્યન્તાભાવાપ્રતિયોગિત્વરૂપવ્યાપકત્વસ્ય સાધ્યાદેરિવ સાધનસ્યાપિ 6 સાધનવતિ સાધનાત્યન્તાભાવાભાવાદિતિ ભાવઃ॥
નનુ શુદ્ધસાધ્યવ્યાપકત્વજ્ઞાનમાત્રેણાનુમિતિપ્રતિબન્ધાદૌ સત્યપ્યુક્તલક્ષણં સંગ્રાહકમાત્રમિત્યતો ન સંગ્રાહકમપ્યેતદવ્યાપકત્વમિત્યાહ -- કિઞ્ચેતિ॥
1.ત્વસ્યસ -ક.ગ.ટ.રા. 2.દિરપિ -ક.ટ.રા. 3.શુદ્ધપદં ન-ક.ગ.ટ.રા. 4.ત્વદુક્ત-ક.ગ. 5.ષ્ઠાન્યોન્યાભા -ડ. 6.સત્વાદિત્યધિકમ્-ટ.ઠ.ડ.
મણ્યુક્તોધિ-ભઙ્ગઃ) ઉપાધિવાદઃ પુ- 97.
ન ચાત્રાયમનુપાધિઃ, પ્રમેયત્વ 1 રૂપહેતોઃ સ્પાર્શનત્વરૂપસાધ્યવિશેષણૂભૂતદ્રવ્યત્વવ્યભિચારિત્વેન પ્રમેયત્વં સ્પાર્શનત્વરૂપવિશેષ્યવ્યભિચારિ વિશેષણાવ્યભિચારિત્વે સતિ વિશિષ્ટવ્યાપકભિચારિત્વાદિતિ વ્યભિચારસાધકહેતુવિશેષણસ્ય 2 દ્રવ્યત્વવિશેષણાવ્યભિચારિત્વસ્યાસિદ્ધેરિતિ વાચ્યમ્।
ન હ્યુપાધ્યાહિતવ્યાભિચારે ત્વદુક્તમેવ લિઙ્ગમ્। પ્રમેયત્વં સ્પાર્શનત્વવ્યભિચારિ દ્રવ્યે સ્પાર્શનત્વ 3 વ્યાપકોદ્ભૂતરૂપવત્વવ્યભિચારિત્વાત્ દ્રવ્યત્વવદિત્યપિ વ્યભિચારાનુમાનસમ્ભવાત્। અત્ર ચ દ્રવ્યૈતિ વિશેષણં મહત્વસમાનાધિકરણોદ્ભૂતસ્પર્શનત્વે 4 વ્યભિચારવારણાર્થમ્।
નચાત્રાયમનુપાધિરિતિ॥ ન ચેત્યસ્ય વાચ્યમિત્યનેનાન્વયઃ। કુતોયમનુમાધિરિતિ ચેત્ હેતોઃ સાધ્યવ્યભિચારિત્વોન્નાયકત્વેનોપાધેર્દૂષ 5 કત્વમિતિ મતે શુદ્ધસાધ્યવ્યભિચારાનુમાનાસંભવાદિત્યાહ-- પ્રમેયત્વેતિ॥ વિશેષણાવ્યભિચારિત્વે સતીતિ॥ દ્રવ્યત્વરૂપવિશેષણેત્યર્થઃ। મહત્વસમાનાધિકરણોદ્ભૂતસ્પર્શત્વે વ્યભિચારવારણાય સત્યન્તમ્। વિશેષણાવ્યભિચારિત્વે સતીત્યસ્યાર્થનિર્દેશો દ્રવ્યત્વાવ્યભિચારિત્વે સતીતિ॥ વિશેષણમિતિ॥
1.રૂપપદં ન-ગ.ટ. 2.ઽદ્રવ્યત્વરૂપવિશેષણસ્યઽ ઇત્યધિકમ્-ક. 3.ત્વપ્રયોજકોદ્ભૂ -ક-ગ.ટ.રાર્. 4.શવત્વે ઇતિ શોધિતમ્-ટર્. 5.દેષત્વમિતિ મતે-ટર્. દેષિત્વમતે-ડ.
પુ-98. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
ત્વન્મતેપિ 1 દ્રવ્યત્વાવ્યભિચારિત્વે સતીતિ વિશેષણમેતદર્થમેવ। ત્વન્મતે ચ વ્યભિચાર 2 ઉપાધિનિયતઃ॥
કિઞ્ચ 3 વ્યઞ્જનવત્વાદેરપિ મહાનસત્વાદ્યવચ્છિન્નવહ્નિવ્યાપકત્વેન તત્રોપાધિત્વેપિ ન દોષ ઇત્યુક્તત્વાત્તવ્દ્યાવૃત્યર્થં સાધનવ્યાપકત્વવિશેષણં વ્યર્થમ્॥
અથ મતમ્ --
તદ્ધર્માવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપકત્વે સતિ તદ્ધર્માવચ્છિન્નસાધનાવ્યાપકત્વમ્ વા, યત્ર સાધનાવ્યાપકત્વં તદ્વૃત્તિધર્માવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપકત્વં વા, સ્વાનધિકરણીભૂતસાધનાધિકરણવૃત્તિધર્માવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપકત્વં વોપાધિત્વમ્॥
નનુ મિત્રા 4 પુત્રત્વપ્રમેયત્વાદિહેતાવુપાધે 5 રેવમસ્ત્વિત્યત આહ-- ત્વન્મતે ચેતિ॥ ઇત્યુક્તત્વાદિતિ॥ સ્વાભિમતોપાધિલક્ષણોક્તિપ્રસ્તાવે વ્યઞ્જનવત્વાદિરપિ મહાનસત્વાદ્યવચ્છિન્નવહ્નિરૂપસાધ્યવ્યાપકત્વાત્તત્રોપાધિરેવેત્યાદિના ગ્રન્થેનોક્તત્વાદિત્યર્થઃ॥
પૂર્વોક્તદોષનિરાસાય યજ્ઞપતિનૈવોત્પ્રેક્ષિતપક્ષાન્તરાણ્યાશઙ્કતે -- અથ મતમિતિ॥ યદ્ધર્મેતિ॥ યેન ધર્મેણ સાધ્યવ્યાપકત્વં તેનૈવ ધર્મેણ સાધનાવ્યાપકત્વમાદ્યલક્ષણાર્થઃ।
1.પિહિદ્ર--ગ.ટ.રા. 2.રે ઉપાધિર્વિ-ગ.ટ.રા. 3.કિઞ્ચેતિ નાસ્તિ-ગ.ટ.રા. 4.પૃષ્ટત્વ-ઠ. ત્રત્વેતિ શોધિતમ્-ડ. 5.ધિરેવ માસ્ત્વિ-ટ.ઠ. ધેરેવ માસ્ત્વિ-ડ.
મણ્યુક્તોધિ-લણઙ્ગઃ) ઉપાધિવાદઃ પુ- 99.
એવં ચ ધૂમાનુમાને વ્યઞ્ડનવત્વાદિકં નોપાધિઃ। 1 તસ્ય

મહાનસત્વાદ્યવચ્છિન્નવહ્નિં પ્રતીવ તદવચ્છિન્નધૂમં પ્રત્યપિ વ્યાપકત્વેન તદ્ધર્માવચ્છિન્નધૂમં પ્રત્યપિ વ્યાપકત્વેન તદ્ધર્માવચ્છિન્નસાધનાવ્યાપકત્વાભાવાત્। વ્યઞ્જનવત્વસ્ય યત્ર પર્વતે ધૂમરૂપસાધનવ્યાપકત્વં તદવૃત્તિમહાનસત્વાદ્યવચ્છિન્નવહ્નિવ્યાપકત્વેપિ તદ્વૃત્તિપર્વતત્વાદ્યવચ્છિન્નવહ્નિવ્યાપકત્વેપિ તદ્વૃત્તિપર્વતત્વાદ્યવચ્છિન્નવહ્ન્યવ્યાપકત્વાત્। વ્યઞ્જનવત્વાનધિકરણીભૂતે ધૂમરૂપસાધનાધિકરણે પર્વતે વર્તમાનો યઃ પર્વતત્વાદિસ્તદવચ્છિન્નવહ્ન્યવ્યાપકત્વાચ્ચ। તસ્માદ્વ્યઞ્જનવત્વાદૌ નાતિવ્યાપ્તિઃ॥
નાવ્યાપ્તિઃ। ઉદ્ભૂતરૂપવત્વાદેર્દ્રવ્યત્વાદ્યવચ્છિન્નસ્પાર્શનત્વરૂપસાધ્યં પ્રતિ વ્યાપકત્વેપ્યૂષ્માદૌ વ્યભિચારેણ ----
સ્વેતિ 2 વ્યઞ્જનવત્વાદિરૂપાધિરુચ્યતે। સ્વસ્યાનધિકરણૂભૂતં યત્સાધનાધિકરણં તદ્વૃત્તીત્યર્થઃ। સ્વાનધિકરણહૃદવૃત્તિહદમહાનસાન્યતરત્વાવચ્છિન્નવ્યાપકમેવ વ્યઞ્જનવત્વમિતિ તત્રાતિવ્યાપ્તિનિરાસાય
સાધનાધિકરણેતિ। એતચ્ચ લક્ષણત્રયં ધૂમેન વહ્નિસાધનસ્થલે વ્યઞ્જનવત્વાદ્યુપાધૌ નાસ્તીતિ નાતિવ્યાપ્તિરિત તાવત્ક્રમેણોપપાદયતિ એવં ચેતિ॥ એવં રૂપેણ વિવક્ષાયાં સત્યમિત્યર્થઃ। નાવ્યાપ્તિરિતિ॥ વાયુઃ સ્પાર્શનઃ પ્રત્યક્ષસ્પર્શાશ્રયત્વાદિત્યત્યાદૌ દ્રવ્યત્વાવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપકોદ્ભૂતરૂપવત્વાદ્યુપાધાવવ્યાપ્તિર્નાસ્તીત્યર્થઃ। ક્રમેણ તત્ર લક્ષણત્રયસત્વં વ્યનક્તિ-- ઉદ્ભૂતેત્યાદિના ॥ 3. ઉષ્માદૌ વ્યભિચારેણેતિ॥ ઊષ્મતપ્તવારિસ્થવહ્ન્યાદૌ પ્રત્યક્ષસ્પર્શાશ્રયત્વે સત્યપ્યુદ્ધૂતરૂપવત્વાભાવાદિતિ ભાવઃ॥
1.ઇતઃ ઽ તસ્માવ્દ્યઞ્જનવત્વાદૌઽ ઇતિ પર્યન્તસ્ય સ્થાને --ઽતસ્ય મહાનસત્વાદ્યવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપકત્વેપિ તદ્વૃત્તિપર્વતત્વાવચ્છિન્નવહ્ન્યવ્યાપકત્વાત્ઽ વ્યઞ્જનવત્વાનધિકરણૂભૂતે ધૂમરૂપસાધનાવ્યાપકત્વેપિ તદવૃત્તિમહાનસત્વાદ્યવચ્છિન્નવહ્નિવ્યાપકત્વાચ્ચ ઇત્યસ્તિ -ટ. 2.ઽવ્યઞ્જનવત્વાદિઃઽ ઇતિ નાસ્તિ-ટ.ઠ.ડ. 3.ઊષ્માદૌ ઇતિન-ઠ.ટ.
પુ -- 100. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (ત.પરિચ્છેદઃ
દ્રવ્યત્વાવચ્છિન્નપ્રત્યક્ષસ્પર્શાશ્રયત્વરૂપં સાધનં પ્રત્યવ્યાપકત્વાત્। યત્રોષ્માદૌ સાધનાવ્યાપકત્વં તદ્વૃત્તિદ્રવ્યત્વરૂપધર્માવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપકત્વાત્। ઉદ્ભૂતરૂપાનધિતકરણે પ્રત્યક્ષસ્પર્શાશ્રયત્વરૂપસાધનાધિકરણે ઊષ્મણિ વર્તમાનદ્રવ્યત્વાવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપકત્વાચ્ચેતિ॥
ઉચ્યતે --
ઘટઃ પૃથિવી દ્રવ્યત્વાદિત્યત્ર ઘટાન્યત્વાવચ્છિન્નપૃથિવીત્વવ્યાપકે પક્ષ એવ સાધનાવ્યાપકે ઘટાવૃત્તિગુણવત્વરૂપોપાધાવુક્તલક્ષણાન્યવ્યાપ્તાનિ।
નન્વેવમપિ ગન્ધપ્રાગભાવાવચ્છિન્નો ઘટો ગન્ધવાન્પૃથિવીત્વાદિતિ સાધ્ય 1 વ્યભિચારિણિ હેતૌ ગન્ધપ્રાગભાવકાલીનત્વાવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપકે ગન્ધપ્રાગભાવકાલીનત્વાવચ્છિન્નપૃથિવીત્વવતિ ચેન્ન। યદ્ધ્મવતિ 2 સાધ્યવ્યાપકત્વં તદ્ધર્મવતિ સાધનવ્યાપકત્વમિત્યસ્યાભિમતત્વાત્॥
ઉક્તોપાધિશ્ચ ન તથા। તદ્ધર્મવતિપક્ષે સા 2 ધનાવ્યાપકત્વાત્। ન ચૈવં સ શ્યામો મિત્રા 4 તનય(પૃષ્ટ)ત્વાદિત્યત્ર નરત્વાવચ્છિન્નશ્યામત્વવ્યાપકંપૃષ્ટહંસાદૌ સાધનાવ્યાપકં શાકપકજત્વમુપાધિર્ન સ્યાત્, નરત્વવતિ સાધ્યવ્યાપકસ્ય તસ્ય તદ્વતિ સાધનાવ્યાપકત્વાભાવાત્, મિત્રાપૃષ્ટસ્ય નરસ્ય સર્વસ્યૈવ શાકપાકજત્વાદિતિ વાચ્યમ્। નરસંસાન્યતરત્વાદિકમાદાય તત્રાપ્યુક્તલક્ષણસત્વાદિતિ મન્યન્તે।
1.ધ્યાવ્ય-ડ. 2.પક્ષધ્મવતિ ઇત્યસ્તિ-ડ. 3.ધ્યાવ્યા-ટ.ડ. 4.ત્રાપૃત્ર-ઠ. પુત્રોતિશોધિતમ્ -ડ.
મણ્યુક્તોધિ-લક્ષણભઙ્ગઃ) ઉપાધિવાદઃ પુ- 101.
ઘટાવૃત્તિગુણવત્વસ્ય ઘટાન્યત્વાવચ્છિન્નપૃથિવીત્વં પ્રતીવ તદવચ્છિન્નદ્રવ્યત્વં પ્રત્યપિ વ્યાપકત્વાત્। ઘ 1 ટાત્મપક્ષે સાધનાવ્યાપકસ્ય તસ્ય ઘટવૃત્તિના ઘટત્વેન વા દ્રવ્યત્વાદિના વાવચ્છિન્નપૃથિવીત્વવ્યાપકત્વાભાવાત્। સ્વાનધિકરણીભૂતે
દ્રવ્યત્વરૂપસાધનાધિકરણે ઘટે વર્તમાનઘટત્વાદિધર્માવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપકત્વાભાવાચ્ચ॥
ઉક્તલક્ષણાન્યવ્યાપ્તાનીત્યુક્તમ્। તત્ર લક્ષણત્રયાસત્વં ક્રમેણ વ્યનક્તિ-- ઘટાવૃત્તિ ગુણ 2 વત્વસ્યેત્યાદિના ॥ ઘટાન્યત્વેતિ॥ ઘટાન્યસ્મિન્પૃથિવીત્વવતિ દ્રવ્યત્વવતિ ચ ઘટાવૃત્તિગુણવત્વસત્વેન યદ્ધર્મેણ સાધ્યવ્યાપકત્વં તદ્ધર્મેણ સાધનાવ્યાપકત્વાભાવાદાદ્યમવ્યાપ્તમ્। ઘટવૃત્તિનેત્યેતદ્દ્રવ્યત્વાદિના વેત્યત્રાપ્યન્વેતિ॥
ન ચાયમુપાધિરેવ ન ભવતિ શુદ્ધસાધ્યવ્યભિચારાનુન્નાયકત્વાત્। યેનાવ્યાપ્તિર્દેષાયેતિ વાચ્યમ્। દ્રવ્યત્વં પૃથિવીત્વવ્યભિચારિ દ્રવ્યત્વઘટત્વપ્રમેયત્વાનીતિ પ્રતીતિવિશેષ્યત્વે સતિ ઘટાવૃત્તિગુણવત્વવ્યભિચારિત્વાત્ પ્રમેયત્વાદિવદિત્યાદિક્રમેણ તત્સંભવાત્। અત્ર દ્રવ્યત્વેતિ સ્વરૂપાસિદ્ધિવારણાય । ન ચ વ્યભિચાર 3 વારકત્વેન વૈયર્થ્યમ્। ત્રિતયોગચરપ્રતીતિ 4 વિશેષ્યત્વે વ્યર્થત્વશઙ્કાનવકાશાત્। વ્યર્થવિશેષ્યત્વશઙ્કાનિરાસાય પટત્વેતિ। એવં ચ પટત્વ એવ વ્યભિચારવારણાય વિશેષ્યમિતિ જ્ઞેયમ્।
1.ટ રૂપપ-ક.ગ.ટ.રા. 2.ણત્વસ્ય-ઠ.ડ. 3.રાવા -ટ.ઠ.ડ 4.વિષયત્વે -ડ.
પુ -102. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
કિઞ્ચાર્દ્રેન્ધનાદ્યુપાધૌ ધૂમત્વાવચ્છિન્ન 1 સાધ્યવ્યાપકત્વે સતિ વહ્નિત્વાવચ્છિન્નસાધનાવ્યાપકત્વમાત્રેણોપાધિવ્યવહારાદનુમિતિપ્રતિબન્ધાચ્ચ નેદમુપાધિત્વમ્। ત્વયાપિ 2 હ્યનેનૈવ હેતુદ્વયેન વ્યતિરેકિધર્મત્વાદેરુપાધિત્વં નિરસ્તમ્॥
અપિ ચ વ્યઞ્જનવત્વાદેરપિ મહાનસત્વાદ્યવચ્છિન્નવહ્નિ 3 વ્યાપકત્વેનોપાધિત્વેપિ ન દોષ ઇત્યુક્તત્વાત્તદ્વ્યાવૃત્તર્થ્યં ત્રેધા વિશેષણં વ્યર્થમેવ॥
અન્યેતુ પર્યવસિતસાધ્યવ્યાપકત્વે સતિ સાધનાવ્યાપક એવોપાધિઃ। યદ્ધર્માવચ્છેદેન સાધ્ય પ્રસિદ્ધં તદેવ પર્યવસિતમ્। નચૈવં વ્યઞ્જનવત્વાદિરપિ વહ્નિરૂપશુદ્ધસાધ્ય એવોપાધિઃ સ્યાદિતિ 4 વાચ્યમ્। સાધનાવ્યાપકપદેન
સકલસાધ્યસ્ય યદ્વ્યાપકં તદ્રહિતે ઽધિકરણે સાધનપરિત્યાગસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્। તસ્ય ચ તત્રાભાવાત્।
વ્યાપ્તિગ્રહસ્થાનાર્થં પ્રમેયત્વેત્યુક્તમ્। ઘટત્વે વ્યભિચારવારણાય સત્યન્તમ્॥
અઙ્ગીકૃત્યાપ્યનુપાધિત્વં દોષાન્તરમાહ-- કિઞ્ચેતિ॥ ત્વયાપીતિ॥ ઉક્તલક્ષણત્રયવાદિનાપીત્યર્થઃ। ઇત્યુક્તત્વાદિતિ॥ સ્વાભિમતોપાધિલક્ષણપ્રસ્તાવે ॥ 5 ત્રિધેતિ॥ તદ્ધર્મેતિ, તદ્વૃત્તીતિ, સ્વાનધિકરણીભૂતેતિ, 6ત્રિધેત્યર્થઃ। તત્રાભાવાદિત્યુક્તં વ્યનક્તિ-- ન હીતિ॥ અતિવ્યાપ્તિં નિરસ્યાવ્યાપ્તિં ચ નિરાહ-- શુદ્ધેતિ॥
1.ન્ન સાધનાવ્યા-ગ.રા. 2.હિ પદં ન-ગ.ટ. 3.હ્નાવત્રોપા -ગ.ટ.રા. 4.શઙ્ક્યમ્ -ક.ગ.ટ.રા. 5.ત્રેધે -ટ.ડ. 6.ત્રેધે -ટ.ડ.
મયુક્તોધિ-લણઙ્ગઃ) ઉપાધિવાદઃ પુ - 103.

ન હિ વ્યઞ્જનવત્વેન ધૂમઃ સકલવહ્નિવ્યાપકરહિતે પરિત્યજ્યતે । ધૂમસ્ય સદનુમાનત્વેન ધૂમવતિ યત્કિઞ્ચિદ્વહ્નિસત્વેન તત્ર વહ્નિવ્યાપકસ્યાવશ્યકત્વાત્। શુદ્ધસાધ્યવ્યાપકે ઽવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપકે ચોપાધૌ વિવક્ષિતં સાધનાવ્યાપકત્વમસ્ત્યેવ। આર્દ્રેન્ધનેન સકલધૂમવ્યાપકરહિતે તપ્તાયઃપિણ્ડે વહ્નેઃ પરિત્યક્તત્વાત્। ચાક્ષુષત્વેન ચ સકલાનિ દ્રવ્યગુણાદિગતાનિ યાનિ 1 સ્પાર્શનત્વાનિ તવ્દ્યાપકાનિ યાન્યુદ્ભૂતરૂપાધિકરણત્વોદ્ભૂતરૂપ 2 સમાનાધિકરણત્વાદીતિ તદ્રહિતે વાયૌ પ્રત્યક્ષસ્પર્શાશ્રયત્વસ્ય ત્યક્તત્વાદિત્યાહુઃ॥
તદપિ ન। ઉક્તકૃસૃષ્ટિયુક્તસાધનાવ્યાપકત્વાદ્ય 3 જ્ઞાનેપિ નિષિદ્ધત્વાદાવુપાધિપદપ્રયોગાદનુમિતિબન્ધનાચ્ચ। 4 વિશેષણવૈયર્થ્યસ્યોક્તત્વાચ્ચ। એવં કૃસૃષ્ટ્ન્તરાણ્યપિ દૂષ્યાણિ॥
એવં કૃસૃષ્ટ્યન્તરાણીતિ॥ તથાહિ-- સાધ્યવ્યાપકત્વે સતિ સાધ્યસમાનાધિકરણત્વે સતિ વા સાધ્યવ્યભિચારિસાધનાવ્યાપકત્વમુપાધિલક્ષણમ્। અત્ર નિરધિકરણે સાધ્યવિરુદ્ધે સર્વદોપાધિવ્યવહારવિધૂરે ઽતિવ્યાપ્તિવારણાય સત્યન્તમ્।
વ્યઞ્જનવત્વાદેર્ધૂમાદિહેતાવુપાધિત્વપ્રસઙ્ગવારણાય સાધ્યવ્યભિચારીતિ વિશેષણમિત્યાદિ। તદપ્યેતેનૈવ નિરસ્તમ્। એતદજ્ઞાનેપ્યુપાધિવ્યવહારાદનુમિતિપ્રતિબન્ધાચ્ચેત્યુક્તહેતુભ્યઃ॥
1.યાનીતિ નાસ્તિ-ગ.રા. 2.સામાનાધિકરણ્યાદીનિ-ગ.ટ.રા. 3.દ્યભાવેપિ -- ગ. ઽદ્યઽ ઽનિઽ અનયોર્મધ્યે લોપો દર્શિતઃ-રા. 4.વિવક્ષાવિશેષવૈય-ગ.ટ.રા.
પુ-104. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
એતેન-- યવ્દ્યભિચારિત્વેન સાધનત્વસ્ય સાધ્યવ્યભિચારિત્વં સ ઉપાધિઃ। એવઞ્ચાવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપકઃ શુદ્ધસાધ્યં પ્રત્યવ્યાપકોપિ તત્રોપાધિઃ। ઉપાધિવ્યભિચારપ્રયુક્તવ્યભિચારસ્ય શુદ્ધસાધ્યેપિ સત્વાત્।
ન ચેદં સંગ્રાહકમાત્રમુક્તમિતિ વાચ્યમ્। અનુમાનદૂષણાર્થં હ્યુપાધિનિરૂપણમ્। અનુમિતિપ્રતિબન્ધકજ્ઞાનવિષયતાવચ્છેદકમુપાધિત્વમિહ નિરૂપ્યમિતિ મણાવપ્યુક્તેઃ। અસ્તાદૃશસ્યૈવ સર્વસંગ્રાહકસ્ય ગ્રન્થકૃદુક્તરીત્યા ત્રેધા વક્તું શ્યક્યત્વેનાન્યાદૃશસ્યાપ્ય 1 નાદરણીયત્વાત્। એવં સાધ્યવ્યાપકતાસ્થલાતિરિક્તે સાધનસમાનાધિકરણો યો ધર્મસ્તદવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપકત્વે સતિ સાધનાવ્યાપકમિત્યાદ્યપિ નિરસ્તમિત્યર્થઃ॥
યથાશ્રુતં મણિવાક્યમનુવદતિ-- યવ્દ્યભિચારિત્વેનેતિ॥ અનુમીયત ઇતિ શેષઃ। અવ્યાપ્તિનિરાસાય સર્વત્રૈતદસ્તીતિ પક્ષધરાદ્યુક્તદિશોપપાદયતિ -- એવં ચેતિ॥ વાયુઃ પ્રત્યક્ષઃ પ્રત્યક્ષસ્પર્શાશ્રયત્વાદિત્યત્રોદ્ભૂતરૂપવત્વાદિઃ ધ્વંસો વિનાશી જન્યત્વાદિત્યાદૌ ભાવત્વાદિશ્ચાવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપકઃ॥ ઉપાધિવ્યભિચારેતિ॥ પ્રત્યક્ષસ્પર્શાશ્રયત્વં જન્યત્વં વા પ્રત્યક્ષત્વવ્યભિચારિ વિનાશિત્વવ્યભિચારિ વા દ્રવ્યત્વાદિરૂપવિશેષણાવ્યભિચારિત્વે સતિ તદ્વિશિષ્ટપ્રત્યક્ષત્વાદિવ્યાપકોદ્ભૂતરૂપવત્વાદિવ્યભિચારિત્વાત્ ઇત્યેવંરૂપેણોપાધિવ્યભિચારપ્રયુક્ત્યેત્યર્થઃ।
1.સ્યાનાદ - ઠ.ડ.
મણ્યુક્તોધિ-લણઙ્ગઃ) ઉપાધિવાદઃ પુ - 105.
ઇયાંસ્તુ ભેદઃ। શુદ્ધસાધ્યવ્યાપકઃ શુદ્ધસાધ્ય એવોપાધિઃ। અવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપકસ્તુ શુદ્ધે ઽવચ્છૈન્ને ચોપાધિઃ। 1 તવ્દ્યભિચારપ્રયોજકવ્યભિચારનિરૂપકત્વાદિતિ મણ્યુક્તં લક્ષણાન્તરમપિ નિરસ્તમ્। સાધ્યવ્યભિચારોન્નાયકત્વસ્યોપાધિશરીરાનુપ્રવેશે ઉપાધિર્વ્યભિચારોન્નાયક ઇતિ સિદ્ધાન્તવિરોધાત્॥
કિઞ્ચ યવ્દ્યભિચારત્વેનેત્યનેનોપાધિવ્યભિચારસ્ય કિં સાધ્યવ્યભિચારાનુમિતિનકત્વમભિપ્રેતં કિં વા જનકત્વપ્રયોજકરૂપવત્વમ્। નાદ્યઃ। વ્યભિચારાનનુમિતિદશાયામનુમાધિતા 2 પાતાત્। પર્વત આકાશવાન્ ધૂમાદિત્યત્ર ઘટસ્યોપાધિતાપાતાચ્ચ। શક્યતે હિ ઘટવ્યભિચારેણાકાશવ્યભિચારો ઽનુમાતુમ્। ત્વન્મતે આકાશાત્યન્તાભાવસ્ય કેવલાન્વયિત્વેન વૃત્તિમતઃ સર્વસ્યાપ્યાકાશવ્યભિચારિત્વાત્॥
શુદ્ધાવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપકે સર્વત્રૈકરૂપ્યમેવ કિમિત્યત આહ-- ઇયાંસ્ત્વિતિ॥ ઇતિ સિદ્ધાન્તેતિ॥ ઉપાધિરિત્યુક્તે સાધ્યવ્યભિચારોન્નાયક ઇતિ પ્રાપ્તત્વેન વ્યભિચારોન્નાયકોવ્યભિચારોન્નાયક ઇત્યસ્યાસંભવેન મણિકૃત્સિદ્ધાન્તવિરોધાદિત્યર્થઃ॥
ફલોપધાનં યોગ્યતાવેતિ વિકલ્પ્ય નિરાહ-- કિઞ્ચેતિ॥ અનુમિતિદશાયામિતિ॥ તદાનીમનુમિતિરૂપફલાભાવાદિતિ। તથાચોપાધેર્નિત્યદોષત્વસિદ્ધાન્તભઙ્ગ ઇતિ ભાવઃ।
1.ઉભયવ્યભિચા - ક.ટ.રા. 2.ત્વાપા- ગ.રા.ટ.
પુ - 106. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
કિઞ્ચાનુમિતિજનકત્વમિત્યત્રાનુમિતિઃ કિં ભ્રમસાધારણી વિવક્ષિતા પ્રમારૂપૈવ વા। આદ્યે ધૂમેન વહ્ન્યનુમાને ઘટ ઉપાધિઃ સ્યાત્। સંભવતિ હિ ઘટવ્યભિચારિત્વેન ધૂમસ્ય ભ્રમરૂપા વહ્નિવ્યભિચારાનુમિતિઃ। દ્વિતીયે વહ્નિના ધૂમાનુમાને
હૃદત્વમુપાધિઃ સ્યાત્। હૃદત્વવ્યભિચારિત્વેન લિઙ્ગેનોત્પન્નાયા અપિ વહ્નર્ધૂમવ્યભિચારાનુમિતેર્વિષસત્વેન પ્રમાત્વાત્॥
અન્ત્યેપ્યુપાધિવ્યભિચારસ્ય સાધ્યવ્યભિચારં પ્રતિ પ્રયોજકત્વં કિં સ્વસ્ય સાધ્યવ્યભિચારવ્યાપ્યત્વં સાધનસ્ય સાધ્યવ્યાપકવ્યભિચારિત્વમેવ વા। નાદ્યઃ। વાયુઃ સ્પાર્શનઃ પ્રત્યક્ષસ્પર્શાશ્રયત્વાદિત્યત્રોદ્ભૂતરૂપવત્વોપાધિવ્યભિચા 1 રસ્ય શુદ્ધસાધ્યવ્યભિચારિત્વવ્યાપ્યત્વાભાવેન લક્ષણસ્યાવ્યાપ્તેઃ। મહત્સમાનાધિકરણોદ્ભૂતસ્પર્શત્વસ્યોદ્ભૂતરૂપવત્વવ્યભિચારિત્વેપિ સ્પાર્શનત્વવ્યભિચારિત્વાભાવાત્॥
નનુ સાધનસ્યેત્યત્ર સાધ્યસમાનાધિકરણસાધનસ્યેત્યુચ્યતે। તથાચાકાશાસામાનાધિકરણ્યં ધૂમે નાસ્તીતિ ન દોષ ઇતિ વાદિનં પ્રત્યાહ -- કિઞ્ચેતિ॥ અન્ત્યેપીતિ॥ પ્રયોજકરૂપવત્વમિતિ પક્ષેપીત્યર્થઃ। સ્વસ્યોપાધિવ્યભિચારસ્ય। લક્ષણસ્યેતિ॥ સાધ્યવ્યભિચારવ્યાપ્યવ્યભિચારનિરૂપકત્વરૂપલક્ષણસ્યોદ્ભૂતરૂપવત્વોપાધાવવ્યાપ્તેરિત્યર્થઃ। વ્યાપ્યત્વાભાવંવ્યનક્તિ-- મહત્વેતિ॥ પરમાણ્વાદિસ્પર્શસ્યાપ્રત્યક્ષત્વાન્મહત્વસમાનાધિકરણેત્યુક્તમ્।
1.રિત્વસ્ય -ગ.ટ.રા.
ઉધેર્-દૂકતા-બીજમ્) ઉપાધિવાદઃ પુ- 107.
દ્વિતીયે ત્વસ્મદુક્તલક્ષણ એવાન્તર્ભાવઃ સ્યાત્। અસ્માભિરપિ સાધ્યવ્યાપકત્વે સતિ સાધનાવ્યાપક ઉપાધિરિત્યનેન સાધ્યવ્યાપકાવ્યાપ્યત્વમેવ હેતોઃ સોપાધિકતત્વમિત્યભિપ્રેતત્વાત્॥
ઉક્તંહ્યનુવ્યાખ્યાને --"સાધ્યવ્યાપકવૈલોમ્યમવ્યાપ્તિઃ સાધનસ્ય ચેતિ"। સાધનસ્ય યત્સાધ્યવ્યાપકવૈલોમ્યં સાધ્યવ્યાપકાવ્યાપ્યત્વં સાવ્યાપ્તિરિત્યર્થઃ। તસ્માત્પરોક્ત 1 લક્ષણાન્યયુક્તાનિ॥
ઇતિ મણ્યુક્તોપાધિલક્ષણભઙ્ગઃ

દીપપ્રભાદિસ્પર્શસ્યાપ્રત્યક્ષત્વાદુદ્ભૂતેત્યુક્તમ્। દ્વિતીય ઇતિ॥ સાધનસ્યેત્યાદ્યુક્તપક્ષ ઇત્યર્થઃ। અવ્યાપ્તિર્વ્યાપ્ત્યભાવ ઇત્યર્થઃ॥
ઇતિ મણ્યુક્તોપાધિલક્ષણભઙ્ગઃ

અથોપાધેર્દૂષકતાબીજમ્

ઉપાધિશ્ચાનુમાનપ્રવૃત્તેઃ પ્રાગ્વ્યાપ્તિગ્રહવેલાયામવ્યાપ્તેરેવોન્નાયકઃ।
અથોપાધેર્દૂષકતાબીજમ્

ઉપાધેઃ કિન્ત્વેન દૂષકત્વમિત્યતઃ"સાધ્યવ્યાપકવૈલોમ્યઽમિતિ યુક્તિપાદીયાનુવ્યાખ્યાનસુધોક્તિં વિવૃણ્વાન આહ -- ઉપાધિશ્ચેતિ॥
1.ક્તાનિલ -- ગ.રા.
પુ-108. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
સાધ્યવ્યાપકં પરિત્યજતો હેતોઃ સાધ્યપરિત્યાગસ્યાવશ્યકત્વાત્। સાધ્યપરિત્યાગસ્યૈવાવ્યા 1 પ્તિત્વાત્। ન તુ તદા સત્પ્રતિપક્ષસ્ય। પક્ષે સાધ્યોપસંહારા 2 ત્પાક્પ્રતિપક્ષસ્યાન 3 વસરાત્। તદુત્તરકાલં 4 પ્રતિસ્થસ્યેવોન્નાયકઃ।
પ્રાગિત્યસ્ય વિવરણં વ્યાપ્તિગ્રહેત્યાદિ। ઉપસ્થિત ઇતિ શેષઃ। અવ્યાપ્તેર્વ્યાપ્ત્યભાવસ્ય હેતુત્વેનાભિમતં, હિંસાત્વં પાપસાધનત્વાવ્યાપ્યં તવ્દ્યાપકનિષિદ્ધત્વાવ્યાપ્યત્વાદિત્યેવંરૂપેણોન્નાયક ઇત્યર્થઃ। તવ્દ્યાપકાવ્યાપ્તત્વે તદવ્યાપ્યત્વં કુત ઇત્યતઃ। સુધોક્તમેવાહ -- સાધ્યેતિ॥ સાધ્યપરિત્યજતસ્તવ્દ્યાપકપરિત્યાગસ્યાયોગાદિતિ ભાવઃ। તાવતા સાધ્યત્યાગોન્નાયકત્વમેવ પ્રાપ્તં ન ત્વવ્યાપ્યુન્નાયકત્વમિત્યત આહ -- સાધ્યપિરત્યાગસ્યૈવેતિ॥
એતેનાનૌપાધિકસંબન્ધસ્ય વ્યાપ્તિત્વાત્સોપાધિકત્વે
લક્ષણાભાવાદવ્યાપ્તિરિત્યુપપાદનં નિરસ્તમ્। વ્યાપ્તિજ્ઞાનાધીનમુપાધિજ્ઞાનં 5 તદધીનં ચ 6 નિરુપાધિકત્વજ્ઞાનં તદાયત્તં ચ વ્યાપ્તિજ્ઞાનમિતિ ચક્રકપ્રસઙ્ગેન તસ્ય વ્યાપ્તિલક્ષણત્વાયોગાત્॥
એવકારવ્યાવર્ત્યમાહ -- ન ત્વિતિ॥ તદુત્તરેતિ॥ અનુમાનપ્રવૃત્યુત્તરકાલં ત્વિત્યર્તઃ। ઉપસ્થિતોપાધિશ્ચેત્યનુકર્ષઃ। ન તુ વ્યાપ્ત્યભાવાદેરિત્યેવકારાર્થઃ। પ્રતિપક્ષોન્નયનપ્રકારશ્ચ પ્રતિપક્ષપ્રયોગોપીત્યાદિનાગ્રે વ્યક્તઃ॥
નનુ સાધ્યવ્યાપકં પરિત્યજતો હેતોઃ સાધ્યપરિત્યાગસ્યાવશ્યકત્વે સાધ્યવ્યભિચાર એવ પ્રાપ્તઃ કથં પ્રતિપક્ષતેત્યતો ઽન્યત્ર સાધ્યપરિત્યાગે હિ તથા પક્ષ એવ સાધ્યપરિત્યાગે તુ પ્રતિપક્ષતૈવેતિભાવેનાન્યત્ર પરિત્યાગપક્ષં દૂષયન્નાહ -- હેતોઃ સાધ્યપરિત્યાગો હીતિ॥
1.વચા-ક.ગ.રા. 2.ગ્રહા - ગ.રા. 3.કાશાત્-ટ.રા. 4.લન્તુ -પ્ર-ક-ટ.રા. 5.ઉપાધિજ્ઞાધીનં -ઠ. 6.ચ ઇતિ નાસ્તિ--ટ.ઠ.
ઉધેર્-દૂકતા-બીજમ્) ઉપાધિવાદઃ પુ- 109.
હેતોઃ સાધ્યપરિત્યાગો હિ પક્ષાદન્યત્ર વા પક્ષ એવ વા નાદ્યઃ। સ્ફુટે વ્યભિચારે સતિ તદર્થમુપાધ્યપ્રતીક્ષણાત્। દ્વિતીયે સાધ્યવ્યાપકવ્યાવૃત્તિઃ પક્ષે 1 સાધાયમપિ વ્યાવર્તયતીતિ પ્રતિપક્ષોન્નાયકતૈવ॥
નનુ -- તદાપ્યવ્યાપ્ત્યુન્નાયક એવાસ્તુ। ઉપાધિવ્યાવૃત્ત્યા સાધ્યરહિતે પક્ષે વર્તમાનસ્ય હેતોર્વ્યભિચારાવશ્યંભાવાદિતિ ચેન્ન। તથાત્વે બાધપ્રતિરોધયોરપિ વ્યભિચારોન્નાયકત્વાપાતાત્। તત્ર તાભ્યામેવાનુમાને દુષ્ટે કિં તદુપજીવિના વ્યભિચારેણેતિ ચેત્તર્હ્યત્રાપિ વ્યાપકવ્યાવૃત્તિરૂપપ્રતિપક્ષેણૈવાનુમાને દુષ્ટ કિં તદુપજીવિના વ્યભિચારેણ॥
ઉપાધ્યુપસ્થિતિલ ઇતિ યોજ્યમ્। વ્યાપ્ત્યભાવોન્નાયકત્વં કથમિત્યત આહ-- ઉપાધીરિતિ॥ પરમુખેનૈવ સમાધિં વાચયિત્વા સમ ઇત્યાહ-- તત્ર તાભ્યામિતિ॥
નનૂપાધ્યભાવસ્ય પ્રતિપક્ષત્વેન દોષત્વે સત્યુપાદેરદોષત્વાપત્તિઃ, પ્રતિપક્ષે ઉપાધ્યનુદ્ભાવનાપત્તિઃ, બાધોન્નીતપક્ષેતરસ્યોપાધિત્વાનાપત્તિઃ
પક્ષૈઽકદેશવર્તિનો ઽનુપાધિતાપત્તિઃ, પક્ષે ઽવિદ્યમાનવ્યતિરેકપ્રતિયોગિન ઉપાધિતાનાપત્તિઃ, સંદિગ્ધોપાધેરદોષત્વાપત્તિઃ, પ્રતિપક્ષોદ્ભાવનાવસર, ઇતિ દોષસપ્તકભાવાત્કથં પ્રતિપક્ષોન્નાયકત્વમિત્યત આદ્યં નિરાહ --ન ચોપાધ્યભાવસ્યેતિ॥
1.ક્ષાત્સાધ્ય - ક.ગ.ટ.રા.
પુ -110. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
ન ચોપાધ્યભાવસ્ય પ્રતિપક્ષત્વેન દોષત્વે ઉપાધેર્દેષત્વં ન સ્યાત્ ન હિ યત્ર યદભાવો દોષસ્તત્ર સોપિ દોષ ઇતિ વાચ્યમ્। ઉપાધેઃ સ્વવ્યાવૃત્તિમુખેનૈવ દોષતયા સ્વરૂપેણાદોષત્વાત્। અન્યથા વ્યભિચારોન્નયનપક્ષેપિ ચોદ્યં દુષ્પરિહરમ્॥
ન ચૈવં સત્પ્રતિપક્ષે ઉપાધ્યુદ્ભાવનં ન સ્યાત્। વૈયર્થ્યાદિતિ વાચ્યમ્। સ્વપક્ષસાધનાર્થમેકં પરપક્ષ 1 સાધનપ્રતિરોધાર્થમપરમિતિ સાર્થક્યાત્। અન્યાય્યો હ્યેકેન બહૂનાં પ્રતિરોધઃ॥
ઉક્તં ચ --
"દ્વિવિધં બલવત્વં ચ બહુત્વાચ્ચ સ્વભાવતઃ"॥
ઇતિ । સિદ્ધં ચૈતલ્લોકશસ્ત્રયોઃ।
ચોદ્યં દુષ્પરિહારમિતિ॥ ઉપાધ્યભાવસ્ય સાધ્યવ્યભિચારોન્નાયકત્વેન દૂષકત્વે ઉપાધિર્દેષો ન સ્યાદિતિ ચોદ્યસ્ય તત્રાપિ તુલ્યત્વાદિતિ ભાવઃ। દ્વિતીયમાશઙ્ક્ય નિરાહ -- ન ચૈવમિતિ॥ વૈયર્થ્યાદિતિ॥ ઉપાધિઃ। પ્રતિપક્ષત્વેન દૂષક ઇતિ વક્તવ્યં 2 વાદિના પ્રાગુપન્યસ્ત હેતોરેવ પ્રતિક્ષસ્ય સત્વેન પુનરુપાધ્યભાવરૂપપ્રતિપક્ષસ્ય કૃત્યાભાવાદિતિ ભાવઃ। પૂર્વં પ્રયુક્તહેતોઃ પશ્ચાદુક્તોપાધ્યભાવરૂપહેતોશ્ચ દ્વયોરપિ સાર્થક્યમાહ -- સ્વપક્ષેતિ। બહૂનામિતિ॥ અનેકસ્યેત્યર્થઃ 3 ॥ ઉક્તં ચેતિ॥ વિષ્ણુતત્વનિર્ણયોદાહૃતબ્રહ્મતર્કસ્મૃતાવત્યર્થઃ। લોકે પ્રસિદ્ધમિતિ તદનુક્ત્વા શાસ્રે દર્શયતિ-- ઉક્તં હીતિ॥
1.પક્ષપદં ન -ક.ગ.રાય 2.તચ્ચ ન સંભતીત્યધિકમ્-ઠ। 3.ઽબહૂનામિતિઽ ઇત્યાદિકં નાસ્તિ-ટ.ઠ.ડ.
ઉધેર્-દૂકતા -બીજમ્) ઉપાધિવાદઃ પુ - 111.
ઉક્તં હિ પ્રમાણતોર્થપ્રતિપત્તાવિતિ ન્યાયભાષ્યવ્યાખ્યા 1 નાવસરે ન્યાયવાર્તિકેપિ"પ્રમાણાભ્યાં પ્રમાણૈરિતિ સંપ્લવો ગમ્યત"ઇતિ। ન્યાયદીકાયાં ચ"દર્ઢ્યાર્થકપરસ્પરસંવાદરૂપસંપ્લવાવસર"ઇતિ॥
એતેન 2 શતમપ્યન્ધાનાં ન પશ્યતીતિ નિરસ્તમ્॥
ન ચ બાધોન્નીતપક્ષેતર 3 ત્વોપાધેર્દેષત્વં નસ્યાત્ પ્રતિપક્ષે ઽસાધારણ્યાદિતિ વાચ્યમ્। તત્રોપાધિવ્યતિરેકરૂપહેતોરનુકૂલતર્કસનાથત્વેનાસાધારણ્યસ્યાદોષત્વાત્॥
ન ચ ક્ષિતિવ્દ્યણુકાદિપક્ષકેશ્વરાનુમાને પક્ષૈકદેશવર્તિનો ઽનણુત્વસ્યોપાધિત્વં ન સ્યાત્। તવ્દ્યતિરેકસ્ય ભાગાસિદ્ધેરિતિ વાચ્યમ્। તત્રોપાધૈરહિતપક્ષૈકદેશસ્યૈવ પક્ષીકરણાત્। તાવતાપીશ્વરાનુમાનોદ્દેશધીવિરોધિત્વેન પ્રતિપક્ષત્વોપત્તેઃ।
નન્વેનેકહેતોર્ન દાર્ઢ્યચાપાદકત્વમિત્યેતન્નિરાહ-- એતેનેતિ॥ પ્રમાણસંપ્લવ્યાઙ્ગીકારાદિત્યુક્તત્વેનેત્યર્થઃ। તૃતીયં નિરાહ-- ન ચ બાધેતિ॥ વહ્નિરનુષ્ણઃ પદાર્થત્વાદિત્યાદાવવહ્નિત્વાદેઃ। ચતુર્થમાશઙ્ક્ય નિરાહ-- ન ચ ક્ષિતીતિ॥ ક્ષિતિવ્દ્યણુકાદિકં સકર્તૃકમિત્યનુમાન ઇત્યર્થઃ। પક્ષૈકદેશસ્યેતિ॥ વ્દ્યણુકાદિકં વિકર્તૃકં અણુત્વાદિત્યેવં રૂપેણેત્યર્થઃ। ઈશ્વરેતિ॥ ઈશ્વરાનુમાને ઉદ્દેશ્યા યા ધીઃ સર્વકર્તૃવિષયિણી તદ્વિરોધિત્વેનેત્યર્થઃ।
1.ખ્યાવસ-કા.રા. 2.સહસ્રમપ્ય -ક.ગ.ટ.રા. 3. રોપા -ગ.ટ.રા.
પુ - 112. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ।
નચાન્થકારોદ્રવ્યં સ્વાતન્ત્ર્યેણ પ્રતીયમાનત્વાદિત્યત્રાશ્રાવણત્વસ્ય પર્વતો ધૂમવાન્વહ્નિમત્વાદિત્યત્રાર્દ્રેન્ધનાદેશ્ચોપાધિત્વં ન સ્યાત્। તદ્વ્યતિરેકસ્ય
પક્ષૈકદેશેષ્યભાવાદિતિ વાચ્યમ્। વ્યભિચારોન્નયનપક્ષેપિ શબ્દે તપ્તાયઃપિણ્ડે ચ વ્યભિચારસ્ય સ્ફુટતયોપાધ્યનપેક્ષણાત્। શબ્દાદેરપિ પક્ષત્વેન વ્યભિચારસ્ય સ્ફુટત્વં 1 ચોપાધિવ્યતિરેકેણાપિ તત્રૈવ સાધ્યાભાવઃ સાધ્યતામ્॥

ન ચ સ શ્યામો મિત્રાતનયત્વાદિત્યત્ર શાકપાકજત્વાદેઃ સંદિગ્ધોપાધેર્દેષત્વં ન સ્યાત્ તદ્વ્યતિરેકસ્ય સંદિગ્ધત્વેન પ્રતિપક્ષસંભવાદિતિ વાચ્યમ્। પાક્ષિકસિદ્ધ્યાદિનાપિ સત્પ્રતિપક્ષફલસ્ય સંદેહસ્ય સિદ્ધેઃ।
પઞ્ચમં પક્ષમનૂદ્ય નિરાહ-- ન ચાન્ધકાર ઇતિ॥ મીમાંસકાનુમાને નૈયાધિકોક્તશ્રાવણત્વાદેરિત્યર્થઃ। વ્યભિચારોન્નયનપક્ષેપીત્યપિપદેન ન કેવલમસ્મત્પક્ષે કિં તુ ત્વત્પક્ષેપ્યુપાધિર્નાપેક્ષિતઃ અસ્પષ્ટવ્યભિચારસ્થલે એવ વ્યભિચારાનુમાનયોપાધ્યપક્ષેતિ ભાવઃ। તથા ચ તત્રોપાધેરેવાભાવેન ન તત્ર પ્રતિપક્ષોદ્ભાવનં યેનાસિદ્ધિદોષઃ સ્યાદિતિ ભાવઃ॥ તત્રૈવેતિ॥ શબ્દ એવ । તથાચ તત્ર વ્યભિચારઃ સુજ્ઞાન ઇતિ ભાવઃ॥
ષષ્ઠમાશઙ્ક્ય નિરાહ-- ન ચ સશ્યામ ઇતિ॥ ગર્ભસ્થ ઇત્યર્થઃ॥ સંન્દિગ્ધેતિ॥ સાધનાવ્યાપકત્વસંદેહેન સંદિગ્ધેત્યર્થઃ। સમબલત્વાભાવે કથં પ્રતિપક્ષતેત્યત આહ-- સંશયેતિ॥
1.ત્વેચો -ટ. ત્વેન ચો-ગ.રા.
ઉધેર્દૂકતાબીજમ્) ઉપાધિવાદઃ પુ - 113.
સંશયા 1 ઙ્ત્વેમેવ ચ સમબલત્વમ્॥
ન ચ પક્ષે સાધ્યસંદેહો ઽનુમાનાઙ્ગત્વાદુપાધિં વિનાપિ સિદ્ધ ઇતિ વાચ્યમ્। પક્ષે વ્યભિચારસંદેહસ્યાપિ 2 તં વિના 3 સિદ્ધેઃ। ઉપાધ્યાયત્તો વ્યભિચારસંદેહસ્તં વિના નેતિ ચેત્તદાયત્તઃ સાધ્યસંદેહોપિ તં વિના નેતિ સમમ્॥
કિં ચ ત્વયાપ્યુ 4 પાધ્યાભાસો નાના 5 । અસાધારણવિપર્યયઃ, અપ્રસિદ્ધસાધ્યવિપર્યયઃ બાધિતસાધ્યવિપર્યયઃ, અપ્રસિદ્ધસાધ્યવિપર્યયઃ બાધિતસાધ્યવિપર્યયઃ ઇત્યાદિરૂપેણેતિવદતોપાધેઃ પ્રતિપક્ષોન્નાયકત્વં સ્વીકૃતમ્। અસાધારણા 6 પ્રસિદ્ધવિશેષણત્વબાધાદીનામનુમાનદોષત્વાત્॥
પ્રતિબન્દ્યોત્તરમાહ -- પક્ષેવ્યભિચારસંદેહસ્યેતિ॥ તેનૈવોત્તરં વાચયિત્વા સમમિત્યાહ -- ઉપાધીતિ॥ પરસંમતં ચૈતદિત્યાહ -- કિઞ્ચત્વયૈવેતિ॥ મણિકૃતૈવેત્યર્થઃ। અસાધારણેતિ॥ અસાધારણો વિપર્યયો ઽભાવો યસ્યેતિ બહુવ્રીહિઃ। એવમગ્રેપ્યુપાધિરન્યપદાર્થઃ। યથાન્વયવ્યતિરેકિણિ સાધ્યે બાધોન્નીતાન્યપક્ષેતરઃ। અપ્રસિદ્ધેતિ॥ કેવલાન્વયિનિ સાધ્યે પક્ષેતરાદિઃ॥ બાધિતેતિ॥ વહ્નિરનુષ્ણસ્તેજસ્ત્વાદિત્યત્રાકૃકકત્વમ્। પક્ષાવ્યાવર્તકવિપર્યયો યથા ક્ષિત્યાદિકં સકર્તૃકં કાર્યત્વાદીત્યત્રાણુવ્યતિરિક્તત્વમિત્યાદિરૂપેણેત્યુપાધિવાદાન્તે વદતેત્યર્થઃ। સ્વીકૃતમિત્યત્ર હેતુઃ। અસાધારણ્યેતિ॥
1.યાનઙ્ગત્વમેવચાસમ્ -ટ.રા. 2.અપિપદં ન -ક.ગ.ઠ.રા. 3.નાપિસિ-ક.ગ.ટ.રા. 4.યૈવો -ગ.ટ.રા. 5.નામાસા- ગ.રા. 6.ણ્યાપ્ર-ક.ગ.ટરા.
પુ - 114. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
કિઞ્ચ વહ્નિરૂપો હેતુઃ ધૂમરૂપસાધ્યવ્યભિચારી તવ્દ્યાપકાર્દ્રેન્ધનરૂપોપાધ્યભાવવદ્વૃત્તિત્વાદિતિ ત્વદીયં વ્યભિચારાનુમાનમેવ પક્ષે સાધ્યાભાવસાધકત્વાત્પ્રતિપક્ષઃ। ન હ્યત્રાનુમીયમાનો વ્યભિચારઃ પક્ષાદન્યત્ર પર્યવસાનયોગ્યઃ। યત્ર મહાનસાદૌ હેતુસાધ્યયોઃ સત્વં તત્ર વ્યભિચારસ્ય બાધિતત્વાત્।
તદ્ગ્રન્થવ્યાખ્યાતૃભિરપિ સત્પ્રતિપક્ષો 1 ન્નાયકતાપક્ષમવલમ્બ્યૈવ તદાભાસાનાહેત્યવતારિતત્વાચ્ચેત્યપિ ધ્યેયમ્॥
નનુ -- પ્રાચાં રીત્યાભ્યુપેત્ય સત્પ્રતિક્ષોત્થાપકત્વમુપાધેરેતિ આભાસાનિરૂપિતાઃ વસ્તુતસ્તુ વ્યભિચારોન્નાયકત્વમેવ મણિકૃત્સિદ્ધાન્ત ઇત્યતો વ્યભિચારાનુમાનમેવ પ્રતિપક્ષરૂપં પક્ષાદન્યત્ર વ્યભિચારાનુમાનાસંભવેન પક્ષ એવ તદનુમાનસ્યાવશ્યકત્વાદિતિ ભાવેનાહ -- કિં ચેતિ॥ પર્વતો ધૂમવાન્વહ્નિમત્વાદિત્યત્ર વહ્નિરૂપ 2 હેતુરિત્યર્થઃ। ધૂમવ્યભિચારી
ધૂમાભાવવદ્વૃત્તિરિત્યર્થઃ। ઉપાધિવ્યભિચારિત્વાદિત્યસ્યાર્થોક્તિરૂપાધ્યભાવવદ્વૃત્તિત્વાદિતિ॥ સાધ્યાભાવેતિ॥ સાધ્યવ્યભિચારીત્યસ્ય સાધ્યાભાવવદ્વૃત્તી 3 ત્યર્થત્વાદિત્યર્થઃ। તત્ર ચ વહ્નેર્વૃત્તિમત્વં સિદ્ધમિતિ હેતુમતિ પક્ષે સાધ્યાભાવસાધન એવ પર્યવસાનાદિતિ ભાવઃ॥
નનુ વ્યભિચારાનુમાને ભવેદેવં પક્ષાન્યત્ર મહાનસાદાવયોગોલકાદૌ વા તદનુમાને તુ ન પ્રતિપક્ષત્વાવકાશા 4 દિત્યતો નિરાહ -- ન હીતિ॥
1.ક્ષોત્થાપકતા -ટ.ઠ.ડ. 2.રૂપેહે -ઠ.ડ. 3.ત્તિત્વાદિ-ટ.ડ. ત્તિત્વરૂપત્વાદિ-ઠ. 4.શ ઇત્યેતન્નિ -રા.ઠ.
ઉધેર્દૂકતાબીજમ્) ઉપાધિવાદઃ પુ - 115.
યત્ર ચાયોગોલકાદૌ હેતુસાધ્યયોઃ સત્વાસત્વે તસ્યોપસ્થિતૌ વ્યભિચારસ્ય સ્પષ્ટત્વેનોપાધ્યનપેક્ષણાત્। અનુપસ્થિતૌ ચ તત્રાપર્યવસાનાત્॥
તસ્માત્પરિશેષાન્નિશ્ચિતહેતુકત્વેન સન્દિગ્ધસાધ્યકત્વેન ચોપસ્થિતે પક્ષ એવ સાધ્યાભાવં જ્ઞાત્વા તત્ર હેતોઃ સત્વં જ્ઞેયમિતિ વ્યભિચારાનુમિતિઃ પૂર્વં પક્ષે સાધ્યાભાવં સ્પૃશન્તી કથં ન પ્રતિપક્ષઃ। નચૈવમુપાધ્યભાવસ્ય હેતુતાહતિઃ। 1 । ઉપાધ્યભાવવદ્વૃત્તિત્વાદિતિ હેતુશરીરે ઉપાધ્યભાવપ્રવેશાત્॥
નનુ -- દૂષ્યાનુમાનસ્ય તર્કાનુગ્રહે ઉપાધિર્ન સાધ્યવ્યાપકઃ। ઉપાધેસ્તદનુગ્રહે ત્વનુમાનસ્ય બાધં એવેતિ કદા પ્રતિપક્ષાવસર ઇતિ ચેત્। યદૈકતત્રા 2 નુકૂલતર્કાનવતારસ્તદેત્યવેહિ। અન્યથા -- પ્રતિપક્ષમાત્રોચ્છેદઃ।
સત્વાસત્વે ઇતિ॥ યથાક્રમમન્વયઃ। કથં ન પ્રતિપક્ષ ઇતિ॥ ઉપજીવ્યત્વાત્પ્રતિપક્ષ એવ વાચ્ય ઇત્યર્થઃ। તથાપીષ્ટસિદ્ધિર્નેત્યાશઙ્ક્ય નિરાહ -- ન ચૈવમિતિ॥ સપ્તમં પક્ષમાશઙ્કતે -- નન્વિતિ॥
"અનુકૂલેન તર્કેણ સતિ સાધને।
સાધ્યવ્યાપકતાભઙ્ગાત્પક્ષે નોપાધિસમ્ભવઃ"॥
ઇત્યુક્તેરિતિ ભાવઃ। તદનુગ્રહે તુ -- અનુકૂલતર્કાનુગ્રહેત્વિત્યર્થઃ। બાધ એવેતિ॥ ઉપાધ્યભાવરૂપહેતોઃ પ્રબલત્વાદિતિ ભાવઃ। અવેહિ॥ જાનીહીત્યર્થઃ॥
1.ક્ષતિઃ -ટ.રા. 2.ત્રાપ્યનુ -ક.ટ.રા.
પુ -116. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
ન હિ પ્રતિપક્ષો યાવજ્જીવં પ્રતિપક્ષઃ। યસ્ય હિ યદાનુકૂલતર્કાવતારઃ સ તદા બાધકોન્યસ્તુ બાધ્ય એવ ભવતિ॥
પ્રતિપક્ષ 1 પ્રયોગોપિ -- શુદ્ધસાધ્યવ્યાપકે વૈધીહિંસા નાધર્મસાધનનિષિદ્ધત્વાદિતિ, અવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપકે તુ
વાયુઃ દ્રવ્યત્વે સતિ સ્પાર્શનત્વેન હીનો ઽચાક્ષુષત્વાદાકાશવદિતિ,
અત્રોવેહીત્યેકારપાઠઃ સાધુઃ। નત્વૈકારપાઠઃ।"અવ ઇહિ"ઇતિસ્થિતે"આદ્ગુણ ઇતિ ગુણેન ભાવ્યત્વાત્। ન ચ આ ઇહિ એહિ અવ એહીતિ સ્થિતે"વૃદ્ધિરેચીતિ"વૃદ્ધૌ અવૈહીતિ યુક્તમ્। આઙ્પૂર્વસ્યાગમનાર્થત્વેન જાનીહીત્યેતદર્થકત્વાયોગાત્। તથાપિ"વૃદ્ધિરેચી"ત્યેતદ્બાધિત્વા"એઙ્પરરૂપ"મિતિ પરરૂપેણ ભાવ્યત્વાચ્ચ। ન ચ એઙિપરરૂપમિત્યેતદ્બાધિત્વા"એત્યેધત્યૂઠ્સ્વિ"તિ વૃદ્ધિર્ભવષ્યતીતિ વાચ્યમ્। એતદ્વૃદ્ધિમપિ બાધિત્વા"ઓમાઙોશ્ચેતિ"પરરૂપેણૈવ ભાવ્યત્વાત્।"પુરસ્તાદપવાદા અનન્તરાન્વિધીન્બાધન્તે નોત્તરા"નિતિ"એત્યેધત્યૂઠ્સ્વિ"તિ સૂત્રવૃત્તાવેવોક્તત્વેન એત્યે 2 ધત્યૂઠ્સ્તિ સૂત્રસ્યાનન્તરં પઠિતં"એઙિપરરૂપ"મિત્યેતદ્વિધિં પ્રત્યેવ બાધકત્વેન તદનન્તરં પઠિતમોમાઙોશ્ચેત્યેતત્પ્રત્યબાધકત્વાત્ 3 ॥

નચૈવં નિત્યદોષતાનાપત્તેરિત્યતઃ ઇષ્ટાપત્તિમુત્તરમાહ -- નહિ પ્રતિપક્ષ ઇતિ॥ એવં પ્રતિપક્ષોન્નાયકત્વં સમર્થ્યેદાનીં તદુન્નયનપ્રકારમાહ -- પ્રતિપક્ષેતિ॥ શુદ્ધસાધ્યવ્યાપકે ઇતિ કર્તવ્યઃ અવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપકે તુ ઇતિ કર્તવ્યઃ ઇત્યેવકર્તવ્ય ઇતિ ચાન્વયઃ। દ્રવ્યત્વે સતીતિ॥
1.ક્ષપ્રતિયોગો -ગ.રા. ક્ષયોગો-ક. એતીતિસ્-ઠ.ડ. 3.એઙિ પરરૂપમિતિ પરરૂપત્વાન્ન વૃદ્ધિઃ ઇત્યધિકમ્ -ઠ.
ઉધેર્-દૂકતા-બીજમ્) ઉપાધિવાદઃ પુ - 117.
સમવાયઃ સંબન્ધત્વે સતિ સમવેતત્વેન હીનોકૃતકત્વાદાકાશવદિતિ, 1 અવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપકોપિ શુદ્ધસાધ્ય 2 એવોપાધિરિતિ, ચતુર્થપક્ષે વાયુઃ સ્પાર્શનો ન દ્રવ્યત્વે સત્યચાક્ષુષત્વાદાકાશવદત્યેવ કર્તવ્યઃ। ન તુ સર્વત્રાપિ વિમતં વ્યાપાર 2 રહિતં વ્યાપકરહિતત્વાદિતિ સામાન્યેન। વ્યાપકરહિ 4 તત્વસ્યાનિર્ધારિતત્વેનાસિદ્ધેઃ। વહ્નિમાનં 5 તવ્દ્યાપ્યવત્વાદિતિ સામાન્યેન પ્રયોગપ્રસઙ્ગાચ્ચ। ન ચ દ્વિતીયતૃતીયયોઃ સાધ્યવિશેષણવૈયર્થ્યમ્।
દ્રવ્યત્વવિશિષ્ટસ્પાર્શનત્વહીન ઇત્યર્થઃ। હેતોઃ પક્ષધર્મબલાદ્વિશિષ્ટ 6 રાહિત્યં સિધ્યત્ વિશેષણરાહિત્યે બાધાદ્વિશેષ્યરાહિત્યમાદાય પર્યવસ્યતિ દૃષ્ટાન્તેપ્યેવમેવેતિ ભાવઃ। ઉત્તરપ્રયોગેપ્યેવં -- ધ્યેયમ્॥
એવં શુદ્ધસાધ્યવ્યાપકે પક્ષધર્માવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપકે સાધનાવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપકે ચ પ્રતિપક્ષપ્રકારં ક્રમેણ પ્રદર્શ્ય કેચિત્વિત્યાદિનોક્તોપાધૈલક્ષણેપિ તં પ્રકારમાહ -- અવચ્છિન્નેતિ॥ ચતુર્થેતિ॥ સ્વાભિમતોપાધિલક્ષણોક્તિપ્રસ્તાવોક્તચતુર્થપક્ષ ઇત્યર્થઃ। એવકારઃ સર્વત્રાન્વેતવ્ય ઇતિ ભાવેન તવ્દ્યાવર્ત્યમાહ -- ન તુ સર્વત્રાપીતિ॥ ઉક્તપક્ષચતુષ્ટયેપીત્યર્થઃ॥ વ્યાપ્યેતિ॥ સાધ્યરૂપવ્યાપ્યેત્યર્થઃ॥ અનિર્ધારિતત્વેનેતિ॥ અનુકૂલતર્કાદિના નિર્ધારિતત્વે સત્યુપાધ્યભાવસ્ય પ્રબલતયા બાધકત્વેન પ્રતિપક્ષત્વાયોગાત્। અનુકૂલતર્કાનવતારકાલ એવોપાધ્યભાવસ્ય પ્રતિપક્ષતેત્યુક્તત્વાદિતિ ભાવઃ॥
1.દિત્યેવ કર્તવ્યઃ। ન તુ સ ઇત્યેવમસ્તિ-ગ.રા. 2.ધ્યવ્યાપકોપાધિ- ટ. 3.પ્યર -ટ.રા. 4.કત્વસ્યાનિ-ગ.ટ.રા. 5.અયમિતિન -ગ.ટ.રા. 6.ષ્ટં -રા.ટ.ડ.
પુ -118. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
શબ્દો ન સ્પર્શવદ્વિશેષગુણઃ અયાવદ્દ્રવ્યભાવિત્વાદિત્યાદાવિવ વ્યભિચારપરિહારાર્થત્વાત્॥
નનુ -- વિપક્ષે બાધ 1 તર્કજ્ઞાને ઉપાધેરનવતારઃ 2 તદજ્ઞાને તત એવ
વ્યાપ્તિગ્રહપ્રતિબન્ધાત્ કિમુપાધિનેત્યુપાધિચિન્તા વૃથૈવેતિ ચેન્મૈવમ્। તર્કાજ્ઞાનદશાયામુપાધિ 3 પ્રસઙ્ગાત્। ન હિ વિપક્ષે બાધકતર્કજ્ઞાનં વ્યાપ્તિધીહેતુઃ। વ્યભિચારશઙ્કાભાવે તર્કાનપેક્ષણાત્। યેન તદજ્ઞાનં વ્યાપ્તિધી 4
પ્રતિબન્ધકમ્ સ્યાત્। કિન્તુ વિપક્ષે બાધકતર્કાભાવજ્ઞાનમ્।
વ્યભિચારેતિ॥ અયાવદ્દ્રવ્યભાવિત્વસ્યાત્મવિશેષગુણે જ્ઞાનાદૌ ભાવેન હેતોવ્યભિચારનિરાસાય સ્પર્શવદિતિ સાધ્યવિશેષણમ્। તથા ચાક્ષુષત્વસ્ય પ્રત્યક્ષસ્પર્શે સત્વેન હેતોર્વ્યભિચારવારણાયૈવ દ્રવ્યત્વે સતીતિ વિશેષણમ્। દ્વિતીયપ્રયોગોપિ અકૃતકત્વસ્ય સમવેતે સત્વેન વ્યભિચારવારણાય સંબન્ધત્વે સતીતિ વિશેષણમિત્યર્થઃ॥
નનુ -- તર્કાજ્ઞાનમેવ વ્યાપ્તિ 5 પ્રતિબન્ધકમસ્તુ કિમુપાધિજ્ઞાનેનેત્યત આહ-- ન હીતિ॥ કિન્ત્વિતિ॥ વાક્યે વ્યાપ્તિધીપ્રતિબન્ધકમિત્યનુકર્ષઃ। નનુ તર્કાજ્ઞાન એવ તર્કાભાવજ્ઞાનં ભવતીતિ તર્કાજ્ઞાનમેવ પ્રતિબન્ધકમિત્યાગતમિત્યુપાધિર્વ્યર્થં એવેત્યત આહ -- ન ચેતિ॥
1.ધકત -ગ.ટ. 2.રાત્તદ-ટ.રા. 3.ધેરભાવાત્-ક. ધેરવતારાત્-ગ.ટ.રા. 4.ધી હેતુઃ પ્રતિ-ગ.ટ.રા. 5.પ્તિધીપ્ર- ટ.ડ.
ઉધેર્-દૂકતા-બીજમ્) ઉપાધિવાદઃ પુ - 119.
નચ તર્કાજ્ઞાનદશાયાં તર્કાભાવજ્ઞાનનિયમઃ। અનિયતસામગ્રીકત્વાત્॥
તસ્માદુપાધિર્વિપ્રતિપત્તિતઃ પ્રાગવ્યાપ્તેરુન્નાયકઃ। અનન્તરં તુ પ્રતિપક્ષસ્ય । એવં ચ અનુવ્યાખ્યાને --
"સાધ્યવ્યાપકવૈલોમ્યમવ્યાપ્તિઃ સાધનસ્ય ચે"ત્યુપાધેરવ્યાપ્ત્યન્તર્ભાવસ્યોક્તત્વાત્, પ્રમાણલક્ષણે તુ 1 સ એવોપાધિદોષોપીતિ પ્રતિરોધાન્તર્ભાવસ્યોક્તત્વાદ્વિરોધ ઇતિ નિરસ્તમ્। દશાભેદેનોભયસંભવાત્॥
અત એવસુધાયામવ્યાપ્તિઃ સાધનસ્ય ચેત્યનુવ્યાખ્યાનસ્થ ચશબ્દેન પ્રતિરોધોપિ સંગૃહીત ઇત્યુક્તમ્। એતદેવાભિપ્રેત્ય પદ્ધતૌ ઉપાધિર્વિપ્રતિપત્તેઃ પ્રાગવ્યાપ્ત્યુન્નાયકઃ વિપ્રતિપત્યુત્તરકાલં 2 પ્રતિપક્ષોન્નાયકો ભવતીત્યુક્તમ્। યત્તુ પ્રમાણલક્ષણટીકાયાં
સ એવેતિ મૂલસ્થૈવકારસ્ય વ્યભિચાર 3 વારકત્વેન વ્યાખ્યાનં તદપિ --
સ એવેતિ॥ પ્રતિપક્ષ એવેત્યર્થઃ॥ વ્યભિચારવારકત્વેનેતિ॥ વ્યભિચારસ્યૈવ 4 વ્યાપ્તિત્વેન પ્રતિપક્ષ એવોપાધિદોષો ન ત્વવ્યાપ્તરિતિ પ્રાપ્તત્વાદ્વિરોધ ઇતિ શઙ્કાભિપ્રાયઃ॥
1.તુપદંન-ગ.ટ.રા. 2.લન્તુપ્ર-ક.ગ.ટ.રા. 3.રવ્યાવચ્છેદકત્વેન -ટ. 4.વા વ્યાપ્તિ -ટ.ડ.
પુ - 120. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
વિપ્રતિપત્યનન્તરં તવ્દ્યવચ્છેદકત્વપરમિતિ ન તદ્વિરોધોપીતિ 1 ॥
ઇત્યુપાધેર્દૂષકતાબીજમ્

વિપ્રતિપત્ય 2 નન્તરમિતિ॥ અનુમાનપ્રવૃત્ત્યુત્તરકાલમવ્યાપ્તિર્નેત્યભિપ્રાય ઇત્યર્થઃ॥
ઇત્યુપાધેર્દૂષકતાબીજમ્

અથ તાર્કિકોક્તતૃતીયજ્ઞાનનિયમભઙ્ગઃ

અથાનુમિતિકારણં જ્ઞાનમુચ્યતે।
અત્ર કેચિત્ -- ધૂમાગ્ન્યોર્મહાનસાદૌ વ્યાપ્તિં ગૃહીતવતઃ આદૌ પક્ષે ધૂમજ્ઞાનમ્। અથ વ્યાપ્તિસ્મરણમ્। અનન્તરમયં ધૂમો વહ્નિવ્યાપ્ય ઇતિ --
"અનુમા યુક્તિરેવોક્તા વ્યાપ્તિરેવ તુ સાસ્મૃતા"ઇતિ યુક્તિપાદીયાનુવ્યાખ્યાનસુધોક્તિં 3 વિવૃણ્વાન આહ -- અથેતિ॥ વ્યાપ્તિસ્વરૂપજ્ઞાનોપાયતત્પ્રતિબન્ધકોક્ત્યનન્તરમવસરપ્રાપ્તમિત્યર્થઃ। કેચિત્ -- તાર્કિકાઃ। પક્ષધર્મે વ્યાપ્તિવિશિષ્ટજ્ઞાનં તદનન્તરં વિશિષ્ટવૈશિષ્ટ્યજ્ઞાનં વેતિ પરામર્શવાદે 4 મણ્યુક્તેરાહ -- અં ધૂમોવહ્નિવ્યાપ્ય ઇતિ વેત્યાદિ ॥
1.ઇતિપદંન-ગ.ટ.રા. 2,ત્યન્તર-ટ.ડ. 3.ક્તં વિ-ટ.ડ. 4.દમ-ટ.ઠ.ડ.
તાક્ત-તૃજ્ઞા-નિમઙ્ગઃ) પરામર્શવાદઃ પુ - 121.
વહ્નિવ્યાપ્યધૂમવાનયમિતિ વા વ્યાપ્તિપક્ષધર્મતાવિશિષ્ટધૂમવિષયકં પ્રતિસન્ધાનાત્મકં લિઙ્ગપરામર્શસંજ્ઞકં તૃતીયં જ્ઞાનં તદેવાનુમિતિજનકમિત્યાહુઃ। તન્ન। યત્ર હિ લિઙ્ગદર્શનાદેવ વ્યાપ્તિસ્મૃતિસ્તત્રેયં 1 પ્રક્રિયા। યત્ર તુ લિઙ્ગદર્શનં વિનૈવાદૃષ્ટાદિહેત્વન્તરેણાત્પવચનેન વા વ્યાપ્તિસ્મૃતિસ્તત્ર દ્વિતીયમેવ લિઙ્ગદર્શનં વ્યાપ્તિસ્મૃતિસહિતાત્સન્નિકર્ષાદેવોક્તપ્રતિસન્ધાનાત્કમુદેષ્યતિ। સોયમિતિ પ્રત્યભિજ્ઞાવદિતિ કિં તૃતીયજ્ઞાનેન॥
તદુક્તં સુધાયામ્ -- નાવશ્યંભાવિનીયં પ્રક્રિયેતિ॥
ઇતિ તાર્કિકોક્તતૃતીયજ્ઞાનનિયમભઙ્ગઃ

તૃતીયજ્ઞાનમિતિ॥ વ્યાપ્તિગ્રહદશાયાં લિઙ્ગદર્શનં પ્રથમં પશ્ચાત્પર્વતાદૌ લિઙ્ગદર્શનં દ્વિતીયં વ્યાપ્તિવિશિષ્ટલિઙ્ગજ્ઞાનં તૃતીયમિતિ તૃતીયજ્ઞાનમિત્યુક્તમ્॥ સન્નિકર્ષાદિતિ॥ ચક્ષુર્ધૂમાદિસંબન્ધાદિત્યર્થઃ। તથા ચ કદાચિદ્દ્વિતીયમપિ પરામર્શરૂપં જાતમિતિ કિં તૃતીયનિયમેનેત્યર્થઃ॥
ઇતિ તાર્કિકોક્તતૃતીયજ્ઞાનનિયમભઙ્ગઃ

1. ત્રૈવેયં - ટ.રા.
પુ -122. ન્યાયદીપુયતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
અથ પ્રાભાકરોક્તજ્ઞાનદ્વયહેતુત્વભઙ્ગઃ

પ્રાભાકરાસ્તુ -- ધૂમો વહ્નિવ્યાપ્ય ઇતિ સ્મૃતિઃ પર્વતશ્ચધૂમવા 1 નિતિ જ્ઞાનદ્વયમેવાનુમિતિહેતુઃ। જ્ઞાનદ્વયાનુમિત્યોર્મધ્યે વિશિષ્ટજ્ઞાને માનાભાવાત્। જ્ઞાનદ્વયસ્ય 2 સ્વરૂપં પૂર્વભાવિત્વં નિયમશ્ચ કૢપ્ત એવ। વિશિષ્ટજ્ઞાનવાદિનાપિ તદ્ધેતુત્વેન જ્ઞાનદ્વયસ્વીકારાત્। અન્યથા સિદ્ધિમાત્રં કલ્પ્યમ્। વિશિષ્ટજ્ઞાને 3 ચતુષ્ટયં કલ્પ્યમિતિ ગૌરવમ્।
અથ પ્રાભાકરોક્તજ્ઞાનદ્વયહેતુત્વભઙ્ગઃ

વ્યાપ્તિરેવ તુ સા સ્મૃતેત્યેતવ્દ્યાખ્યાનસુધાયાં તદન્યો ન મન્યત ઇત્યાદિનોક્તે પ્રાભાકરમતતદ્દૂષણે વિવૃણ્વાન આહ -- પ્રાભાકરાસ્ત્વિતિ॥ ઇત્યાહુરિત્યન્વયઃ। પરામર્શવાદપૂર્વપક્ષે મણ્યુક્તં નિષ્કૃષ્યાનુવદતિ-- ધૂમ ઇતિ॥ જ્ઞાનદ્વયમેવ સ્મૃત્યનુભવરૂપજ્ઞાનદ્વયમેવેત્યર્થઃ। નનુ જ્ઞાનદ્વયાનન્તરભાવિનો ઽનુતિપૂર્વભાવિનો વ્યાપ્તિવિશિષ્ટપક્ષધર્મતાજ્ઞાનસ્ય કુતો ન હેતુત્વમિત્યતસ્તત્સ્વરૂપમેવ નભોનલિનાયિતમિત્યાહ -- જ્ઞાનદ્વયેતિ॥ જ્ઞાનદ્વયસ્ય કારણત્વે ગૌરવં વિશિષ્ટજ્ઞાનસ્ય હેતુત્વે લાઘવમિત્યતો વિપરીતમેવ લાઘવમિત્યાહ -- જ્ઞાનદ્વયસ્યેતિ॥ નિયમ ઇતિ॥ અનુમિત્યવ્યભિચાર ઇત્યર્થઃ। કથં ત્રિતયં કૢપ્તમિત્યત આહ -- વિશિષ્ટેતિ॥ અનન્યથેતિ॥ વિશિષ્ટજ્ઞાનરૂપપરામર્શાનુપક્ષીણતયાનુમિત્યેકોપક્ષીણત્વમાત્રં કલ્પ્યમિત્યર્થઃ।
1.નિત્યમનુભ ઇતિ-ગ.ટ.રા. 2.સ્યહિસ્વ-ક.ગ.ટ.રા. 3.ને તુ ચ -ગ.રા.
પ્રાક્ત-જ્ઞાદ્વ-હેત્વઙ્ગઃ) પરામર્શવાદઃ પુ - 123.
એતેન જ્ઞાનદ્વયાદપ્યેકસ્ય વિશિષ્ટજ્ઞાનસ્ય કારણત્વં લઘ્વિતિ નિરસ્તમ્। વિશિષ્ટજ્ઞાનસ્યૈવાસિદ્ધેઃ। વસ્તુદ્વયે યુગપદુપસ્થિતે હિ લાઘવગૌરવચિન્તેત્યાહુઃ॥
તન્ન। પ્રત્યભિજ્ઞાવદનુમિત્યાદિવચ્ચાનુભવસિદ્ધસ્ય વિશિષ્ટજ્ઞાનસ્ય તદ્ધેતુભૂતજ્ઞાનદ્વયેનાપલાપે
પ્રત્યભિજ્ઞાયાસ્તત્તાસ્મૃતીદન્તાનુભવરૂપજ્ઞાનદ્વયેનાનુમિતેર્વહ્નિસ્મૃતિપર્વતાનુભવરૂપજ્ઞાનદ્વયેન વ્યાપ્તિજ્ઞાનસ્ય તદ્ધેતુભૂતસહચારાદિજ્ઞાનેન ત્વદુક્તજ્ઞાનદ્વયસ્ય ચ તત્કરણેનાપલાપપ્રસઙ્ગાત્। ભવતિ હિ ત્વન્મતે ભમસ્થલે 2 ઽસંસર્ગાગ્રહસહકૃતેન ગ્રહણસ્મરણરૂપજ્ઞાનદ્વયેને 3 દં રૂપ્યમિતિ વિશિષ્ટવ્યવહારવત્પ્રત્યભિજ્ઞાસ્થલે ઽનુમિતિસ્થલે ચાસંસર્ગાગ્રહસહકૃતેનોક્તજ્ઞાનદ્વયેન સોયમિતિ વ્યવહારઃ પર્વતો 4 ગ્નિમાનિત્યાદિવ્યાવહારાશ્ચ। અન્યથા ભાન્તિરપિ સ્વીકાર્યા॥
એકસ્ય કારણત્વકલ્પનં લઘ્વિત્યત આહ -- એતેનેતિ॥ વિશિષ્ટજ્ઞાનમેવ નેત્યેતન્નિરાહ-- પ્રત્યભિજ્ઞાવદિત્યાદિના॥ પ્રત્યભિજ્ઞાયા ઇત્યાદિ ષષ્ઠ્યન્તાનામપલાપપ્રસઙ્ગાદિત્યન્વયઃ। સહચારાદીત્યાદિપદેન વ્યભિચારાભાવજ્ઞાનગ્રહઃ। વિશિષ્ટવ્યાવહારાન્યથાનુપપત્યા પ્રત્યભિજ્ઞાદેરેકત્વં સિદ્ધમિત્યત આહ -- સંભવતિ હીતિ॥ અન્યથેતિ॥ વિશિષ્ટવ્યાવહારબલેન વિશેષણવિશેષ્યતત્સબન્ધવિષયકરૂપવિશિષ્ટજ્ઞાનાઙ્ગીકારે વિશિષ્ટવિષયકૈકજ્ઞાનરૂપા ભ્રાન્તિઃ સ્વીકાર્યેત્યર્થઃ॥
1.નાવ્યા -ગ.રા. 2.અગૃહીતાસંસર્ગગ્રહણસ્મ -ગ.ટ.રા. 3.ઽદ્વયેનઽ ઇત્યાધિકઃ ઽસોયમિતિવ્યવહાઽ ઇતિ પર્યન્તો ગ્રન્થઃ નાસ્તિ- ગ.રા. 4.તોવહ્નિમા -રા.
પુ -124. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
કિઞ્ચ વ્યાપ્તિજ્ઞાનં ત્વન્મતે સામાન્યપ્રત્યાસત્તેરભાવાત્સન્નિકૃષ્ટધૂમવ્યક્તિમાત્રવિષય 1 કમ્। પક્ષધર્મજ્ઞાનં ત્વગૃહીતવ્યાપ્તિકધૂમવિષય 2 કમ્। એવં ચ કિઞ્ચિત્પ્રમેયં વહ્નિવ્યાપ્યં પર્વતશ્ચ પ્રમેયવાનિતિ જ્ઞાનદ્વયમિવ કશ્ચિદ્દૂમો વ્યાપ્યઃ પર્વતશ્ચ ધૂમવાનિતિ વિશિષ્ટકલિતં પરસ્પરવાર્તાનભિજ્ઞં જ્ઞાનદ્વયમપિ નાનુમિતિહેતુઃ॥
ન ચ પ્રમેયત્વં વહ્નિવ્યાપ્યતાવચ્છેદકત્વેન ન ગૃહીતં ધૂમત્વં તુ તદવચ્છેદકત્વેન ગૃહીતમિતિ વૈષમ્યમિતિ વાચ્યમ્। વ્યાપ્યતાવચ્છેદકત્વં હિ વ્યાપ્યત્વેન સહ વ્યાપ્તિઃ। અન્યસ્ય પ્રકૃતાનુપયોગાત્।
નનુ સંવાદબલાત્પ્રત્યભિજ્ઞાદૌ વિશિષ્ટૈકજ્ઞાનત્વમુપેયમ્। ન તુ ભમસ્થલ ઇતિ વદન્તં પ્રત્યાહ -- કિઞ્ચેતિ॥ યદ્વા વિશિષ્ટજ્ઞાનાસ્તિત્વં સમર્થ્ય પરાભિપ્રેત 3 જ્ઞાનદ્વયહેતુત્વં નિરાહ-- કિઞ્ચેતિ॥ અથવા પૂર્વં પર્વતાદિનિષ્ઠધૂમવ્યક્તિવિશેષણત્વેન વ્યાપ્તેરગ્રહાદન્યત્ર ગૃહીતવ્યાપ્તિવિશિષ્ટજ્ઞાનમન્યત્ર કથમુત્પત્તુમર્હમિ 4 ત્યતસ્તર્હિ જ્ઞાનદ્વયસ્યાપિ હેતુતાનાપત્તિરિત્યાહિ -- કિઞ્ચેતિ॥
સન્નિકૃષ્ટધૂમેતિ॥ મહાનસીયધૂમવ્યક્તિમાત્રેત્યર્થઃ। અન્યસ્યેતિ॥ અન્યૂનાનધિકદેશવૃત્તિત્વાદેરિત્યર્થઃ।
1.યત્ -ક.ગ.રા. 2.યમ્-ક.ગ.ટ.રા. 3.તં જ્ઞા-ઠ.ભિમત જ્ઞા-ડ. 4.તીત્ય-ઠ.ડ.
પ્રાક્ત-જ્ઞાદ્વ-હેત્વઙ્ગઃ) પરામર્શવાદઃ પુ - 125.
ન ચ વ્યાપ્તિગ્રહણકાલે ધૂમસ્યાગ્નિનેવ ધૂમત્વસ્ય ધૂમનિષ્ઠયા વહ્નિવ્યાપ્ત્યા સહ વ્યાપ્તિર્ગૃહીતા। એવં ચ પક્ષધર્મે ધૂમે વ્યાપ્તિગ્રહપ્રસ્તાવોક્તરીત્યા વ્યાપ્તિગ્રહસામગ્રીસત્વેપિ વ્યાપ્તિં ન પશ્યસિ, પશ્યસિ તુ વ્યાપ્તિધૂમત્વયોર્વ્યાપ્તિગ્રહસામગ્રીવિરહે 1 વ્યાપ્તિમિતિ નૂનં તે 2 તુ ચેરવિલોચને॥
એતદેવાભિપ્રેત્યોક્તં સુધાયામ્। ન ખલુ વિશકલિતે વ્યાપ્તિસ્મૃતિપક્ષધર્મતાજ્ઞાને ભવયતો ઽનુમિતિરિતિ। વિશકલિતે ભિન્નવિષય ઇત્યર્થઃ॥
સર્વધૂમવ્યક્તિનિષ્ઠવ્યાપ્તેરેકત્વે માનાભાવેન નાનાત્વે ઽવશ્યંભાવિનિ ધૂમત્વસ્ય તદનધિકદેશવૃત્તિત્વાભાવા 3 દવચ્છિત્તિપ્રત્યયજનકત્વાદેર્જનકત્વસ્ય વ્યાપ્તિગર્ભતયાઽત્માશ્રયાપાતાચ્ચેતિ ભાવઃ। યદ્વાવચ્છેદકં હ્યનુમિત્યુપયોગિતયાભ્યુપેયમ્। તચ્ચ ધૂમત્વાદેર્વ્યાપ્તિવ્યાપ્યત્વરૂપત્વે ધૂમદર્શને સતિ વ્યાપ્તિસ્મૃતિદ્વારાનુમિત્યુપયોગિ। ન ત્વ 4 ધિકદેશવૃત્તીત્વાદિ 5। તજ્જ્ઞાનેન વ્યપ્તિસ્મૃતૌ બીજાભાવાદિત્યર્થઃ। ઉક્તરીત્યા વ્યાપ્તિગ્રહસામગ્રીતિ॥ સાદૃશ્યાદિરૂપસામગ્રીસત્વેપીત્યર્થઃ। ચતુરે કુશલે ઇત્યુપહાસઃ। ઉક્તમિતિ॥ વ્યાપ્તિરેવ તુ સા સ્મૃતેત્યેતદ્વ્યાખ્યાવસરે યુક્તિપાદે ॥
1.હેપિ- વ્યા- ટ.રા. 2. તે રુચિરે વિ-ક. તે ચતુરે વિ -ગ.ટ.રા. 3.વાત્તદ -ઠ. 4.ત્વનધિક -ડ. 5.દીતરતજ્જ્ઞા -ઠ.
પુ - 126. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
કિઞ્ચ વિશિષ્ટજ્ઞાનાભાવે વ્યાપ્તિજ્ઞાનસ્ય 1 કરણત્વં ન સ્યાત્। નિર્વ્યાપારત્વાત્। ન ચ તર્કો વ્યાપારઃ। તસ્યાસાર્વત્રિકત્વાત્। નાપિ પક્ષધર્મતાજ્ઞાનં વ્યાપારઃ। તસ્ય વ્યાપ્તિજ્ઞાના 2 જન્યત્વાત્। વિશિષ્ટજ્ઞાનસ્ય તુ તજ્જન્યત્વાત્॥
એતદપ્યુક્તં વિશકલિત ઇતિ। પરસ્પરં જન્યજનકભાવરહિતે ઇત્યર્થઃ॥
અપિ ચ સંશયાનન્તરભાવવિશેષદર્શનજન્યપ્રત્યક્ષસ્થલે કરચરણાદૌ પુરુષત્વવ્યાપ્તિસ્મૃતિઃ પક્ષધર્મતાજ્ઞાનં
ચાસ્તીતિ ત્વન્મતેનુમિતિઃ સ્યાત્। 3 અસ્મન્મતે તુ વિશિષ્ટજ્ઞાનાભાવાદનુમિતિર્યુક્તા। એવં ચ ત્વન્મતે પ્રત્યજ્ઞસામગ્ર્યા અત્રાકૢપ્ત 4 સામગ્રીતો બલવત્વં ચ ન કલ્પ્યમ્॥
ત્વદઙ્ગીકૃતવ્યાપ્તિજ્ઞાનકરણત્વબલાદપિ વિશિષ્ટજ્ઞાનં મધ્યે કારણત્વેનોપેયમિત્યાહ-- કિઞ્ચ વિશિષ્ટજ્ઞાનાભાવ ઇતિ॥ અસાર્વત્રિકત્વાદિતિ॥ સંશસ્થલ એવ તર્કાવતારસ્યોક્તત્વાદિતિ ભાવઃ। વ્યાપ્તિજ્ઞાનજન્યત્વાદિતિ॥ તજ્જન્યજનકત્વે સતિ તજ્જન્યસ્યૈવવ્યાપારત્વાદિતિ ભાવઃ। અન્વયવ્યભિચારાચ્ચ ન જ્ઞાનદ્વયસ્ય હેતુત્વમ્। વિશિષ્ટજ્ઞાનસ્ય હેતુત્વે તુ ન વ્યાભિચાર ઇતિ ભાવેનાહ -- અપિ ચેતિ॥ વિશિષ્ટજ્ઞાનહેતુત્વાઙ્ગીકારે ઽન્વયદપ્યનુકૂલિતમિત્યાહ-- એવં ચેતિ॥
1.કાર-ક.ટ. 2.ન જ -ગ.ટ. 3. મન્મ -ક.ગ.ટ.રા. 4.પ્તમનુમિતિ સા -ક.ગ. અન્યત્રાકૢપ્તમનુ-ટ.રા.
પ્રાક્ત-જ્ઞાદ્વ-હેત્વઙ્ગઃ) પરામર્શવાદઃ પુ - 127.
એતદપ્યુક્તં -- વિશકલિત ઇતિ। ઇક્તસ્થલે ઽનુમિતિં વિનાપિ સ્થિતે ઇત્યર્થઃ।
કિં ચ ત્વદુક્તે જ્ઞાનદ્વયે સત્યપિ પક્ષનિષ્ઠધૂમો 1 વહ્નિવ્યાપ્તો નેતિ વિપર્યયે

સંશયે વા સત્યનુમિત્યદર્શનાત્તયોરનુમિતિપ્રતિબન્ધતકતા તાવદ્વક્તવ્યા। જ્ઞાનસ્ય ચ જ્ઞાનપ્રતિબન્ધકત્વં વિરોધિવિષયત્વેનૈવ। તચ્ચ દ્વેધા। સાક્ષાદનુમિતિવિષયવિરોધિવિષત્વેન વા, તજ્જનકજ્ઞાનવિષયવિરોધિવિષય 2 ત્વેન વા। તત્રાદ્યઃ પ્રકૃતે ન સંભવતિ। વ્યાપ્યભેદભ્રમસ્ય બાધવદનુમિતિગ્રાહ્યવહ્ન્યભાવાવિષય 2 ત્વાત્। તથાચ વ્યભિચારજ્ઞાનસ્યાનુમિતિહેતુવ્યાપ્તિ 3 વિઘટનેનેવ વ્યાપ્યભેદભ્રમસ્યાપ્યનુમિતિહેતુવ્યાપ્યાભેદજ્ઞાનવિઘટનેનૈવાનુમિતિપ્રતિબન્ધકત્વં વાચ્યમિતિ સિદ્ધં વ્યાપ્યાભેદજ્ઞાનસ્યાનુમિતિહેતુત્વમ્॥
સ્થિતે ઇત્યર્થ ઇતિ॥ તથા ચ તાદૃશે વ્યાપ્તિસ્મૃતિપક્ષધર્મતાજ્ઞાને ભાવયતો નાનુમિતિરિતિ સમગ્રવાક્યાર્થ ઇતિ ભાવઃ॥
વ્યાપ્યભેદવિષયકવિપર્યયાદેઃ પ્રતિબન્ધકત્વાન્યથાનુપપત્યાપિ વિશિષ્ટજ્ઞાનહેતુત્વસિદ્ધિરિ 4 ત્યાહ-- કિં ચ ત્વદુક્તે ઇતિ॥ જ્ઞાનસ્ય ચેતિ॥ વ્યાપ્યભેદગોચરવિપર્યયાદિરૂપજ્ઞાનસ્ય ચેત્યર્થઃ। વ્યાપ્યભેદેતિ॥ વ્યાપ્યે ધૂમે વ્યાપ્યો નેતિ વ્યાપ્યો વા ન વેતીતિ વ્યાપ્યભેદભ્રમસ્યેત્યર્થઃ।
1.ધર્મો વિહ્નિવ્યાપ્યો ને - ગ.ટ.રા. 2.યકત્વા-ટ.રા. 3.જ્ઞાનપદમધિકમ્ -ટ.રા. 4.ત્યત આ- ટ.ઠ.ડ.
પુ - 128. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
યદિ ચ વિરોધ્યવિષયકમપિ જ્ઞાનં મણ્યાદિવદ્વિરોધિ તર્હ્યુપાધિના વ્યભિચારો નોન્નીયતે। કિન્તુ મણ્યાદ્યભાવો દાહ ઇવ ઉપાધિજ્ઞાનાભાવ એવાનુમિતો હેતુઃ સ્યાત્॥
ન ચાનુમિતિસામગ્ર્યા બલવત્વાજ્જ્ઞાનદ્વયે સત્યનુમિતિરેવોત્પદ્ય 2 તે। ન તુ પ્રત્યક્ષો વ્યપ્યભેદભ્રમ ઇતિ વાચ્યમ્। તસ્યા બલવત્વાસંમતેઃ॥
કિઞ્ચ યત્ર ત્વદુક્તજ્ઞાનદ્વયાનન્તરં ભેદભ્રમસ્તત્રૈવમસ્તુ। યત્ર 3 ધૂમો વહ્નિવ્યાપ્યઃ પર્વતીયધૂમશ્ચ વહ્ન્યવ્યાપ્ય ઇતિ 4 પક્ષધર્મતાજ્ઞાનમેવ ભેદવિષયં ત્વન્મતે વ્યાપ્ત્યવ્યાપ્ત્યોર્ભિન્ન 5 વિષયત્વેનાવિરોધાત્ તત્ર ભેદજ્ઞાનાત્પૂર્વં
અનુમિતિસામગ્ર્યભાવેન તયા
પ્રકા 6 રાન્તરેમ પ્રતિબન્ધકત્વચોદ્યમનૂદ્ય નિરાહ-- યદિ ચેતિ॥
નનુ -- વ્યાપ્યભેદભ્રમ એવ નાસ્તિ યસ્ય પ્રતિબન્ધકત્વબલેન વિશિષ્ટજ્ઞાનહેતુત્વસિદ્ધિરિત્યાશઙ્કાં નિરાહ-- ન ચાનુમિતીતિ॥
અભ્યુપેત્યાપિ બલવત્વમનુમિતિસામગ્ર્યભાવસ્થલે વિપર્યયાદિબલાદ્વિશિષ્ટજ્ઞાનહેતુત્વસિદ્ધિરિત્યાહ-- કિઞ્ચ યત્રેતિ॥ એવમસ્ત્વિતિ॥ અનુમિતિસમાગ્રીબલવત્વેન વ્યાપ્યભેદભ્રમાનુત્પાદોસ્ત્વિત્યર્થઃ। ધૂમ ઇતિ॥ વ્યાપ્તિગ્રહણસ્થલીય ઇત્યર્થઃ। વિરોધાત્કથમેવં ભ્રમ ઇત્યત આહ-- ત્વન્મત ઇતિ॥ સામાન્યપ્રત્યાસત્તેરનઙ્ગીકારેણ પર્વતનિષ્ઠધૂમે વ્યાપ્તેગ્રહેણ તત્ર વ્યાપ્યે 7 ભેદભ્રમે બાધકાભાવાત્॥
1.તર્હે -ટ.રા. 2.દ્યેત -ગ.રા. 3.ત્રસુ ધૂ-રા.ક. 4.જ્ઞાનપદમધિકમ્- રા. 5.ન્ન નિષ્ઠત્વેના -ટ.રા. 6.પ્રમાણાન્ત -ડ. 7.પ્યભે- ટ.ડ.
પ્રાક્ત-જ્ઞાદ્વ-હેત્વઙ્ગઃ) પરામર્શવાદઃ પુ - 129.
1 ન પ્રતિબન્ધો યુક્તઃ॥
ન ચ ધૂમત્વજ્ઞાનરૂપસ્ય વા ધૂમો વહ્નિવ્યાપ્ય ઇતિ જ્ઞાનરૂપસ્ય વા વિશેષદર્શનસ્ય સત્વાન્ન વ્યાપ્યભેદભ્રમ ઇતિ વાચ્યમ્। સ્વરૂપેણ ધૂમત્વજ્ઞાનસ્યાવિરોધિત્વાત્। વ્યાપ્તિવ્યાપ્યત્વેન જ્ઞાનસ્ય તુ વિરોધિત્વે 2 તસ્યાયં ધૂમવાનિતિ પક્ષધર્મતાજ્ઞાને ઽભાવાત્। ધૂમો વહ્નિવ્યાપ્ય ઇતિ જ્ઞાનસ્ય ચ ત્વન્મતે ભિન્નવિષયકત્વેનાપ્રતિબન્ધકત્વાત્। ન ચ ભિન્નવિષયકત્વેપિ સમાનપ્રકારકત્વમાત્રેણ પ્રતિબન્ધકત્વમ્। પ્રમેયં ઘટવદિતિ જ્ઞાનેન પ્રમેયે ગૃહે ઘટો નેતિ ધીપ્રતિબન્ધાપાતાત્॥
એતદપ્યુક્તં વિશકિત ઇતિ 3। વ્યાપ્ય 4 ભ્રમેણ પ્રતિબદ્ધે ઇત્યર્થઃ॥
સામગ્ર્યભાવેપિ વિશેષદર્શનમેવ ભ્રમપ્રતિબન્ધકમિત્યાશઙ્ક્ય નિરાહ-- ન ચ ધૂમત્વેતિ॥ 5 સમાનપ્રકારકત્વેતિ॥ ધૂમો વહ્નિવ્યાપ્ય ઇતિ જ્ઞાનસ્ય પર્વતીધૂમશ્ય
વ્યાપ્યો નેત્યસ્ય ચ ધૂમત્વપ્રકારકત્વાત્પ્રતિબધ્યપ્રતિબન્ધકભાવ ઇત્યર્થઃ। માત્રપદેન ચ સમાનવિશેષ્યકત્વં વ્યાવર્ત્યતે। ઇત્યર્થ ઇતિ। સમગવાક્યાર્થઃ પૂર્વવદ્દ્રષ્ટવ્યઃ। ક્વચિદ્વિશિષ્ટજ્ઞાનસ્ય હેતુતાયાઃ કૢપ્તત્વાદન્યત્રાપિ તથેતિભાવેન તસ્ય ક્વિચિદ્ધેતુત્વમાહ-- અપિ ચેતિ॥
1. ન પદં યુક્તપદાત્પ્રાગસ્તિ-ક.ગ.ટ.રા. 2.ત્વેપિત-ગ.ટ.રા. 3.તે ઇતિ -ગ.ટ.રાય 4.ભેદપદમધિકમ્-ક.ગ.ટ.રા. 5.ધૂમત્વજ્ઞાનરૂપસ્યેત્યર્થઃ ઇત્યધિકમ્-ઠ.
પુ - 130. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
અપિ ચ યત્ર ધૂમદર્શનં વિનાપિ શબ્દાદિના વ્યપ્તિસ્મૃતિમતઃ પુંસઃ સ્મૃતવ્યાપ્તિસન્નિકૃષ્ટધૂમત્વ 1 યોર્વૈશિષ્ટ્યં પ્રત્યક્ષજ્ઞાનેન વહ્નિવ્યાપ્યધૂમવાનયમિતિ શાબ્દજ્ઞાનેન ચ યુગપદેવ ગૃહ્યતે તત્રાપ્યનુમિતિસ્તાવદ્દૃશ્યતે। તત્ર ચ વ્યાપ્યત્વપ્રકારકપક્ષધર્મતાજ્ઞાનત્વેનૈવ હેતુતા વાચ્યા। લાઘવાત્। વ્યાપ્યતાવચ્છેદકત્વસ્ય વ્યાપ્યતાગર્ભિતત્વેન વ્યાપ્યતાયા આવશ્યકત્વાચ્ચ। ન તુ વ્યાપ્યતાવચ્છેદકપ્રકારકપક્ષધ્મતાજ્ઞાનત્વેન । ગૌરવાત્। અનાવશ્કત્વાચ્ચ॥
જ્ઞાનદ્વયરૂપાનુમિતિસામગ્રી પરાભિમતા વક્તું ધૂમદર્શનં વિનાપીત્યુક્તમ્॥ સ્મૃતેતિ॥ સ્મૃતવ્યાપ્તિશ્ચ સન્નિકૃષ્ટધૂમશ્ચ તયોરિત્યર્થઃ॥
નનુ તત્રાપ્યનુમિતિધશાયાં તાવતા વિશિષ્ટજ્ઞાનત્વેન ન હેતુતા કિન્તુ
વ્યાપ્યતાવચ્છેદકપ્રકારકપક્ષધ્મતાજ્ઞાનત્વેનૈવ । તથાચ જ્ઞાનદ્વયસ્થલ ઇવાસ્મદભિમતકારણતાવચ્છેદકં તત્રાપ્યક્ષતમેવેત્યત આહ-- તત્ર ચેતિ॥ ભવત્પક્ષેપિ વ્યાપ્યત્વજ્ઞાનમાવશ્યકમિત્યાહ-- વ્યાપ્યતેતિ॥ અવચ્છેદકત્વં હિ વ્યાપ્યત્વેનેહ વ્યાપ્તિરન્યસ્યાનુપયોગાદિત્યુક્તદિશા વ્યાપ્યતાગર્ભિતત્વનેત્યર્થઃ। એવકારવ્યાવર્ત્યમાહ-- નત્વિતિ॥ અનાવશ્યકત્વાચ્ચેતિ॥ યથા 2 વ્યાપ્યતાવચ્છેદકત્વજ્ઞાને વ્યાપ્યત્વજ્ઞાનમાવશ્યકમ્ --
1.મયોર્વૈ-ગ.ટ.રા. 2.યથા અવચ્છે-ઠ.ડ.
પ્રાક્ત-જ્ઞાદ્વ-હેત્વઙ્ગઃ) પરામર્શવાદઃ પુ - 131.
નનુ વ્યાપ્તાવપિ વ્યાપ્તિરહિતાવૃત્તિત્વરૂપં વ્યાપ્યતાવચ્છેદકત્મસ્તીતિ વ્યાપ્યતાવચ્છેદકં 1 ત્વપ્રકારકત્વં સામાન્યં વ્યાપ્તયાપ્રકારકત્વં તુ વિશેષઃ ન ચ સામાન્યસ્ય પ્રયોજકત્વસમ્ભવે વિશેષસ્ય તદ્યુક્તમિતિ ચેન્ન। વ્યાપ્યૌ તુ 2 ત્વદુક્તસ્ય વ્યાપ્યતાવચ્છેદકત્વસ્ય સત્વેપિ વ્યાપ્તિત્વેન 3 જ્ઞાનમાત્રેણાનિમિતિદર્શનેન વ્યાપ્યતાવચ્છેદકત્વેન વ્યાપ્તિજ્ઞાનસ્યાનુમિત્યહેતુત્વાત્। ત્વયૌ 1 પાધિકધર્મ 5 રૂપસ્ય વ્યાપારત્વસ્ય સામાન્યત્વેપિ તદ્વિહાય લાઘવેન જાતિરૂપકૃતિત્વસ્યૈવાખ્યાતશક્યતાવચ્છેદકત્વસ્વીકારાચ્ચ॥
એતદપ્યુક્તં સુધાયામ્ -- યદા તુ ગૃહીતવ્યાપ્તેર્વિનાપિ --

વ્યાપ્યતાવચ્છેદકપ્રકારકત્વ 6 જ્ઞાનમાવશ્યકમ્। ધૂમત્વેન ધૂમસ્યરૂપવિશેષ્યકવ્યાપ્યત્વપ્રકારકજ્ઞાનવિષયે તદનુપ્રવેશાભાવાદિતિ ભાવઃ। તદનુપ્રવેશામાશઙ્કતે-- નન્વિતિ ॥ વ્યાપ્તિરહિતે પાષાણાદાવવૃત્તિત્વમિત્યર્થઃ। સામાન્યમિતિ॥ વ્યાપ્યત્વપ્રકારકજ્ઞાનવિષયે વ્યાપ્તાવપિ સત્વાદિતિ ભાવઃ॥ વિશેષ ઇતિ॥ અયં 7 ધૂમવાનિત્યાદિવ્યાપ્યતાવચ્છેદકધૂમત્વપ્રકારકે જ્ઞાને વ્યાપ્યત્વપ્રકારકત્વાભાવાદિતિ ભાવઃ। સામાન્યવિશેષાભાવે સત્યપિ લાઘવાદ્વિશેષસ્યૈવ પ્રયોજકત્વં વાચ્યમિતિ ભાવેનાહ-- ત્વયેતિ॥ એતદપ્યુક્તમિતિ॥ યુક્તિપાદ એવાપિચેત્યાદિનોક્તંપ્રમેયમુક્તમિત્યર્થઃ॥
1.કપ્ર- ક.ટ.રા. 2.તુ ઇતિન-ગ.ટ.રા. 3.પ્યત્વેન-ક. પ્તત્વેન-રા. 4.યાસૌ -ક.ગર્. 5.મસ્ય વ્યાપ્યત્વસ્ય-ગ.રા. 6.કજ્ઞાનત્વમિત્યસ્તિ-ઠ. જ્ઞાનપદં -ન.ટ. 7.યઞ્ચધૂ -ડ.
પુ -132. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
લિઙ્ગદર્શનાદ્વ 1 હ્ન્યાદિનૈવ વ્યાપ્તિસ્મૃતિરિતિ॥
નન યત્ર લિઙ્ગપક્ષાદિકમસન્નિકૃષ્ટમતીન્દ્રિયં વા તત્ર કથં પરામર્શઃ,
પ્રત્યક્ષસ્યાસમ્ભવાત્ આનુમાનિકત્વે ચાનવસ્થાનાદિતિ ચેત્તવાપિ કથં તત્ર પક્ષતાજ્ઞાનમ્। કથં ચ સ પર્વતો વહ્નિવ્યાપ્યધૂમવાન્ પરમાણુર્નિત્યત્વવ્યાપ્યનિરવયવદ્રવ્યત્વવાનિતિ જ્ઞાનં તથા વ્યવહારશ્ચ॥
નનુ તત્ર કવિકાવ્યા 2 દિનિર્માણહેતુભૂતજ્ઞાનવન્માનસમેવ પક્ષધર્મતાજ્ઞાનમ્।
વિશિષ્ટજ્ઞાનહેતુતાવાદે ક્વચિત્સામગ્ર્યભાવેન તદુત્પત્તિબાધકમાશઙ્ક્ય પ્રતિબન્દ્યોત્તરયતિ -- નન્વિત્યાદિના ॥ તવાપીતિ॥ જ્ઞાનદ્વયહેતુતાવાદિનોપીત્યર્થઃ। ન્યાયમતાશયેનાહ-- કથઞ્ચેતિ॥ યદ્વા તન્મતેપિ ક્વચિદ્વિશિષ્ટજ્ઞાનસત્વસ્યોક્તદિશાઙ્ગીકારાત્તદાશયેનેયમુક્તિઃ। પરમાણુરિતિ॥ કથઞ્ચેત્યનુકર્ષઃ। તથેતિ॥ વ્યાપ્યધૂમવાનિત્યાદિવ્યવહારશ્ચેત્યર્થઃ। તાદૃશજ્ઞાનસાધ્યત્વાદ્વ્યવહારસ્યેતિ ભાવઃ। મણ્યુક્તદિશા પરમુખેનોત્તરં વાચયિત્વા સમમિત્યાહ-- નન્વિતિ॥ કવેઃ કાવ્યનિર્માણહેતુભૂતજ્ઞાનં યથા માનસં તથા માનાન્તરોપનીતે પર્વતે માનાન્તરોપનીતધૂમસંસર્ગરૂપપક્ષધર્મતાજ્ઞાનં માનસં વ્યાપ્તિસ્મરણધૂમવત્વજ્ઞાનાભ્યાં સહકૃતેન મનસા ચ
વ્યાપ્યધૂમવાનિતિજ્ઞાનં નિત્યત્વસ્મૃતિમતો નિરવયવત્વોપનાયકેન તદુપનયે ચ પરમાણૂપનાયકેન પરમાણૌ ચોપનીતે મનસા નિત્યત્વવ્યાપ્યનિરવયવત્વવાનિતિજ્ઞાનમસ્ત્વિત્યર્થઃ॥
1.દ્વચનાદિનૈ -- રા. 2.આદિપદં ન-ગ.ટ.રા.
પ્રાક્ત-જ્ઞાત્વ-હેત્વઙ્ગઃ) પરામર્શવાદઃ પુ - 133.
યદ્વાનુમાનિકત્વેપિ ક્વચિત્ સ્મૃતૌ ક્વચિચ્છબ્દે ક્વચિત્પ્રત્યક્ષે પર્યવસાનાન્નાનવસ્થેતિ ચેત્સમં પરામર્શોપિ। તસ્માદ્વિશિષ્ટજ્ઞાનમેવાનુમિતિહેતુઃ॥
ઇતિ પ્રાભાકરોક્તજ્ઞાનદ્વયહેતુત્વભઙ્ગઃ

નન્વેવં મનસો બહિર્થપ્રમાહેતુત્વે 1 તદુપનાયકજ્ઞાનસ્ય પ્રમાણાન્તરત્વં સ્યાત્। યદસાધારણં કારણમાસાદ્ય મનો બહિર્ગોચરપ્રમાં જનયતિ તત્પ્રમાણાન્તરમિતિ નિયમાદિતિ ચેન્ન। ઇન્દ્રિયાદેઃ સન્નિકર્ષાદિવદુપ 2 નયસ્ય નિયતવ્યાપારાભાવેન પ્રમાયામકારણત્વાદિત્યાહુઃ। અનુમાનેન વાસ્તુ પક્ષધર્મતાજ્ઞાનાદિ । તાવતા
નાનવસ્થા । તજ્જનકાનુમાને પક્ષધર્મતાદિજ્ઞાનસ્ય સ્મૃતિરૂપત્વેન 3 વાપ્તવાક્યરૂપશબ્દજન્યત્વેન વા પ્રત્યક્ષજન્યત્વેન વોપપત્તેરિત્યાહ-- આનુમાનિકત્વેપીતિ॥ પક્ષધર્મતાદિજ્ઞાનસ્યેત્યનુકર્ષઃ। અત એવપદ્ધતૌ ન ચ 4 તથાપ્યનુમાનસ્ય વ્યાપ્ત્યપેક્ષયાનવસ્થા। અન્તતઃ પ્રત્યક્ષાગમમૂલત્વાદિત્યુક્તમિતિ ભાવઃ ॥
ઇતિ પ્રાભાકરોક્તજ્ઞાનદ્વયહેતુત્વભઙ્ગઃ

1.તદિતિ નાસ્તિ-ટ.ઠ.ડ. 2.નાયકસ્ય- ડ. 3.વા ઇતિ ન -ડ. 4.ચૈતસ્યાપ્ય -ઠ. ન ચ તસ્યાપ્ય -ટ.ડ.
પુ - 134. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
અથ મણ્યુક્તપરામર્શપ્રક્રિયાભઙ્ગઃ

મણૌ ત્વંયમાલોકો 1 ધૂમો વા ઉભયથાપિ વહ્નિવ્યાપ્ય ઇતિ જ્ઞાનાત્તાવદનુમિતિર્દૃશ્યતે। તત્ર 2 વ્યાપ્યતાવચ્છેદકપ્રકારકં પક્ષધર્મતાજ્ઞાનં ન સંભવતિ। અવચ્છેદકયોર્ધૂમત્વાલોકત્વયોરનિશ્ચયાત્। નિશ્ચિતસ્ય 3 તદન્યાન્યત્વસ્ય ગૌરવેણ વ્યભિચારાવારકવિશેષણત્વેન ચાનવચ્છેદકત્વાત્। ઇત્યુક્તમ્। તન્ન। વ્યાપ્યતાવચ્છેદકપદેન વ્યાપ્તિનિયતધર્મસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્। અન્યતરત્વે ચ ગૌરવાદૌ સત્યપિ વ્યાપ્તિર્નૈયત્યરૂપસ્ય વ્યાપ્ત્યવચ્છેદકત્વસ્યાનપાયાત્। ન હિ ગુર્વિત્યેતાવતા નિયતમપ્યનિયતં ભવતિ।
અથ મણ્યુક્તપરામર્શપ્રક્રિયાભઙ્ગઃ

પરામર્શવાદસિદ્ધાન્તોક્તપ્રાભાકરખણ્ડનપ્રકારમનુવદતિ-- મણૌત્વિતિ॥ ઇત્યુક્તમિત્યન્વયઃ। તદન્યાન્યત્વસ્યેતિ॥ ધૂમાલોકાભ્યાં યદન્યત્ તદન્યત્વસ્યેત્યર્થઃ। વ્યભિચારેતિ॥ ધૂમાલોકાન્યાન્યવત્વાદિત્યત્ર ધૂમવત્વાદાલોકવત્વાદિત્યેકૈકહેતૂક્તૌ વ્યભિચારાભાવાદ્વ્યભિચારવારકસ્યૈવ સાર્થક્યાદિતિ ભાવઃ।
1.વા ઇત્યધિકમ્ -ગ.ટ.રા. 2.ત્રચવ્યા-ક.ટ.રા. 3.સ્ય ચત-ક.રા.
મક્ત-પર્શ-પ્રયાઙ્ગઃ) પરામર્શવાદઃ પુ - 135.
નીલધૂમાદૌ ધૂમાન્યા 1 ન્યાદૌ ચ વૈયર્થ્યમેવ દોષઃ। પ્રકૃતે તુ સંદિગ્ધાસિદ્ધિવારકત્વાન્ન વૈયર્થ્યમપિ॥
કિઞ્ચાન્યતરત્વજ્ઞાનસ્ય ત્વયાપિ વ્યાપ્તિગ્રાહકપ્રત્યક્ષસહકારિત્વં સ્વીકૃતમ્। સહકારિત્વં ચ ન ભૂયોદર્શનાદિવત્સ્વરૂપેણ । કિં ત્વન્યતરત્વસ્ય વ્યાપ્તિવ્યાપ્યતયા તદ્દર્શનત્વેનૈવેતિ કથમન્યતરત્વસ્ય વ્યાપ્તિવ્યાપ્યત્વાગ્રહઃ॥
ગુરુધર્મતયા વ્યાપ્તિગ્રહાનુપયુક્તવિશેષણત્વેન ચેત્યર્થ ઇત્યપ્યાહુઃ। અન્યાન્યત્વ ઇત્યસ્યાર્થાનુવાદો ઽન્યતરત્વે ચેતિ॥
નન્વેવં પર્વતોગ્નિમાન્નીલધૂમવત્વાદ્ધૂમાન્યવત્વાદિત્યાદિપ્રયોગોપિ સાધુઃ સ્યાત્। નીલધૂમત્વાદેર્ગુરુત્વેપિ વ્યાપ્તિનિયતત્વેન વ્યાપ્યતાવચ્છેદકત્વાનપાયાદિત્યત આહ-- નીલેતિ॥ સંદિગ્ધેતિ॥ ધૂમવત્વાદિતિ વા આલોકવત્વાદિતિ વોક્તાવન્યતરસત્વસ્યાનિશ્ચયાદિતિ ભાવઃ। ત્વયાપીતિ॥ ગુરોરપ્યન્યાન્યત્વજ્ઞાનસ્ય વિશેષદર્શનત્વેન પ્રત્યક્ષસહકારિત્વાદન્યાન્યત્વજ્ઞાનં તત્ર વ્યાપ્યતાજ્ઞાનોપક્ષીણમિતિ મણાવુક્તેતિ ભાવઃ॥
અત એવ મણાવેતદરુચ્યાપિચેત્યાદિના પ્રાગસ્મદુક્તપક્ષ એવ કિઞ્ચ વહ્નિવ્યાપ્યવાનયમિતિ શાબ્દજ્ઞાન ઇત્યાદિનોપન્યસ્તૈતિ ધ્યેયમ્। યદપિ સંશયસ્થલે ઽન્યાન્યત્વનિશ્ચયમુપેત્ય વ્યાપ્યત્વજ્ઞાનોપક્ષીણત્વવચનમ્।
1.ન્યત્વાદૌ - ક.ગ.ટ.રા.
પુ - 136. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
કેચિત્તુ -- ધૂમ 1 ત્વાલોકત્વાભ્યાં સન્ધિગ્ધે વસ્તુનિ ધૂમાલોકાન્યેભ્યોન્યત્વમેવ દુર્ગ્રહમ્। ન હિ સાધનાશ્રયયોરન્યતરત્વમિત્યાદૌ સાધનાશ્રયયોઃ સાધનત્વાશ્રયત્વા 2 જ્ઞાને તદન્યેભ્યોન્યત્વં ગૃહ્યત ઇત્યાહુઃ। 3 તસ્માન્ન મણ્યુક્તં યુક્તમ્॥
ઇતિ મણ્યુક્તપરામર્શપ્રક્રિયાભઙ્ગઃ

તદપ્યુક્તમિત્યાહ -- કેચિત્વિતિ॥ પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકપ્રકારેણ પ્રતિયોગિનોનિશ્ચયતે તદન્યોન્યાભાવસ્ય દિર્જ્ઞાનત્વાદિતિ ભાવઃ॥
ઇતિ મણ્યુક્તપરામર્શહેતુત્વપ્રક્રિયાભઙ્ગઃ

અથ વ્યાપકત્વપરામર્શસ્યાનુમિતિહેતુત્વભઙ્ગઃ

નનુ -- હેતુસમાનાધિકરણાત્યન્તાભાવા 4 પ્રતિયોગિસાધ્યસામાનાધિકરણ્યં વ્યાપ્યત્વમ્। તચ્ચ વ્યાપકત્વગર્ભિતમિતિ લાઘવાત્પર્વતવૃત્તિધૂમવ્યાપકો વહ્નિરિતિ વ્યાપકત્વપરામર્શ એવાનુમિતિહેતુઃ।
અથ વ્યાપકત્વપરામર્શસ્યાનુમિતિહેતુત્વભઙ્ગઃ

મણૌ પરામર્શવાદાન્તે"અન્યે ત્વિ"ત્યાદિનોપન્યસ્તમેકદેશિમતમપ્યાશઙ્ક્ય નિરાહ -- નન્વિત્યાદિના ॥ વ્યાપકત્વેતિ॥
1.માલો -રા. 2.ત્વાનિશ્ચયે-ક. 3.તસ્માદિત્યાદિ નાસ્તિ-ગ.ટ. 4.વપ્ર -ગ.ટ.રા.
લિપર્શસ્ય-કત્વમ્) પરામર્શવાદઃ પુ - 137.
ન તુ વહ્નિવ્યાપ્યધૂમવાનપર્વત ઇતિ વ્યાપ્ય 1 ત્વ પરામર્શ ઇતિ ચેન્ન। મન્મતે સાધ્યરહિતાવૃત્તિત્વરૂપાયા અન્યથાનુપપત્તિરૂપાયા વા વ્યાપ્તેર્વ્યાપકત્વાગર્ભિતત્વેન ગૌરવાભાવાત્॥
યદ્યપિ સાધ્યરહિતાવૃત્તિત્વજ્ઞાનં સાધ્યં વિનાનુપપત્તિજ્ઞાનં 2 વા સાધ્યત્વરૂપવ્યાપકત્વેન જ્ઞાનં વિનાનુપપન્નમ્।
તથાપિ ધૂમજાતીયસ્ય વહ્નિજાતીયરહિતાવૃત્તિત્વજ્ઞાનં ચ 3 વહ્નિજાતીયં વિનાનુપપત્તિજ્ઞાનં ચ વહ્નિત્વેન વહ્નિજ્ઞાનમેવાપેક્ષતે। ન તુ વ્યાપકત્વેનેતિ ન ગૌરવમ્॥
ઇતિ વ્યાપકત્વપરામર્શસ્યાનુમિતિહેતુત્વભઙ્ગઃ॥ 14 અ ॥
ઉક્તરૂપાભાવાપ્રતિયોગિત્વસ્ય વ્યાપકત્વાત્તદ્ગર્ભિતમિત્યર્થઃ॥ સાધ્યરહિતેતિ॥ સાધ્યરહિતે ઽવૃત્તિત્વમિત્યર્થઃ॥ અન્યથેતિ॥ સાધ્યેન વિનાસંભવરૂપાયા વેત્યર્થઃ॥
ઇતિ વ્યાપકત્વપરામર્શસ્યાનુમિતિહેતુત્વભઙ્ગઃ

અથ લિઙ્ગપરામર્શસ્ય કરણત્વમ્ ॥ 14 આ ॥
લિઙ્ગજ્ઞાનમેવ કરણમ્। ન તુ લિઙ્ગમ્।
અથ લિઙ્ગપરામર્શસ્ય કરણત્વમ્

યત્તુ મણૌ લિઙ્ગકરણતાવાદે લિઙ્ગપરામર્શઃ કરણં ન તુ પરામૃશ્યમાનં લિઙ્ગમિત્યુક્તમ્। તદસ્માકમનુમતમેવ । કિં તુ પરામર્શ ઇત્યત્ર તૃતીયજ્ઞાનત્વમેવ નાભિમતમિતિ ભાવેનાહ -- લિઙ્ગજ્ઞાનમેવેતિ ॥ લિઙ્ગપદેન વ્યાપ્યમુચ્યતે।
1.પ્તત્વ-ગ.રા. 2.નં ચ સાધ્યજ્ઞાનં વિનાનુપ-ગ.ટ.રા. 3.ચપદં ન-ટ.રા.
પુ - 138. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
સ તદા વહ્નિમાન્ તદા ધૂમવત્વાદિત્યાદૌ ધૂમાભાવે ઽપિ તજ્જ્ઞાનેનૈવાનુમતિદર્શનાત્। ન ચ તત્ર 1 ધૂમધ્વંસાદિકં લિઙ્ગાન્તરમસ્તીતિ વાચ્યમ્। તસ્યાપરામર્શાત્। અપરામૃશ્યમાનસ્ય હેતુત્વે ચ માનાભાવાત્। અત એવોક્તં સુધાયામ્--"ન ચ ધૂમાદિકમેવાનુમિતિર્ન કિં નામ તજ્જ્ઞાન"મિતિ॥
ઇતિ લિઙ્ગપરામર્શસ્ય કરણત્વમ્॥ 14 આ ॥
પ્રત્યક્ષેણાનુમાનેન શબ્દેન વા જાતં યલ્લિઙ્ગજ્ઞાનં તદિત્યર્થઃ। વ્યપ્તિવિશિષ્ટલિઙ્ગજ્ઞાનમેવેત્યર્થઃ॥ સ ઇતિ॥ પર્વતાદિઃ। અત એવોક્તં સુધાયામિતિ॥ પ્રત્યક્ષવચ્ચ પ્રામાણ્યમિત્યેતવ્દ્યાખ્યાનસુધાયામિત્યર્થઃ॥
ઉપલક્ષણમેતત્। અન્યથાખ્યાતિવાદિસિદ્ધાન્તે લિઙ્ગજ્ઞાન્ય કરણતયાભ્યુપગતત્વાદિતિ 2 સુધોક્તિરપિ ગ્રાહ્યા। યત્તુ પદ્ધતૌ લિઙ્ગસ્ય સમ્યગ્જ્ઞાનં વા સમ્યગ્જ્ઞાનતં વા લિઙ્ગમિત્યુક્તમ્। તત્વભ્યુપગમવાદેન વા લિઙ્ગસત્વસ્થલાભિપ્રાયેણ વા નેયમ્। વસ્તુતસ્તુ વ્યાપ્તિપ્રકારમનુસૃત્યાનુમિતિં
જનયતીત્યત્રૈવ તાત્પર્યાદના 3 સ્થયક્તાવપિ સુધાનુરોધા 4 લ્લિઙ્ગજ્ઞાન 5 એવ તાત્પર્યમિતિ ભાવઃ। અસ્મિન્પક્ષે ક્રિયાયોગવ્યવચ્છિન્નત્વમેવ કરણત્વં ન સવ્યાપારત્વમિત્યેકે। લિઙ્ગજ્ઞાનં કરણં તજ્જન્યાવ્યાપ્તિસ્મૃતિર્યાવ્યાપારઃ। શાબ્દજ્ઞાને શક્તિસ્મૃતિવદિત્યન્યે। મન એવ કરણં વ્યાપ્યજ્ઞાનં વ્યાપારઃ; ન ચાનુમિતેર્માનસપ્રત્યક્ષત્વાપત્તિઃ સંસ્કારવ્યાપારકત્વ એવ તથાત્વાત્ વ્યાપારપ્રાધાન્યવિવક્ષયા લિઙ્ગજ્ઞાનં કરણમિત્યુક્તિરિત્યપરે॥
ઇતિ લિઙ્ગપરામર્શસ્ કરણત્વમ્

1.તથા ધૂ-ગ.ટ.રા. 2.તિ યુક્તિર-ડ. 3.નવસ્થયોભયોક્તા -ટ. 4.ધોલિં -ટ. ધેન લિં -ઠ. 5.નં એ - ટ.
અથ તર્કસ્યાનુમાનાન્તર્ભાવઃ

અનુમાનં દ્વિવિધં સાધનાનુમાનં દૂષણાનુમાનં દૂષણાનુમાનં ચેતિ। તત્રાદ્યમદ્રિરગ્નિમાન્ ધૂમવત્વાદિત્યાદિ। દ્વિતીયમપિ દ્વેધા 1 દુષ્ટત્વપ્રમિતિસાધનમ્ તર્કશ્ચેતિ। તત્રાદ્યં નેદં સ્વસાધ્યસાધકમ્ અસિદ્ધત્વાદિત્યાદિ। દ્વિતીયં
યદિ નિરગ્નિકઃ સ્યાત્ તર્હિ નિર્ધૂમઃ સ્યાદિતત્યાદિ। અસ્ય દૂષણાનુમાનત્વં ચ પરોક્તનિરગ્નિકત્વાદિપ્રતિક્ષેપરૂપત્વાત્॥
અથ તર્કસ્યાનુમાનાન્તર્ભાવઃ।

"તર્કાપ્રતિષ્ઠાનાદપ્યન્યથાનુમેયમિ"તિ બ્રહ્મસૂત્રે સૂચિતં તર્કસ્યાનુમાના 2 ન્તર્ભાવં વક્તું પુનર્દ્વિવિધં સાધનાનુમાનં દૂષણાનુમાનં ચેત્યાદિપદ્ધત્યુક્તં વિવૃણ્વાન આહ -- અનુમાનમિતિ॥ નનુ પરોક્તનિરાસકસ્યૈવ દૂષણાનુમાનત્વેન તર્કસ્ય કથં તથાત્વમિત્યત આહ-- અસ્યેતિ॥ સ્વમતે તર્કસ્વરૂપમગ્રે લિલક્ષયિષુઃ પરોક્તતર્કલક્ષણાન્યનૂદ્ય નિરાહ --
1.ષ્ટિપ્ર- ક.ગ.ટ.રા. 2.ન પ્રમાણાન્ત -ટ.ઠ.ડ.
પુ - 140. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
તત્ર કેચિત્ -- વ્યાપ્યારોપેણ વ્યાપકારોપઃ તર્કઃ। સ ચ પ્રમાણાનુગ્રાહક એવ। ન તુ પ્રમાણમિત્યાહુઃ। તન્ન। બાષ્પે ધૂમભ્રમજન્યભ્રમરૂપાનુમિતાવતિવ્યાપ્તેઃ।
નાપિ વ્યાપ્યારોપે વ્યાપકપ્રસઞ્જનં તર્કઃ। પ્રસઞ્જનસ્ય તર્કત્વે આત્માશ્રયાત્। આરોપત્વે ઉક્તદોષાત્॥
ન ચ વ્યાપકાભાવવવત્તયા જ્ઞાતે વ્યાપ્યારો 1 પાદ્વ્યાપકારોપસ્તર્કઃ। એવં 2 ચાનુમિત્યાભાસે ના 3 તિવ્યાપ્તિઃ। વ્યાપકાભાવવત્તયા જ્ઞાતે ઽનુમિત્યનુદયાત્। તર્કસ્ય વ્યાપકીભૂતનિર્ધૂમત્વાભાવવત્તયા જ્ઞાત એવ ભવતીતિ વાચ્યમ્।
4 અત્ર કેચિદિત્યાદિના॥ તાર્કિકાદય ઇત્યર્થઃ। વ્યાપ્યારોપ ઇતિ નિમિત્તસપ્તમીયમ્॥
તત્ર 5 કિં વ્યાપ્ય 6 ભ્રમજન્ય વ્યાપકભ્રમ 7 સ્તર્ક ઇત્યભિમતં, તન્નિમિત્તક 8 વ્યાપકપ્રસઞ્જનં વા, વ્યાપકાભાવવત્તયા જ્ઞાતે વ્યાપ્યારોપનિમિત્તકવ્યાપકભ્રમો વા, વ્યાપકાભાવવત્તયાવધૃતે વ્યાપ્યારોપનિમિત્તકવ્યાપકારોપો વા, તાદૃશવ્યાપકાહાર્યારોપો વા, અવ્ય 9 વસ્થિતાભ્યુપગમ્યમાનકો 10 ઠ્યુપાધિકનિષ્ટત્વપ્રતિસંધાનં વેતિ 1 ષટ્કલ્પાન્ ક્રમેણ મણિકણ્ઠોક્તદિશા નિરાહ -- બાષ્પ ઇત્યાદિના । શઙ્ખત્વલિઙ્ગજન્યાનુમિતેર્વ્યાપ્યજ્ઞાનસ્ય ચારોપત્વસિદ્ધ્યર્થમાહ -- અશઙ્ખં શઙ્ખતયાવગમ્યતે॥
1. પે વ્યાપ- ગ.ટ.રા. 2. ચ નાનુ -ક.ગ.ટ.રા. 3.ન ઇતિ ન-ક.ગ.ટ.રા. 4.તત્ર -ઠ. 5.નન્વત્ર-ઠ. 6.વ્યાપ્તિભ્ર- ટ. 7.જન્યપદમધિક-ટ. 8.ત્તવ્યા -ટ.ઠ.ડ. 9.વહિતા-ઠ. 10 પ્યાપ્તપુપાધિ-ડ. 11. ષડ્વિ-ઠ.
તસ્યા -નુના-ન્તર્ભાવઃ) તર્કવાદઃ પુ - 141.
યત્રાશઙ્ખં શઙ્ખતયાવગમ્ય પીતોયં શઙ્ખો ન શુક્લ ઇતિ પ્રત્યક્ષભ્રમાનન્તરં શઙ્ખત્વાચ્છુક્લ ઇત્યનુમિનોતિ તસ્યામનુમિતાવતિવ્યાપ્તેઃ॥
અથ જ્ઞાત ઇત્યસ્યાવધૃત ઇત્યર્થઃ। શક્લત્વાનુમિતૌ તુ ન શુક્લત્વાભાવ્યાવધારણમ્। શુક્લત્વાભાવગ્રાહકપ્રત્યક્ષસ્યાન્યથાસિદ્ધમુપજીવ્યૈવાનુ 1 મિતિપ્રવૃત્તિરિતિ ચેન્ન। તર્કેપિ નિર્ધૂમત્વરૂપવ્યાપકાભાવસ્યાવધૃતત્વેન
નિર્ધૂમત્વારોપસ્યાસંભવાત્। આહાર્યોયમારોપઃ। સ ચ બાધિતેપિ ભવતીતિ ચેન્ન। પુરુષત્વાભાવનિશ્ચયાનન્તરં પ્રત્યક્ષાદાહાર્યવ્યાપ્યકરચરણાદ્યારોપાજ્જન્યે પ્રત્યક્ષે આહાર્યપુરુષારોપેતિવ્યાપ્તેઃ॥
નાપિ વર્ધમાનોક્તરીત્યા અવ્યવસ્થિતાભ્યુપગમ્યમાનકોટ્યુપાધિકાનિષ્ટસત્વપ્રતિસન્ધાનં તર્કઃ। નિરગ્નિકત્વસ્યાવ્યવસ્થિતત્વં હિ સંશયો વિપર્યયો વા ન દ્વયમપિ। યદ્યર્થશિરસ્કનિરગ્નિકત્વજ્ઞાનં પ્રમેતિ
વક્ષ્યમાણત્વાત્।
વ્યાપકાભાવવત્તયાવગત ઇત્યંશોપપાદનાય પીતોયમિત્યાદિ। અન્યથાસિદ્ધિમૌપાધિકભ્રમત્વમ્। નિર્ધૂમત્વેતિ॥ નિર્ધૂમત્વરૂપં યદ્વહ્ન્યભાવવ્યાપકં તદભાવસ્ય ધૂમસત્વસ્યાવધૃતત્વેનેત્યર્થઃ। તથાચાસંભવિ લક્ષણમિતિ ભાવઃ।
1. માન પ્ર - ટ.રા.
પુ - 142. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
એવં પ્રતિસન્ધાનમપિ સંશયો વિપર્યયો વા ન દ્વયમપિ। તર્હિ સ્યાદિત્યર્થશિરસ્કનિર્ધૂમત્વજ્ઞાનં પ્રમેતિ વક્ષ્યમાણત્વાત્॥
તસ્માત્તર્કો ઽનુમાનવિશેષ એવ। વ્યાપ્તિબલેન ગમકત્વાત્। સંશયોત્તરપ્રત્યક્ષં વ્યાપ્તબલેન ગમકમપિ ન વ્યાપ્તિજ્ઞાનકરણકમ્॥
મન્મતે ત્વઙ્ગીકૃતેન સાધ્યાભાવેન સહાનઙ્ગીકૃતસ્ય સાધનાભાવસ્ય વ્યાપકત્વપ્રમા 1 વા સાધ્યાભાવાઙ્ગીકારનિમિત્તકા સાધનાભાવસ્યાઙ્ગીકર્તવ્યત્વપ્રમા વા
આહાર્યો બુદ્ધિયૂર્વકઃ। વક્ષ્યમાણત્વાદિતિ॥ નનુ તર્કસ્યેત્યાદિના, કથં તસ્ય પ્રામાણ્યમિત્યાદિના વા, ગ્રન્થેનેત્યર્થઃ। વ્યાપ્તિબલેનેતિ॥ આપાદ્યાપાદકયર્વ્યાપ્તિબલેન સાધ્યસાધનયોરવિનાભાવગમકત્વાદનુમાનવિશેષ એવેત્યર્થઃ। વિલક્ષણપ્રકારત્વાદ્વિશેષપદપ્રયોગઃ॥
નન્વેવં યત્ર સ્થાણુર્વા પુરુષો વેતિ સંશયાનન્તરં પુરુષત્વવ્યાપ્યકરાદિમાનયમિતિ
વિશેષદર્શને સતિ 2 પુરુષ એવેતિ પ્રત્યક્ષં તદપ્યનુમાનં પ્રસજ્યતે ઇત્યત આહ-- સંશયેતિ॥ અત્ર પ્રત્યક્ષપદેન વ્યાપ્યદર્શનં પુરુષ એવેતિ ફલૂભૂતં પ્રત્યક્ષં ચ 3 ગૃહ્યતે । તત્રાદ્યં યત્ર કરાદિ તત્ર પુરુષત્વમિતિ વ્યાપ્તિબલેન પુરુષત્વગમકમપિ પુરુષત્વપ્રત્યક્ષં ન વ્યાપ્તિજ્ઞાનકરણકં કિં તુ ચક્ષુરાદિકરણકમેવ અતો ન તસ્યાનુમાન 4 ત્વમિતિ ભાવઃ। સાધ્યાભાવેન નિરગ્નિકત્વાદિરૂપેણ નિર્ધૂમત્વાદિરૂપસાધનાભાવસ્ય વ્યાપકત્વપ્રમા તર્ક ઇત્યુચ્યતે।
1.ઇતઃ ઽતર્ક્યતેઽ ઇતિ પર્યન્તં નાસ્તિ- ગ.ટ.રા. 2.યત્ ઇત્યાધિકમ્ -ઠ. 3.ગ્રાહ્યમ્-ઠ. 4. ફલપદમધિકમ્ -ટ.ઠ.ડ.
તસ્યા-નુના-ન્તર્ભાવઃ) તર્કવાદઃ પુ - 143.
તત્કરણિકા સાધનસ્ય સાધ્યેન સહ વ્યાપ્ત્યનુમિતિસ્તુ તર્કણ 2 મિતિ વ્યુત્પત્યા તર્કઃ॥
એતદેવાભિપ્રેત્ય પદ્ધતૌ કસ્યચિદર્થસ્યાઙ્ગીકારેર્ઽથાન્તરાપાદનં તર્ક ઇતિ પ્રમાણલક્ષણટીકાયાં ચ વ્યાપ્યાઙ્ગીકારે ઽનિષ્ટવ્યાપકપ્રસઞ્જનં તર્ક ઇત્યુક્તમ્। સ્પષ્ટયિષ્યતે ચૈતદનુપદમેવ॥
કરણવ્યુત્પત્યૈવેત્યાહ-- તર્ક્યતેનેનેતીતિ॥ આપાદકસ્યાસિદ્ધિનિરાસાયોક્તમ્ અઙ્ગીકૃતેનેતિ। ઇષ્ટાપત્તિનિવૃત્યર્થં અનઙ્ગીકૃતસ્યેત્યુક્તમ્। યદિ ઘટ ઉપે 3 યતે તર્હિ પટોપ્યઙ્ગીકાર્ય ઇત્યાદાવતિવ્યાપ્તિવારણાય સાધ્યાભાવસાધનાભાવપદોક્તિઃ। સ કિં પ્રતિ કરણમિત્યત આહ -- તત્કરણિકેતિ॥ તર્કણિતિ વ્યુત્પત્યેતિ॥ ભાવવ્યુત્પત્યેત્યર્થઃ। એતદેવેતિ॥ પદ્ધતાવાપાદનમિત્યસ્ય 4 લક્ષણટીકાયાં પ્રસઞ્જનમિત્યસ્ય ચ સાધનાભાવસ્ય વ્યાપકત્વપ્રમૈ 5 વેત્યર્થઃ ઇતિ ભાવઃ। એતચ્ચોપલક્ષણમ્। વ્યાપ્યાઙ્ગીકારે ઽનિષ્ઠવ્યાપકપ્રસઞ્જનમિતિ તત્વનિર્ણયે ચેત્યપિ ધ્યેયમ્॥
6 કથં વ્યાપ્ત્યનુમિતિજનકત્વમસ્ય તર્કસ્યેત્યતો વા કથં વ્યાપ્યાઙ્ગીકારેણાનિષ્ટસ્ય વ્યાપકત્વપ્રમા 7 પ્રકાર ઇત્યતો વાહ-- સ્પષ્ટયિષ્યત ઇતિ॥ કથં તસ્ય પ્રામાણ્યમિત્યાદિગ્રન્થે 8 ન
કૃતશઙ્કાનિવૃત્યર્થમુપોદ્ધોતોક્ત્યનન્તરમત્ર ચ --
1.તિત-ગ.ટ.રા. ર્2.કયામી-ગ.રા. 3.ઉપગમ્યતે-ઠ.ડ. 4.પ્રમાણપદમધિકમ્-ટ.ડ. 5.મેત્યેતદિતિ ભાવઃ-ઠ. મેત્યર્થઃ ઇતિ ભા-ડ. 6. ઽએતદેવેતિઽ ઇત્યાદિકઃ, એતાવાન્ ગ્રન્થઃ, ઽસ્પષ્ટયિષ્યત ઇતિઽ ઇત્યતઃ - પરમસ્તિ- ડ. તત્રાપ્યેવમેવાર્થઃ ઇત્યધિકમ્ -ટ.ઠ. 7.માકાર-ઠ.ડ. 8.નેત્યર્થઃ -ઠ.
પુ - 144. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
નનુ તર્કસ્યાનુમાનત્વે આપાદકં નિરગ્નિકત્વં લિઙ્ગમ્ આપાદ્યં નર્ધૂમત્વં લિઙ્ગીતિ વાચ્યમ્। તથાચ હેતોરસિદધિર્બાધો ઽપ્રસિદ્ધાન્તશ્ચ। સિદ્ધાન્તિના 1 પક્ષે નિરગ્નિકત્વનિર્ધૂમત્વયોરસ્વીકારાત્। ધૂમસ્ય પ્રતીતત્વાચ્ચેતિ ચેન્ન॥

સાધનરૂપસ્યૈવ લિઙ્ગસ્ય અસિદ્ધિર્દેષો ન ત્વાપાદકરૂપસ્ય। આપાદકત્વવ્યાઘાતાત્। યદ્વ્યાપાદકં તત્પરાભ્યુપગતમેવ ભવતિ॥
અત એવ વ્યાપ્યસ્ય પક્ષનિષ્ઠત્વે પરા 2 નભ્યુપગમનિમિત્તકજ્ઞાનવિષયવ્યતિરેકજ્ઞાનભઞ્જનીયત્વમાપાદકત્વમ્। કુલીરસ્યેવાપાદાકસ્ય સ્વપ્ર 3 સૂત-
નિરગ્નિકત્વપ્રમે 4 ત્યાદિગ્રન્થેનેત્યર્થઃ।
"પ્રસઙ્ગાર્થતયા પ્રોક્તા ન સિદ્ધાન્તસ્ય દૂષકાઃ"।
ઇત્યાદિભક્તિપાદીયાનુવ્યાખ્યાનસુધયોરુક્તં વિવૃણ્વાન આક્ષિપતિ-- નન્વિતિ॥ અસિદ્ધ્યપસિદ્ધાન્તૌ વ્યનક્તિ-- સિદ્ધાન્તિનેતિ॥ અનુમાનપ્રયોક્ત્રેત્યર્થઃ। બાધં વ્યનક્તિ -- ધૂમસ્યેતિ॥ અત એવેતિ॥ પરાભ્યુપગતસ્યાપાદકત્વાદેપેત્યર્થઃ। વ્યાપ્યસ્ય નિરગ્નિકત્વાદિરૂપવ્યાપ્યસ્ય પર્વતાદિનિષ્ઠત્વેન યઃ પરાભ્યુપગમઃ તન્નિમિત્તકં યજ્જ્ઞાનં નિર્ધૂમત્વજ્ઞાનં તદ્વિષય 5 ત્વસ્ય નિર્ધૂમત્વાદેર્યો વ્યતિરેકઃ ધૂમવત્વં તજ્જ્ઞાનેન ભઞ્જનીયત્વં યત્તદેવાપાદકત્વમિત્યર્થઃ। કુત ઇત્યત આહ-- કુલીરસ્યેવેતિ॥ કુલીરસ્ય જલજન્તુવિશેષસ્ય યથા સ્વોત્પન્નાપત્યહત્વં તથૈવાપાદકસ્યાપિ સ્વોત્પન્નનિર્ધૂમત્વાભ્યુપગમરૂપયુક્તિપ્રતિહતત્વાદિત્યર્થઃ।
1.સિદ્ધાન્તિનેતિ નાસ્તિ-ટ. 2.રાભ્યુ- ગ.રા. 3. સ્વસૂ-ગ.રા. 4.પ્રમાપદં ન-ટ.ઠ. 5. યસ્ય-ટ.ઠ.ડ. 6.વ્યાપ્યસ્યેત્યધિકમ્ -- ઠ.
તસ્યાં-નુના-ન્તર્ભાવઃ) તર્કવાદઃ પુ - 145.
યુક્ત્યા 1 પ્રતિહતત્વાદિત્યાહુઃ। ભજ્યતે હિ નિરગ્નિકત્વં સ્વાભ્યુપગમનિમિત્તકજ્ઞાનં પ્રતિ વિષયસ્ય નિર્ધૂમત્વસ્ય વ્યતિરેકરૂપસધૂમત્વસ્ય જ્ઞાનેન। કથમન્યથા ન ચાયં નિર્ધૂમઃ તસ્માન્ન નિરગ્નિક ઇતિ વિષય 2 વિપર્યવસાનમ્। તદભાવે 3 તર્ક એવાભાસઃ સ્યાત્। ન ચાત્ર નિરગ્નિકત્વં સાધનત્વેનોપાત્તમ્। તથાત્વે હિ યદીતિ સ્યાદિતિ ચ ન સ્યાત્। કિં તુ નિરગ્નિકત્વાદિતિ સ્યાત્॥
એવં સાધ્યરૂપસ્યૈવ લિઙ્ગિનો બાધો દોષઃ। નત્વાપાદ્યરૂપસ્યાપાદ્યત્વવ્યાઘાતાત્। યદ્વ્યાપાદ્યં 4 તદભિષ્ટમેવ। પ્રમાણબાધ એવા 5 નિષ્ટત્વમ્। અત એવાપાદકાભિમતભઞ્જકજ્ઞાનવિષયવ્યતિરેકપ્રતિયોગિત્વમાપાદ્યત્વત્યાહુઃ।
આહુસ્તાર્કિકા ઇત્યર્થઃ। ઉક્તજ્ઞાનભઞ્જનીયત્વં વ્યનક્તિ-- ભજ્યતે હીતિ॥ તદભાવે વિપર્યયે પર્યવસાનાભાવ
ઇત્યર્થઃ॥
"વ્યાપ્તિસ્તર્કાપ્રતિહતિરવસાનં વિપર્યયે।
અનિષ્ટાનનુકૂલત્વમિતિ તર્કાઙ્ગકમ્॥"
ઇત્યુક્તાઙ્ગપઞ્ચકમધ્યે એકાઙ્ગવિકલત્વાદાભાસઃ સ્યાદિત્યર્થઃ।
અસિદ્ધિં નિરસ્ય બાધં નિરાહ-- એવમિતિ॥ એત એવેતિ॥ પ્રમાણબાધિતસ્યૈવાપાદ્યત્વાદેવેત્યર્થઃ। આપાદકાભિમતં યન્નિરગ્નિકત્વં --
1.ક્ત્યપત્ય-ગ.રા. 2.વિપર્યયપર્યવ-ગ.ટ.રા. 3.વે ચેત -ગ.ટ.રા. 4.તત્પ્રમાણબાધિતમેવ। અનિષ્ટં હ્યાપાદ્યમ્ પ્રમાણ-ગ.ટ.રા. 5.વચા -ગ.રા.
પુ - 146. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
ન ચાત્ર નિર્ધૂમત્વં સાધ્યમ્। તથાત્વે હિ તર્હીતિ સ્યાદિતિ ચ ન સ્યાત્। કિન્તુ 1
નિર્ધૂમોયમિતિ સ્યાત્। ન ચ નિર્ધૂમોયમિતિ જ્ઞાનસ્ય યાવાન્વિષયસ્તાવાનેવ તર્હિ નિર્ધૂમઃ સ્યાદિત્યસ્યાપિ વિષયઃ। અધિકસ્ય તર્હિ સ્યાદિતિ શબ્દયોરર્થસ્યાપ્યુલ્લેખાત્॥
અત એવ નાપસિદ્ધાન્તોપિ। સ હિ સિદ્ધાન્ત વિરુદ્ધસ્ય સાધને નત્વાપાદને। તસ્માત્પ્રસઙ્ગરૂપાનુમાને ઽસિદ્ધિબાધાપસિદ્ધાન્તા ભૂષણાન્યેવ। ન તુ દૂષણાનિ॥
અત એવોક્તં સાધનાનુમાનવૈધર્મ્યાદેવાસ્ય પ્રસઙ્ગાનુમાનત્વમ્। દૃશ્યતે ચ સાધનાનુમાનેષ્વપિ કેવલાન્વયિકેવલવ્યતિરેક્યન્વયવ્યતિરેકિષુ અન્યોન્યં વૈધર્મ્યમ્।
તદ્ભઞ્જક 2 ભૂતં યજ્જ્ઞાનં સધૂમત્વજ્ઞાનં તદ્વિષયો યો વ્યતિરેકઃ સધૂમત્વં તત્પ્રતિયોગિત્વમિત્યર્થઃ। યવ્દ્યતિરેકજ્ઞાનેનાપાદકં ભજ્યતે સત્વમાપાદ્યત્વમ્। ભજ્યતે હિ નિર્ધૂમત્વવ્યતિરેકસધૂમત્વજ્ઞાનેન નિરગ્નિકત્વમ્। ન ચાયં નિર્ધૂમઃ તસ્માન્ન નિરગ્નિક ઇતિ વિપર્યયે પર્યવસાનાત્। અન્યથા તર્કસ્યાભાવસત્વાપત્તેરિતિ ભાવઃ। નનુ નિર્ધૂમત્વસાધને કથં ન બાધ ઇત્યત આહ-- ન ચાત્રેતિ॥
અપસિદ્ધાન્તદોષં ચ પ્રાગુક્તં નિરાહ-- અત એવેતિ॥ નિર્ધૂમોયમિત્યસાધનાદેવેત્યર્થઃ। નનુ સાધનાનુમાનવૈલક્ષણ્યાત્કથમસ્યાનુમાનતેત્યત આહ-- અત એવેતિ॥ તસ્ય વિપરણં ઉક્તાત્ યદિ 3 તર્હ્યાદિશરિસ્કત્વાદિરૂપાદ્વૈધર્મ્યાદિતિ।
1.કિઞ્ચ -ગ.રા. 2.ની -ડ. 3.કી-ટ.ઠ. 4.યદીતિન-ઠ.ડ.
તસ્યા-નુના-ન્તર્ભાવઃ) તર્કવાદઃ પુ - 147.
તેષ્વવાન્તરવૈધર્મ્યેપિ વ્યાપ્તિબલેન ગમકત્વાદનુમાનત્વં ચૈતત્તકારૈપિ સમમ્ 1॥
નન્વેવં 2 બાધાદેરદોષત્વં કથં તસ્ય પ્રામાણ્યમિતિ ચેચ્છૃષુ। સધૂમોપિ નિરગ્નિકોસ્ત્વિતિ શઙ્ગા હિ દ્વેધા સમ્ભવતિ। નિરગ્નિકત્વં પ્રતિ નિર્ધૂમત્વે વ્યાપકત્વસ્યૈવાભાવેન વા સત્યપિ વ્યાપકત્વે પક્ષે નિર્ધૂમત્વસ્યાપિ સત્વેન વા॥
વૈધર્મ્યમિતિ॥ વિપક્ષશૂન્યત્વસપક્ષશૂન્યત્વતદુભયવત્વાદિરૂપં વૈધર્મમિત્યર્થઃ॥
"સર્વેષુ કેષુચિદ્વાપિ સપક્ષેષુ કૃતાન્વયિ।
વિપક્ષશૂન્યં પક્ષસ્ય વ્યાપકં કેવલાન્વયિ"॥
ઇત્યાદેરિતિ ભાવઃ। એતેનાપાદકસ્યાસિદ્ધિરદૂષણમિત્યાદિ પદ્ધતિવાક્યમ્ વિવૃત્તં ધ્યેયમ્। અનુમાસામાન્યલક્ષણોપેતત્વાત્કેવલાન્વય્યાદિકમનુમાનમેવેત્યાશઙ્કામનૂદ્ય સામ્યમાહ-- તેષ્વિતિ॥ કથમિતિ॥ નિર્ધૂમત્વજ્ઞાનરૂપફલસ્ય બાધિતવિષકસ્યાપ્રમાત્વાન્નિરગ્નિકત્વજ્ઞાનસ્ય ચ કરણત્વાદપ્રમાજનકસ્યાસિદ્ધવિષયસ્ય કથં ભ્રમરૂપસ્ય ચ પ્રમાણકરણત્વરૂપં પ્રામાણ્યં કથમિત્યર્થઃ॥
નૈવં ફલકરણભાવઃ। કિં ત્વન્યથૈવ॥ તત્ર ચ ફલીભૂતં કરણભૂતં દ્વયમપિ જ્ઞાનં પ્રમારૂપમેવેતિ લક્ષણટીકાપદ્ધતિસુધાનુસારેણ ત્રેધા પરિહારં અત્ર ચ નિરગ્નિકત્વમિત્યાદિના વિવક્ષુરુપોદ્ધાતમાહ-- શ્રુણ્વિત્યાદિતના॥ તર્કઃ શઙ્કાવધિરિત્યુક્તત્વેન તસ્ય શઙ્કાનિવર્તકત્વાદિતિ શઙ્કા હીત્યુક્તમ્।
પુ - 148. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
તત્રાદ્યો નિર્ધૂમત્વસ્ય વ્યાપકત્વપ્રદર્શકેન યદિ નિરગ્નિકસ્તર્હિ નિર્ધૂમ ઇત્યનેન નિરસ્યતે। યદિ ગવયો ગોસદૃશસ્તર્હિ ગૌરપિ ગવયસદૃશી યદિ જીવન્ગૃહે નાસ્તિ તર્હિ બહિરસ્તિ, યદિ ધૂમસ્તર્હિ વહ્નિરિત્યાદૌ યદિ તર્હ્યૈઃ સ્વસમભિવ્યાહૃતપદાર્થે ઽન્યથાનુપપત્તિરૂપવ્યાપ્તિબોધકત્વસ્ય વ્યુત્પત્તિસિદ્ધત્વાત્॥
અત એવ સુધાયાં યદીદં તર્હીદમિત્યેવ વ્યાપ્તિગ્રહ ઉક્તઃ। યદિયુક્તેન સ્યાચ્છબ્દેન તુ --
તર્કનિવર્ત્યો શઙ્કેત્યર્થઃ। કથમિત્યત આહ-- યદીતિ॥ ગૃહ્યમાણગતસાદૃશ્યજ્ઞાનાત્સ્મર્યમાણગતસાદૃશ્યજ્ઞાનમુપમાનમિતિ શાબરોપમાનસ્યોદાહરણમ્। યદિ ગવય ઇતિ ॥ જીવિત્વે સત્વે ગૃહે ઽસત્વમનુપપદ્યમાનં બહિઃસત્વં કલ્પયતીત્યર્થાપત્તિપ્રમાણસ્યોદાહરણમ્-- યદિ જીવન્નિતિ॥ પ્રસિદ્ધાનુમાનસ્યોદાહરણ્-- યદિ ધૂમ ઇતિ॥ આદિપદેન યદિ ચૈત્રમૈત્રયોરન્યતરત્વે સતિ યદ્યં ચૈત્રસ્તર્હ્યન્યો મૈત્ર ઇત્યાદિગ્રહઃ। અત એવેતિ॥ યદ્યાદિશિરસ્કસ્થલે વ્યાપ્તિબોધકત્વસ્ય વ્યુત્પત્તિસિદ્ધત્વાદેવ॥
રોહિણ્યુદય આસન્નઃ કૃત્તિકાભ્યુદિતા યતઃ।
ઇત્યુક્તે સાધનં 1 નો કિં ન હ્યાજ્ઞૈવાત્ર સાધિકા॥

ઇતિ ભક્તિપાદીયાનુવ્યાખ્યાનસુધાયાં યદીત્યેવ વ્યાપ્તિગ્રહ ઉક્ત ઇત્યર્થઃ। નન્વેવમાપાદ્યાપાદકસ્થ 2 લ સ્યાચ્છબ્દદ્વયં વ્યર્થમ્। કૃત્વાભાવાદિત્યત આહ-- યદિ યુક્તેનેતિ॥ યદિશબ્દયુક્તેનેત્યર્થઃ।
1.નેનો -ટ. 2.સ્થસ્યા -ઠ.ડ.
તસ્યા-નુના-નતર્ભાવઃ) તર્કવાદઃ પુ - 149.
સ્વસમભિવ્યાહૃત 1 નિરગ્નિકત્વસ્ય પક્ષે પરાભ્યુપગમમાત્રં બોધ્યતે। તર્હિયુક્તેનાપિ સ્યાચ્છબ્દેન નિર્ધૂમત્વસ્ય પક્ષે ઽનિષ્ટત્વં બોધ્યતે। વિપર્યયે પર્યવસાનપર્યન્તે તર્કે તથૈવ વ્યુત્પત્તેઃ॥
તેનૈવ સ્યાચ્છબ્દેન દ્વિતીયો ઽપિ નિરસ્તઃ। યદ્યતિથિરાગચ્છેત્તર્હિ ભોજયિતવ્ય ઇતિ તુ વિપર્યય 2 પર્યવસાનાભાવાત્સંભાવનામાત્રં ન તુ તર્ક ઇતિ તવાપિ સંમતમ્। અત્ર ચ નિરગ્નિકત્વં પ્રતિ નિર્ધૂમત્વસ્ય 3 વ્યાપકત્વં લિઙ્ગમ્। તજ્જ્ઞાનં કરણમ્। નિરગ્નિકત્વાભાવં પ્રતિ નિર્ધૂમત્વાભાવસ્ય વ્યાપ્યત્વં લિઙ્ગં તજ્જ્ઞાનં ફલમ્। દ્વયમપિ 4 પ્રમારૂપમેવ।
તેનૈવેતિ॥ તર્હીતિશબ્દયુક્તેન સ્યાચ્છબ્દેન નિર્ધૂમત્વસ્ય પક્ષે સત્વમિતિ પક્ષો ઽપિ નિરસ્ત ઇત્યર્થઃ॥
નન્વેવં તર્હિ ભોજયિતવ્ય ઇત્યાદાવપ્યનિષ્ટ 5 બોધઃ સ્યાત્। સ્યા 6 ત્પર્યાયસ્ય તવ્યપ્રત્યયસ્ય સત્વાદિત્યત આહ-- યદ્યતિથિરિતિ॥ સંભાવનામાત્રમિતિ॥ યોગ્યતામાત્રમિત્યર્થઃ। તવાપીતિ॥ તથૈવ મણિકણ્ઠોક્તેરિતિ ભાવઃ। અસ્ત્વેવં તાવતા કથં પ્રામાણ્યમિત્યત આહ-- અત્ર ચેતિ॥ લિઙ્ગીતિ॥ અનુમેયં વસ્ત્વિત્યર્થઃ। દ્વયમપીતિ॥
લિઙ્ગજ્ઞાનં લિઙ્ગજ્ઞાનં ચેતિદ્વયોમિત્યર્થઃ॥
1.તસ્ય નિ-ગ.ટ.રા. 2. યે પ -ગ.ટ.રા. 3.ચ ઇત્યધિકમ્-ક.ગ.ટ.રા. 4.પિ ચ પ્ર-ગ.ટ.રા. 5.ષ્ટત્વ- બો-ટ.ઠ. 6.એકમેવ સ્યાત્પદમ્ -ટ.ઠ.
પુ - 150. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
કારણાભાવે કાર્યાભાવનિયમાત્। વ્યાપકાભાવસ્ય વ્યાપ્યાભાવં પ્રતિ વ્યાપ્યત્વાચ્ચ॥
અત એવ પ્રસઙ્ગાશેનૈવ નિર્ધૂમત્વાભાવસ્ય નિરગ્નિકત્વાભાવેન વ્યાપ્તેઃ સિદ્ધત્વાદેવ વિપર્યયે પર્યવસાનેન 1 ચાયં નિર્ધૂમ ઇત્યનેન તસ્ય પક્ષધર્મતામાત્રં પ્રદર્શ્ય તસ્માન્ન નિરગ્નિક ઇત્યનેન સાધ્યમુક્તમ્। ન તુ ત્વયાશઙ્કિતં પક્ષે નિરગ્નિકત્વજ્ઞાનમ્ કરણમ્। નાપિ પક્ષે નિર્ધૂમત્વજ્ઞાનં ફલમ્। યેન દ્વયોરપ્યપ્રમાત્વં સ્યાત્॥
અસિદ્ધ્યાદ્યુક્તિસ્તુ નિરગ્નિકત્વં પ્રતિ
નનુ કથં લિઙ્ગજ્ઞાનસ્ય પ્રમાત્વં તસ્યાસિદ્ધત્વાત્। ન ચ યદિ નિરગ્નિકસ્તર્હિ નિર્ધૂમ ઇત્યનેનાવ્યાપગકત્વશઙ્કા નિરસ્યત ઇતિ 2 વાચ્યમ્। હેત્વભાવાદિત્યત આહ-- કરણેતિ॥ અગ્નિરૂપકરણાભાવે 3 કાર્યાભાવનિયમાત્। યદિનિરગ્નિક ઇત્યાદિના સા શઙ્કા નિરસ્યત ઇતિ નિર્ધૂમત્વસ્ય વ્યાપકત્વરૂપં લિઙ્ગં નાસિદ્ધમિતિ ભાવઃ। નનુ તાવતા વ્યાપ્યત્વ રૂપલિઙ્ગિનો જ્ઞાનં પ્રમેતિ કુતો વ્યાપ્યત્વસ્યાસિદ્ધેરિત્યત આહ -- વ્યાપકાભાવસ્યેતિ॥ નિર્ધૂમત્વાભાવસ્ય નિરગ્નિકત્વરૂપવ્યાપ્યસ્યાભાવં પ્રતીત્યર્થઃ। તત્ર જ્ઞાપકમાહ -- અત એવેતિ॥
નનુ યદ્યેવમસિદ્ધિબાધાદિકમાશઙ્ક્ય તર્કે ન દોષ ઇત્યુક્તં તત્કથમુક્તરીત્યાસિદ્ધ્યાદેરભાવાદિત્યત આહ-- અસિદ્ધ્યાદ્યુક્તિસ્ત્વિતિ॥
1.ને નાયં -ગ.ટ.રા. 2.ઇતિ તન્નહે -ટ. 3.ઇતિ વાચ્યમ્ તત્ર હ- ઠ. 3.ધૂમરૂપ્યેત્યધિકમ્ -ઠ.ડ.ટ.
તસ્યા-નુના-ન્તર્ભાવઃ) તર્કવાદઃ પુ - 151.
નિર્ધૂમત્વસ્ય ચ 1 વ્યાપકત્વપ્રદર્શનાર્થં તર્કવાક્યેનોપત્તે યે 2 નિરગ્નિકત્વનિર્ધૂમત્વરૂપે વ્યાપ્યવ્યાપકે તદભપ્રાયા॥
તસ્માદ્યદ્યાદ્યર્થાલિઙ્ગિતસ્યાર્થસ્યાબાધાન્ન તર્કસ્યાપ્રામાણ્યમ્॥
એતદેવાભિપ્રેત્ય સુધાયાં -- યદ્યલઙ્કૃતસ્ નિરગ્નિકત્વાદેરસિદ્ધત્વં
નાસ્તીતિ તથાસતિ યદીતિ 3 સ્યાદિતિ ચ ન સ્યાદિતિ ચોક્તમ્। અયં 4 પક્ષઃ, પ્રસઙ્ગરૂપાનુમાને ચ ન સાધ્યવદાપાદ્યસ્ય પ્રમાણવિરોધાદિ દૂષણમિતિ પ્રમાણલક્ષણટીકાયાં પ્રસઙ્ગરૂપાનુમાને બાધાપસિદ્ધાન્તયોરદૂષણત્વાદિતિ સુધાયાં ચોક્તઃ॥
એતદેવાભિપ્રેત્યોક્તમનુવ્યાખ્યાને --
પ્રસઙ્ગાર્થતયા પ્રોક્તા ન સિદ્ધાન્તસ્ય ન દૂષકઃ॥
ઇતિ। પ્રશઙ્ગઃ અનુગ્રાહ્યાનુમાનાઙ્ગભૂતાન્વયવ્યાપ્તિલિઙ્ગભૂતાયાઃ પરાનિષ્ઠાયાઃ વ્યતિરેકવ્યાપ્તેઃ પ્રદર્શનમ્। તદર્થતયા તત્પ્રયોજકતયા હૃદાદિનિષ્ઠા --
સુધાયામિતિ॥ ભક્તિપાદીયસુધાયામિત્યર્થઃ। ઉક્તમિતિ॥ ભક્તિપાદીયાનુવ્યાખ્યાને । સ્વોક્તપક્ષાનુગણતયાર્થમાહ-- પ્રસઙ્ગ ઇત્યાદિના ॥
1. ચ ઇતિ ન-ગ.ટ.રા. 2.યેન -ગ.ટ.રા. 3.યદીતિ ઇતિ ન -સ્યાદિતિચોક્તમ્. ઇત્યેવાસ્તિ-ગ.ટ.રા. 4.ચ
પદમધિકમ્ -ગ.ટ. તુ-રા.
પુ - 152. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
નિરગ્નિકત્વનિર્ધૂમત્વાદયઃ પ્રોક્તાઃ ન તુ પક્ષનિષ્ઠતયા પ્રોક્તાઃ। તસ્માન્ન સિદ્ધાન્તસ્ય દુષકા ઇત્યર્થઃ॥
યત્તુ સુધાયાં પ્રસઙ્ગઃ અઙ્ગીકાર્તવ્યતયા જ્ઞાપનમિતિ વ્યાખ્યાનમ્। તદ્વક્ષ્યમાણતૃતીયપક્ષસ્થત્વાત્તદભિપ્રાયમ્। યદ્વાપાદગકરૂપલિઙ્ગસ્ નિરગ્નિકત્વસ્ય પક્ષે પરાભ્યુપગતત્વમેવ પક્ષસંબન્ધ ઇતિ નાસિદ્ધિઃ॥
યુક્તં ચૈતત્। યક્ષાનુરૂપબલિન્યાયેન વિઙ્ગિનો નિર્ધૂમત્વસ્યાપિ પક્ષે ઽભ્યુપગમનીયત્વસ્યૈવ પક્ષસંબન્ધત્વાત્। ધૂમરસાદેઃ પક્ષે સંયુક્તસમવેતત્વાદિના જ્ઞાતસ્યૈવાગ્નિરૂપાદિસાધકતયા તત્ર સંયોગસમવાયાદેરિવ નિરગ્નિકત્વસ્યાપિ પક્ષે પરાભ્યુપગતત્વેન જ્ઞાતસ્યૈવાપાદકતયાભ્યુપગમસ્યૈવ સંબન્ધતાયા ઉચિતત્વાત્॥
વક્ષ્યમાણેતિ॥ અથવેત્યાદિના વક્ષ્યમાણેત્યર્થઃ। બાધાસિદ્ધી પ્રકારાન્તરેણ નિરાકુર્વન્ પરોક્તરીત્યા નિરગ્નિકત્વનિર્ધૂમત્વજ્ઞાનયોઃ કરણત્વફલત્વે ઽભ્યુપેત્ય
તર્કસ્ય પ્રામાણ્યમાહ -- યદ્વેતિ॥ યક્ષનુરૂપેતિ॥ યક્ષસ્યોગ્રત્વે તદનુરોધ 1 બલિઃ અત્યુગ્રત્વે અતિબલિઃ મૃદુત્વે અલ્પબલિરિતિ ન્યાયેનેત્યર્થઃ। ધૂમેતિ॥ ધૂમશ્ચ રસશ્ચ તદાદેરિત્યર્થઃ। એવમગ્નિશ્ચરૂપં ચ તદાદેઃ અગ્નિરૂપાદેઃ સાધકતયેત્યર્થઃ। યથાક્રમમન્વયઃ॥
1. ધેન વ - ઠ.
તસ્યા-નુના-ન્તર્ભાવઃ) તર્કવાદઃ પુ - 153.
દૃશ્યતે ચ કૃત્તિકોદયાધોદેશનદીપૂરાદિરૂપસાધનાનુમાનસ્યાપિ રોહિણ્યુદયોર્ધ્વદેશાદિરૂપપક્ષે ઽભાવેપિ પક્ષનિષ્ઠસાધ્યસમાનકાલીનત્વપક્ષનિરૂપ્યાધોદેશસ્થત્વાદિઃ ત્વન્મતે જ્ઞાનત્વાદિરૂપપ્રમેયત્વાદેરપિ પક્ષૂભૂતશબ્દેન સ્વરૂપપ્રત્યાસન્નજ્ઞાનસમવેતત્વાદિશ્ચ પરંપરાસંબન્ધઃ॥
અસ્મિન્પક્ષે તર્કસ્ય પ્રામાણ્યં નિરગ્નિકત્વનિર્ધૂમત્વયોઃ પક્ષે ઽભ્યુપગતત્વાભ્યુપગમનીયત્વરૂરૂપેણ --

નનુ -- સંયોગસમવાયાભ્યામન્યસ્ય કથં પક્ષધર્મ 1 તાઘટકસંબન્ધત્વં ક્વાપ્યદર્શનાદિત્યત આહ -- દૃશ્યતે ચેતિ॥ કૃત્તિકોદયશ્ચાધોદેશનદીપૂરશ્ચ તદાદિરૂપ 2 સ્યેત્યર્થઃ। રોહિણ્યુદય આસન્નઃ કૃત્તિકાયા ઉદિતત્વાત્, ઊર્ધ્વદેશો વૃષ્ટિમાન્ અધોદેશે નદીપૂર 3 વત્વાત્ ઇત્યાદિરૂપાનુમાનસ્યેત્યર્થઃ। પક્ષેતિ॥ રોહિણ્યુદયરૂપપક્ષનિષ્ઠાસન્નત્વરૂપસાધ્યસમાનકાલીનત્વરૂપઃ પક્ષસંબન્ધ કૃત્તિકોદયરૂપલિઙ્ગસ્ય દૃશ્યતે। ઊર્ધ્વદેશરૂપપક્ષનિરૂપ્યો યો અધોદેશઃ તત્સ્થત્વરૂપપક્ષસંબન્ધો નદીપૂરસ્ય દૃશ્યતે। અન્યથા ન્યાયમતે તયોરપક્ષધ્મતાકત્વેન તાભ્યાં રોહિણ્યુદયાસત્યાદ્યનુમિત્યનુદયાપાતઃ। ન ચેષ્ટાપત્તિઃ। અનુભવવિરોધાદિતિ ભાવઃ। ત્વન્મત ઇતિ॥ ન્યાયમતે શબ્દો ઽભિધેયો જ્ઞેયત્વાદિત્યત્ર જ્ઞેયત્વં નામ શબ્દસ્ય પરંપરાસંબન્ધેન જ્ઞાનત્વમેવ। પ્રમેયત્વં ચ પ્રમાત્વમેવ 4 । ન તતો ઽન્યત્। તથા ચ તસ્ય પક્ષધર્મતાઘટકઃ
જ્ઞાનસ્યાર્થસ્ય ચ 5 સ્વરૂપસંબન્ધઃ જ્ઞાનાદિના ચ જ્ઞાનત્વાદેઃ સમવાય ઇતિ પરંપરાસમ્બન્ધો દૃશ્યત
ઇત્યનુકર્ષઃ। પ્રામાણ્યમિતિ॥ યુક્તિમિત્યન્વયઃ। પ્રસઙ્ગાર્થતયોત્યત્ર સુધોક્તિમનુરુધ્યાહ -- અથવેતિ॥
1.તાદિ ઘ-ટ. 2. પેત્ય-ટ.ડ. 3.રત્વા-ટ. રાદિત્ય-ઠ. 4.પ્રમેયત્વં ચેત્યાદિકં નાસ્તિ -ઠ. 5.ચ ઇતિ ન -ટ.ઠ.
પુ-154. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
સત્વાત્તેન ચ રૂપેણ તદ્વિષયયોર્નિરગ્નિકત્વનિર્ધૂમત્વજ્ઞાનરૂપયોઃ કરણફલયોઃ પ્રમાત્વાદ્યુક્તમ્॥
અયં ચ પક્ષઃ પરાભ્યુપગમમાત્રસ્ય તત્ર સિદ્ધિપદાર્થત્વાદિતિ પદ્ધત્યુક્તઃ। અથવા યદિનિરગ્નિકઃ સ્યાદિત્યસ્ય યદિનિરગ્નિકત્વાઙ્ગીકાર ઇત્યર્થઃ। તથાઙ્ગીકારશ્ચ સિદ્ધ એવ। અન્યથા તર્કસ્યાપ્યનુત્થાનાત્। એવં તર્હિ નિર્ધૂમઃ સ્યાદિત્યસ્ય નિર્ધૂમત્વેનાઙ્ગીકર્તવ્ય ઇત્યર્થઃ। આપાદનં હિ અઙ્ગીકર્તવ્યતયા જ્ઞાપનમ્। ન પુનઃ સદ્ભાવપ્રતિપાદનમ્। યદિ વિષં ભક્ષ 1 યિષ્યસિ તર્હિ મરિષ્યસીત્યાદિવત્। નચાનઙ્ગીકારે સ્વક્રિયાવિરોધા 2 દિરૂપાઙ્ગીકારયોગ્યતા બાધિતા॥
નન્વઙ્ગીકર્તવ્યતાજ્ઞાપનેપિ કથં બાધિતત્વનિરાસ ઇત્યત આહ-- ન ચેતિ॥ નિર્ધૂમત્વસ્યાઙ્ગીકર્તવ્યતા હ્યઙ્ગીકારયોગ્યતા 3 સ્વક્રિયાવિરોધરૂપા 4 ધૂમરૂપકાર્યમઙ્ગીકૃત્યાગ્નિરૂપકારણાભાવાઙ્ગીકારે કાર્યોદ્દેશેનકારણે 5 પ્રવૃત્તિરૂપસ્વક્રિયાવિરોધે ઇત્યેતન્નિર્ધૂમત્વમઙ્ગીકાર્યમિતિ ભઙ્ગ્યન્તરેણો 6 ચ્યતે। તથા ચ સા ન પ્રમાણબાધિતેત્યર્થઃ। યદ્વાઙ્ગીકર્તવ્યતાજ્ઞાનં કથમનિષ્ટમ્। અનિષ્ટસ્યૈવાપાદ્યત્વાદિત્ય આહ -- ન ચેતિ॥ પૂર્વં ધૂમોસ્ત્વિત્યુક્તત્વેન નિર્ધૂમત્વાઙ્ગીકારે સ્વક્રિયાવિરોધરૂપાઙ્ગીકારાયોગ્યતા ન ચ બાધિતા। યેનાનિષ્ટાપાદનં ન સ્યાદિત્યર્થઃ॥
1.ક્ષયસિ-ગ.ટ.રા. 2.આદિપદં ન -ગ.ટ.રા. 3.સા ઇત્યધિકમ્-ઠ. 4.સ્વક્રિયા વિરોધજિજ્ઞાસા ઇત્યધિકમ્-ઠ. 5.ણ પ્ર-ઠ. 6.ણોદ્ભાવ્યતે -ઠ.
તસ્યા-નુના-ન્તર્ભાવઃ) તર્કવાદઃ પુ- 155.
એવં ચ પર્વતો નિર્ધૂમત્વેનાઙ્ગીકર્તવ્યઃ નિરગ્નિકત્વેનાઙ્ગીકૃતત્વાત્ હૃદવત્ ઇત્યનુમાનમેવ તર્ક ઇતિ સાધનાનુમાન ઇવ તર્કેપ્યસિદ્ધ્યાદિકં દોષ એવેતિ ન તર્કસ્ય સાધનાનુમાનાદ્વૈષમ્યમિપિ॥
અત્ર ચ દ્વિતીયે પક્ષે નિરગ્નિકત્વમેવ લિઙ્ગમ્। અભ્યુપગમસ્તુ તસ્ય પક્ષેણ સંબન્ધઃ। તૃતીયે ત્વભ્યુપગમ એવ લિઙ્ગમિતિ ભેદઃ॥
અયમપિ પક્ષ"આપાદનં નામાઙ્ગીકર્તવ્યતયા જ્ઞાપનમ્। ન 1 તત્પ્રમાણવિરુદ્ધ"મિત્યાદિસુધાયામેવોક્તઃ॥
યા તુ --
સ્વાન્યાયૈઃ સાધનં પરન્યાયૈશ્ચ 2 દૂષણમ્। ઇત્યનુવ્યાખ્યાને, સ્વસિદ્ધૈઃ સાધનં પરસિદ્ધૈર્દૂષણમતો ન દૂષણે ઽપસિદ્ધાન્તાદીતે પ્રમાણલક્ષણે ચ,
અસ્મિન્પક્ષે પ્રામાણ્યમુપપાદયિતું તત્સ્વરૂપમવધારયતિ-- એવઞ્ચેતિ॥ અઙ્ગીકારાર્થત્વે સતીત્યર્થઃ। અસિદ્ધ્યાદિકં દોષ એવેતિ॥ યત્ર વ્યાપકાભાવસ્ય પરેણ 3 નઙ્ગીકારેપ્યઙ્ગીકૃતત્વાદિદમઙ્ગીકર્તવ્યમિત્યુચ્યતે તાદૃશસ્થલ એવ। તાદૃશસ્ય તુ પ્રામાણ્યમસ્માભિર્નોપેયત એવ। યત્ર પુનરઙ્ગીકારો વ્યાપકાભાવસ્ય સિદ્ધસ્તાદૃશસ્યૈવાસિદ્ધ્યાદિશૂન્યસ્ય પ્રામાણ્યમુપેયત ઇતિ ભાવઃ॥
નનુ યદ્વેત્યુક્તદ્વિતીયપક્ષેપિ પરાભ્યુપગમેનૈવાસિદ્ધ્યાદિપરિહારાત્તૃતીયસ્ય તતઃ કો ભેદ ઇત્યત આહ-- અત્ર ચેતિ॥ અયમપિ તૃતીયોપિ॥ સુધાયાં ભક્તિપાદીયસુધાયામ્। નનુ તર્કેપ્યસિદ્ધ્યાદેર્દેષત્વે તદદોષત્વોક્તિર્વિરુદ્ધેત્યત આહ -- યા ત્વિતિ॥ ઇત્યનુવ્યાખ્યાન ઇતિ॥
1.ન ચ ત-ગ.ટ.રા. 2.સ્તુ -રા. 3.ણાઙ્ગી -ટ.ઠ.
પુ - 156. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
સાધનદૂષણાનુમાનયોર્વ્યવસ્થોક્તિઃ સા ન તૃતીયપક્ષે। તત્ર પ્રસઙ્ગાનુમાનસ્ય સાધનાનુમાનાદવૈષમ્યસ્યોક્તત્વાત્। કિન્ત્વિતરપક્ષયોઃ। આદ્યોક્તાયા 1
અસિદ્ધ્યાદ્યદોષતાયા, દ્વિતીયોક્તાયા અભ્યુપગમસ્યૈવ સિદ્ધિતાયાશ્ચ સાધનાનુમાને ક્વાપ્યદર્શનાત્॥
યદ્વા તૃતીયોક્તાયા અભ્યુપગમાયોગ્યાભ્યુપગમસ્ય લિઙ્ગતાયા અપિ સાધનાનુમાને ક્વાપ્યદર્શનાત્ વ્યવસ્થોક્તિઃ પક્ષત્રયસાધારણીતિ જ્ઞેયમ્॥
એતેન વિપર્યય 2 પર્યવસાનરૂપાનુમનનિરપેક્ષસ્ય તર્કસ્ય ન પ્રામાણ્યમિતિ નિબન્ધાદાવુદયનાદ્યુક્તં નિરસ્તમ્। તન્નિરપેક્ષસ્યૈવ પ્રસઙ્ગસ્ય પ્રામાણ્યોપપાદનાત્॥
યાતુ અનિષ્ટાપાદનં વિપર્યયે પર્યવસાનં ચોભયં મિલિતેમેવાનુમિતિસાધનં ભવતીતિ તર્કસ્ય પ્રામાણ્યમિતિ પદ્ધતિઃ,
ભક્તિપાદીયે। અત ઇત્યાદિ ગ્રન્થકારવાક્યમ્ સ્વસિદ્ધે 3 રિત્યાદિ વાક્યદ્વયા 4 ભિપ્રાય વિવરણમ્॥ વ્યવસ્થેતિ॥ સ્વસિદ્ધત્વપરસિદ્ધત્વરૂપવ્યવસ્થેત્યર્થઃ। ઇતરયોઃ પક્ષયોરેવ વય્વસ્થેત્યુક્તં વ્યનક્તિ-- આદ્યેતિ॥ અભ્યુપગમાયોગ્યેતિ॥ નિરગ્નિકત્વસ્યાભ્યુપગમાયોગ્યસ્ય યોભ્યુપગમસ્તસ્ય લિઙ્ગતાયા ઇત્યર્થઃ॥ એતેનેતિ॥ એવં ત્રેધા પ્રામાણ્યોપપાદનેનેત્યર્થઃ। તદેવ વ્યનક્તિ -- તન્નિરપેક્ષસ્યૈવેતિ॥ એવં હિ પદ્ધતિવિરોધ ઇત્યતો દ્વેધા સમાધિમાહ-- યાત્વિતિ॥ 5 સેત્યન્વયઃ॥
1.વ્યાપ્યા -- ગ.ટ.રા. 2.યેપ- રા. 3.દ્ધિરિ-ટ. 4.યમભિ-ટ. સેત્યર્થઃ -ટ.
તસ્યા-નુના-ન્તર્ભાવઃ) તર્કવાદઃ પુ - 157.
સા નિર્ધૂમતયાઙ્ગીકર્તવ્યતાસાધનસ્ય સિદ્ધસાધનતાશઙ્ગાનિરાસાર્થં, સ્યાદિત્યનેન બોધિતપ્રમાણવિરોધોપપાદનાર્થં ચ તર્ક 1 સ્યાઙ્ગભૂતવિપર્યય 2 પર્યવસાનસાપેક્ષત્વમાત્રેણ વા ધૂમસ્ય વહ્નિવ્યાપ્તિપ્રમાયાં અઙ્ગીકર્તવ્યતાપ્રમાયાં ચ 3 નિરપેક્ષત્વેપિ તદુદ્દેશ્યાયાં ન નિરગ્નિક ઇતિ પ્રમાયાં પર્યવસાનસાપેક્ષત્વેન વેતિ જ્ઞેયમ્॥
કિઞ્ચ તર્કરૂપં હિ જ્ઞાનં ન તાવત્સંશયઃ। એકકોચિકત્વાત્। નાપિ વિપર્યયઃ। નિરસ્તત્વાત્। તસ્માત્પ્રમાણમેવ॥
કિઞ્ચ તર્કજ્ઞાનસ્યાપ્રમાણત્વેન 4 તર્કવાક્યસમદુત્તરં સ્યાત્। યદિ વિષં ભક્ષયસિ
5 તર્હિ મરિષ્યસીત્યાદ્યાપ્તવાક્યં,
આદ્યપક્ષદ્વયાનુરોધેનાહ-- ધૂમસ્ય વહ્નિવ્યાપ્તિપ્રમાયાં 6 વેતિ॥ અથવેત્યુક્તાન્ત્યપક્ષાનુરોધેનાહ-- અઙ્ગીકર્તવ્યતાપ્રમાયાં વેતિ॥ તદુદ્દેશ્યાયામિતિ॥ વ્યાપ્તિપ્રમાઙ્ગીકર્તવ્યતાપ્રમાભ્યામુદ્દેશ્યાયાં તયોઃ ફલભૂતાયામિત્યર્થઃ॥

તર્કઃ પ્રમાણં ન ચેદપ્રમાણં સ્યાત્। ઉભયબહિર્ભાવાયોગાત્। અપ્રામાણ્યં ચ સંશયત્વેન વિપર્યયત્વેન। ન દ્વયમપ્યતો ઽપ્રામાણ્યાયોગાત્પ્રામાણ્યમેવ યુક્તમિતિ પરિશેષેણાપિ પ્રામાણ્યમાહ-- કિં ચેતિ॥ વિપક્ષબાધકેનાપિ તર્કસ્ય પ્રામાણ્યમાહ -- કિં ચ તર્કજ્ઞાનસ્યેતિ॥
1.તર્કાઙ્ગ-ક.ગ.ટ.રાર્. 2.યયે પ-ગ.રા. 3. વા -ગ.રા. 4.ત્વેત-ટ.રા. 5.યિષ્યસિ -ક.ગ. 6.ચેતિ-ઠ.
પુ - 158. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
યદિ હરિશ્ચન્દ્રોનૃતં બ્રૂયાત્તર્હ્યગ્નિરપિ શીતઃ સ્યાદિત્યાદિસ્મૃતિશ્ચાપ્રમાણં સ્યાત્। અનુભવવિરોધશ્ચ સ્યાત્।
યદ્યાદ્યર્થશિરસ્કસ્ય 1 તર્કસ્ય બાધાનનુભવાત્।.
કિઞ્ચ 2 પ્રમાત્વેનાનાશઙ્કિતે ધૂમરૂપવિશેષ્યસ્ય 3 સાક્ષાત્કારે સતિ કથં નિર્ધૂમત્વસ્યારોપઃ॥
ન ચ તર્કસ્ય પ્રતિમાયાં નારાયણબુદ્ધિવદાહાર્યારોપરૂપત્વાદ્વિશેષદર્શનં ન વિરોધીતિ વાચ્યમ્। તસ્ય ફલાનુસન્ધાનસાપેક્ષત્વાવ્દ્યાપ્તિજ્ઞાનનિરપેક્ષત્વાચ્ચ। તર્કસ્ય ફલાનુસન્ધાનનિરપેક્ષત્વાત્। વ્યાપ્તિજ્ઞાનસાપેક્ષત્વાચ્ચ। પ્રતિમાયાં નારાયણ 4 ધ્યાનસ્યેવ પર્વતે નિર્ધૂમત્વધ્યાનસ્યાનનુભવાચ્ચ॥
એતેન -- તર્કઃ સંશયાત્પ્રચ્યુતો નિર્ણયં ચાપ્રાપ્ત ઇત્યુદયનોક્તમવ્યવસ્થિતનિરગ્નિકત્વાભ્યુપગમોપાધિકાનિષ્ટપ્રતિસન્ધાનરૂપત્વાત્તર્કજ્ઞાનસ્યાપ્રામાણ્યમિતિ વર્ધમાનાદ્યુક્તં;
ન કેવલમતિપ્રસઙ્ગભયાત્તર્કસ્યાભ્રમત્વમુપેયં કિં તુ વિશેષદર્શનરૂપવિરોધિસત્વેપ્યુ 5 પપન્નત્વાન્ન ભ્રમત્વં તસ્યોપેતું શક્યમિત્યાહ --
કિઞ્ચાપ્રમાત્વેનેતિ॥ અપ્રમાત્વકોટિકશઙ્કાશૂન્યે વ્યપ્યદર્શને સતીત્યર્થઃ। કથં નિર્ધૂમત્વારોપ ઇતિ॥ કિન્ત્વસ્મદુક્તદિશા પ્રમારૂપ એવ વાચ્ય ઇતિ ભાવઃ। આહાર્યત્વાત્સંભવતીત્યાશઙ્ક્ય નિરાહ-- ન ચેતિ॥ ફલેતિ॥ અદૃષ્ટફલેત્યર્થઃ। પ્રતિમાયાં નારાયણરૂપ 6 બુદ્ધિર્ધ્યાનરૂપા। ન હ્યેવં પ્રકૃત ઇત્યાહ -- પ્રતિમાયામિતિ॥ ઉદયનોક્તં વર્ધમાનાદ્યુક્તમિત્યનયોરપિ નિરસ્તમિત્યનેનાન્વયઃ॥ અવ્યવસ્થિતેતિ॥ અપ્રમીયમાણેત્યર્થઃ।
1.સ્યા બાધાનુભવાત્-ક.ગ.ટ.રા. 2.ચાપ્ર-ટ.રા. 3.શેષસ્ય-ટ.રા. 4.ણત્વધ્યા-ગ. ટ.રા. 5.પ્યુત્પન્ન-ઠ.ડ. 6. રૂપપદં ન -ઠ.ડ.
તસ્યા-નનુ-ન્તર્ભાવઃ) તર્કવાદઃ પુ - 159.
તર્કઃ સંદેહવિપર્યયપ્રમાવિજાતીયં જ્ઞાનાન્તરં સાચ જાતિઃ તર્કયામિ ન તુ નિશ્ચિનોમિ ઇત્યનુવ્યવસાયસાક્ષિકેતિ મણિકણ્ઠોક્તં ચ નિરસ્તમ્। યદ્યર્થશિરસ્કે પ્રમાણત્વસ્યોક્તત્વાત્॥
કિઞ્ચ તર્કત્વસ્ય જાતિત્વે તર્કસ્ય ત્વદઙ્ગીકૃતં સંશયનિવર્તકત્વં ન સ્યાત્। જ્ઞાનસ્ય વિરોધિવિષત્વેનૈવ 1 નિવર્તકત્વાત્॥
કિઞ્ચ જાત્યૈવ નિવર્તકત્વે ઽ 2 નુમાનાનુગ્રાહકસ્તર્કો નિરગ્નિકત્વાનુમાનસ્ય 3 ચ પ્રતિબન્ધિકામપિ શઙ્કાં નિવર્તયેત્। જાતેઃ સાધારણ્યાત્। ન હિ ગૌઃ કિઞ્ચિત્પ્રત્યગૌર્ભવતિ। ન ચ મણ્યાદિ 4 વત્પ્રતિનિયતપ્રતિબન્ધકત્વમ્।
સંદેહેતિ॥ સંશયવિપર્યયપ્રમાભ્યઃ વિજાતીયમિત્યર્થઃ। ઉક્તત્વાદિતિ॥ શ્રુણ્વિત્યાદિના ગ્રન્થેનેતિ ભાવઃ। મણિકણ્ઠપક્ષે દોષાન્તરમાહ-- કિઞ્ચ તર્ 5 કત્વસ્યેતિ॥ સંશયેતિ॥ વ્યભિચારસંશયેત્યર્થઃ॥
નનુ તર્કરૂપજ્ઞાનસ્ય જાત્યૈવ સંશયનિવર્તકત્વમસ્ત્વિતિ વક્તારં પ્રત્યાહ-- કિઞ્ચેતિ॥ નનુ -- જાત્યૈવ નિવર્તકત્વેપિ મણ્યાદિકં જાત્યા પ્રતિબન્ધકમપિ યથા દાહસ્યૈવ ન ત્વન્યસ્ય એવં તત્તદીયતર્કસ્તત્તદીય શઙ્કાનિવર્તકો ન સર્વસાધારણ ઇત્યાશઙ્ક્ય નિરાહ-- ન ચ મણ્યાદીતિ॥
1.તન્નિ-ક.ગ.ટ.રા. 2.ત્વેગ્ન્યનુ- ક.ટ.રા. 3.શબ્દાનિત્યત્વાનુમાનસ્ય ઇત્યધિકમ્- ક.ગ.ટ.રા. 4.વજ્જાત્યૈવ પ્ર-ગ.ટ.રાર્. 5.કસ્યે -ટ.ડ.
પુ - 160. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
તત્રોદ્દેશ 1 દાહત્વસ્યેવાત્ર શઙ્કાત્વસ્યૈવ પ્રતિબધ્યતાવચ્છેદકત્વં 2 ચેદુક્તાતિ પ્રસઙ્ગાત્। તર્કવિષ 3
વિરોધિવિષયશઙ્કાત્વસ્ય 4 તથાત્વે તર્કસ્યાપિ કૢપ્તેન શઙ્કાવિષયવિરોધિવિષયત્વેનૈવ પ્રતિબન્ધકતાયા ન્યાય્યત્વાત્। અન્યથા 5 ઘટજ્ઞાનત્વાદિકમપિ જાતિઃ સ્યાત્॥
તસ્માત્તર્કઃ 6 પ્રમાણમેવ। તત્રાપિ વ્યાપ્તિસાપેક્ષત્વેન શાબ્દત્વપ્રત્યક્ષત્વયોરસંભવેન પરિશેષાદનુમાનમેવ। પરાર્થે તર્કે વાદિવાક્યાપેક્ષા તુ પરાર્થાનુમાન ઇવ વ્યાપ્ત્યાદિસ્મારકત્વેન । ન ત્વાગમત્વેનેતિ॥
ઇતિ તર્કસ્યાનુમાનાન્તર્ભાવઃ

તર્કવિષયવિરોધીતિ॥ શઙ્કા વ્યભિચારવિષિણી તર્કસ્ત્વવ્યભિચારવિષય ઇતિ વિરોધિવિષયશઙ્કાત્વસ્યેત્યુક્તમ્॥ વ્યાઘાતત્વેતિ॥ સ્વક્રિયાવિરોધત્વાદિકિમિત્યર્થઃ। તર્કો હ્યનુમાનવત્સ્વાર્થપરાર્થભેદેન દ્વિવિધઃ। સ્વસ્યોત્પન્નશઙ્કાનિવર્તકઃ સ્યાર્થઃ। પરસ્ય શઙ્કાનિવૃત્તયે પ્રયુક્તઃ પરાર્થઃ। તત્ર તર્કપ્રયોક્તૃવાક્યસાપેક્ષત્વાત્તર્કરૂપજ્ઞાનસ્ય શાબ્દત્વે કુતો નેત્યત આહ -- પરાર્થ ઇતિ ॥
ઇતિ તર્કસ્યાનુમાનાન્તર્ભાવઃ

1.શ્ય- ક.ગ.રા. 2.ત્વે ઉક્તા -ગ.ટ.રા. 3.યક -ગ.રા. પુનર્વિષયેત્યધિકમ્ -ક. 4. સ્ય ચ -ગ.ટ.રા. 5. વ્યાઘાતત્વાદિ- ગ.ટ.રાર્. 6.કજ્ઞાનં પ્ર-ગ.ટ.રા.
સ્વતે-તસ્યો-પયોગઃ) તર્કવાદઃ પુ - 161.
અથ સ્વમતે તર્કસ્યોપયોગઃ

તર્કસ્યોપયોગસ્ત્વિત્થમ્--
તર્કનિવર્ત્યાપ્રયોજકત્વશઙ્કા હિ દ્વેધા। પક્ષતદિતરસાધારણ્યેન સધૂમોપિ કશ્ચિન્નિરગ્નિકોસ્ત્વિતિ વા, પક્ષાદન્યત્ર નિયમેપિ પક્ષે સમબલસ્ય પ્રબલસ્ય વા સાધ્યાભાવપ્રમાણસ્યાભિમાનેન પક્ષ એવ સધૂમો નિરગ્નિકોસ્ત્વિતિ વા। તત્રાદ્યા વ્યભિચારશઙ્કારૂપા લિઙ્ગપરામર્શાત્પ્રાચીના દ્વિતીયા તુ પ્રતિપ્રમાણશઙ્કારૂપા તસ્માદર્વાચીના॥
યદ્યપિ દ્વિતીયાપિ ફલતો વ્યભિચારશઙ્કૈવ। તથાપ્યાદ્યા, પાર્થિવત્વલોહલેખ્યત્વાદૌ ભૂયોદર્શનાદિકે સત્યપિ વ્યભિચારદર્શનાત્તન્નિમિત્તકા સ્વારસિકી 1 । પક્ષતદિતરસાધારણી ચ । દ્વિતીયા તુ પ્રતિપ્રમાણશઙ્કાનિમિત્તકાધેયા પક્ષાસાધારણી ચેતિ ભેદઃ॥
અથ સ્વમતે તર્કસ્યોપયોગઃ

પદ્ધત્યુક્તમુપયોગં વિવૃણ્વાન આહ-- તર્કસ્યેતિ॥ તસ્માદર્વાચીનેતિ॥ પરામર્શા 2 દનન્તરભાવિનીત્યર્થઃ। ઉક્તયોઃ પક્ષયો 3 રભેદમાશઙ્ક્ય સ્વારસિકત્વાધેયત્વાભ્યાં ભેદં સાધયતિ-- યદ્યપીત્યાદિના॥ ફલત ઇતિ॥ હેતુમતિ સાધ્યાભાવશઙ્કાયાં સાધ્યાભાવવતિ હેતુસત્વરૂપવ્યભિચારસ્ય ફલિતત્વાદિત્યર્થઃ 4 ॥ તન્નિમિત્તકેતિ॥ બહુશઃ સહચરિતયોરપિ યત્કિઞ્ચિવ્દ્યભિચારદર્શનં તેન નિમિત્તેનાત્રાપિ ધૂમાદૌ તથેતિ જ્ઞાયમાનેત્યર્થઃ।
1. કપક્ષ -ગ.રાર્. 2.શાનં-ટ.ઠ. 3.યોઃ ભેદમાક્ષિપ્ય -ટ.ઠ. ભેદમાશઙ્ક્ય -ડ. 4. દિતિ ભાવઃ -ઠ.ડ.
પુ - 162. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
દ્વિવિધાપિ 1 તદાશઙ્કા તર્કેણ નિરસ્યતે। અન્યથોપપત્તિવિષયયા શઙ્કયા પ્રતિપ્રમાણેન ચ 2 સાક્ષાદનુપપત્તિપ્રમાપકસ્ય તર્કસ્ય વિષયકૃતવિરોધસ્ય સત્વાત્। તર્કસ્ય વ્યાઘાતપર્યન્તતયા દૃઢમૂલત્વેન શઙ્કાપ્રતિપ્રમાણાભાસાભ્યાં પ્રાબલ્યાચ્ચ॥
આધેયા બલાદુત્પાદ્યા। સ્વરસવાહ્નિન્યાઃ પરામર્શરૂપવિશેષદર્શનનિરસ્તત્વાદિતિ ભાવઃ॥ દ્વિવિધાપિ શઙ્કા 3 તર્કેણ નિરસ્યત ઇતિ॥ કેવલાન્વયિસાધ્યકે
સાધ્યાભાવાપ્રસિદ્ધેરેવં શઙ્કાયાઃ એવાનુદયાત્તત્ર તર્કસ્યોપયોગાસંભવો ન શઙ્ક્યઃ। સર્વસ્ય વ્યતિરેકિધર્મત્વેન સિદ્ધાન્તે કેવલાન્વયિનો ઽભાવાદિતિ ભાવઃ॥
નિરાસે કો હેતુરિત્યતો ન મણિકણ્ઠોક્તદિશા જાત્યા, કિન્તુ વિરોધિવિષય 4 ત્વેનેતિ ભાવેનાહ -- અન્યથોપપત્તીતિ॥ સાધ્યેન વિના યા ઉપપત્તિઃ સંભવઃ તદ્વિષયેત્યર્થઃ। પક્ષતદિતરસાધારણ્યેન વા પક્ષ એવ વેતિ ભાવઃ॥ વિષયકૃતેતિ॥ અન્યથોપપત્યન્યથાનુપપત્તિરૂપવિષયકૃતેત્યર્થઃ। વિરોધિવિષયકત્વમાત્રેણ કથં નિવર્તકતેત્યત આહ-- તર્કસ્યેતિ॥ તર્કસ્ય શઙ્કાપર્યન્તત્વાચ્છઙ્કાયા વ્યાઘાતપર્યન્તત્વાવ્દ્યાઘાતપર્યન્તયેત્યુક્તમ્।
1.પિશઙ્કા- ગ.ટ.રા. 2.સહાન્યથાનુપપત્તિ -ગ.ટ.રા. 3.શઙ્કાપદં ન -ટ.ઠ. 4.યકત્વે-ટ.ડ.
સ્વતે-તસ્યો-પયોગઃ) તર્કવાદઃ પુ- 163.
નિવર્ત્યભેદાન્નિવર્તકસ્તર્કોપિ દ્વેધા। તત્રાદ્યો ઽનુમિતિકરણનિષ્પાદકો દ્વિતીયસ્તુ નિષ્પન્નેન કરણેન પ્રતિપ્રમાણશઙ્કાનિરાસાર્થમપેક્ષિતત્વેન ફલોપકારકત્વાદનુમાનાનુગ્રાહકઃ॥
એતદેવાભિપ્રેત્યોક્તં પદ્ધતૌ -"સોયં ક્વચિદ્વિપરીતશઙ્કાનિરાસનદ્વારેણ 11 કરણસ્યાનુગ્રાહકોપિ ભવતીતિ। 2 ક્વચિદ્દશાવિશેષે કરણનિષ્પત્તેરર્વાક્ પ્રતિપ્રમાણશઙ્કાનિરસનદ્વારેણ કરણશ 3 રીરનિષ્પાદકશ્ચ ભવતીત્યર્થઃ॥
શઙ્કા ચ પ્રતિપ્રમાણાભાવસશ્ચ તાભ્યામિત્યર્થઃ। અનુમિતિકરણેતિ॥ વ્યાપ્તિવિશિષ્ટલિઙ્ગજ્ઞાનરૂપકરણેત્યર્થઃ। વ્યભિચારશઙ્કાનિવૃત્તૌ વ્યાપ્તિનિશ્ચયસંભવાદિતિ ભાવઃ। ફલેતિ॥ અનુમિતિરૂપફલોપકારકત્વાત્। ઉપકારકત્વં પ્રતિબન્ધકનિવર્તકત્વમ્। એતદેવેતિ॥ ઉક્તપક્ષદ્વયમેવ॥ પ્રમાણાન્તરેતિ॥ 4 લિઙ્ગપરામર્શરૂપપ્રમાણાન્તરેત્યર્થઃ॥
નન્વત્ર વાક્યે દ્વિતીયપક્ષે 5 દ્વિતીયપક્ષ એવ પ્રતિભાતિ ન ત્વાદ્ય ઇત્યત આહ -- અપીતિ॥ પ્રમાણાન્તરેત્યસ્ય પ્રત્યક્ષાદિ 6 કમર્થમુપેત્યાહ -- યદ્વેતિ॥
1.પ્રમાણાન્તરાનુ -ક.ગ.ટ.રા. 2.ઽઅપિશબ્દાત્ ક્વચિત્ઽ ઇતિ, તતઃ ઽકરણશરીરઽ ઇત્યાદિકઞ્ચાસ્ત -ક.ટ.રા. 3.ણસ્યાનુગ્રાહકો ભવતિ--અપિશબ્દાત્તતઃપ્રાક્ વ્યભિચાર શઙ્કાનિરસનદ્વારેણ શરીરનિષ્પદકશ્ચ(ન) ભવતીત્યર્થ)-ક. 4.ઙ્ગદર્શનરૂપપ્રમા -ડ. 5.વિપર્યયપક્ષ ઇતિ નાસ્તિ-ટ.ઠ.ડ. 6.ક્ષશબ્દરૂપ -પ્રમાણદ્વયમર્થમુપે - ટ. ક્ષમર્થમુ- ઠ.
પુ - 164. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
યદ્વા ક્વચિત્પ્રત્યક્ષાદાવનુગ્રાહકો ભવતિ। તત્ર કરણ 1 નિષ્પાદકત્વાસંભવાત્। અપિ શબ્દાનુમાન ઉક્તરીત્યોભયાત્મકશ્ચ ભવતીત્યર્થઃ॥
યદ્વા ક્વચિવ્દ્યભિચારસ્ય પ્રતિપ્રમાણસ્ય વા શઙ્કાયામનુગ્રાહકઃ કરણનિષ્પાદનેન વા 2 નિષ્પન્નસ્ય 3 કરણસ્ય સરકારિતયા વોપકારકો ભવતિ। અપિશબ્દાચ્છઙ્કાયા અભાવેન 4 તન્નિવર્તકસ્ય તર્કસ્યાનપેક્ષિતત્વાદનુગ્રાહકશ્ચ ભવતીત્યર્થઃ॥
યદ્વા ક્વચિદદ્રિરગ્નિમાન્ધૂમવત્વાદિતિપ્રયોગ ઉક્તરીત્યાનુગ્રાહકો ભવતિ। અપિશબ્દાત્ક્વચિત્સ્વતન્ત્રોપિ ભવતિ।
ક્વચિદિત્યનુવાદઃ। પ્રત્યક્ષદાવિતિ વ્યાખ્યા। અનુગ્રાહકપદમસ્મિન્પક્ષે યુક્તમિત્યાહ -- તત્રેતિ॥ પ્રત્યક્ષશબ્દયોરિત્યર્થઃ। પ્રમાણાન્તરપદસ્યા 5 નુમાનસ્યેત્યર્થમુપેત્ય પ્રકારાન્તરેણ પદ્ધત્યર્થમાહ-- યદ્વા
ક્વચિવ્દ્યભિચારસ્યેતિ॥ ક્વચિદિત્યસ્ય શઙ્કાયામિત્યન્વયઃ । સધૂમો નિરગ્નિકોસ્ત્વિતિ વ્યભિચારશઙ્કાયામિત્યર્થઃ। દ્વિતીયપક્ષાનુરોધેનાહ-- પ્રતિપ્રમાણસ્ય વેતિ 6 ॥ ક્વચિદિત્યસ્યાર્થમુક્ત્વાનુગ્રાહક ઇતગ્યસ્યાર્થમાહ-- કરણેતિ॥ પરામર્શકરણેત્યર્થઃ। સહકારિતયા પ્રતિબન્ધકનિવર્તકતયેત્યર્થઃ। ઉક્તરીત્યેતિ॥ કરણનિષ્પાદનેન વેત્યાદિનોક્તરીત્યેત્યર્થઃ।
1.ણાનિ-ક. ણશરીરનિ-ગ.ટ.રા. 2.વાનિષ્પાદનેન વા નિષ્પ-ક. 3.ન્નક -ગ.ટ.રા. 4.વેત-ગ.ટ.રા. 5.પક્ષસ્યાનુવાદસ્યાનુમાનસ્યેવાર્થમુપે -ટ. 6.સ્યૈવે-ટ.ઠ.
સ્વતે-તસ્યો-પયોગઃ) તર્કવાદઃ પુ - 165.
અદ્રિરગ્નિમાન્ન વેતિ વિપ્રતિપત્તૌ સાધનાનુમાનં વિનૈવ યદિ નિરગ્નિકઃ સ્યાત્તર્હિ નિર્ધૂમઃ સ્યાન્ ચાયં નિર્ધૂમ ઇતિ તર્કરૂપાનુમાનેનૈવાગ્નિસિદ્ધેઃ। ન હિ વિધિમુખેન સાધયિત્વૈવ નિષેધમુખેન સાધનીયમિતિ કુલધર્મ ઇત્યર્થઃ। ઉક્તં ચ ટીકાકારૈર્દૂષણાનુમાનવિભાગપ્રસ્તાવે। નાયં નિરગ્નિકો ઽનિર્ધૂમત્વાદિતિ। યદ્વા ક્વચિદુદ્દેશ્યાયાં તસ્માન્ન નિરગ્નિક ઇતિ પ્રમાયાં સાધ્યાયામનુગ્રાહકો ભવતિ। અપિશબ્દાન્નિર્ધૂમત્વેનાઙ્ગીકર્તવ્ય ઇતિ પ્રમાયાં વા 1 વ્યાપ્તિપ્રમાયાં વા સાધ્યાયાં સ્વતન્ત્રશ્ચ ભવતીત્યર્થઃ।
સ્વાતન્ત્ર્યં વ્યનક્તિ-- અદ્રિરિતિ॥ સાધનેતિ॥ અદ્રિરગ્નિમાન્ધૂમવત્વાદિત્યાદિપ્રકારં વિનૈવેત્યર્થઃ॥
નન્વગ્નિમાન્ધૂમવત્વાદિતિ વિધિમુખેનાસાધયિત્વા કતં નિષેધમુખેનૈવ સાધનમિત્યત આહ-- ન હીતિ॥ ઇત્યર્થ ઇતિ॥ અપિશબ્દાત્પદ્ધતિવાક્ય 2 સ્યેત્યાદિવાક્યવ્યાખ્યાવસર ઇતિ ભાવઃ। ઉક્તં ચેતિ॥ પ્રમાણલક્ષણટીકાયા 3 માત્માશ્રયે 4 યોજ્યમ્। અનુગ્રાહકો ભવતીતિ॥ શઙ્કાનિવૃત્તિદ્વારેતિ ભાવઃ। પ્રાગુક્તાદ્યાન્ત્યપક્ષદ્વયાભિપ્રાયેણ ક્રમેણાહ -- વ્યાપ્તિપ્રમાયામિતિ 5 ॥ ઇતિ પ્રમાયાં વેતિ॥
1.આદૌ ઽવ્યાપ્તિપ્રમાયાં વાઽ ઇત્યસ્તિ-ક.ગ.ટ.રા. 2.ક્યસ્યેતિયોજ્યમ્ ઉક્તં ચે -ટ.ઠ. સ્યેતિ ભાવઃ -ડ. 3.ઽયાંઽ ઇતિ, તતઃ અનુગ્રાહક ઇત્યાદિકમેવાસ્તિ -ઠ. 4.યેત્યાદિવાક્યવ્યાખ્યાવસરે -ટ. શ્રય ઇત્યાદિવા-ડ. 5.ઽઅઙ્ગીકર્તવ્ય ઇતિઽ ઇત્યસ્તિ -ઠ.
પુ - 166. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
તસ્માદ્યથાપ્રમાણસંપ્લવે દ્વિતીયં પ્રમાણભૂતમેવ પ્રથમપ્રમાણદાર્ઢ્યહેતુત્વેન પ્રથમાનુગ્રાહકમ્। તથા તર્કોપિ સ્વયં પ્રમાણમેવ પ્રમાણસ્યાનુગ્રાહકઃ। સાધકં બાધકં વા પ્રમાણમેવ હિ શઙ્કાનિવર્તકમ્। ન ત્વપ્રમાણમ્। તર્કજ્ઞાનસ્ય ભ્રમત્વે

હિ વ્યાપ્તિયોગ્યતાદિભ્રમજન્યાનુમિતિશાબ્દજ્ઞાનદિરિવ ધારાવાહિકભ્રમે દ્વિતીયાનુગૃહીતસ્ય પ્રથમસ્યેવ વા 1 પ્રમાણતર્કાનુગૃહીતાનુમિતેરેવાપ્રમાત્વં સ્યાત્। અપ્રમાણતર્કબાધિતસ્ય પ્રત્યનુમાસ્યૈવ ચ પ્રામાણ્યં સ્યાત્॥
ઇતિ સ્વમતે તર્કસ્યોપયોગઃ

નનુ ધૂમવત્વાદિસાધનાફલભૂતાગ્નિમત્વાદિપ્રમામેવ પર્યવસાનમુખેન જનયસ્તર્કસ્ય કથં પ્રામાણ્યમિત્યાશઙ્કાં સદૃષ્ટાન્તં પરિહરન્નુપસંહરતિ -- તસ્માદિતિ॥
યદ્વોક્તદિશા પ્રમાણાનુગ્રાહકસ્ય કથં પ્રામાણ્યમ્। તથાત્વે ઽનુગ્રાહકત્વમેવ ન સ્યાદિત્યાશઙ્કાં સદૃષ્ટાન્તં 2 નિરસ્યન્નુપસંહરતિ -- તસ્માદિતિ॥ ઉક્તરીત્યા પ્રમાજનકત્વાદિત્યર્થઃ। શઙ્કાનિવર્તકત્વાન્યથાનુપપત્યા ચ તર્કસ્ય પ્રામાણ્યમિત્યાહ -- સાધકં હીતિ॥ અપ્રામાણ્યે 3 બાધકં ચાહ -- તર્કજ્ઞાનસ્યેતિ॥
ઇતિ સ્વમતે તર્કસ્યોપયોગઃ

1. વ ચાપ્ર -ક.ટ.રા. 2.પરિહરન્નુપ -ડ. 3.ણ્યબાધ -ટ.ઠ.
પતે-તર્કોગાસંભવઃ) તર્કવાદઃ પુ - 167.
અથ પરમતે તર્કોપયોગાસંભવઃ

કિઞ્ચ પરમતે તર્કસ્ય કિં વિષય 1 વિશોધન ઉપયોગઃ કિં વા વ્યાપ્તિગ્રહે, આદ્યેપિ કિમુદયનરીત્યા અનિષ્ટપ્રસઞ્જનત્વમાત્રેણોપયોગઃ, કિં વા વર્ધમાનરીત્યા સાધ્યાભાવસંદેહનિવર્તનેન યદ્વા તજ્જન્યસાધ્યાભાવજિજ્ઞાસાનિવર્તનેન, અથવા તજ્જન્યસાધ્યજિજ્ઞાસોજ્જીવનેન। નાદ્યઃ। અનિષ્ટપ્રસઞ્જનત્વમાત્રેણ તર્કોપયોગે શઙ્ગાભાવેપિ તર્કાપેક્ષાપ્રસઙ્ગાત્। ન દ્વિતીયઃ। સન્દેહસ્ય તજ્જન્યજિજ્ઞાસયૈવ નિવૃત્તેઃ। નિર્ધૂમત્વજ્ઞાનસ્ય નિરગ્નિકત્વસન્દેહેન સહ વિષયકૃતવિરોધાભાવેન તદનિવર્તકત્વાચ્ચ। પ્રત્યુત નિર્ધૂમત્વસ્ય સાગ્નિકત્વનિરગ્નિકત્વરૂપકોટિદ્વયસાધારણ્યેન તજ્જ્ઞાનં સન્દેહોપોદ્બલકમેવ। મન્મતે તુ વિષયકૃતવિરોધઃ પ્રાગેવોક્તઃ॥
અથ પરમતે તર્કોપયોગાસંભવઃ

નન્વસ્તુ ભવદુક્તરીત્યા તર્કસ્યોપયોગે સતિ પ્રમાણત્વમ્। ન ત્વેવમ્। કિં ત્વન્યથૈવોપયોગઃ। તત્ર ચ તર્કસ્યાપ્રામાણ્યેપિ ન દોષ ઇત્યતસ્તદુક્તોપયોગં ખણ્ડયિતુમાહ -- કિંઞ્ચેતિ॥ વ્યાપ્તિગ્રાહકસ્ય વિષયપરિશોધકસ્ય વેતિ પરામર્શવાદાન્તે મણ્યુક્તેરાહ -- કિં વિષયેતિ॥ તજ્જન્યેતિ॥ સાધ્યાભાવસન્દેહજન્યેત્યર્થઃ। તજ્જન્ય જિજ્ઞાસૈવેતિ॥
1.યપરિશોધને ઉ - ક.ગ.રા.
પુ - 168. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
કિઞ્ચ વહ્નિવ્યપ્તે 1 ધૂમે દૃષ્ટે કથં વહ્ન્યાવસંદેહઃ। ન ચ વિશેષદર્શને સતિ સ્વારસિકસ્ય વહ્ન્યભાવસંદેહસ્યાસંભવેપિ પ્રતિપ્રમાણાહિતા તચ્છઙ્કા યક્તેતિ વાચ્યમ્। પ્રતિપ્રમાણે ઽનન્યથાસિદ્ધે જાગ્રતિ તર્કસહસ્રેણાપિ તદાહિતશઙ્કાનુવૃત્યયોગાત્। ન ચ તર્કાદેવ પ્રતિપ્રમાણસ્યાન્યથાસિદ્ધિઃ। ત્વન્મતે વિષકૃતવિરોધાભાવાદિત્યુક્તત્વાત્॥
ઉત્તરાત્મવિશેષણગુણાનાં પૂર્વગુણનિવર્તકત્વાદિતિ ભાવઃ : કોટિદ્વયસાધારણ્યેનેતિ॥ નિર્ધૂમત્વસ્યાયોગોલકાદાવિવ સાગ્નિકત્વેપિ હૃદાદાવિવ નિરગ્નિકત્વેપિ સમ્ભવાત્ સાધારણ્યેનેત્યુક્તમ્। ભવન્મતેપિ તર્હિ નિર્ધૂમત્વજ્ઞાનાચ્છઙ્કાનિવૃત્તિર્ન સ્યાદિત્યત આહ-- મન્મતેત્વિતિ॥ અન્યથોપપત્યાન્યથાનુપપત્તિરૂપવિષકૃતવિરોધસ્ય સંદેહતર્કયોઃ પૂર્વવાદે પ્રતિપાદિતત્વાદિત્યર્થઃ। નન્વન્યથોપપન્નત્વશઙ્કાયા ધૂમાદિવિષયાયાસ્તર્કેણ નિર્ધૂમત્વાપાદાનરૂપેણ નિરાસેપિ ભિન્નવિષયકસાધ્યસન્દેહસ્ય કથં નિવૃત્તિરિત્યતો હેતોરન્યથોપપત્તિશઙ્કાનિવૃત્યૈવ તદાહિતઃ સાધ્યસંદેરો નિવર્તત એવ। પ્રત્યુત ત્વન્મત એવ તન્નિવૃત્તિરયુક્તેતિ ભાવેનાહ-- કિઞ્ચેતિ॥
યદ્વા તર્કજન્યનિર્ધૂમત્વજ્ઞાનં કિં સ્વારસિકસાધ્યસંદેહનિવર્તનેનોપયુજ્યતે અથાહિતસંદેહનિવર્તનેન નાદ્યઃ। તસ્યૈવાનુદયાત્। નાન્ત્યઃ।
વિરોધિવિષયત્વાભાવાત્। ઇત્યાહ-- કિઞ્ચેતિ॥ ઉક્તત્વાદિતિ॥ પ્રત્યુતેત્યાદિગ્રન્થેનોક્તત્વાદિત્યર્થઃ।
1.પ્યધૂ -ટ. રા.
પતે-તર્કોગા-સંવઃ) તર્કવાદઃ પુ - 169.
ન તૃતીયઃ। જ્ઞાનસ્ય હીચ્છાનિવર્તકત્વમનિષ્ટતાવચ્છેદકધ્મપ્રકારકત્વેનૈવ। અન્યથા પ્રમેયત્વાદિપ્રકારકમપિ વિષા 1 દિજ્ઞાનં તન્નિવર્તકં સ્યાત્। ન ચ નિર્ધૂમત્વજ્ઞાનં ત્વન્મતે નિર્ધૂમતાં તદાપાદકત્વેનાનિષ્ટં નિરગ્નિતાં વાનિષ્ટ 2 પ્રામાણ્યાપાતાત્। કિં તુ પક્ષનિષ્ઠતયૈવેતિ કથં તર્કેણ નિરગ્નિકત્વજિજ્ઞાનસાનિવૃત્તિઃ॥
પ્રતિપ્રમાણં-- સાધ્યાભાવવિષયં તર્કજ્ઞાનં તુ નિર્ધૂમત્વવિષયમિતિ વિરોધિવિષયકત્વં નેતિ ભાવઃ। સાધ્યાભાવજિજ્ઞાસાનિવર્તનેનેતિ પક્ષં નિરાહ-- ન તૃતીય ઇતિ॥ જિજ્ઞાસા હિ જ્ઞાનેચ્છા। નિર્ધૂમત્વજ્ઞાનેન જિજ્ઞાસાનિવૃત્તૌ નિવૃત્તિપ્રયોજકધર્માભાવાન્ન સામર્થ્યમિતિ સામાન્યન્યાયોક્તિપૂર્વમાહ-- જ્ઞાનસ્ય હીતિ॥ અનિષ્ટતાયાં યદવચ્છેદકં અહિત્વવિષત્વકણ્ટકત્વાદિકં તત્પ્રકારકત્વે 3 નૈવેત્યર્થઃ। અસ્ત્વેતદપિ જ્ઞાનં તથેત્યત આહ-- ન ચેતિ॥ નિર્ધૂમતામિત્યત્રાપ્યનિષ્ટામિત્યન્વેતિ॥ નચોલ્લિખતીતિ॥ પ્રમાણવિરુદ્ધત્વા 4 દેરનિષ્ટતાવચ્છેદક 5 સ્ફુરણસ્યાનનુભાદિતિ ભાવઃ। વિપક્ષે બાધકતં ચાહ -- તથાત્વ ઇતિ॥ અનિષ્ટમનિષ્ટતા 6 વચ્છેદકેનોલ્લેખે સતિ વહ્નિત્વાદિના વહ્ન્યાદ્યુલ્લેખિજ્ઞાનસ્યેવ પ્રામાણ્યં સ્યાદિત્યર્થઃ॥
નનુ ધૂમં પશ્યતઃ કથં નિર્ધૂમત્વાદિજ્ઞાને પ્રમાણવિરુદ્ધત્વાદિકં ન ભાયાત્। ન ચૈવં પ્રામાણ્યાપાતઃ અવિદ્યમાનપક્ષનિષ્ઠત્વભાનાદપ્રામાણ્યમસ્ત્વિતિ --
1.ષયાદિજ્ઞા- ગ.ટ.રા. 2.ત્વાવચ્છેદક ધર્મવત્તયા -ગ.રા. 3.નેત્ય -ટ.ડ. 4.દ્યનિષ્ટ-ઠ. 5.કત્વસ્ફુ -ઠ. 6.ત્વાવ- ટ.ઠ.ડ.
પુ - 170. ન્યાયદીપુયતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
કિઞ્ચ પ્રમાણવિરુદ્ધનિર્ધૂમત્વાપાદકતયા નિરગ્નિકત્વમેવાનિષ્ટં ન તુ તજ્જ્ઞાનમ્। તસ્યારોપરૂપત્વેન તદનાપાદકત્વાત્। તથા ચ નિરગ્નિકત્વવિષયેચ્છાયા એવ નિવૃત્તિઃ સ્યાત્। ન તુ તજ્જ્ઞાનવિષેચ્છારૂપજિજ્ઞાનસાયાઃ॥
કિઞ્ચેચ્છાવિચ્છેદકમનિષ્ટત્વં દુઃખતત્સાધનાન્યતરત્વરૂપં નત્વપ્રામાણિકતદાપકાનયતરત્વરૂપમ્। આપ્તવાક્યાદિના સ્વસ્ય દારિદ્રયં નિશ્ચિતવતોપિ ધેન ઔત્કણ્ઠ્યદર્શનાત્। તથાચાપ્રામાણિકનિર્ધૂમત્વાપાદકે --
ચેદેવમપિ નિર્ધૂમનત્વજ્ઞાનેન નિરગ્નિકત્વેચ્છૈવ નિવર્ત્યા નતુ તજ્જ્ઞાનેચ્છારૂપા જિજ્ઞાસેત્યાહ-- કિઞ્ચેતિ॥ અનિષ્ટતાવચ્છેદકપ્રકારકં જ્ઞાનમનિષ્ટવિષયેચ્છાં નિવર્તયતિ। સા ચ નિરગ્નિકત્વેચ્છૈવ। તસ્યા અનિષ્ટત્વાત્। ન તુ તજ્જ્ઞાનેચ્છારૂપા। જિજ્ઞાસ્યજ્ઞાનસ્યાનિષ્ટત્વાભાવાદિત્યર્થઃ॥
નન્વનિષ્ટવિષયકત્વાન્નિરગ્નિકત્વજ્ઞાનમપ્યનિષ્ટમેવેત્યતો વિષયસ્યાપ્યનિષ્ટત્વમભ્યુપેત્યોક્તમ્। વસ્તુતસ્તદપિ નેત્યાહ-- કિઞ્ચેચ્છેતિ॥ ન ચા 1 પ્રામાણિકેતિ॥ અપ્રામાણિકત્વં વા, તદાપાદકત્વં વા, યેન નિર્ધૂમત્વમપ્રામાણિકમિતિ નિરગ્નિકત્વં ચ તદાપાદકમિત્યુભયમનિષ્ટં સ્યાદિત્યર્થઃ। ધન ઇતિ॥ તસ્ય સ્વસ્મિન્નપ્રામાણિકત્વનિશ્ચયેપ્યનિષ્ટત્વાભાવાત્પ્રત્યુતૌત્કણ્ઠ્યરૂપેચ્છાવિષયેનેષ્ટત્વસ્યૈવ દર્શનાદિત્યર્થઃ।
1. ન ત્વપ્રા -ઠ.ડ.
પતે-તર્કોગા-સંવઃ) તર્કવાદઃ પુ - 171.
નિરગ્નિકત્વે કથં શબ્દસામ્યમાત્રેણેચ્છાવિચ્છેદં બ્રૂષે॥
કિઞ્ચ સાધ્યાભાવજિજ્ઞાસા ન સાધ્યાનુમિતિપ્રતિબન્ધિકા। યેન તન્નિવૃત્તયે તર્કો ઽપેક્ષ્યત। સા હિ સાધ્યાભાવવિષયકજ્ઞાનવિષયિણી । ન ચ સાધ્યાભાવવિષયવિષયકમપિ સાધ્યજ્ઞાનવિરોધિ। તથાત્વે હિ પક્ષે સાધ્યાભાવ 1
જ્ઞાનમિતિ જ્ઞાનેનાપ્યનુમિતિઃ પ્રતિબધ્યેત॥
શબ્દસામ્યમાત્રેણેતિ॥ દુઃખં તત્સાધનં વા યથાનિષ્ટમુચ્યતે તથા 2 પ્રામાણિકે તદાપદકે વાઙ્ગીકારાનર્હત્વમાત્રેણાનિષ્ટપદમસ્તીતિ શબ્દસામ્યમાત્રેણેત્યર્થઃ। નિર્ધૂમત્વાદિજ્ઞાનેન હ્યનુમિતિપ્રતિબન્ધકં નિરસ્યમ્। સાધ્યાભાવજિજ્ઞાસા તુ ન પ્રતિબન્ધકેતિ તન્નિરાસાયાસો વ્યર્થ એવેત્યાહ-- કિઞ્ચેતિ॥ ઇતિ જ્ઞાનેનાપીતિ॥ સાધ્યાભાવજ્ઞાનવિષયકજ્ઞાનસ્યાપિ સ્વવિષયજ્ઞાનદ્વારા સાધ્યાભાવવિષયકત્વાદિતિ ભાવઃ॥
3 મણિકણ્ઠે તુ -- સાધ્યાભાવમાત્રવિષયકજિજ્ઞાસા હ્યનુમિતિપ્રતિબન્ધિકા। ન તુ સાધ્યતદભાવોભયવિષયા। સંશયેન ચોભયકોટિકૈવ જિજ્ઞાસા જન્યતે। ન તુ સાધ્યાભાવમાત્રકોટિકા જિજ્ઞાસા। તસ્મિન્કાલે સાધ્યાભાવમાત્રજિજ્ઞાસોત્પત્તૌ કારણાભાવાત્કિં તન્નિવર્તકતર્કેણેત્યુક્તમ્। તત્ર સાધ્યાભાવમાત્રજિજ્ઞાસાયા અપ્યુક્તદિશા પ્રતિબન્ધકત્વાભાવો ધ્યેયઃ॥
1. વ વિષયજ્ઞાનેનાપિ -- ટ. બે જ્ઞાનમિતિ જ્ઞાનેના-રા. 2.થા અ -ડ. 3.અત એવેત્યધિકમ્ -ઠ.
પુ - 172. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
નાપિ ચતુર્થઃ। નિર્ધૂમત્વવિષયસ્ય તર્કસ્ય ભિન્નવિષયત્વેનાગ્નિવિષયકજિજ્ઞાસોજ્જીવકત્વાયોગાત્। એતેન વ્યાપ્તિગ્રહે ઉપયોગ ઇતિ દ્વિતીયોપિ નિરસ્તઃ। નિર્ધૂમત્વજ્ઞાનસ્ય વિષયકૃતવિરોધાભાવાદારોપ 1 ત્વેન જ્ઞાતત્વાચ્ચ નિરગ્નિકોસ્ત્વિતિ શઙ્કાં પ્રત્યવિરોધિત્વાદિતિ દિક્॥
એતદેવાભિપ્રેત્યોક્તં પદ્ધતૌ વિપરીતશઙ્કાનિરસનદ્વારેણેતિ। ન તૂદયનાદિરીત્યાનિષ્ટપ્રસઞ્જકત્વાદિનેત્યર્થઃ।

સાધ્યાભાવસંશયજન્યસાધ્યજિજ્ઞાસોજ્જીવકત્વેન તર્કસ્યોપયોગ ઇતિ પક્ષં નિરાહ-- નાપિ ચતુર્થ ઇતિ॥ દ્વિતીયોપ 2 નિરસ્ત ઇતિ॥ ધૂમત્વજ્ઞાનં હિ ધૂમસ્ય નિરગ્નિકત્વરૂપસાધ્યાભાવસામાનાધિકરણ્યરૂપવ્યભિચારજ્ઞાનનિવૃત્તિદ્વારાવ્યભિચા
રિતસામાનાધિકરણ્યરૂપવ્યાપ્તિગ્રહોપયોગીતિ વાચ્યમા। જ્ઞાનસ્ય વ્યભિચારજ્ઞાનનિવર્તકત્વં તદ્વિરોધિવિષયકત્વેનૈવ । ન ચ નિર્ધૂમત્વજ્ઞાનં સાધ્યાભાવસામાનાધિકરણ્યવિરોધિવિષયકં યેન વ્યાપ્તિગ્રહોપયોગિ સ્યાદિતિ ભાવેનાહ -- નિર્ધૂમત્વજ્ઞાનસ્યેતિ॥
કિઞ્ચ ત્વન્મતે કેવલાન્વયિસાધ્યકહેતુપ્રયોગસ્થલે સાધ્યાભાવાપ્રસિદ્ધ્યા માસ્તુ પ્રમેયત્વમિત્યાદિશઙ્કાનુદયેન તત્ર તન્નિવર્તનાસંભવાત્કથં તત્ર તર્કસ્યોપયોગઃ। અપિ ચ તર્કસ્યાપિ વ્યાપ્તિસાપેક્ષત્વેન તર્કાઙ્ગવ્યાપ્તિજ્ઞાનેપિ તર્કાપેક્ષાયામનવસ્થાપાતેન ન વ્યાપ્તિગ્રહોપયોગિત્વં તર્કસ્ય સ્યાત્। યદિ ક્વચિત્તર્કેણ વિનાપિ વ્યાપ્તિગ્રહસ્તર્હિ વ્યભિચારાત્કથં તર્કસ્ય તદુપયોગિત્વમ્। સિદ્ધાન્તે તુ સ્વતન્ત્રપ્રમાણત્વાન્ન વ્યાપ્તિગ્રહ એવોપયોગઃ। ઉપયોગોપિ બહુપ્રકારેણ પ્રાગેવોપપાદિત ઇત્યાદ્યનુસન્ધાયાહ -- દિગિતિ॥
1.પિતત્વેન -ગ.ટ.રા.
પક્ત-કેલાયિ-લણઙ્ગઃ) વિભાગવાદઃ પુ - 173.
અત્ર વિપરીતશબ્દેન પરમતે સ્વમત ઇવ નિવર્ત્યાયાઃ શઙ્કાયા નિવર્તકેન તર્કેણ સહ વિષયકૃતો વિરોધો નેતિ દર્શિતમ્॥
ઇતિ પરમતે તર્કોપયોગાસંભવઃ

સ્વમત ઇવેતિ॥ અન્યથોપપત્યન્યથાનુપપત્તિરૂપવિરુદ્ધવિષયકત્વં યથા સ્વમતે તથા ન પરમત ઇત્યર્થઃ॥
ઇતિ પરમતે તર્કોપયોગાસંભવઃ

અથ પરોક્તકેવલાન્વયિત્વલક્ષણભઙ્ગઃ

યચ્ચ મણૌ વ્યાપ્તિર્દ્વે 1 ધા અન્વયવ્યતિરેકભેદાત્। તતશ્ચાનુમાનમપિ કેવલાન્વયિકેવલવ્યતિરેક્યન્વયવ્યતિરેકિભેદાત્ત્રિવિધમ્। તત્ર વૃત્તિમદત્યન્તાભાવાપ્રતિયોગિત્વં કેવલાન્વયિત્વમ્। ગગનાત્યન્તાભાવસ્ય કેવલાન્વયિત્વાર્થં વૃત્તિમત્પદમિતિ તન્ન ।
યત્તુ પદ્ધતૌ કેવલાન્વયિકેવલવ્યતિરેકીત્યાદિના પરોક્તાનુમાનત્રૈવિધ્યમનૂદ્ય નિરસ્તં તદ્વિવરિતુકામઃ તચ્ચાનુમાનં ત્રિવિધમિત્યાદિનામણ્યુક્તં નિરસિતુમાહ --યચ્ચેતિ॥ વૃત્તિમદિતિ॥ વૃત્તિમાન્યો 2 યમત્યન્તાભાવસ્તદપ્રતિયોગિત્વમિત્યર્થઃ। અત્ર વૃત્તિમાનિત્યનેન સ્વમાનાધિકરણાવિરોધિનીં યા વૃત્તિસ્તદ્વાન્વિવક્ષિતઃ।
1.ર્દ્વિવિધા -ગ.ટ.રા. 2.ન્યોત્યન્તા -ટ.ઠ.
પુ - 174. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
ગગનસ્ય કેવલાન્વય્યત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિત્વે તુચ્છત્વાપાતાત્। ન હિ શશશ્રુઙ્ગાદેરપીતોન્યદસત્વમસ્તિ 1 । વિસ્તૃતં ચૈતન્ન્યાયામૃતે॥
ઇતિ પરોક્તકેવલાન્વયિત્વ 2 લક્ષણભઙ્ગઃ

તેન સંયોગાત્યન્તાભાવે નાવ્યાપ્તિઃ। સંયોગવૃત્તેસ્તદત્યન્તાભાવસામાનાધિકરણ્યાવિરોધિત્વાદિત્યાહુઃ। એતચ્ચ પ્રમેયત્વાભિધેયત્વાદાવસ્તિ। તદત્યન્તાભાવસ્ય 3 વ્યાઘાતભયેન ક્વાપ્યઙ્ગીકર્તુમશક્યત્વાત્। સર્વસ્યાપ્યન્યોન્યાભાવપ્રતિયોગિત્વાદસંભવવારણાયાત્યન્તપદમ્। તર્હિ તાવદેવાસ્ત્વિત્યતો દૂષણસૌકર્યાય વિશેષણકૃત્યમાહ-- ગગનેતિ॥ ભાવાભાવયોરન્યોન્યવિરહરૂપતયા ગગનાત્યન્તાભાવોપિ ગગનરૂપાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગીતિ તત્રાવ્યાપ્તં લક્ષણં સ્યાદતો વૃત્તિમદિતિ। ગગનં ચાવૃત્તિપદાર્થસ્તન્મત ઇતિ વૃત્તિમદત્યન્તાભાવો ન ગગનરૂપઃ। કિં તુ ઘટાત્યન્તાભાવ એવ। તથા ચ તદપ્રતિયોગિત્વં ગગનાત્યન્તાભાવે ઽસ્તીતિ નાવ્યાપ્તિરિતિ। તસ્યાપિ કેવલાન્વયિત્વસિદ્ધ્યર્થં વૃત્તિમત્પદમિત્યર્થઃ॥ ન્યાયામૃત ઇતિ॥ મિથ્યાત્વનિરુક્તિભઙ્ગે પ્રતિપન્નોપાધૌ ત્રૈકાલિકનિષેધપ્રતિયોગિત્વખણ્ડનપ્રસ્તાવે તથા --
ત્રિકાલસર્વદેશીયનિષેધાપ્રતિયોગિતા।
સત્તોચ્યતે ઽધ્યસ્તતુચ્છે તં પ્રતિયોગિની॥
ઇતિ સત્વનિરુક્તિપ્રસ્તાવે, અસતો ઽત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિત્વસમર્થનપ્રસ્તાવે ચેતિ ભાવઃ॥
ઇતિ પરોક્તકેવલાન્વયિ 4 લક્ષણભઙ્ગઃ

1.મપિ -ગ.રા. 2.યિલ-ટ.રા. 3.વવ્યા-ટ.ડ. 4.યિત્વલ-ટ.ઠ.
કેલ-વ્યતિઃ-ભઙ્ગઃ) વિભાગવાદઃ પુ - 175.
અથ કેવલવ્યતિરેકિભઙ્ગઃ

કેવલવ્યતિરેક્યનુમાનં ચ ન યુક્તમ્। ત્વન્મતે વ્યાપ્તિગ્રહાર્થં પ્રતિજ્ઞાવાક્યસ્યાબોધકત્વપરિહારાર્થં ચ 1 વિશિષ્ટજ્ઞાનં વિશેષણજ્ઞાનપૂર્વકમિતિ નિયમાર્થં 2 સાધ્યપ્રસિદ્ધેરાવશ્યકત્વાત્। કેવલવ્યતિરેકિણિ ચ તસ્યા અભાવાત્॥
અથ કેવલવ્યતિરેકિભઙ્ગઃ

કેવલાન્વયિધર્મલક્ષણખણ્ડનેનૈવ કેવલાન્વયિસાધ્યકમનુમાનં નિરસ્તં મત્વાહ -- કેવલવ્યતિરેકીતિ 3 ॥ યસ્ય ધર્મસ્ય કેવલં વ્યતિરેકો અભાવ એવ પ્રસિદ્ધઃ ન તુ ભાવઃ સ ધર્મઃ કેવલવ્યતિરેકીતિ તાદૃશધર્મસાધ્યકમનુમાનમપિ કેવલવ્યતિરેક્યનુમાનમિત્યર્થઃ। વ્યાપ્તીતિ॥ સાધ્યાપ્રસિદ્ધૌ તન્નિરૂપિતત્સામાનાધિકરણ્યા 4 દિરૂપવ્યાપ્તિગ્રહાસમ્ભવાદિતિ ભાવઃ॥ અબોધકત્વેતિ॥ સાધ્યધર્મસ્યાપ્રસિદ્ધૌ તત્ર શબ્દસ્ય શક્તિગ્રહાયોગેનાવ્યુત્પન્નસાધ્યપદઘટિતપ્રતિજ્ઞાવાક્યસ્ય બોધકત્વાયોગાદિતિ ભાવઃ॥ વિશિષ્ટેતિ॥ વ્યતિરેકિહેતુનોત્પન્નસાધ્યવિશેષણ 5 કપક્ષવિશેષ્યકવિશિષ્ટજ્ઞાનમનુમિતેઃ પૂર્વં સાધ્યાપ્રસિદ્ધૌ વિશેષણજ્ઞાનપૂર્વકં ન સ્યાત્। તથા ચ તત્પૂર્વકત્વનિયમશ્ચ નિર્વિકલ્પકજ્ઞાનવાદિના ત્વયાઙ્ગીકૃત ઇતિ તદ્રક્ષાર્થં સાધ્યપ્રસિદ્ધિરાવશ્યકીત્યર્થઃ॥
1. ચ ઇતિ નાસ્તિ- ટ.રા. 2.ચ ઇત્યધિકમ્-ટ.રા. 3.ક્યપીતિ-ટ. ક્યનુમાનમપીતિ -ઠ. 4.ણ્યરૂ -ડ. 5. ણપ - ટ.ડ.
પુ - 176. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
તત્ર સાધ્યાપ્રસિદ્ધિર્ 1 નતાવત્પક્ષે કેવલવ્યતિરેકિવૈયર્થ્યાત્। નાપ્યન્યત્ર। તત્ર હેતોર્વૃત્તાવન્વયિત્વસ્યાવૃત્તા 2 વસાધારણ્યસ્ય 3 ચાપાતાત્॥
નાપિ પક્ષૈકદેશે તેન નાસાધારણ્યમ્ પક્ષાદન્યત્ર તદપ્રસિદ્ધેઃ, નાપિ કેવલવ્યતિરેકવૈયર્થ્યમ્ તસ્ય કૃત્સ્ને પક્ષે સાધ્યપ્રતીત્યર્થત્વાદિતિ વાચ્યમ્। પૃથિવીતરભિન્ને 4 ત્યાદૌ પક્ષસ્યૈકદેશસત્વેપિ ગગનમિતર 5 ભિન્નમિત્યાદૌ તદભાવાત્। અંશે સિદ્ધસાધનાચ્ચ। અભેદાનુમાન ઇવ પક્ષૈકદેશસ્ય 6 નિશ્ચિતસાધ્યકતયાન્વયદૃષ્ટાન્તત્વસમ્ભવેન કેવલવ્યતિરેકિત્વભઙ્ગાચ્ચ। પક્ષભિન્નત્વેન વિશેષણં ચ ગૌરવમ્॥
કથમભાવ ઇત્યતો ભક્તિપાદે સાધ્યાપ્રસિદ્ધઝેરદોષત્વોક્તિપ્રસ્તાવે સુધોક્તરીત્યાહ-- તત્રેતિ॥ કેવલવ્યતિરેકિણીત્યર્થઃ। વ્યતિરેકવાદે મણૌ સિદ્ધાન્તે કથિતં નિરાહ-- નાપીતિ॥ ઇતરેતિ॥ જલાદી 7 ન્યષ્ટદ્રવ્યાણિ ગુણકર્મસામાન્યવિશેષસમવાયાઃ પઞ્ચેતિત્રયોદશાપદાર્થા ઇતરપદાર્થાઃ। તદભાવાદિતિ॥ તસ્યાખણ્ડત્વોપગમાત્તાર્કિકૈરિતિ ભાવઃ। અભેદેતિ॥ અયમત 8 દ્ભિન્ન એતદ્વૃક્ષત્વાદેતદ્વૃક્ષવદિત્યનુમાન ઇવેત્યર્થઃ॥
નનુ પક્ષાદન્યત્ર નિશ્ચિતસાધ્યકત્વમેવ દૃષ્ટાન્તત્વે પ્રયોજકમિત્યત આહ -- પક્ષેતિ॥ નન્વસ્તૂક્તદિશા વ્યતિરેકિણોન્વયિત્વં તથાપિ ન કેવલવ્યતિરેકિત્વભઙ્ગ ઇત્યાશઙ્ક્ય પ્રત્યાહહહ -- ન ચાન્વયેતિ॥
1.દ્ધિર્હિનતા -ગ.ટ.રા. 2. ત્તૌ ચાસા-ગ.ગ. 3.સ્યપા -ટ.ગ. 4.ન્નેત્યત્ર પ -ગ.ટ.રા. 5.રેભ્યોભિ -ક. 6.સ્યૈવ-ક.ગ.ટ.રા. 7.દયોષ્ટ -ટ.દ્યષ્ટ -ઠ. 8.તદભિ -ઠ.ડ.
કેલ-વ્યતિ-ભઙ્ગઃ) વિભાગવાદઃ પુ - 177.
ન ચાન્વયાપ્રતિસન્ધાનદશાયાં કેવલવ્યતિરેકિત્વમિતિ વાચ્યમ્। તથાત્વે ઽન્વવ્યતિરેકિ 1 ણ્યપિ તત્પ્રસઙ્ગાત્। અન્વયપ્રતિસન્ધાને
સ્વનિરૂપિતવ્યાપ્તિજ્ઞાનાભાવેનાનુમિતિરેવ નાસ્તીતિ વક્ષ્યમાણત્વાચ્ચ॥
નચ યત્રાનિત્યે વાઙ્મનસે ઇત્યાદૌ પક્ષતાવચ્છેદકનાનાત્વં તત્રૈવાંશે સિદ્ધસાધનમ્। ઇહ તુ તદનચ્છેદકં પૃથિવીત્વમેકમેવેતિ વાચ્યમ્। ઉદ્દેશ્યપ્રતીતિસિદ્ધ્યસિદ્ધ્યોરેવ સિદ્ધસાધનતદભાવૌ પ્રતિ તન્ત્રતયાસ્ય પરિભાષામાત્રત્વાત્॥
ન ચ તર્હ્યુદ્દેશ્યાયાઃ પૃથિવીત્વાવચ્છેદેનેતરભેદબુદ્ધેરંશેષ્યભાવાન્નાંશે સિદ્ધસાધનમિતિ વાચ્યમ્।
ઇષ્ટાપત્તિં મન્વાનં પ્રત્યાહ-- અન્વયેતિ॥ સ્વેતિ॥ સાધ્યનિરૂપિતેત્યર્થઃ। વક્ષ્યમાણત્વાદિત॥ અત્રૈવોત્તરત્ર કિઞ્ચાભાવગતયા વ્યતિરેકવ્યાપ્ત્યા કથં ભાવસ્ય ગમકત્વમિત્યાદિનેતિ ભાવઃ। મણ્યાદ્યુક્તમેવાંશતઃ સિદ્ધસાધનતાદોષોદ્ધારમાશઙ્ક્ય નિરાહ-- ન ચ યત્રેતિ॥ તત્રૈવેતિ॥ પક્ષતાવચ્છેદકસામાનાધિકરણ્યેન સાધ્યસિદ્ધિર્હ્યનુમાનફલમ્। નાનાત્વસ્થલે ચૈકાવચ્છેદેન સાધ્યસિદ્ધાવપ્યનુમાનફલસ્ય જાતત્વાત્પુનરન્યાવચ્છેદેનાપ્યનુમિત્યુત્પાદનાર્તમનુમાનાપ્રવૃત્તેરિતિ ભાવઃ॥ એકમિતિ॥ તથાચ ઘટાદ્યંશે ઘટત્વાદ્યવચ્છેદેન સાધ્યસિદ્ધાવપિ પૃથિવીત્વરૂપપક્ષતાવચ્છેદકસામાનાધિકરણ્યેનેતરભેદરૂપસાધ્યાસિદ્ધ્યા તત્રાનુમિત્યુદયાર્થમનુમાનપ્રવૃત્તિસમ્ભવાન્ન તત્ર દોષ ઇતિ ભાવઃ।
1. કિણોપિ - ટ. રા.
પુ - 178. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
નિશ્ચિતસાધ્યકત્વેન સંદેહસિષાધયિષયોરભાવેનૈકદેશસ્ય ત્વન્મતે પક્ષત્વાયોગાત્॥
ન ચ ઘટસ્ય ઘટત્વેનેતરભેદનિશ્ચયેપિ પૃથિવીત્વેન તત્સંદેહાદિકમિતિ 1 વાચ્યમ્। વિશેષાકારેણેતરભેદનિશ્ચયે સતિ સામાન્યાકારેણ તત્સંદેહસ્ય તદ્વિશેષેતરવિશેષવિષયત્વનિયમાત્। અન્યથૈતત્પર્વતત્વેન વહ્નિમત્તયા નિશ્ચયે 2 પિ પર્વતે પર્વતત્વેન તત્સંદેહાપત્યા તત્ર વહ્ન્યર્થિનો નિષ્કમ્પપ્રવૃત્તિર્ન સ્યાત્॥
નાપિ પક્ષ એવ સંદેહરૂપા સાધ્યાપ્રસિદ્ધિઃ
પક્ષત્વાયોગાદિતિ॥ તથાચ કેવલવ્યતિરેકિણો ઽન્વયિત્વમેવ પ્રાપ્તમિતિ ભાવઃ। સંદેહસિષાધયિષયોરભાવેનેત્યયુક્તમિત્યાશઙ્ક્ય નિરાહ -- ન ચેતિ॥ યજ્ઞપત્યુક્તમેવ દોષમાહ-- વિશેષેતિ॥ તદ્વિશેષેતરેતિ॥ ઘટાદિરૂપ 3 વિશેષેતરપૃથિવીવિષયકત્વનિયમાદિત્યર્થઃ। જ્ઞાનયોઃ સમાનપ્રકારકત્વેનૈવ નિવર્ત્યનિવર્તકભાવ ઇતિ ન્યાયસ્ય સામાન્યવિશેષપ્રકારાન્યપરત્વમિતિ ભાવઃ॥
એવં મણિકૃદભિમતં પક્ષૈકદેશસાધ્યપ્રસિદ્ધિપક્ષં નિરસ્યોદયનાદ્યભિમતં મણાવનૂદ્ય નિરસ્તમપિ મણ્યુક્તદોષે તવ્દ્યાખ્યાતૃણાં વિવાદભાવાત્સ્વયં દૃઢદોષવિવક્ષયા સંશયરૂપસાધ્યપ્રસિદ્ધિપક્ષમાશઙ્ક્ય નિરાહ-- નાપીતિ॥ જલાદિત્રયોદશપદાર્થાન્યોન્યાભાવાનામેકત્રપ્રસિદ્ધ્યા
1.કમસ્તીતિ -ક.ગ.ટ.રા. 2.શ્ચિતોપિ -ટ.રા. 3.ઽપૃથિવીઽ ઇત્યધિકમ્ -ગ.
કેલ-વ્યતિ-ભઙ્ગઃ) વિભાગવાદઃ પુ - 179.
એવં ચ નાન્વયિત્વાદિકમ્ પક્ષૈકદેશેપિ સાધ્યાનિશ્ચયાત્ નાપ્યસાધારણ્યમ્ સપક્ષાભાવાત્ નાપિ વ્યતિરેકિવૈયર્થ્યમ્ તસ્ય નિશ્ચયાર્થત્વાદિતિ વાચ્યમ્। સાધ્યકોટેરપ્રસિદ્ધ્યા સંદેહસ્યૈવાયોગાત્॥
ન ચ તેજોભિન્ના પૃથિવી જલાદિદ્વાદશભિન્ના ન વેતિ તેજોભિન્નધર્મિકજલાદિદ્વાદશભિન્નત્વકોટિકસંશયેનાર્થાસ્ત્રયોદશાભિન્નત્વરૂપસાધ્યપ્રસિ દ્ધિર્યુક્તેતિ વાચ્યમ્। સંશયસ્યાસાર્વત્રિકત્વાત્। સંશયરૂપસાધ્યપ્રસિદ્ધેર્મયાપિ સ્વીતાકારાચ્ચ 1 । શશીયકર્ણાદૌ શશીયમિદં શૃઙ્ગં ન વેતિ સંદેહેન શશશ્રઙ્ગસ્યાપિ પ્રસિદ્ધિપ્રસઙ્ગાચ્ચ।
સંદેરાયોગોપિ તેષ્વભાવેષ્વેકસ્તેજોન્યોન્યાભાવો જલે પ્રસિદ્ધઃ, પૃથિવી તેજોભિન્ના ન વેતિ સંશયેન પૃથિવ્યામેવ વા પ્રસિદ્ધઃ। જલાદિતેજોન્યદ્વાદશપદાર્થાન્યોન્યાભાવાસ્તેજસિ પ્રસિદ્ધાઃ। એવં ચ તત્રૈકં પક્ષભૂતધર્મિવિશેષણં કૃત્વાન્યકોટિકસંશયોત્પાદિ કિમપિ ન બાધકમિત્યાશઙ્ક્ય નિરાહ -- ન ચ તેજોભિન્નેતિ॥ અસાર્વત્રિકત્વાદિતિ॥ તથા ચ યત્ર ન સંદેહસ્તત્રાપ્રસિદ્ધિર્દુર્વારોતિ ભાવઃ॥

નનુ સંદિગ્ધે ન્યાયપ્રવૃત્તેઃ સંશયઃ સાર્વત્રિક ઇતિ ચેત્। સિદ્ધેપિ સિષાધયિષયાનુમાનપ્રવૃત્તેઃ। એવમપિ 2 ત્વદુક્તરીત્યા સંશયસ્ય સાત્મકત્વાદ્યખણ્ડનસાધ્યે 3 યોગાચ્ચ। ઘનઘર્જિતાદિસ્થલે 4 સંદેહાભાવેપ્યનુમિતિદર્શનાચ્ચેતિ ભાવઃ॥ મયાપીતિ॥ વ્યતિરેકી નેતિ વદતાપીત્યર્થઃ। યદ્વા વ્યતિરેકિણિ સાધ્યપ્રસિદ્ધિવાદિનાપીત્યર્થઃ। તથા ચ તાદૃશં પ્રતિ નિશ્ચયરૂપસાધ્યપ્રસિદ્ધિરેવ વાચ્યેતિ ભાવઃ।
1.કૃતત્વાચ્ચ -ક.ટ.રા. 2.વઞ્ચત્વ-ટ. 3.વન્ત્વ -ઠ. 4.ધ્યેતદયો -ઠ. 4.લે અસંદેહે -ઠ.
પુ - 180. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
વિશેષણનિશ્ચયજન્યવિશિષ્ટનિશ્ચયરૂપાનુમિત્યઙ્ગભૂતાયાઃ સાધ્યતાવચ્છેદકત્રયોદશભિન્નત્વપ્રકારિકાયા નિશ્ચયરૂપપ્રસિદ્ધેરભાવાચ્ચ॥
ન ચ તર્હિ પક્ષાદન્યત્રૈવ ત્રયોદશસુ ત્રયોદષભેદાનાં વિશકલિતાનાં નિશ્ચયરૂપા પ્રસિદ્ધિરસ્તીતિ નાપ્રસદ્ધવિશેષણત્વાદીતિ વાચ્યમ્। જીવચ્છરીરજાતં સાત્મકમિત્યાદાવખણ્ડસાધ્યક ઉક્તપ્રકારાસંભવાત્ 1 । ત્રયોધશસુ સાધ્યપ્રસિદ્ધૌ તત્ર સાધ્યાભાવસ્યાસત્વેન વ્યતિરેકવ્યાપ્તિગ્રહાસંભવાચ્ચ॥
શશશ્રઙ્ગસ્યાપીતિ॥ ભૂતલં શશશ્રઙ્ગવદિત્યપ્યનુમાનં સ્યાદિતિ ભાવઃ॥ સાધ્યતેતિ 2 ॥ સાધ્યતાવચ્છેદકં યસ્ત્રયોદશભિન્નત્વં તત્પ્રકારિકાયા ઇત્યર્થઃ। અથવેત્યાદિના મણ્યુક્તં પક્ષાન્તરમાશઙ્ક્ય નિરાહ -- ન ચતર્હીતિ॥ ત્રયોદશસુ જલાદિસમવાયાન્તેષુ ત્રયોદશસ્વિત્યર્થઃ। વિશકલિતાનામિતિ॥ જલે તેજઃપ્રભૃતિદ્વાદેશાન્યોન્યાભાવાઃ પ્રસિદ્ધાઃ। જલાન્યોન્યાભાવશ્ચ તેજઃપ્રભૃતિષુ। તથા જલાદિદ્વાદશાન્યોન્યાભાવસ્તેજજસિ। તેજોન્યોન્યાભાવોન્યત્રેત્યેવંરૂપેણેત્યર્થઃ। યદ્વા ત્રયોદસપદાર્થાનામન્યોન્યાભાવાનાં જલભેદસ્તેજસિ તેજોભેદો જલે ઇત્યેવંરૂપેણ પ્રસિદ્ધિરિત્યર્થઃ। આદિપદેન વ્યાપ્ય્યગ્રહાદિગ્રહઃ॥ તત્ર સાધ્યાભાવસ્યાસત્વેનેતિ॥
1.ઽશશશ્રઙ્ગોલ્લિખિતાવપીત્યાદાવપિ વિશકલિતાનાં શશાદીનાં પ્રસિદ્ધત્વાચ્ચઽ -
ઇત્યધિકમ્-ગ. ઽશશશૃઙ્ગોલ્લિખિતા ભૂરિત્યાદાવપિ વિશકલિતાનાં પ્રસિદ્ધેઃ સુવચત્વાત્ઽ ઇત્યસ્તિ -ટ. 2. સાધ્યતેતિ ઇતિ ન -ટ.ઠ.
કેલ-વ્યતિ-ભઙ્ગઃ) વિભાગવાદઃ પુ - 181.
કિઞ્ચૈકેનૈવ લિઙ્ગેનૈકદા સાધ્યમાના અપિ 1 ત્રયોદશભેદાઃ પ્રત્યેકનિરૂપિતત્રયોગશવ્યાપ્તિભિરેવ સાધનીયાઃ। ન તુ મિલિતનિરૂપિતૈકવ્યાપ્ત્યા। મિલિતાપ્રસિદ્ધૌ તદજ્ઞાનમ્।
યત્ર ત્રયોદશાનામન્યોન્યાભાવનામભાવસ્તત્ર પૃથિવીત્વાભાવ ઇતિ હિ વ્યતિરેકવ્યાપ્તિર્જલાદૌ પ્રદર્શનીયા। તત્ર જલે જલાન્યોન્યાભાવાભાવસ્ય સત્વેતિ તેજઃપૃભૃતિપ્રતિયોગિકાનાં દ્વાદશભેદાનામભાવસ્યાસત્વેન સાધ્યાભાવસ્યાભાવાત્। એવં તેજઃપ્રભૃથિષ્વપીતિ કતં વ્યતિરેકવ્યાપ્તિગ્રહ ઇત્યર્થઃ॥
નન્વેકસત્વેપિ દ્વયમિહ નાસ્તીતિ પ્રતીત્યા દ્વિત્વાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકાભાવવસ્ત્રયોદશત્વાવચ્છિન્નજલદ્યન્યોન્યાભાવનિષ્ઠપ્રતિયોગિતાકાભાવો જલાદૌ ભવિષ્યતીતિ નાનુપપત્તિરિત ચેન્ન। વ્યાસજ્યધર્માવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકાભાવસ્ય વ્યાપ્તિવાદે મણિકૃતા નિરાસેન મણિકૃન્મતે તદભાવાત્। પ્રતીતેરન્યતરાભાવવિષયત્વેનોપપત્તાવતિરિક્તાભાવકલ્પનાયોગાચ્ચ॥
નનુ -- યન્મતે તાદૃશાભાવસ્વીકારસ્તન્મતરીત્યાયં પક્ષે મણવુક્ત ઇતિ ચેન્ન। તન્મતસ્યૈવ ગૌરવેણ દૂષ્યત્વાદિતિ ભાવઃ। અભ્યુપેત્યાપિ -- દોષમાહ -- કિઞ્ચેતિ॥ પ્રત્યેકપ્રતિયોગિકાભાવનિરૂપિતેત્યર્થઃ। વ્યતિરેકિણ્યન્વયવ્યાપ્તેરભાવાત્ મિલિતનિરૂપિતેતિ। યત્ર ત્રયોદશાન્યોન્યાભાવાનામભાવસ્તત્ર પૃથિવીત્વાભાવ ઇત્યેવં રૂપેણ મિલિતપ્રતિયોગિકાભાવનિરૂપિતૈકવ્યાપ્ત્યેત્યર્થઃ॥ તદજ્ઞાનાદિતિ॥ મિલિતાપ્રસિદ્ધૌ મિલિતપ્રતિયોગિકાભાવવ્યાપ્ય્ત્યજ્ઞાનાદિત્યર્થઃ।
1. પિહિત્ર - ત.ટ.રા.
પુ - 182. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
તથા ચ પ્રત્યેકમેવ સાધ્યતા વિશ્રાન્તેત્યેકૈકભેદરૂપસાધ્યવતો જલાદેરેવ સપક્ષત્વેન તતો વ્યાવૃત્તત્વેન 1 હેતોરસાધારણ્યતાદવસ્થ્યમ્॥
નનુ -- પ્રત્યેકવ્યાપ્ય્યા પ્રત્યેકભેદસાધનેપિ નાસાધારણ્યમ્। અનુમિતિવિષયસાધ્યવવ્દ્યાવૃત્યા હિ તદ્ભવતિ। અન્યથા દૂષ્યાનુમિત્યવિરોધિત્વેનાસાધારણ્યસ્ય પ્રતિપક્ષોન્નાયકત્વં ન સ્યાત્। ન ચ પ્રકૃતે ઽનુમિતિવિષય 2 મિલિતભેદરૂપસાધ્યવાનન્યોસ્તિ। યેન તવ્દ્યાવૃત્યાસાધારણ્યં સ્યાદિતિ ચેન્ન। 3 પ્રત્યેકભેદવવ્દ્યાવૃત્તેરપ સ્વસાધિતપ્રત્યેકભેદાભાવદ્વારેણ ભેદમેલનવિઘટકતયા દૂષ્યાનુમિતિવિરુદ્ધત્વાત્॥
યદ્વા વ્યતિરેકવ્યાપ્તિરેતાદૃશસ્થલે ન વાચ્યા। કિં ત્વન્વયવ્યાપ્તિરેવ। ન ચ મિલિતસાધ્યાપ્રસિદ્ધ્યા તન્નિરૂપિતૈકવ્યાપ્ત્યજ્ઞાનમિતિ વાચ્યમ્। પ્રત્યેકાભાવાનાં પ્રત્યેકનિરૂપિતાન્વયવ્યાપ્તિભિરેવ તાવતાં ભેદાનાં સાધ્યત્વાદિતિ ભાવેનાયં ગ્રન્થઃ પૃત્ત ઇતિ યથાન્યાસ એવ ગ્રન્થઃ સાધુરિતિ 4 જ્ઞેયમ્॥
પક્ષધરમતમાશઙ્કતે -- નન્વિતિ॥ અન્યથેતિ॥ અનુમિતિવિષયૈકદેશવવ્દ્યાવૃત્તિમાત્રેણ 5 સાધારણ્યે ઽનુમિતિવિષયાભાવવિષયકત્વાત્સત્પ્રતિપક્ષતયા દોષત્વં ન સ્યાદિત્યર્થઃ। અનુમિતિવિષયવતો વ્યાવૃત્તત્વમેવ પૃથિવીત્વહેતોરસ્ત્વિત્યત આહ-- ન ચ પ્રકૃત ઇતિ॥
નરહર્યાદ્યુક્તદોષેણ નિરાહ -- પ્રત્યેકેતિ॥ સાધ્યતાવચ્છેદકં વ્યાસજ્યવૃત્તિધર્મમાદાયાસાધારણ્યાભાવમાશઙ્ક્યાપ્રસિદ્ધવિશેષણત્વેન નિરાહ -- અથેત્યાદિના ॥
1.ત્તસ્ય હે - ગ.ટ.રા. 2.યભે -ગ.ટ. 3.ઽપ્રત્યક્ષભેદવચનપ્રવૃત્તેરપિ સ્વસાઽ ઇત્યસ્તિ -ગ.રા. 4.ધ્યેયમ્ -ડ. 5.ણાસા -ઠ.ડ.
કલ-વ્યતિ-ભઙ્ગઃ) વિભાગવાદઃ પુ - 183.
કિઞ્ચાસ્મિન્પક્ષે ભેદમેલનં પક્ષધર્મતાબલલભ્યમમ્। ન ચ
તદ્બલલભ્યસાધ્યવવ્દ્યાવૃત્યાસાધારણ્યં યુક્તમ્। તથાત્વે ઽનુમાનફલસ્ય નિષ્પન્નતયા 1
સાધારણ્યસ્યાકિઞ્ચિત્કરત્વાપાતાત્॥
અથ -- સાધ્યતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નસાધ્યવદ્વ્યાવૃત્યૈવાસાધારણ્યમ્। પ્રકૃતે ચ સાધ્યતાવચ્છેદકં ભદગતં વ્યાસજ્યવૃત્તિત્રયોદશત્વમ્। તચ્ચ ન પ્રત્યેક 2 પરિસમાપ્તમ્। તતઃ પ્રત્યેકભેદવદ્વ્યાવૃત્તાવપિ સાનાધારણ્યમિતિ ચેન્ન। એવમસાધારણ્યપરિહારેપિ ત્રયોદશત્વપર્યાપ્ત્યધિકરણત્વરૂપસાધ્યતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નસાધ્યાપ્રસિદ્ધેરપ્રસિદ્ધવિશેષણત્વતાદવસ્થ્યાત્। જલાદૌ સ્વસ્માદ્ભેદાભાવેપિ તેજ આદિદ્વાદશભેદાનાં સત્વેન ત્રયોદશભેદાભાવરૂપસાધ્યવ્યતિરેકગાભાવેન વ્યતિરેકવ્યાપ્તિગ્રહાનુપપત્તેશ્ચ॥
નનુ ઘટસ્ય સત્વેપિપટાભાવેન ઘટપટૌ ન સ્ત ઇતિવજ્જલે દ્વાદશભેદેષુ સત્સ્વપિ જલાદ્ભેદાભાવેન વ્યાસજ્યવૃત્તિપ્રતિયોગિતાકત્રયોદશભેદાભાવોસ્તીતિ ચેન્ન।
વ્યાસજ્યવૃત્તિપ્રતિયોગિકાભાવોન્યો નેત્યુપેત્ય વ્યાપ્ત્યભાવદોષં ચાહ -- જલાદાવિતિ॥ વ્યાસજ્યવૃત્તિધર્માવચ્છિન્નપ્રતોયોગિતાકાભાવો ઽન્યોસ્તીતિવાદી શઙ્કતે -- નન્વિતિ॥ વ્યાસજ્યેતિ॥
1.તયા અ- ટ. 2. પર્યાપ્તમિતિ શોધિતમસ્તિ -ટ.
પુ - 184. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચછેદઃ

પૃથિવ્યા જલાત્મકત્વે સત્યપિ તેજ આદ્યનાત્મકત્વમાત્રેણ ત્રયોદશાન્યોન્યાભાવોપપત્ત્યાર્થાન્તરાત્। લઘવેન પ્રતિયોગિસત્વમાત્રમભાવવિરોધી 1 તિ વદતા ત્વયૈવ વ્યાસજ્યવૃત્તિ 2 પ્રતિયોગિકાભાવાનઙ્ગીકારાચ્ચ। ઘટે સત્યપિ ઘટપટૌ નસ્ત ઇતિ ધીસ્તુ ઘટે પટસાહિત્યાભાવવિષયેતિ ત્વયેવૈક્તમ્॥
તસ્માદપ્રસદ્ધવિશેષણત્વાંશે 3 સિદ્ધસાધનત્વા 4 ન્વયિત્વાસાધારણ્યાનામન્યતરદ્દુર્વારમ્॥
વ્યાસજ્યવૃત્તિઃ અનુગતવૃત્તિમાન્યઃ તાદૃશધર્માવચ્છિન્ના પ્રતિયોગિતા યસ્ય તાદૃશો યસ્ત્રયોદશભેદાનામભાવ ઇત્યર્થઃ॥ જલાત્મકત્વે સત્યપીતિ॥ પૃથિવ્યાં જલાદિત્રોયદશપદાર્થતાદાત્મ્યાભાવરૂપાસ્ત્રયોદશાભેદાઃ સાધ્યન્તે તત્સિદ્ધિર્ન સ્યાત્। જલતાદાત્મ્યે સત્યપિ તેજઃ પ્રભૃતિદ્વાદશપદાર્થતાદાત્મ્યાનામભાવમાત્રેણ ત્રયોદશત્વરૂપવ્યાસજ્યવૃત્તિધર્માવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકત્રયોદશતાદાત્યમ્યાનામભાવસિદ્ધ્યાપિ સાધ્યપર્યવસાનસંભવેન જલભેદાસિદ્ધ્યાર્ઽથાન્તરદોષઃ સ્યાત્। અતો ન તાદૃશો ઽભાવો ઽઙ્ગીકર્તૃં શક્ય ઇતિ પ્રાગુક્તવ્યાપ્તિગ્રહાનુપપત્તિઃ સુસ્થેતિ ભાવઃ। કિઞ્ચ પ્રતયોગિસત્વસ્થલે તાદૃશાભાવો વિરોધાન્નાઙ્ગીકાર્યઃ। ન ચ યાવત્પ્રતિયોગિસત્વમભાવવિરોધિ, નત્વેકપ્રતિયોગિસત્વં, વ્યાસજ્યવૃત્તિસ્થલે ચૈકપ્રતિયોગિસત્વમેવેતિ વાચ્યમ્। તસ્ય ગુરુત્વાદિતિ ભાવેનાહ -- લાઘવેનેતિ॥ ઇતિ વદતેતિ॥ વ્યાપ્તિવાદે । ત્વયા મણિકૃતા॥ અન્યતરદિતિ॥
1.ઘટે સત્યપિ ઘટપટૌ નસ્ત ઇતિ ધીસ્તુ ઘટપટસાહિત્યભાવ વિષયેતિ વદતાત્વયૈવ વ્યાસજ્યપ્રતિયોગિતાકાભાવાનઙ્ગીકારાચ્ચ તસ્માદપ્ર ઇત્યસ્તુ -ગ.રા.ક. 2.ધર્મેત્યધિકમ્- ક. 3.શસિ -ગ.રા. 4.અન્વયિત્વેતિ નાસ્તિ -ગ.ટ.રા.
કેલ-વ્યતિ-ભઙ્ગઃ) વિભાગવાદઃ પુ - 185.
ન ચાસાધારણ્યસ્ય સત્પ્રતિપક્ષવદ્વિપક્ષે બાધકાભાવદશાયામેવ દોષત્વાત્પ્રકૃતે ચ વિપક્ષે બાધકસ્ય સત્વા 1 ત્તસ્યાદોષત્વમિતિ વાચ્યમ્। તથાપિ સપક્ષ 2 સત્વેનાવિદ્યમાનસપક્ષત્વરૂપકેવલવ્યતિરેકિત્વભઙ્ગાત્॥
એતેન જલત્વાદિત્રયોદશધ્મસંસર્ગાત્યન્તાભાવાઃ સાધ્યાઃ। તે ચ પક્ષૈકદેશે ઘટાદૌ મિલિતા વા પક્ષાદન્યત્ર
વિશકલિતા વા ઘટાદૌ જલત્વં 3 નેત્યાદિપ્રત્યક્ષેણ સિદ્ધા ઇતિ નિસ્તમ્। ઉક્તરીત્યાન્વયિત્વાસાધારણ્યાન્યતરાપત્તેર્દુર્વારત્વાત્॥
યદ્યપ્યન્યતમમિત વક્તવ્યમ્। દ્વયોરેવં ડતરયો વિધાનાત્। અન્યતરાન્યતમશબ્દયોખણ્ડત્વેપિ દ્વિબહુવિષયત્વેન વ્યવસ્થિતત્વસ્ય પસ્પશાહ્નિકે
કૈય્યટે ઽભિધાનાત્। તથાપિ ત્રયાણાં મધ્યે દ્વયમે 4 કીકૃત્ય દ્વિત્વસંપાદનેનાન્યતરદિતિ સાધ્વિતિ ધ્યેયમ્॥
અસાધારણ્યદોષોદ્ધારમાશઙ્ક્ય દોષાન્તરમાહ-- ન ચેતિ॥ પ્રકૃતે ચેતિ 5 ॥ ઇતરભેદસાધ્યકપૃથિવીત્વહેતૌ હેતૂચ્છિત્યાદિવિપક્ષબાધકસ્યેત્યર્થઃ॥ સપક્ષસ્યેતિ॥ પ્રત્યેકં ત્રયોદશાભાવાનાં સાધ્યત્વેનાભિમતાનાં જલાદિત્રયોદશસુ પ્રસિદ્ધત્વેન તેષામેવ સપક્ષત્વાદિતિ ભાવઃ। યોપિ મણાવન્યોત્વિત્યાદિના તત્તદસાધારણધર્માત્યન્તાભાવાઃ સાધ્યા ઇત્યન્તાભાવસાધ્યકપક્ષ ઉક્તઃ તમપિ નિરાહ -- એતેનેતિ। સિદ્ધા ઇતિ॥ અતોનાપ્રસિદ્ધવિશેષણત્વમિતિ ભાવઃ॥ ઉક્તરીત્યેતિ॥
1.ત્વાન્ન તસ્ય દોષત્વભિ-ક.ગ.ટ.રા. 2.ક્ષસ્ય સ -ટ.રા. 3.ત્વાદિ-ટ. 4.મેકરાશી -ઠ.ડ. 5.પ્રકૃતે ચેતિ ઇતિ ન -ઠ.
પુ - 186. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
નનુ તર્હિ જલં 1 તેજઃપ્રભૃતિદ્વાદશભિન્નનિષ્ઠભેદપ્રતયોગિ દ્રવ્યત્વાત્તેજોવદિત્યનુમાનેન વા વ્યાઘાતદણ્ડભયેન વા સામાન્યતઃ 2 પ્રસિદ્ધં ત્રયોદશભિન્નત્વં પૃથિવ્યાં સાધ્યતે। તતો નાન્વયિત્વસાધારણ્યં વા।
"પક્ષૈકદેશસ્ય ઘટાતેર્નિશ્ચિતસાધ્યકતયાન્વલયદૃષ્ટાન્તત્વસંભવેને"ત્યાદિનોક્તરીત્યાન્વયિત્વસ્ય, તથા"કિઞ્ચૈકેનૈવ લિઙ્ગેને"ત્યાદિનોક્તરીત્યાસાધારણ્યસ્ય 3 ચેત્યર્થઃ। પ્રત્યેકમેવાત્યન્તાભાવાનાં સાધ્યત્વાત્તેષાં ચ પ્રત્યેકં જલાદાવેવ પ્રસિદ્ધેસ્તત્ર ચ હેતોરવૃત્તેઃ। અનુમિતિવિષયસાધ્યવદ્વ્યાવૃત્ત્યાહ્યસાધારણ્યમિતિ જયદેવપક્ષસ્ય ચ નિરાસાદિતિ ભાવઃ। યદપિ મણૌ"યદ્વા જલં તેજઃ પ્રભૃતિદ્વાદશભિન્નપ્રતિયોગિકાન્યોન્યાભાવવદિત્યા"દિના સામાન્યતઃ 4 પ્રસદ્ધિસંપાદકમનુમુક્તમ્ તદપ્યાશઙ્ક્ય નિરાહ -- નનુ તર્હીત્યાદિના॥
યદ્યપિ મણાવન્યથૈવ સાધ્યનિર્દેષઃ કૃતઃ તથાપિ તત્ર યથાશ્રુતે તેજઃપ્રભૃતિદ્વાદશનિરૂપિતભેદાધિકરણે જલભેદાસિદ્ધ્યા સિષાધયિષિતત્રયોદશપદાર્થનિરૂપિતભેદાનામેકત્રાપ્રસિદ્ધે(દ્ધિ)રેવ।
અતસ્તદ્વ્યાખ્યાતૃભિર્વ્યત્યાસેન યોજિતસ્ય સાધ્યનિર્દેશસ્યાયમનુવાદ ઇત્યદોષઃ। તેજઃપ્રભૃતયો યે દ્વાદશપદાર્થાસ્તદ્વિભિન્નં યદ્વસ્તુ તન્નિષ્ઠો યો ભેદસ્તત્પ્રતિયોગીતિ સાધ્યાર્થઃ। તથા ચ જલભેદસ્તેજઃપ્રભૃતિદ્વાદશપદાર્થભેદાશ્ચૈકત્રૈવ સામાન્યતઃ સિદ્ધા ઇતિ અનુમાનેન વા સિદ્ધં ત્રયોદશભિન્નત્વમિત્યન્વયઃ। પ્રામાણ્યવાદે પ્રામાણ્યાનુમિતિસિદ્ધ્યર્થં પ્રામાણ્યપ્રસિદ્ધિસંપાદકતયા મણ્યાદ્યુક્તં તુલ્યન્યાયત્વાદિહાપ્યાશઙ્કતે -- વ્યાઘાતેતિ॥ સાધ્યાપ્રસિદ્ધૌ ત્રયોદશાન્યોન્યાભાવરૂપસાધ્યં ન પ્રસિદ્ધમિતિનિષેધાયોગેન નિષેધતા પુરુષેણ સાધ્યં સામાન્યતો ઽવગતમેવેતિ ન પ્રસિદ્ધમિત્યુક્તાવિદં નાભિધેયમિત્યુક્તિવહ્ન્યાઘાતરૂપદણ્ડભયેનેત્યર્થઃ।
1. લેતે -ટ.રા. 2.તઃ સિ-ગ.ટ.રા. 3.સ્યેત્યર્થઃ-ઠ. 4.ન્ય પ્ર -ટ.ડ.
કેલ-વ્યતિ-ભઙ્ગઃ) વિભાગવાદઃ પુ - 187.
સાંમુગ્ધ્યેન સાધ્યપ્રસિદ્ધાવપિ પક્ષો વા પક્ષાદન્યો વાયં સાધ્યવાનિતિ વ્યક્તિવિશેષ 1 નિશ્ચયાભાવાદિતિ ચેન્ન।
વ્યક્તિવિશેષાનિશ્ચયેપિ વ્યતિરેકિપ્રવૃત્તેઃ પ્રા 2 ક્કશ્ચિત્સાધ્યવાનિતિ નિશ્ચયે તસ્યૈવ સપક્ષત્વેન વ્યતિરેકિત્વભઙ્ગાત્। અન્યથોપાધિ 3 ના ક્વચિદ્વ્યાપ્તિભઙ્ગ ઇતિ નિશ્ચયેપિ અત્રેતિ વ્યાપ્તિભઙ્ગસ્થલવિશેષસ્યાનિશ્ચયાત્ સોપાધિકોપિ સદ્ધેતુઃ સ્યાત્॥
અથ -- યદનઙ્ગીકારે ઽનિષ્ટપ્રસક્તિઃ તત્પ્રામાણિકમિતિ નિયમાત્ પ્રકૃતસાધ્યાનઙ્ગીકારે ચાનિષ્ટપ્રસક્તેઃ સત્વાત્ સાધ્યસ્ય સામાન્યેન પ્રામાણિકત્વે સિદ્દે પ્રમાણવિશેષજિજ્ઞાસાયાં વ્યતિરેક્યુપન્યાસ ઇતિ નકોપિ દોષ ઇતિ ચેન્ન।
કથં નાન્વયિત્વાદિકમિત્યતો મણ્યુક્તરીત્યૈવ વ્યનક્તિ-- સાંમુગ્ધેનેતિ॥ અયં પૃથિવ્યાદિરિત્યર્થઃ। અન્વયિત્વાસાધારણ્યયોરભાવેપિ યદસપક્ષત્વં વ્યતિરેક્યનુમાનસ્ય લક્ષણમુક્તં તદ્ભગ્નમિત્યાહ -- વ્યક્તિવિશેષેતિ॥ અનિષ્ટપ્રસક્તેરિતિ॥ જલાદિવૈધર્મ્યગન્ધાદ્યુપલમ્ભહાનિરૂપાનિષ્ટપ્રસક્તેરિતિ, પૃથિવીરૂપવસ્તુહાનિરૂપાનિષ્ટપ્રસક્તેરિતિ વાર્થઃ॥
એવં મણ્યાદ્યુક્તસાધ્યપ્રસિદ્ધિપ્રકારં અનૃસૃત્ય વ્યતિરેક્યનુમાનં નિરસ્યેદાનીં
વ્યતિરેકવ્યાપ્તેઃ પ્રકૃતસાધ્યસિદ્ધૌ અનુપયોગા"ન્ન હિ ભાવેન ભાવસાધને અભાવેનાભાવસ્ય વ્યાપ્તિરૂપયુજ્યતે"ઇત્યાદિ પદ્ધત્યા--
1.ષાનિશ્ચયાદિ-ગ.ટ.રા. 2.ક્વચિ-ટ.રા. 3.ધેર્ન -ટ.
પુ - 188. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ

પ્રામાણિકત્વેનૈવાર્થે 1 નિશ્ચિતે પ્રમાણવિશેષજિજ્ઞાસાયાઃ વિશેષગતવિશેષજિજ્ઞાસાયા ઇવ વૈયર્થ્યાત્। પ્રમાણસામાન્યેન સાધાયવત્તયા નિશ્ચિતસ્યાપિ સપક્ષત્વેન કેવલવ્યતિરેકિત્વભઙ્ગાચ્ચ॥
તસ્માન્ન વ્યતિરેક્યનુમાનં યુક્તમા। કિઞ્ચાભાવગતયા વ્યતિરેકવ્યાપ્ત્યા કથં ભાવસ્ય ગમકત્વમા॥
નનુ ગમકત્વે ઽન્વયવ્યતિરેકવ્યાપ્ત્યનુગતં વ્યાપ્તિત્વમેવ તન્ત્રમ્। નત્વન્વયવ્યાપ્તિત્વમ્। ગૌરવાત્ ઇતિ ચેન્ન। તથાત્વે ધૂમગતયા વહ્નિવ્યાપ્ત્યા કૃતકત્વસ્યાનિત્યત્વગમકત્વાપત્યા સ્વનિષ્ઠવ્યાપ્તિત્વં તન્ત્રમિતિ વક્તવ્યત્વેનાભાવનિષ્ઠવ્યાપ્ત્યા ભાવસ્ય ગમકત્વાયોગાત્॥
નન્વન્વિનિ સ્વનિષ્ઠા વ્યાપ્તિસ્તન્ત્રમ્। વ્યતિરેકિણિ ત્વભાવગતા। ન ચાતિપ્રસઙ્ગઃ। પ્રતિયોગ્યનુયોગિભાવસ્ય નિયામકત્વાદિતિ ચેન્ન। વ્યાપ્યં લિઙ્ગમિતિ લિઙ્ગલક્ષણસ્ય વ્યતિરેકિણ્ય 2 વ્યાપ્ત્યાપાતાત્॥
-દ્યુ 2 ક્તં હૃદિકૃત્વા પ્રકાન્તરેણ વ્યતિરેકિણં નિરાહ -- કિં ચાભાવગતયેતિ॥ ન ચાતિપ્રસઙ્ગ ઇતિ॥ ધૂમનિષ્ઠયા વ્યાપ્ત્યા કૃતકત્વસ્યાનિત્યત્વગમકત્વપ્રસઙ્ગ ઇત્યર્થઃ॥ પ્રતિયોગીતિ॥ વ્યાપ્યવ્યાપકભાવાપન્નાભાવયોર્હેતુસાધ્યયોશ્ચ પ્રતિયોગ્યનુયોગિભાવસ્યેત્યર્થઃ॥ વ્યતિરેકિણીતિ॥
1.નિશ્ચિતે ઇતિ નાસ્તિ -ગ.ટ.રા. 2.ણ્યપ્યવ્યા -ગ. 3. દ્યુક્તિં -ઠ.ડ.
કેલ-વ્યતિ-ભઙ્ગઃ) વિભાગવાદઃ પુ - 189.
1 ન ચ સ્વનિરૂપિતવ્યાભિચારવિરોધિત્વરૂપં વા સ્વનિરૂપિતવ્યભિચારધીપ્રતિબન્ધકધીવિષયત્વરૂપં વા વ્યાપ્તિમત્વમુભયાનુગતમિતિ વાચ્યમા। સ્વનિરૂપિતવ્યાપ્ત્યપેક્ષયાસ્ય ગુરુત્વાત્। 2 એતદજ્ઞાનેપ્યનુમિત્યુત્પત્તેરનુભવા 3 ચ્ચ। સાધ્યસાધનસામાનાધિકરણ્યગર્ભિતત્વેન ત્વન્મતે ઽસ્ય વ્યાપ્તિત્વાયોગાચ્ચ॥
કિઞ્ચ વ્યાપ્તિવિશિષ્ટપક્ષધર્મતાજ્ઞાનરૂપલિઙ્ગપરામર્શો ઽનુમિતિમાત્રે હેતુઃ। વ્યતિરેકિણિ 4 ચ સ ન યુક્તઃ। વ્યાપ્તિપક્ષધર્મતયોર્વૈયધિકરણ્યાત્॥
કૈવલવ્યતિરેકિ 5 સાધ્યપૃથિવીત્વાદિહેતાવિત્યર્થઃ। 6 સાધ્યાભાવસ્યૈપવવ્યાપ્યત્વાદ્ધેતુત્વેનાભિમતપૃથિવીત્વાદેરવ્યાપ્યત્વાદિતિ ભાવઃ। વ્યાપ્તિદ્વયસ્યાપ્યનુગમકમાશઙ્ક્ય નિરાહ -- ન ચ સ્વેતિ॥ વ્યતિરેકોન્વયશ્ય સ્વશબ્દાર્થઃ। વ્યતિરેકનિરૂપિતો વ્યભિચારો હેત્વભાવવતિ સાધ્યાસત્વં તદ્દ્વિરોધિત્વ વ્યતિરેકવ્યાપ્તેરસ્તીતિ સ્વનિરૂપિતવ્યભિચારવિરોધિત્વમુભયવ્યાપ્તેરસ્તિઃ। એવં ધીપક્ષેપીત્યનુગતવ્યાપ્તિજ્ઞાનરૂપં કરણમુભયત્રાસ્તીતિ તદ્વિશિષ્ટપરામર્શો વ્યતિરેકિણ્યપિ યુક્ત ઇતિ ભાવઃ। ત્વન્મત ઇતિ। સામાનાધિકરણ્યગર્ભિતવ્યાપ્તિવાદિનો મત ઇત્યર્થઃ।
1.ઽકિં ચ વ્યાપ્તિત્વવિશિષ્ટપક્ષધર્મતાજ્ઞાનરૂપલિઙ્ગપરામર્શો અનુમિતિમાત્રહેતુઃ। વ્યતિરેકિણિ ચ સન યુક્તઃ। વ્યાપ્તિપક્ષધર્મતયોર્વૈયધિકરણ્યાત્। ઇત્યધિકમ્ - ગ.ટ.રા. 2.સ્વનિરૂપિતેત્યાદિ નાસ્તિ- ગ.ટ.રા. 3.ચ ઇતિ નાસ્તિ -ગ.ટ.રા. 4. ણિ સાધ્યાભાવવ્યાપ્તિપક્ષધર્મતયો -ક. 5.કિણીતરચેદસા -ઠ. 6. તત્રેત્યધિકમ્ -ઠ.ડ.
પુ - 190. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
1 ન ચાન્વયિનિ લિઙ્ગપરામર્શો વ્યતિરેકિણિ સાધ્યાભાવવ્યાપકાભાવપ્રતિયોગિત્વજ્ઞાનં અનુમિતિમાત્રે તુ પક્ષધર્મતાધીર્ 2 હેતુરિતિ વાચ્યમ્। 3 તૃણારણિમણિજન્યવહ્નિષ્વિવ
લિઙ્ગપરામર્શાદિરૂપોક્તકારણદ્વયજન્યાનુમિતિષ્વવાન્તરવિશેષસ્યાનનુભવાત્। તત્કલ્પનસ્ય 4 ચાન્યોન્યાશ્રયેણ યોગ્યાનુપલબ્ધિ 5 ચાયુક્તત્વાત્॥
અવાન્તરવૈજાત્યસ્યેતિ॥ તદવશ્યઙ્ગીકર્તવ્યમ્। અન્યથા સામગ્રીદ્વયસ્ય પરસ્પરવ્યતિરેકવ્યભિચારેણાનમિતિં પ્રતિ હેતુત્વાસિદ્ધ્યાપાતાત્તૃણારણિમણિજન્યવહ્નિષ્વપિ વહ્નિત્વવ્યાપ્યતત્તજ્જન્ય 6 તાવચ્છેદકાવાન્તરજાતિર્નોપેયા સ્યાત્। નચાસૌ જાતિરનુભૂયતે। અતો નૈવં કલ્પના યુક્તેતિ ભાવઃ। તૃણારણિમણિજન્યવહ્નિષ્વવેતિ પરરીત્યા વ્યતિરેકદૃષ્ટાન્તઃ। તત્રાપ્યવાન્તરજાતેર્દ્વિતીયપરિચ્છેદે નિરાસાત્। સ્વમતેનાન્વયદૃષ્ટાન્ત એવાયમિત્યન્યે। અનનુભૂયમાનાપિ સામગ્રીવૈજાત્યાત્કલ્પનં સામગ્રીદ્વયસિદ્ધૌ વૈજાત્યકલ્પનમિત્યન્યોન્યાશ્રયેણેત્યર્થઃ। વ્યતિરેકિણિ ત્વદુક્તગમકત્વસ્યાદ્યાપ્યસિદ્ધેરિતિ ભાવઃ॥
નનુ વ્યતિરેકિણોપિ શાસ્ત્રે તત્રતત્ર સંવ્યવહારાત્તદન્યથાનુપપત્યા વ્યતિરેકવ્યપ્તેરપ્યનુમિતિસામગ્રીત્વં કૢપ્તમિતિ ચેન્ન। પરંપરયૈવાનુમિત્યુપયોગાભિપ્રાયેણ 7 તત્સંવ્યવહાર ઇતિ ભાવેન સાક્ષાદુપયોગં નિરાહ -- કિઞ્ચેતિ॥
1.કિઞ્ચેત્યાદિગ્રન્થો નાસ્તિ- ગ.ટ.રા. 2.ધી પદં ન -ગ.રા. 3.તરણિમણિ ઇત્યસ્તિ -ગ. 4.ચ ઇતિ ન -ગ.ટ.રા. 5.માત્રેણેત્યધિકમ્ -ટ. 6.ન્યવ્યપ્યતા -ડ. 7.ણેતિ ભાવેન સા -ઠ.
કેલ-વ્યતિ-ભઙ્ગઃ) વિભાગવાદઃ પુ - 191.
કિઞ્ચ વ્યતિરેકવ્યાપ્તેઃ સાક્ષાદ્ગમકત્વે વ્યર્થવિશેષણત્વસ્ય ત્વદભિમતં વ્યાપ્તિજ્ઞજ્ઞાનપ્રતિબન્ધદ્વારાનુમિતિપ્રતિબન્ધકત્વં ન સ્યાત્। વૈયર્થ્યેનાન્વયવ્યાપ્તિવિઘટનેપિ વ્યતિરેકસ્યાખણ્ડાભાવતયા વૈયર્થ્યાભાવેન વ્યતિરેકવ્યાપ્ત્યવિઘટનાત્॥
અપિ ચૈવં વિરુદ્ધસ્ય સાધ્યવ્યાપકાભાવપ્રતિયોગિત્વં દૂષકતાબીજમિતિ ત્વદભિમતં ન સિધ્યેત્। તથાહિ -- ઉક્તપ્રતિયોગિત્વસ્ય જ્ઞાનં
કિમવ્યભિચારજ્ઞાનપ્રતિબન્ધદ્વારાનુમિતિપ્રતિબન્ધકમ્। કિં વા સહચારજ્ઞાનપ્રતિબન્ધદ્વારા। નાદ્યઃ। વિરુદ્ધસ્ય સાધારણાન્તર્ભાવાપાતાત્।
ગગમકત્વે ઽનુમિતિજનકત્વ ઇત્યર્થઃ॥ વ્યર્થવિશેષણત્વસ્યેતિ॥ પર્વતોગ્નિમાન્નીલધૂમવત્વાદિત્યાદૌ વ્યર્થવિશેષણત્વસ્ય વહ્નિનિરૂપિતધૂમનિષ્ઠવ્યાપ્તિજ્ઞાનપ્રતિબન્ધદ્વારાનુમિતિપ્રતિબન્ધેનાનુમિતિઃ સ્યાદેવ। નીલધૂમરૂપવિશિષ્ટાભાવસ્ય વ્યાપકત્વે વ્યર્થવિશેષણત્વાભાવાત્। અભાવસ્યાખણ્ડત્વાદિત્યર્થઃ॥
નનુ 1 વ્યતિરેકવ્યાપ્તિઃ કેવલવ્યતિરેકિણ્યેવ સાક્ષાદ્ગમિકા। અન્યત્ર તુ વ્યભિચારજ્ઞાનનિવૃત્તિદ્વારોપયુજ્યતે ન સાક્ષાદિતિ વદન્તં પ્રત્યાહ-- અપિ ચેતિ॥ એવમિતિ॥ વ્યતિરેકવ્યાપ્તેઃ સાક્ષાદ્ગમકત્વ ઇત્યર્થઃ॥ ત્વદભિમતમિતિ॥ હેત્વાભાવસગ્રન્થે તથૈવોક્તેરિતિ ભાવઃ। કિમવ્યભિચારેતિ॥ બાધપ્રતિપક્ષૌ હિ ગ્રાહ્યાભાવાવગાહિતયા સાક્ષાદનુમતિપ્રતિબન્ધકૌ। વિરુદ્ધસિદ્ધવ્યભિચારસ્ત્રયો ઽનુમિતિકરણપરામર્શવિઘટકત્વેનાનુમિતિપ્રતિબન્ધકાઃ।
1. નુ કેવલ - ડ.
પુ - 192. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
ન દ્વિતીયઃ। સકલસાધ્યવતિ હેત્વભાવજ્ઞાનસ્યાન્વયસહચારજ્ઞાનવિઘટકત્વેપિવ્યતિરેકસહચારજ્ઞાનવિઘટકસ્ય સકલસાધ્યાભાવવતિ સાધનમિતિજ્ઞાનસ્યાભાવેન તદવિઘટનાત્॥
તસ્માન્ન વ્યતિરેક્યનુમાનં યુક્તમ્॥
પરીક્ષકાણાં વ્યતિરેકવ્યાપ્ત્યુપન્યાસસ્તુ - યથોપાધિસિદ્ધિસાધ્યસાધનવૈકલ્યાદેરનુમાનદૂષકવ્યભિચારાદિસાધન 1 તયોપન્યાસો ન તુ સાક્ષદ્દૂષકતયા।
પરામર્શવિઘટકત્વં 2 ચ તદ્વિષયાભાવવિષયકત્વેન। તદ્વિષયશ્ચ વ્યાપ્તિઃ પક્ષધર્મતા ચેતિ દ્વયમ્। તત્રાસિદ્ધિઃ પક્ષધર્મતાવિરોધિત્વેન। અન્યદ્દ્વયં વ્યાપ્તિવિરોધિત્વેન।

વ્યાપ્તિશ્ચાવ્યભિચારઃ સહચારશ્ચેતિ દલદ્વયમ્। તત્ર વિરુદ્ધસ્થલે સાધ્યવ્યાપકીભૂતાભાવપ્રતિયોગિત્વજ્ઞાનં કિમવ્યભિચારજ્ઞાનપ્રતિબન્ધદ્વારાથસહચારજ્ઞાનપ્રતિબન્ધદ્વારેત્યર્થઃ॥ સાધારણેતિ॥ સાધારણાનેકાન્તિકેત્યર્થઃ। વિરુદ્ધત્વજ્ઞાનસ્યેત્યસ્ય વિવરણેન નિર્દેષઃ -- સકલસાધ્યવતિ હેત્વભાવજ્ઞાનસ્યેતિ॥ અન્વયસહચારેતિ॥ હેતૌ સાધ્યસામાનાધિકરણ્યરૂપસહચારેત્યર્થઃ। તદવિઘટનાદિતિ॥ તથાચ તત્ર વ્યતિરેકસહચારપ્રતિબન્ધેનાવ્યભિચારજ્ઞાનસંભવેનાનુમિતિઃ સ્યાદેવેતિ ભાવઃ। કથં તર્હિ શાસ્ત્રે તદુપન્યાસસ્તતત્ર ક્રિયત ઇત્યત આહ -- પરીક્ષકાણામિતિ ॥ 3. ઉપાધિશ્ચ સિદ્ધસાધનં ચ સાધ્યવૈકલ્ય ચ તદાદેરિત્યર્થઃ।
1.કતયા-ક.ગ.ટ.રા. 2.કઞ્ચ -ટ.ઠ. 3.વ્યાપ્તીતિ વ્યતિરેક્યાપ્તીત્યર્થઃ। ઇત્યધિકમ્ -ટ.ઠ.
કેલ-વ્યતિ-ભઙ્ગઃ) વિભાગવાદઃ પુ - 193.
યથા વા દૃષ્ટાન્તસ્યાનુમાનાઙ્ગવ્યાપ્તિપ્રદર્શકતયોપન્યાસઃ ન તુ સાક્ષાદઙ્ગતયા। તથાનુમાનાઙ્ગાન્વયવ્યાપ્તિસાધકતયા ન તુ સાક્ષાદઙ્ગતયેતિ દ્રષ્ટવ્યમ્॥
યદ્યપ્યન્વયવ્યતિરેકિણિ વ્યતિરેકવ્યાપ્તિર્નાન્વયવ્યાપ્તિસાધિકા। તત્રાન્વયવ્યાપ્તેરન્યત એવ સિદ્ધેઃ। તથાપિ સ્પષ્ટવ્યભિચારેપ્યનુમાને ઉપાધિવન્મૂકીભૂતા વા અન્વયવ્યાપ્તેરેવ વ્યભિચારશઙ્કાં નિરાકુર્વન્તી વાવતિષ્ઠતે1॥
યત્તુ સુધાયાં વ્યતિરેકિનાનુમાનં પઞ્ચરૂપતાવૈધુર્યાદિત્યેતત્પરિશેષાદિરૂપાનુમાનેષ્વનૈકાન્તિકમિતિ વ્યતિરેકિણસ્તટસ્થાશઙ્કિતાનનુમાનત્વનિરાકરણં તદપ્રસિદ્ધવિશેષણત્વસ્ય દોષત્વે વ્યતિરેકિપ્રમાણં ન સ્યાદિતિ પરંપ્રત્યાપાદનસ્ય તત્ર પ્રસ્તુ-
વ્યભિચારાદીત્યદિપદેન સિદ્ધસાધનમાશ્રયાસિદ્ધેસાધકતયા સાધ્યવૈકલ્યં વ્યાપ્યત્વાસિદ્ધિસાધકતયેત્યેવં ગ્રાહ્યમ્। એવં હિ ધૂમાદાવન્વયવ્યતિરેકિણિ વ્યતિરેકોપન્યાસો વ્યર્થ ઇતિ શઙ્કામનૂદ્યાન્વયવ્યતિરેકિણિ તુ
વ્યતિરેકવ્યાપ્તિરનુપયુક્તૈવેત્યાદિપદ્ધતિવાક્યં હૃદિ કૃત્વા પરિહારમાહ -- યદ્યપીતિ॥ ભક્તિપાદીયસુધાવિરોધમાશઙ્ક્ય 2 ત્રિધા તાત્પર્યોક્ત્યા નિરાહ -- યાત્વિતિ 3 ॥
ઇતિ કેવલવ્યતિરેકિભઙ્ગઃ

1.તિષ્ઠતિ -ગ.ટ.રા. 2.ત્રેધા -ટ.ઠ.ડ. 3.યત્વિતિ ઇતિસ્યાત્.
પુ - 194. ન્યાયદીપયુતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
-તત્વાત્પરરીતિમાશ્રિત્ય વા 1 વ્યતિરેકિવ્યાપ્તિસાધકતયોપયુજ્યત ઇત્યભિપ્રેત્ય વા, પઞ્ચરૂપતાવૈધુર્યાદનનુમાનત્વં ન કિં તુ વ્યાપ્તિપક્ષધર્મતયોવૈયધિકરણ્યાદેવેત્યભિપ્રેત્ય વેતિ દ્રષ્ટવ્યમ્॥
અન્યથા વ્યતિરેકવ્યાપ્તિરનુમાનાઙ્ગત્વાદિત્યાદિતદ્વાક્યવિરોધાત્। તસ્માદ્વ્યાપ્તેર્દ્વૈવિધ્યમનુમાનસ્ય ત્રૈવિધ્યં ચાયુક્ત 2 મિતિ॥
ઇતિ કેવલવ્યતિરેકિભઙ્ગઃ

1.અન્વય ઇતિ શોધિતમસ્તિ -ટ. 2.ઇતિ ઇતિ નાસ્તિ -ગ.રા.
23-6-2001.
પુ - 194. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
અથ પઞ્ચાવયવાદિનિયમભઙ્ગઃ

પુનરપ્યનુમાનં દ્વિવિધમ્। સાર્થં પરાર્થં ચ 1 । તત્ર પરોપદેશાનપક્ષં સ્વાર્થમ્। તત્સાપેક્ષં પરાર્થમ્।
અથ પઞ્ચાવયવાદિનિયમભઙ્ગઃ

પુનરનુમાનં દ્વિવિધમ્ સાર્થં પરાર્થં ચેત્યાદિના પદ્ધત્યુક્તં વિવૃણ્વાન આહ -- પુનરિતિ॥ પ્રાગુક્તવિભાગાપેક્ષયા પુનઃશબ્દઃ। વ્યાપ્તિવિશિષ્ટલિઙ્ગજ્ઞાનરૂપમનુમાનમિત્યર્થઃ। તત્ર તયોર્મધ્યે। પરોપદેશં વહ્નિવ્યાપ્યધૂમવાનયમિત્યાદિરૂપપરકૃતોપદેશં નાપેક્ષત ઇતિ પરોપદેશાનપેક્ષમ્। વ્યાપ્તિવિશિષ્ટલિઙ્ગજ્ઞાનમિતિ વિશેષ્યં અત્રોત્તરત્ર ચ યોજ્યમ્।
1. ચેતિ -ટ.રા.
પઞ્ચા-વવનિ-ભઙ્ગઃ) વિભાગવાદઃ પુ - 195.
સસામર્થ્યલિઙ્ગપતિપાદકવાક્યાત્મકઃ પરોપદેશોપિ પરાર્થાનુમાનમિત્યુપચર્યત ઇતિસ્થિતે તસ્ય પરોપદેશસ્ય જિજ્ઞાસાસંશયશક્ય 1 પ્રાપ્તિપ્રયોજનસંશયનિરાસપ્રતિજ્ઞાહોતૂદાહરણોપનયતા 2 નીતિ દશાવયવા ઇતિ જરન્નૈયાયિકાઃ। પ્રતિજ્ઞાદયો 4 દાહરણાદયો વા ત્રય 5 ઇતિ મીમાંસકાઃ। ઉદાહરણોપનયૌ દ્વાવેવેતિ 6 સૌગતાઃ॥
પરોપદેશસ્વરૂપસ્ય પદ્ધતાવનુક્તેઃ"અનુમા યુક્તિરેવોક્તેતિ"યુક્તિપાદીયાનુવ્યાખ્યાનસુધોક્તમાહ -- સસામર્થ્યેતિ॥ વ્યાપ્તિસમુચિતદેશવૃત્તિત્વરૂપસામર્થ્યસહિતમ્। યદ્વા વ્યાપ્તિરેવ સામર્થ્યમ્। તત્સહિતં યલ્લિઙ્કં ધૂમાદિ તત્પ્રતિપત્તિજનકં વાક્યં પરોપદેશ ઇત્યર્થઃ। સ ચ વહ્નિવ્યાપ્યધૂમવનાયમિત્યાદિરૂપઃ। વાક્યમાત્રસ્ય પરોપદેશતાનિવૃત્તયે પ્રતિપાદકેત્યન્તોક્તિઃ।
સસામર્થ્યલિઙ્ગપ્રતિપત્તિસામાન્યકારણાદ્દૃષ્ટમનઃસંયોગાદિષ્વતિવ્યાપ્તિવારણાય વાક્યાત્મક ઇત્યુક્તિઃ। ધૂમોસ્તીતિ વાક્યે ઽતિવ્યાપ્તિનિરાસાય 7 સામર્થ્યેતિ। પદ્ધતૌ"તજ્જનકત્વાત્પરોપદેશોપિ પરાર્થાનુમાનમિતિ ક્વચિદુપચર્યતે"ઇત્યુક્તેરાહ -- પરાર્થેતિ।. ઇત્યુપચર્યત ઇત્યર્થઃ॥
યત્તુ -- સસામર્થ્યલિઙ્ગપ્રતિપાદકવાક્યં ન પરોપદેશઃ તસ્મિન્નેવ વાક્યે ઽતિવ્યાપ્તેરિતિ તન્ન। સસામર્થ્યલિઙ્ગપ્રતિપાદકં વાક્યમિતિ -
1.શક્ત્ય - રા. 2.ય નિગમનાનીતિ- ક.ગ.ટ.રા. 3.કા આહુઃ -ક.ગ.ટ.રા. 4. વા -ક.ટરા. 5. ય એવેતિ -ટ. 6.દ્વાવિતિ -ગ.ટ.રા. 7.સસા -ટ.ડ.
પુ - 196. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
તન્ન। આદ્યપઞ્ચકસ્યાશબ્દાત્મકતયા વાક્યાવયવત્વસ્યૈવાભાવાત્ ઉક્તનિયમેષુ હેત્વભાવાચ્ચ॥
નનુ --
યાવતા વ્યાપ્તિપક્ષધર્મતાદિવિશિષ્ટલિઙ્ગધીસ્તાવદાકાઙ્ક્ષાક્રમેણાભિધેયં અન્યથા ન્યૂનત્વાપત્તેઃ। તત્ર સાધ્યાનુપસ્થિતૌ હેત્વાકાઙ્ક્ષૈવ નોદેતીતિ તદુપસ્થિત્યર્થં પ્રતિજ્ઞા ।
-વાક્યસ્ય તાદૃશવર્ણમાલારૂપવાક્યપ્રતિપાદકત્વેન તાદૃશલિઙ્ગાપ્રતિપાદકત્વાત્। અન્યથા ઘટાભાવજ્ઞાનમપિ
ઘટજ્ઞાનં 1 ઘટાભાવવ્યવહારોપિ ઘટવ્યવહારા ઇત્યાપાતાત્। અન્યાનવચ્છેદેન ઘટાવગાહિ ઘટજ્ઞાનમિતિ ચેત્ અન્યાનવચ્છેદેન તાદૃશલિઙ્ગપ્રતિપાદકં પરોપદેશઃ। ન ચૈવમિતિપ્રસઙ્ગોસ્તિ। અન્યથા છલોત્તરર્તવં સ્યાદિતિ ભાવઃ। આદ્યેતિ॥ જિજ્ઞાસા જ્ઞાતુમિચ્છા વહ્નિમાન્ન વેત્યાદિસંશયઃ પ્રાપ્તું યોગ્યતા શક્યપ્રાપ્તિઃ પ્રયોજનં પ્રસિદ્ધં વહ્નિમાન્ન વેત્યાદિસંદહનિરાસ ઇત્યેવંરૂપાદ્યપઞ્ચકસ્યેત્યર્થઃ॥
તત્ર પ્રતિજ્ઞાદિસ્વરૂપં પક્ષવચનં પ્રતિજ્ઞા લિઙ્ગં હેતુરિત્યાદિના મિથ્યાત્વાનુમાનખણ્ડનતટ્ટીકાતદ્ભાવપ્રકાશિકાસુ પ્રમાણપદ્ધત્યાદૌ ચ વ્યક્તત્વાત્તસ્વરૂપમનુક્ત્વા પઞ્ચૈવાયવયવાઃ ક્રમેણૈવ પ્રયોજ્યાઃ ન ન્યૂનાઃ, ત્રય એવ
પ્રયોજ્યાઃ ન ન્યૂનાઃ નાધિકાઃ, દ્વાવેવ પ્રયોજ્યૌ નત્વધિક ઇતિ વાદિનાં યો નિયમપક્ષસ્તન્નિરાસે યુક્તિપાદીયાનુવ્યાખ્યાનસુધાદ્યુક્તિં હૃદિ કૃત્વા હેતુમાહ -- ઉક્તનિયમેષ્વિતિ॥ આકાઙ્ક્ષૈવ હેતુરિતિ ભાવેન સુધાશઙ્કિતરીત્યા મણ્યાદ્યુક્તરીત્યા ચ શઙ્કતે -- નન્વિતિ॥
1. સ્યાત્ ઇત્યધિકમ્ - ઠ.
પઞ્ચા-વવનિ-ભઙ્ગઃ) વિભાગવાદઃ પુ - 197.
તતઃ કસ્માત્પ્રમાણાદિદં જ્ઞેયં ઇત્યાકાઙ્ક્ષાયાં 1 પરાઙ્તાપન્નલિઙ્ગસ્વરૂપમાત્રપ્રતિપાદકં ધૂમાદિતિ હેતુવચનમ્। તતોસ્ય સામર્થ્યજિજ્ઞાસાયાં પ્રથમં વ્યાપ્તિપ્રદર્શનાર્થ 2 મુદાહરણમ્। પશ્ચાત્પક્ષધ્મતાપ્ર 3 તિપાદનાર્થમુપનયઃ। તતઃ સર્વસ્યૈકબુદ્ધ્યારોહાયૈકવાક્યતામાપાદયિતું 4 નિગમનમ્॥
યદ્વા 5 પક્ષે પ્રતિજ્ઞયા પ્રમેયે ઉપસ્થાપિતે 6 હેતુના ચ તદવધારણાર્થં લિઙ્ગરૂપે પ્રમાણ ઉક્તે તસ્ય નિરસ્તસમસ્તદોષ 7 શઙ્કસ્યૈવ પ્રમેયાવધારકત્વાચ્છઙ્કાનિરાસાર્થં 8 ઉદાહરણાદયો ઽપેક્ષિતાઃ। તત્ર વ્યાપ્તિદર્શકેનોદાહરણેન વિરુદ્ધાનૈકાન્તિકાનવ 9 ધ્યસિતાનાં નિરાસઃ। ઉપનયેનાસિદ્ધેઃ। નિગમને 10 નાપિ સિદ્ધે સત્યારમ્ભસ્ય નિયમાર્થત્વાત્ તસ્માદેવ નાન્યસ્માદિતિ હેત્વનુવાદેન સિદ્ધસાધનતયા --
પર આહેત્યાદિના સુધોક્તં પક્ષાન્તરમનુવદતિ -- યદ્વેતિ॥ અનધ્યવસિતપદેનાસાધારણાનૈકાન્તિકગ્રહઃ। સુધોક્તરીત્યા નિરાહ -- આદ્ય ઇત્યાદિના ॥
1.પ્રમાઙ્ગતા -ગ. પ્રમાણતા -ટ.રાર્. 2.થં યો યો ધૂમવાનસાવગ્નિમાનિત્યુદાહરણમ્। પક્ષાદિક્ષિતસ્થલધર્મતાપ્રતિપાદનાર્થમગ્નિવ્યાપ્તધૂમવાંશ્ચાયમિત્યુપનયઃઽઇતિ હંસવાદેન પૂરિતમસ્તિ-ટ. 3.પ્રદર્શનાર્થમગ્નિવ્યાપ્તધૂમવાંશ્ચાયમિત્યુપનયઃ ગ.રા.
4.તસ્માદગ્નિમાનેવેતિ નિ-ટ. 5.પક્ષે ઇતિ નાસ્તિ -ટ.રા. 6.તેપિ -ગ.રા. 7.ષાશં -ક.ટ.રાર્. 8. થં વ્યાપ્તિપ્રદર્શકેનો -ઇત્યાદ્યસ્તિ -ક.ગ.ટ.રા. 9.નધ્યવસિ -ક.ગ.ટ.રા. 10. નેપિ -ક.ગ.રા.
પુ - 198. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
- અગ્નિમાનેવ ન ત્વનગ્નિક ઇતિ સાધ્યાનુવાદેન બાધસત્પ્રતિપક્ષયોર્નિરાસ ઇતિ કથં પઞ્ચાવયવનિયમે હેત્વભાવ ઇતિ॥
ઉચ્યતે --
આદ્યઃ પક્ષસ્તાવન્ન યુક્તઃ। ન હિ વાદિવાક્યમાપ્તવાક્યતયા વ્યાપ્ત્યાદિવિશિષ્ટલિઙ્ગપ્રમાપકમ્। યેનાકાઙ્ક્ષાક્રમેણાવયવનિયમઃ સ્યાત્। વાદિનોઃ પરસ્પરમનાશ્વાસાત્। અન્યથા પ્રતિજ્ઞયૈવાલમ્। કિં તુ ગૃહીતવ્યાપ્ત્યાદિકં પુરુષં પ્રતિ તત્સાધકત્વેનાગૃહીતવ્યાપ્ત્યાદિકં પ્રતિ તુ તજ્જિજ્ઞાસાજનકત્વેનોપયુજ્યતે॥
તથા ચ વ્યાપ્તિપક્ષધર્મતાભ્યાં વા વ્યાપ્તિસમુચિતદેશસિદ્ધિભ્યાં વા વિશિષ્ટલિઙ્ગસ્મૃતિર્યાવતા ભવતિ તાવદેવ વક્તવ્યમ્। અન્યથાધિક્યાપાતાત્॥
સા ચ પર્વતોગ્નિમાન્ધૂમવત્વાન્મહાનસવદિતિ પ્રતિજ્ઞાહેતૂદાહરણૈકદેશદૃષ્ટાન્તવચનમાત્રેણ વા,
પરરીત્યા -- વ્યાપ્તિપક્ષધર્મતાભ્યામિતિ॥ સ્વમતેનાહ -- વ્યાપ્તિસમુચિતદેશસિદ્ધિભ્યામિતિ॥
નનૂક્તરૂપિલઙ્ગસ્મૃતિઃ કિયતા ભવતીત્યતઃ પદ્ધત્યાદ્યુક્તસપ્તપ્રકારૈર્ભવતીત્યાહ -- સા ચેતિ 1 ॥ જાયમાનેત્યન્વયઃ 2 । વ્યાપ્ત્યભિધાનપૂર્વં દૃષ્ટાન્તવચનં હ્યુદાહરણમ્।
1.ઉદાહરણસ્યૈકદેશો યો દૃષ્ટાન્તસ્તદ્વચનમાત્રેણેત્યર્થઃ। ઉદાહરણેનેતિ। ઇત્યધિકમ્ -ટ. 2.ઉદાહરણેતિ ઇત્યધિકમ્ -ઠ.
પઞ્ચા-વવનિ-ભઙ્ગઃ) વિભાગવાદઃ પુ - 199.

અગ્નિવ્યાપ્તધૂમવત્પર્વતો ઽગ્નિમાનિતિ હેતુગર્ભપ્રતિજ્ઞામાત્રેણ વા, વિવાદેનૈવ પ્રતિજ્ઞાસિદ્ધૌ કુતઃ પર્વતો ઽગ્નિમાનિતિ પ્રશ્ને ઽગ્નિવ્યાપ્તધૂમવત્વાદિતિ હેતુમાત્રેણ વા પર્વતસ્યાગ્નિમત્વે કિં પ્રમાણમિતિ પ્રશ્ને ઽગ્નિવ્યાપ્તધૂમવત્વમિતિ લિઙ્ગોક્તિમાત્રેણ વા, ધૂમવન્મહાનસવત્પર્વતોગ્નિમાનિતિ સપ્રતિજ્ઞેન હેતુગર્ભેણ દૃષ્ટાન્તવચનમાત્રેણ વા, અગ્નિના વ્યાપ્તો ધૂમઃ પર્વતેસ્તીત્યુપનયમાત્રેણ વા, વ્યાપ્તિ 1 મદ્દૂમ 2 વત્વાત્પર્વતો ઽગ્નિમાનિતિ નિગમનમાત્રેણ વા, જાયમાનાનુભૂયત ઇતિ કિં પઞ્ચાવયવાદિનિયમેન॥
આદ્યે હ્યનુમાનમુદ્રાભિજ્ઞસ્ય વ્યાપ્તિગ્રહણસ્થલે ઉક્તે વ્યાપ્તિસ્મૃતિર્ભ વત્યેવેતિ ન ન્યૂનતા। વ્યાપ્તિવાચકશબ્દસ્તુ યો યો ધૂમવાનસાવગ્નિમાનિત્યુદાહરણભાગાન્તરેપિ નાસ્તિ॥
તત્ર યો યો ધૂમવાનસાવગ્નિમાનિતિ વ્યાપ્ત્યુક્ત્યંશત્યાગેન મહાનસવદિતિ દૃષ્ટાન્તવચનમાત્રેણેત્યર્થઃ। ઉક્તસર્વપક્ષેષુ વ્યાપ્તિસ્મૃત્યુત્પાદપ્રકારમુપપાદયન્ન્યૂનતાદિદોષં નિરાહ-- આદ્યે હીત્યાદિના॥
નનુ વ્યાપ્તિબોધકશબ્દાભાવે કથં વ્યાપ્તિસ્મૃતિરિત્યત આહ-- વ્યાપ્તિવાચકેતિ॥ યો ય ઇતિ સાધ્યે સકલસાધનાધિકરણસત્વબોધકગસ્યૈવ સત્વાવ્દ્યાપ્તીતિ પદાભાવાદિતિ ભાવઃ। નન્વેવમાદ્યપક્ષે --
1.વ્યાપ્ત્યાદિ મ -ક.ટ. 2.મત્વાત્ પ -ગ. મવત્પર્વ -ઠ.
પુ - 200. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
દ્વિતીયેપિ લોકે શાસ્રે ચ હેતુગર્ભવિશેષણ 1 પ્રયોગાન્દૃષ્ટવતો વ્યુત્પન્નસ્ય ધૂમવત્વં હેતુરિતિ ધૂર્ભવત્યેવેતિ ન ન્યૂનતા॥
તૃતીયેપિ ધૂમવત્વાદિત્યસ્ય પ્રશ્નસ્થેનાગ્નમાનિત્યનેનાન્વયાન્નાપાર્થકતા। નાપિ પ્રતિજ્ઞાભાવેન 2 સાધ્યાનુપસ્થિતેર્ન્યૂનતા। વિવાદેનૈવ તદુપસ્થિતેઃ। ન ચ સમયબન્ધાદિના વિપ્રતિપત્તિર્વ્યવહિતેતિ વાચ્યમ્। સમયબન્ધાનન્તરભાવિના કુતો ઽગ્નિમાનિતિ પ્રશ્નેન પુનરપિ સાધ્યોપસ્થિતેઃ। આદ્યપક્ષસ્તુ સ્વપક્ષં
સાધયેત્યાદ્યનુયોગ એવ પ્રવૃત્ત ઇતિ સ્વપક્ષભૂતસાધ્યોપસ્થિત્યર્થં તત્ર પ્રતિજ્ઞાપેક્ષિતૈવ॥
નનુ -- તથાપિ હેતુમાત્રાકાઙ્ક્ષાશામકેન હેતુવચનેન ધૂમાદિત્યેવંરૂપેણૈવ ભાવ્યમ્। ન તુ ધૂમવત્વાદિત્યેવંરૂપેણ। તથા ચ પક્ષધર્મતાયા અલાભાત્ 3 પુનરપિ તૃતીયે ન્યૂનતૈવ। મન્મતે તૂપનયેનતલ્લાભ ઇતિ ચેન્ન। પક્ષસ્ય સાધ્યવત્વે કો હેતુરિત્યાકાઙ્ક્ષાશામકેન હેતુવચનેન હેતૌ પક્ષસંબન્ધસ્યાપિ બોધનીયત્વાત્। અત એવોપનયો ઽધિકઃ॥
1.વિશેષણપદં ન -ગ.ટ.રા. 2.વે ચ સા -રા. 3.અભાવાત્ પુ -રા.
પઞ્ચા-વવનિ-ભઙ્ગઃ) વિભાગાવાદઃ પુ - 201.
પઞ્ચમેપિ મહાનસવદિત્યનેન વ્યાપ્તેર્ધૂમવદિતિ દૃષ્ટાન્તવિશેષણેન પક્ષધર્મતાયાશ્ચોપસ્થિતિરિતિ ન ન્યૂનતા॥
ન ચૈવં વાદિવાક્યસ્યાપ્તવાક્યવદનુસરણીયત્વે નિગ્રહોદ્ભાવનં ન સ્યાદિતિ વાચ્યમ્। પ્રમાપકત્વાંશત્યાગેન જ્ઞાપકત્વાંશે લોકશાસ્રપ્રહતરીત્યનુસારિણો વાદિવાક્યસ્યાપ્યનુસારિણીયત્વાત્। અન્યથાગ્નિમાનિત્યુક્તે ઽગ્નિશબ્દસ્ય ચિત્રમૂલાર્થત્વમાદાયાર્થાન્તરાદ્યુદ્ભાવનં સ્યાત્॥
કિં ચ ત્વત્પક્ષ એવ ન્યૂનાદિનિગ્રહોદ્ભાવનં ન સ્યાત્। ન્યૂનાદિકં પ્રતિ લોકસિદ્ધમર્યાદાયા એવાવધિત્વાત્। મત્પક્ષે નિગ્રહોદ્ભાવનં તુ લોકસિદ્ધરીત્યતિક્રમે સાવકાશમ્॥
વ્યર્થ ઇતિ યાવત્। પ્રમાપકત્વાંશેતિ॥ આપ્તવાક્ય ઇવ વાદિવાક્યે પ્રમાપકત્વાભાવેપિ જ્ઞાપકત્વમાત્રસ્ય સત્વાદ્બાધિતાર્થકવાક્યસ્યાપિ બોધકતાયા યોગ્યતાવાદે સાધનાદિતિ ભાવઃ॥
ચિત્રમૂલાદીતિ॥ નનુ તથોક્તૌ છલેન નિગૃહ્યેતેતિ ચેત્ તદેવ કુતઃ। પ્રકરણાદ્યનુસંધાનાદિતિ ચેત્ સમં પ્રકૃતેપીતિ ભાવઃ॥ લોકસિદ્ધેતિ॥ અસ્મદુક્તપ્રકારા એવ લોકસદ્ધમર્યાદાનુસારિણ ઇતિ ભાવઃ। નનુ યુક્તિપાદીયસુધાયં વ્યાપ્તિપક્ષધર્મત્વયોગરન્યતરદેવાભિધેયમ્। વ્યાપ્ત્યભિધાનં નાવશ્યકમિતિ 1 પ્રતીતેઃ
પ્રાગુક્તપક્ષેષુ ચ દ્વયોરપ્યભિધાનપ્રતીતેર્વિરોધ ઇત્યતઃ સુધોક્તમનૂદ્ય ચતુર્ધાભિપ્રાયોક્ત્યા વિરોધ નિરાહ -- યાતુસુધાયમામિત્યાદિના॥
1. સુધાવાક્યાત્પ્રતીતેઃ- ટ.ઠ
પુ - 202. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
1 યાતુ સુધાયાં સંસ્કારોદ્બોધોપયુક્તં સાદૃશ્યસંબન્ધાદિકં કિમપ્યેદૃષ્ટવ્યમિત્યાદિના વ્યાપ્તિપક્ષધર્મતયોરન્યતરસ્મિન્નુક્તે ઽન્યસ્ય સ્મૃતિર્ભવિષ્યતીત્યુક્તિઃ સા દૃશ્યતે ખલુ લોકે પદૈકદેશેન 2 પદાર્થ 3 સ્મૃતિરિત્યુક્તિવત્કથા 4 બાહ્યપ્રયોગાભિપ્રાયા વા, વાદકથાભિપ્રાયા વા, એકોક્તિમાત્રેણ 5 દ્વ્યંશસ્મૃતિમત્પુરુષવિશેષાભિપ્રાયા વા, કૈમુત્યાભિપ્રાયા વા, ન તુ દ્વયોરન્યતરદેવાભિધેયમિત્યભિપ્રાયા॥
અત એવ વિષ્ણુતત્વનિર્ણયટીકાયાં -- સ્મરણં તુ પદૈકદેશાદિનાપિ દૃષ્ટં કિમુત પ્રતિજ્ઞાદિભિરિત્યુક્તમ્। અત એવ ચ બ્રહ્મતર્કે --
સ 6 ઇત્યસ્યાર્ધવાક્યપ્રયોગાભિપ્રાયા વેત્યાદિનાન્વયઃ। વાદેતિ॥ તત્ર નિર્ણીતાપ્તભાવત્વેન નિગ્રહસ્તાનાભાવેન ચૈકદેશકીર્તનેપ્યુભયસ્મૃતિસંભવાદિતિ ભાવઃ॥ કૈમુત્યેતિ॥ એવમેકદેશકીર્તનેનાપિ સસામર્થ્યલિઙ્ગસ્મૃતિર્ભવતિ કિમુ પ્રાગુક્તસપ્તપ્રકારૈઃ તત્રાપેક્ષિતશબ્દાનાં સત્વાદિતિ કૈમુત્યાભિપ્રાયા વેત્યર્થઃ। અત એવ ચેતિ॥ વ્યાપ્ત્યાદ્યભિધાનસ્યાવશ્યકત્વાદેવેત્યર્થઃ। સૂચિતમિત્યન્વયઃ। બ્રહ્મતર્ક ઇતિ॥ તત્વનિર્ણયોદાહૃતે। યુક્તિર્વ્યાપ્ત્યાદિમલ્લિઙ્ગમ્। પ્રતિજ્ઞારૂપં નિરૂપકં સ્મૃત્યાદિજનની યસ્યાઃ સા તથોક્તા। એવં હેતુરૂપિકાદૃષ્ટાન્તરૂપિકેત્યાદ્યપિ વ્યાખ્યેયમ્ ॥
1.યત્તુ - ગ.રા. 2.શાદિતોપિ-ઇતિ શોધિતમ્-ટ. 3.સ્મરણાદિકમિ - ઇતિ શોધિતમ્ -ટ. 4. દર્થ વાક્યપ્રયો -ગ.ટ.રા. 5.ણાન્યસ્મૃ -ગ.ટ.રા. 6.સત્યસ્ય વાક્યાર્થ -ઠ. સા ઇત્યસ્યાર્ધવાક્ય -ડ.
પઞ્ચા-વવનિ-ભઙ્ગઃ) વિભાગવાદઃ પુ - 203.
યુક્તિઃ પ્રતિજ્ઞારૂપા ચ હેતુદૃષ્ટાન્તરૂપિકા।
તથોપનયરૂપા ચ પરા નિગમનાત્મિકા ॥
ઇત્યવયવપઞ્ચકસ્ય પ્રત્યેકં પરાર્થાનુમાનત્વં પ્રતિજ્ઞાયન્તે વ્યાપ્તિમાશ્રિત્ય કેવલમિત્યુક્ત્યા સર્વત્રાપિ વ્યાપ્ત્યભિધાનં સૂચિતમ્॥
વિષ્ણુતત્વનિર્ણયટીકાયામપિ"વ્યાપ્તિમાશ્રિત્યેત્યપિ 1 પક્ષાન્તરદર્શનમિત્યુક્ત્યા પ્રતિજ્ઞાદાવપિ વ્યાપ્ત્યભિધાનં સૂચિતમ્॥
2 પ્રમાણપદ્ધતાવપિ ઉપનયેગ્નિમા વ્યાપ્તો ધૂમઃ પર્વતે ઽસ્તીતિ, નિગમનેપિ વ્યાપ્ત્યાદિમદ્ધૂમવત્વાદિતિ વ્યાપ્તિરૂક્તા।
દૃષ્ટાન્તશબ્દેન તદ્વચનમુપલક્ષ્યતે। ઉદાહરણૈકદેશગ્રહણાર્થં દૃષ્ટાન્તેત્યુક્તમ્। યુક્તિર્નિગમનજન્યસ્મૃતિમતીત્યર્થે નિગમનાત્મિકેત્યૌપચારિકપ્રયોગઃ। યુક્તેરેકત્વેપિ તત્સ્મૃતિજનકભેદાભિપ્રાયેણોપચારેત્યુક્તમ્। અત્ર સર્વત્ર હેતુગર્ભપ્રતિજ્ઞારૂપેતિ સપ્રતિજ્ઞહેતુરૂપિકેતિ હેતુગર્ભસપ્રતિજ્ઞદૃષ્ટાન્તરૂપિકેતિ સપ્રતિજ્ઞોપનયરૂપેત્યે 3 વં પૂરણીયમ્। પ્રતિજ્ઞાહેતુ 4 રૂપૈવેત્યાદિવાક્યશેષાત્॥ વિષ્ણુતત્વેતિ॥ અત એવેત્યનુષઙ્ગઃ। અત્ર સપ્રતિજ્ઞોપનયરૂપેતિપ્રાગુક્તપક્ષાપેક્ષયા સવ્યાપ્તિકોપનયરૂપેત્યેતદર્થપરત્વપ્રતીતાવપિ તુલ્યન્યાયત્વાત્પ્રતિજ્ઞાદાવપીત્યુક્તમ્। પ્રાક્ સ્વોક્તરીત્યેતિ ભાવઃ।
1.ઽત્યત્રઽઇતિ સ્થિતં ઽત્યેત્યેતત્ઽઇતિ શોધિતમસ્તિ-ટ. 2.પ્રમાણપદં ન -ગ.ટ.રા. 3.તિ સપ્રતિજ્ઞાનિગમનરૂપેત્યે -ઠ. 4.તુ ગર્ભેત્યાદિ વા-ટ.ઠ.ડ.

પુ - 204. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
પ્રમાણલક્ષણે ઽપિ"હેતુગર્ભા પ્રતિજ્ઞા કેવલાપિ, સિદ્ધૌ પ્રતિજ્ઞાયાં હેતુમાત્રં ચ, દૃષ્ટાન્તઃ સપ્રતિજ્ઞો હેતુગર્ભ ઇતિ વ્યાપ્યરૂપલિઙ્ગવચનાર્થકેન હેતુશબ્દેન સર્વત્રાપિ વ્યાપ્ત્યભિધાનં સૂચિતમ્। સુધાયામપિ સસામર્થ્યલિઙ્ગપ્રતીતિજનકં વાક્યમુપદેશ ઇત્યુક્તમ્॥
યદ્વા ધૂમવત્વાદિત્યેવ હેતુઃ। ન તુ વ્યાપ્તધૂમવત્વાદિતિ। એવમવયવાન્તરે ઽપિ દ્રષ્ટવ્યમ્। તથાપિ ન ન્યૂનતા। પ્રતિવાદિન આકાઙ્ક્ષાક્રમેણ વ્યાપ્ત્યાદે 1 સ્તૃતીયાદિકક્ષ્યાસૂક્તિસંભવાત્। સ્વીકૃતા ચ ત્વયાપ્યાકાઙ્ક્ષાક્રમેણોક્તિઃ।
સુધાયામિતિ॥"વ્યાપ્તિરેવ તુ સા સ્મૃતે"તિ યુક્તિપાદીયાનુવ્યાખ્યાનવ્યાખ્યાવસરે સુધાયામિત્યર્થઃ। એવમવયવાન્તરેપીતિ॥ પ્રતિજ્ઞાદયઃ પઞ્ચાપ્યવયવાઃ હેત્વાદિકિઞ્ચિત્સહિતાઃ સન્તઃ પ્રત્યેકં પરોપદેશ ઇત્યુક્તમ્। તત્ર પ્રાગુક્તસપ્તસુ પરોપદેશપ્રકારવાક્યેષ્વવયવભૂતો યો હેત્વંશઃ સ વ્યાપ્ત્યભિધાનશૂન્યઃ। કેવલ એવાભિધેય ઇત્યર્થઃ॥ તૃતીયાદીતિ॥
ધૂમવત્વાદીતિ વાદિનઃ પ્રથમકક્ષા 2 વ્યાપ્તિર્નાસ્ત્યોપલભ્યતે કથં વ્યાપ્તિરિત 3 વાદિનો દ્વિતીયા કક્ષ્યા, યો યો ધૂમવાનિતિ 4 વ્યાપ્ત્યભિધાનવાદિનઃ તૃતીયા કક્ષા, કથં વ્યાપ્તસ્ય પક્ષનિષ્ઠતા સમુચિતદેશવૃત્તિર્વેતિ પ્રતિવાદિનશ્ચતુર્થી કક્ષા, વહ્નિવ્યાપ્તો ધૂમઃ પુર્વતે ઽસ્તીત્યુપનયવાદિનો વાદિનઃ પઞ્ચમી કક્ષેત્યેવંરૂપેણ કથાપ્રવૃત્તેસ્તૃતીયા-
1.દેર્દ્વિતીયાદિકક્ષ્યાસૂ ઇતિ શોધિતમ્ -ટ. 2.ક્ષ્યા -ઠ.ડ. 3.તિ પ્રતિ વા-ટ.ઠ.ડ. 4.ત્યાદિ -ટ.ઠ.ડ.
પઞ્ચા-વવનિ-ભઙ્ગઃ) વિભાગવાદઃ પુ - 205.
કિં તુપ તવમતે પ્રતિવાદિના દ્વિતીયાદિકક્ષ્યાસ્વાકાઙ્ક્ષિષ્યમાણમપિ વ્યાપ્ત્યાદિકં વાદિના પઞ્ચાવયવેન મહાવાક્યેનાદ્યકક્ષ્યાયામેવ વક્તવ્યમિતિ નિયમઃ। મમ તુ ન। ઉત્તરત્રાકાઙ્ક્ષિષ્યમાણસ્યાપ્યાદાવેવોક્તાવાકથાપરિસમાપ્તિ યાવદ્વક્તવ્યં તાવત આદાવેવોક્તિપ્રસઙ્ગાત્॥
કિઞ્ચ યુગપદુક્તિનિયમે ઽપિ તદભિમતસ્યોપનયસ્ય નિગમનસ્ય ચ પ્રત્યેકં વ્યાપ્ત્યાદ્યુક્તૌ શક્તત્વાત્કિમવયવાન્તરેણ । તસ્માદાદ્યઃ પક્ષો ન યુક્તઃ॥
નાપિ સકલશઙ્કાનિરાસાર્થં પઞ્ચાવયવનિયમ ઇતિ દ્વિતીયઃ। આદાવેવ સકલશઙ્કાનિરાસકસ્યૈવ --
-દિકક્ષ્યા 1 સ્વિત્યુક્તમ્। મમ તુ નેત્યયુક્તમ્। આકાઙ્ક્ષિષ્યમાણસ્યાપ્યાદાવેવ વક્તવ્યત્વાદિત્યત આહ-- ઉત્તરત્રેતિ॥ પરરીત્યાપ્યુપનયનિગમનાન્યતરાભ્યામેવાલમન્યવ્દ્યર્થમિત્યાહ-- કિઞ્ચેતિ॥
ન પઞ્ચાવયવોક્તૌ તુ વિવાદાવસિતિર્ભવેત્।
દૃષ્ટાન્તાદિષુ ચૈવં સ્યાત્॥
ઇત્યનુવ્યાખ્યાનસુધોક્તદિશા નિરાહ -- આદાવેવેત્યાદિના॥ નનુ હેત્વાભાસાદિદોષદુષ્ટતારૂપાવાન્તરશઙ્ગાપઞ્ચાવયવપ્રયોગમાત્રેણ નિરસ્યત ઇતિ તાવદેવૈકં મહાવાક્યમિત્યુચ્યત ઇતિ ચેત્તર્હિ પર્વતો વહ્નિમાન્ન વેતિ શઙ્કાનિવર્તકત્વં પર્વતો ઽગ્નિમાનિતિ પ્રતિજ્ઞાયાઃ કુતોગ્નિમત્વમિતિ સઙ્કાનિરાસકત્વં ધૂમવ 2 ત્વાદિતિહેતુવચનસ્ય, કથમસ્ય વ્યાપ્ત્યાદી-
1.અત્ર સર્વત્ર ક્ષ્યા ઇત્યેવાસ્તિ- ટ.ઠ. 2. મત્વા-ઠ.ડ.
પુ - 206. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
પરાર્થાનુમાને પઞ્ચાવયવપ્રયોગેણૈવ તન્નિવૃત્તૌ તાવતૈવ કથામુદ્રણાપાતેન તન્નિવર્તિકાયા કૃત્સ્નકથાયા એવ પરાર્થાનુમાનત્વપ્રસઙ્ગાત્। અવાન્તરશઙ્કાનિવર્તકત્વં તુ પ્રત્યેકં પ્રતિજ્ઞાદેરપ્યસ્તિ॥
કિઞ્ચોક્તરીત્યૈકૈકાવયવેનાપિ વ્યાપ્તિપક્ષધર્મતયોરભિધાનાત્સકલશહ્કાનિવર્તકત્વં તસ્યાપ્યસ્તિ। અપિ ચાસ્મિન્ પક્ષે કણ્ટકોદ્ધારો ઽપિ પૃથઙ્ન કર્તવ્યઃ સ્યાત્। તસ્માત્પક્ષદ્વયમપ્યયુક્તમ્॥
અપિ ચ પઞ્ચાવયવાદિનિયમોપિ વિપ્રતિપન્નં પ્રત્યનુમાનેનૈવ સાધ્યઃ। તસ્ય પ્રત્યક્ષાદ્યવિષયત્વાત્। પઞ્ચાવયવપ્રયોગેણૈવ 1 તત્સાધને મીમાંસકાદિ પ્રત્યાધિક્ય પ્રસઙ્ગાત્। તત્પરિહારાર્થં પઞ્ચાવયવનિયમસ્ય તાત્વિકત્વસાધનેચાનવસ્થાનાત્।
તદ્રીત્યા ત્ર્યવયવાદિપ્રયોગે ચ તવન્યૂનત્વાપાતાત્॥
2 તિ શહ્કાનિષેધકત્વમુદાહરણસ્ય, ઇત્યેવં રૂપેણાવાન્તરશઙ્કા એકૈકાવયવોક્તાવપિ નિવર્ત્યત ઇતિ પ્રતિજ્ઞાદિકમપિ પ્રત્યેકં પરોપદેશરૂપમહાવાક્યં સ્યાદિત્યર્થઃ। પૂર્વપક્ષ ઇવાસ્મિન્ પક્ષોપિ પરીત્યા
સર્વાભાસનિરાસસ્ય પ્રત્યેકં સંભાદવયવાન્તરં વ્યર્થમેવેત્યત આહ -- કિઞ્ચોક્તરીત્યેતિ॥ સા ચ પર્વતોગ્નિમાન્ ધૂમવત્વાદિત્યાદિનોક્તરીત્યેત્યર્થઃ। તસ્યાપીતિ॥ પ્રતિજ્ઞાહેતુદૃષ્ટાન્તરૂપાદ્યૈકૈકાવયવ 3 સ્યાપીત્યર્થઃ॥
ત્રિપઞ્ચાવયવામેવપ યુગ્માવયવવિનામપિ।
નિયમાદ્યોનુમાં બ્રૂયાત્તં બ્રૂયા 4 દ્યદિતા દૃશીમ્॥
ઇત્યનુવ્યાખ્યાનસુધોક્તયુક્ત્યા ચ નિયમપક્ષં નિરાહ-- અપિ ચ પઞ્ચાવયવેતિ॥ પ્રત્યક્ષાદ્યવિષયત્વાદિતિ॥ આગમસ્ય ચાભાવાદિત્યપિ ધ્યેયમ્।
1. ણ ચ -ગ.રા. 2.દિકમમિ-ઠ. દિરિ-ડ. 3.વોક્તા વ -ટ.ડ. 4.તાદૃશીયદિ -ટ.ડ.
પઞ્ચા-વવનિ-ભઙ્ગઃ) વિભાગવાદઃ પુ - 207.
તત્તન્મતરીત્યા પ્રયોક્તવ્યમિતિ વા, યાવતો વ્યાપ્ત્યાદિવિશિષ્ટલિઙ્ગધીસ્તાવત્પ્રયોક્તવ્યમિતિ વા, સમયબન્ધેન ચ મીમાંસકાદિના સ્વાભિમતાવયવનિયમસિદ્ધ્યર્થં કૃતેન વ્યવયવાદિપ્રયોગે 1 ન તવ વ્યાપ્તિસ્મૃત્યાદિરાવશ્યક ઇતિ સ્વીકૃતત્વેન ત્વયૈવ પઞ્ચાવયવનિયમસ્ત્યક્તવ્યઃ। એવં મીમાંસકાદિભિરપિ સ્વાભિમતો નિયમસ્ત્યક્તવ્ય ઇતિ કથં તન્નિયમઃ॥
અવનવસ્થાનાદિતિ॥ પઞ્ચાવયવનિયમસ્ય પઞ્ચાવયવયુક્તાનુમાનેન મીમાંસકમવયવત્રયનિયમવાદિનં પ્રતિ સાધને ત્વયા કૃતે મીમાંસકેનાધિકં 2 નિગ્રહસ્થાનમિત્યુક્તે પુનસ્ત્વયાઽધિક્યદોષનિરાસાર્થં પઞ્ચાવયવનિયમ એવ પરમાર્થત્વમિતિ પઞ્ચાવયવયુક્તેનાનુમાનેનૈવ સ્યાધ્યમ્। તત્રાપિ તેન પૂર્વોક્તદોષે।ભિહિતે પુનરનુમાનાન્તરેણ ત્વયા તથૈવ સાધ્યમિત્યનવસ્થાનાદિત્યર્થઃ। તદ્રીત્યા મીમાંસકરીત્યા॥
એવં મીમાંસકાદિભિરિતિ॥ અવયવત્રયયુક્તાનુમાને મીમાંસકેનોક્તે ન્યૂનતયાનૈયાયિકેન પ્રત્યુક્તે ઽવયત્રયનિયમસ્ય તાત્વિકતાસાધનમપિ તાદૃશપ્રયોગેણૈવપ કાર્યમિત્યનવસ્થાનાત્। ન્યાયમતરીત્યા મીમાંસકેનોક્તે સ્વમતેનાધિક્યં તત્તન્મતરીત્યા પ્રયોક્તવ્યમિત્યાદ્યુક્તૌ ચ ન્યાયમતરીત્યા નૈયાયિકેન
પઞ્ચાવયવપ્રયોગે કૃતે તેન તવ વ્યાપ્તિસ્મૃત્યાદિ --
1.ગેણ ત -ક.ટ.રા. 2. નામેત્યધિકમ્ -ડ.
પુ - 208. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
કિઞ્ચ નેદં સ્વસાધ્યસાધકં, અસિદ્ધત્વાદિત્યાદ્ય 1 સાધકાનુમાનેષુ નાયમસિદ્ધઃ તલ્લક્ષણરહિતત્વાત્ ઇત્યાદિકણ્ટકોદ્ધારાનુમાનેષુ પ્રથમપ્રયુક્તહેતોર્વ્યાપ્તિપક્ષધર્મતાદૌ વિપ્રતિપત્તૌ તત્સાધકેષુ દ્વિતીયાદિકક્ષ્યાનિપાતિષુ શાખાનુમાનેષુ વાદિભ્યાં કથામધ્યે સ્વાભિમતતત્તત્પ્રમેયસિદ્ધ્યર્થં પઞ્ચાવયવતાં વિનાપ્યુચ્યમાનેષુ પરિશેષાર્થાપત્યાદિરૂપેષૂપશાખાનુમાનેષુ ચ ત્વયૈવ નિયમસ્ત્યક્ત ઇતિ કથમન્યત્ર તન્નિયમઃ॥
નન્વસિદ્ધત્વા 2 દેરસાધકત્વાદિના વ્યાપ્ત્યસ્વીકારે
ભવતીત્યુપેયમિત્યવયવત્રયનિયમસ્ત્યક્ત 3 એવ। એવં બૌદ્ધેનાપિ સ્વાભિમતો નિયમસ્ત્યક્તવ્ય એવે 4 ત્યર્થઃ॥

ક્વચિત્કૢપ્તત્વાત્પ્રાથમિકસ્થાપનાનુમાનેપિ ન પઞ્ચાવયવાદિનિયમો ગ્રાહ્ય ઇતિ પ્રતિબન્દીમુખેનાપિ નિયમભઙ્ગં સાધયતિ-- કિઞ્ચ નેદમિતિ॥ તથૈવ હેત્વાભાસાન્તે મણૌ વ્યક્તત્વાદિતિ ભાવઃ। શાખાનુમાનેષ્વિતિ॥ પ્રથમં પ્રધાનપ્રમેયસાધનાર્થં પ્રયુક્તમનુમાનં પ્રધાનં મહાવૃક્ષસ્થાનીયં તદુપયુક્તતયા તદ્દૂષકતયા વા પ્રયુક્તાનિ શાખાનુમાનાનિ મધ્યેમધ્યે ઽવાન્તરપ્રમેયોપયુક્તા 5 ન્યનુમાનાન્યુપશાખાનુમાનાનીતિ શાખાનુમાનેષૂપશાખાનુમાનેષ્વિતિ ચોક્તમ્॥
પરમુખેનોત્તરં વાચયિત્વા સમમિત્યાહ-- નન્વિતિ॥ અવિવાદે તુ નાવયવાન્તરપ્રયોગ ઇત્યત્ર દોષાન્તરમાહ -- કિઞ્ચ કેવલાન્વયિનીતિ॥
1.દ્યસાધકતાસાધનાનુમા --ગ.રા. 2.દે રસાધકત્વાદિના વ્યાપ્ત્યા -ક.ગ.રા. 3.ક્તવ્ય એ-ટ.ઠ. 4.એવેતિ નાસ્તિ-ટ.ઠ। 5.અનુમાનાનીતિ નાસ્તિ-ટ.ઠ.
પઞ્ચા-વવનિ-ભઙ્ગઃ) વિભાગવાદઃ પુ - 209.
કથાનધિકારેણ તત્ર વ્યાપ્તેરુભયસંમતત્વાત્પક્ષધર્મતામાત્રં પ્રદર્શનીયમિતિ ચેત્ તર્હિ કૃતકત્વાનિત્યત્વયોરપિ વ્યાપ્તેર્મીમાંસકસમ્મતત્વાત્તત્ર કેવલાન્વયિસાધ્યકે હેતૌ ચ વ્યભિચારશઙ્કાનુદયાત્તત્રાપિ પક્ષધર્મતામાત્રં પ્રદર્શનીયં સ્યાત્॥
કિઞ્ચ કેવલાન્વયિહેતૌ પક્ષધર્મતાયાઃ સર્વસંતત્વાત્તત્ર વ્યાપ્તિમાત્રં પ્રદર્શનીયં સ્યાત્॥
યદિ ચ વ્યાપ્ત્યાદૌ પ્રતિવાદિનઃ સંમ 1 તેપિ વાદિના સ્વર્વકર્તવ્યં 2 તર્હ્યસિદ્ધત્વાસાધકત્વયોર્વ્યાપ્તિપ્રદર્શનમપિ કર્તવ્યમેવ। કિઞ્ચૈવમસિદ્ધસ્યાપિ સાધકત્વસ્વીકારે કથાનધિકાર ઇત્યપિ સુવચત્વેનાસાધકતાનુમાનં વિફલમ્॥
યદિ ચ તત્સ્વીકારિણો ઽપિ કથમાનધિકારે વિપ્રતિપન્નં પ્રતિ અસાધકતાનુમાનં સફલમ્। તર્હ્યસિદ્ધત્વાસાધકત્વયોર્વ્યાપ્તૌ વિપ્રતિપન્નં પ્રતિ 3 તત્પ્રદર્શનમપિ સફલમેવ॥
કિઞ્ચૈવં શાખોપશાખા 4 નુમાનેષુ કા ગતિઃ તત્ર વ્યાપ્તેરુભયસમ્મત્યભાવાત્ મદુક્તરીતિરેવ વક્તવ્યેતિ મૂલાનુમાનેષુ 5 તથૈઽવાસ્તુ॥
મદુક્તરીતિરિતિ॥ યાવતા તદ્બોધઃ તાવન્માત્રમિત્યાદિના પ્રાગુક્તસપ્તપ્રકારાન્યતમમેવાનુસર્તવ્યમિત્યર્થઃ। સજાતોયન્વયદર્શનરૂપં વા -
1.મતાવપિ -ક.ગ.રા. 2.કર્તવ્યમિત્યધિકમ્-ક.ગ.રા. 3.વ્યાપ્તિ પ્ર-ક.ગ.રા. 4.ખાદ્યનુમા -ક.ગ.ટ.રા. 5.નેત -ગ. નેપિત -ટ.રા.
પુ - 210. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
અપિ ચાગ્નિના વ્યાપ્તો ધૂમઃ પર્વતેસ્તીતિ વાક્યં આપ્તોક્તં વ્યાપ્ત્યાદિવિશિષ્ટલિઙ્ગપ્રમાપકં દૃષ્ટમિતિ તદેવ વાદ્યુક્તં કથં તજ્જ્ઞાપકં ન સ્યાત્। કિઞ્ચ ત્વયાપિ ત્વત્કલ્પિતપઞ્ચાવયવનિયમવિસ્મૃતિદશાયામવયવાનિયમો ઽયુક્તઃ અતિપ્રસઙ્કા 1 દિત્યેતાવતૈવા 2 વયવાનિયમાયુક્તત્વસ્ય સાધ્યમાનત્વાત્સ્વક્રિયાવિરોધઃ॥
નન્વેવમનિયમવાદિમતે કથગં ન્યૂનાદ્યુદ્ભાવનમિતિ ચેન્ન। ઉદાહરણાન્તમુદાહરણાદિ વાવયવત્રયમેવેતિ પર 3 મતે કથમપ્રાપ્તકાલાદ્યુદ્ભાવનમ્।
અન્વયિતાવચ્છેદ 4 કવત્વંરૂપં વા યોગ્યતાવત્વં હેત્વવયવેપ્યસ્તીતિ તદેવાનુમિતિહેતુલિઙ્ગજ્ઞાનજનકમિત્યવયવાન્તરં વ્યર્થમેવ। તાવતૈવ સર્વદોષશઙ્કાનિવૃત્તિસંભવાચ્ચેતિ ભાવેનાહ -- 5 અપિ ચ અગ્નિનેતિ॥
વ્યાઘાતાચ્ચ નિયમપક્ષસ્ત્યાજ્ય ઇત્યાહ-- કિઞ્ચ ત્વયાપીતિ॥ ઇત્યેતાવતૈવ સાધ્યમાનત્વાદિત્યન્વયઃ। ઇત્યેતાવતૈવ -- પ્રતિજ્ઞાહેતુરૂપાવયવદ્વયેનૈવેત્યર્થઃ। તત્ર હ્તુસ્ત્વત્કલ્પિતેત્યાદિ॥ અનિયમેતિ॥ પઞ્ચાવયનિયમપક્ષસ્ય યદયુક્તત્વં તસ્યેત્યર્થઃ। પ્રતિબન્દ્યોત્તરમાહ-- ઉદાહરણાન્તમિતિ॥ મન્મત ઇવ તન્મતેપ્યનિયમસ્ય તુલ્યત્વાદિતિ ભાવઃ॥ અપ્રાપ્તેતિ॥ ક્રમવિપર્યાસોપ્રાપ્તકાલમિત્યપ્રાપ્તકાલાખ્યનિગ્રહસ્થાનાદ્યુદ્ભાવનમિત્યર્થઃ। કથઞ્ચેત્યસ્ય ન્યૂનાદ્યુદ્ભાવનમિત્યન્વયઃ। ---------------------------------------------------------------------------
1.ઙ્ગત્વાદિ-ગ.ટ.રા. 2.વાનિયમા-ગ.રા. ઽવાનિમાઽઇતિ સ્થિતં વનિયમા ઇતિ શોધિતમ્-ટ. 3.ભટ્ટ -ગ.ટ.રા. 4.કત્વ-ઠ.ડ. 5.અપિ ચેતિ। આગ્નિનેતિ। વ્યા - ઇત્યાદ્યસ્તિ -ડ.
પઞ્ચા-વવનિ-ભઙ્ગઃ) વિભાગવાદઃ પુ - 211.
કથં ચોદાહરણે દૃષ્ટાન્તોક્તિઃ યચ્છબ્દતચ્છબ્દયોર્વીપ્સા વિશિષ્ય કણ્ટકોદ્ધારઃ અસાધકતઽનુમાનં ઉપાધેઃ સ્વશબ્દો 1 ઽદ્ભાવનં ચાનિયતમિતિ નૈયાયિકમતે ન્યૂનાદ્યુદ્ભાવનમ્॥
સમયબન્ધાનુસારેણેતિ ચેત્। સમં પ્રકૃતે ઽપિ। ઉક્તપક્ષેષ્વેતં પક્ષમાશ્રિત્ય વક્તવ્યમિતિ વા લોકશાસ્ત્ર 2 સર્વાવગતમાર્ગેણ વ્યાપ્તિપક્ષધર્મતાવિશિષ્ટલિઙ્ગોપસ્થિતિર્યવતા તાવદ્વક્તવ્યમિતિ વા સમયસ્ય બન્ધનીયત્વાત્। અત એવ બ્રહ્મતર્કે॥
"પૃથક્પૃથક્પ્રમાણત્વં યાતિ યુક્તિતયૈવ તુ"।
ઇત્યત્ર પરાર્થાનુમાનત્વે યુક્તિશબ્દવાચ્યવ્યાપ્તિપક્ષધર્મતાવિશિષ્ટલિઙ્ગોપસ્થાપકત્વમેવ તન્ત્રમિત્યુક્તમા। યચ્ચોક્તં સાધ્યોપસ્થાપકત્વાત્પ્રતિજ્ઞૈવ પ્રથમેતિ। તન્ન। ક્વચિદ્વિધિતોપ્યર્થવાદસ્ય પ્રાધમ્યવત્, ભટ્ટાદિમતે ઉદાહરણસ્ય પ્રાધમ્યવત્,
અનિયતપદં પ્રત્યેકમન્વેતિ। તેનૈવોત્તરં વાચયતિ- સમયેતિ॥ ત્વયોદાહરણાન્તમેવ વાચ્યમિતિ સમયબન્ધે સતિ તદતિક્રમેણોદાહરણાદિપ્રયોગે કથિતે નિગ્રહસ્થાનોદ્ભાવનમિતિ ચેદિત્યર્થઃ। અનિયમપક્ષે સમયબન્ધ ઇત્યત આહ-- ઉક્તપક્ષેષ્વિતિ॥ સા ચેત્યાદિના પ્રાગુક્તસપ્તપક્ષેષુ॥
નનુ યાવતેત્યાદિના ગ્રન્થેન પ્રતિજ્ઞાદ્યવયવાનાં યઃ પૌર્વાપર્યરૂપક્રમઃ શઙ્કિતઃ તમપિ પ્રત્યાચષ્ટે -યચ્ચેતિ॥ વિધિતોપ્યર્થવાદસ્યેતિ॥
1.બ્દેનો -ગ.ટ.રા. 2.સ્ત્રપ્રહતમા-ક.ગ.ટ.રા.
પુ - 212. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
"આમ્નાયસ્ય ક્રિયાર્થત્વાદાનાર્થક્યમતદર્થાનાં તસ્માદનિત્યમુચ્યતે""અત એવ પ્રાણઃ""પ્રવૃત્તિસામર્થ્યાદર્થવત્પ્રમાણં"ઇત્યાદૌ નિગમને ચ હેતોઃ પ્રાથમ્યવચ્ચ લોક 1 શાસ્ત્રવ્યવહૃતેનોપાદ્યતન્યાયેન 2 હેતોરપિ પ્રાથમ્ય 3 સમ્ભવાત્। વિવાદેનૈવ સાધ્યોપસ્થિતેરુક્તત્વાચ્ચ।
"પ્રજાપતિર્વા ઇદમેક આસીત્, સોકામયત પ્રજાઃ પશૂન્ સૃજેયેતિ સ ચાત્મનો વપામુદખિતત્તામગ્નૌ પ્રાગૃહ્ણાત્તતોજસ્તૂપરઃ સમભવત્ તં સ્વાયૈ દેવતાય આલભત્ત 4 તો વૈ સ પ્રજાઃ પશૂનસૃજત યઃ પ્રજાકામઃ પશુકામસ્સ્યાત્સ એતં પ્રાજાપત્યમજં તૂપરમાલભેતે"ત્યાદાવર્થવાદસ્ય પ્રાથમ્યં યથેત્યર્થઃ॥
ભટ્ટાદીત્યાદિપદેન બૌદ્ધગ્રહઃ। હેતોઃ પ્રાથમ્યેર્ઽથવાદાધિકરણગતજૈમિનિસૂત્રમુદાહરતિ -- આમ્નાયસ્યેતિ॥ વેદસ્ય ધર્માધર્મરૂપકર્મલક્ષણક્રિયાબોધકત્વાત્। અતદર્થાનામક્રિયાર્થકાનાં અર્થવાદાનામાનર્થક્યં
તસ્માદર્થહીનત્વાદનિત્યમિવાનિત્યમપ્રમાણમુચ્યતેર્ઽથવાદજાતમિતિ પૂર્વપક્ષાસૂત્રાર્થઃ। તત્રૈવ વ્યાસસૂત્રમુદાહરતિ -- અત એવેતિ॥ નિરવકાશલિઙ્ગાદેવ પ્રાણશબ્દાર્થો બ્રહ્મેતિ સૂત્રાર્થઃ। તત્રૈવ ગૌતમસૂત્રમુદાહરતિ -- પ્રવૃત્તીતિ॥ સફપ્રવૃત્તિજનકત્વાદર્થાવગાહિપ્રમાણમિત્યર્થઃ॥ નિગમનેતિ॥ તસ્માત્પર્વતો વહ્નિમાનિતિ નિગમનાખ્યાવયવે 5 ત્યર્થઃ। અત્રાપિ કથકાનુમાનપ્રયોગસ્થલેપીત્યર્થઃ। પ્રતિજ્ઞાયા એવા 6 નૈયત્યં કુતસ્તત્પ્રાથમ્યનૈયત્યમિત્યાહ -- વિવાદેતિ॥

1. કે શાસ્ત્રે ચ પ્રહતેનો -ક.ગ.ટ.રા. 2.નાત્રાપિ હે-ક.ગ.ટ.રા. 3.તતઃ ઽનિયમવિસ્મૃતિદશાયાં । ઇત્યાદ્યેવાસ્તિ-ગ.રા. 4.અલભદ તતઃ -ઠ.ડ. 5.વ ઇ-ઠ. 6.વયૈ -ઠ.ડ.
પઞ્ચા-વવનિ-ભઙ્ગઃ) વિભાગવાદઃ પુ - 213.
પર્વતસ્યાગ્નિમત્વં કુત ઇતિ પ્રશ્ને પ્રતિજ્ઞાયા અનન્વયાચ્ચ। ત્વયાપિ ત્વત્કલ્પિતપ્રતિજ્ઞાપ્રાથમ્યનિયમવિસ્મૃતિદશાયાં કદાચિદ્ધેતોરપિ પૂર્વમુક્ત્યા સ્વક્રિયાવિરોધાચ્ચ॥
અત એવ હેતુવચનસ્ય દ્વિતીયત્વનિયમો ઽપિ નિરસ્તઃ। ઉપનયસ્ય સાર્થક્યાર્થં 1 હેતુવચનસ્ય મતુબાદિરાહિત્યં તુ પ્રાગેવ નિરસ્તમ્। પૃથિવીત્વાદિ 2 સંબન્ધાત્પૃથિવીત્યાદિસ્વભાષ્યવિરુદ્ધં ચ ॥
યચ્ચોક્તં પ્રતિજ્ઞાયામગ્નિશબ્દે 3 હેતૌ ધૂમશબ્દે 4 ચ તજ્જ્ઞાને 5 લક્ષણા। અન્યથા ધૂમસ્યાગ્નિં પ્રત્યકારણત્વેન પઞ્ચમ્યા અયોગાદિતિ।
નનુ ગિરિરગ્નિમાન્ ગિરિરનગ્નિક ઇતિ વિવાદ એવ સ્વપરપક્ષ પ્રતિજ્ઞારૂપ ઇતિ વદન્તં પ્રતિ પ્રકારાન્તરેણ તદનૈયત્યમાહ -- પર્વતસ્યેતિ॥ અત એવેતિ॥ હેતુવચનપ્રાથમ્યસ્ય પ્રદર્શિતત્વાદેવેત્યર્થઃ। યત્તુ મણ્યાદૌ કથાયાં ધૂમાદિત્યેવ પ્રયોક્તવ્યં ન તુ ધૂમવત્વાદિતિ। મતુબો વ્યર્થત્વાત્। પક્ષધર્મતા તૂપનયભ્યેત્યુક્તં તન્નિરાહ --ઉપયનસ્યેતિ॥ મતુબાદીત્યાદિપેદન ઉદાહરણસાર્થક્યાર્થં યદ્ય્યાપ્તિરાહિત્યમુક્તં તદ્ગ્રહઃ। વહ્નિવ્યાપ્યધૂમવત્વાદિતિ પ્રયોગસ્ય
દર્શિતત્વાદિતિભાવઃ॥ પ્રાગેવેતિ॥ નનુ તથાપિ હેતુમાત્રાકાઙ્ક્ષાશામકેત્યાદિગ્રન્થેનેતિ 6 ભાવઃ॥ ઇતિ સ્વભાષ્યેતિ॥ ગોતમસૂત્રભાષ્યે। હેતુવચન એવ મતુબર્થસ્ય પક્ષસંબન્ધસ્યોપાદાનેન હેતુવચને મતુબો રાહિત્યકથનં તદ્વિરુદ્ધમિત્યર્થઃ। મણ્યાદ્યુક્તમન્યદપિ નિરાહ -- યચ્ચેતિ॥ અગ્નિમાનિત્યસ્યાગ્નિજ્ઞાનમિત્યર્થઃ। ધૂમાદિત્યસ્ય ચ ધૂમજ્ઞાનાદિત્યર્થઃ।
1.પરોક્તમિત્યધિકમ્ -ક.ગ.રા. પરોક્ત હે-ટ. 2.ત્વાભિ સં -ગ.રા. 3.બ્દસ્ય ઇતિ શોધિતમ્-ટ. 4.બ્દસ્ય ઇતિ શોધિતમ્-ટ. 5.નલ -રા. 6.ત્યર્થઃ -ઠ.
પુ - 214. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
તન્ન। ધૂમે વહ્નિજ્ઞાનજનકજ્ઞાનવિષયત્વરૂપજ્ઞાપકહેતુત્વસ્ય સત્વાત્॥
નનુ તદ્વિષયકજ્ઞાનજનકત્વમેવ જ્ઞાપકહેતુત્વં તચ્ચ ધૂમજ્ઞાનસ્યૈવ ન તુ ધૂમસ્યેતિ ચેન્ન। ધૂમજ્ઞાનગતં હિ જ્ઞાપકત્વં ન તાવદ્વહ્નિં પ્રતિ। ધૂમજ્ઞાનાદ્વહ્નિરિત કદાપ્યપ્રયોગાત્। નાપિ વહ્નિજ્ઞાનં પ્રતિ। 1 તત્ર કારકહેતુત્વસ્યૈવ સંભવાત્। વ્યાવૃત્તિધીહેતુધીવિષયે દણ્ડાદૌ વ્યાવર્તકશબ્દસ્યેવ વહ્નિધીહેતુધીવિષયે ધૂમ એવ વહ્નિજ્ઞાપક શબ્દસ્ય પ્રયોગાચ્ચ॥
જ્ઞાપકહેતૌ ચાનુપપત્તિપ્રતિ 2 સન્ધાનનિરપેક્ષપ્રચુરપ્રયોગાદિના પઞ્ચમી મુખ્યૈવ। અન્યથા સાકારકહેતાવેવામુખ્યા સ્યાત્।
ધૂમાદિપ્રાતિપદિકેન જ્ઞાનલક્ષણાયાં હેતુત્વાર્થકપઞ્ચમી મુખ્યૈવ સંપદ્યત ઇત્યર્થઃ। યજ્ઞપત્યાદ્યુક્તદિશા નિરાહ-- ધૂમ ઇતિ॥ વ્યાવૃત્તીતિ॥ દણ્ડવિશિષ્ટે અદણ્ડિતો વ્યાવૃત્તીત્યર્થઃ॥
નનુ ધૂમે વહ્નિજ્ઞાપકશબ્દપ્રયોગો લક્ષણયાસ્ત્વિત્યત આહ-- જ્ઞાપકહેતૌ ચેતિ॥ મુખ્યાર્થાનુપપત્તીત્યર્થઃ। એવ પ્રયોગે ઽપિ લક્ષણેત્યુક્તૌ 3 બાધકમાહ -- અન્યથેતિ॥ યદ્વા નન્વન્યાયશ્ચાનેકાર્થત્વમિતિન્યાયેનૈકત્રૈવ મુખ્યત્વ 4 મન્યત્રામુખ્યત્વ 5 મુપેયમિત્યત આહ -- અન્યથેતિ॥
1.તત્પ્ર -ગ.ટ. 2.ત્યનુસં -ક.ગ.ટ.રા. 3.સાધક -ટ. 4.ખ્યાર્થ-ટ.
5.ખ્યાર્થ-ટ.
પઞ્ચા-વવનિ-ભઙ્ગઃ) વિભાગવાદઃ પુ - 215.
કારકહેતાવેવ મુખ્યત્વેપિ પઞ્ચમ્યામેવ લક્ષણાસ્તુ। ન તુ પ્રધાને ધૂમપ્રાતિપાદિકે। ન ચ સુબ્વિભક્તૌ ન લક્ષણેતિ કુલધર્મઃ। વેદે"પ્રયાજશેષેણ હર્વીષ્યભિધારયતિ"ઇત્યાદૌ, ત્વન્મતે ચતુર્વિંશતિગુણાઃ, એકઃ સમવાય ઇત્યાદૌ ચ તદ્દર્શનાત્। ન હિ ગુણા ઇત્યાદિવિભક્ત્યુક્તા 1 બહુત્વાદિસંખ્યા ત્વન્મતે ગુણાદાવસ્તિ।
અસ્તુ વા ત્વદ્રીત્યા કારહેતાવેવ પઞ્ચમી મુખ્યા। તથાપ્યન્યત્ર જ્ઞાપક 2 હેતૌ લાક્ષણિકીતિ સ્યાદિત્યાહ -- કારકહેતાવેવેતિ॥
નનુ સુબ્વિભક્તૌ લક્ષણા ન યુક્તેત્યત આહ-- ન ચેતિ॥ ક્વાપ્યનુપલમ્ભાન્ન સુબ્વિભક્તૌ લક્ષણેત્યત આહ-- વેદ ઇતિ॥ પ્રયાજશેષેણેતિ॥ વાજપેયગતે પ્રયાજશેષેણેતિ વાક્યે દ્વિતીયાતૃતીયાભ્યાં શેષસ્ય હવિસ્સંસ્કારાર્થત્વપ્રતીત્યા પ્રયાજનામકયાગસાધનાજ્યદ્રવ્યશેષેણ હવિસ્સંસ્કુર્યાદિત્યર્થ ઇતિ પ્રાપ્તે શેષસ્ય પ્રતિપત્તિમાત્રાપેક્ષ 3 ત્વાત્તત્પ્રતિપદિકસ્વારસ્યાનુરોધેન પ્રયાજનામકયાગસાધનાજ્યશેષં હવિષ્ષુ સ્થાપયેદિત્યર્થસ્ય ચતુર્થસ્યાદ્યપાદે"અભિધારણે વિપ્રકર્ષાદનુયાજનવત્પાત્રભેદઃ સ્યા"દિતિ ત્રયોદશે ઽધિકરણે વ્યવસ્થિતત્વેન તૃતીયાદ્વિતીયયોઃ કર્મત્વાધિકરાર્થત્વસ્વીકારદર્શનાદિત્યર્થઃ। 4 બહુવચનૈકવચનયોરવિવક્ષિતાર્થત્વભ્રાન્તિનિરાસાય 5 ચતુર્વિંશતીતિ એક ઇતિ ચ વિશેષણોપાદાનમ્। તદ્દર્શનાદિતિ॥ ગુણ્યાદિસ્થસંખ્યાલક્ષણયા દર્શનાદિત્યર્થઃ॥
1.ક્ત વ-ગ.ટ.રા. 2.કે હે -ઠ. 3.ક્ષિત -ટ.ઠ.ડ. 4.દ્વિતીયયોરિત્યારભ્ય નાસ્તિ -ડ. તદ્દર્શનાદિતિ ઇતિ પર્યન્તં નાસ્તિ -ઠ. 5.તદ્દર્શનાદિતિ ઇતિ પર્યન્તં નાસ્તિ-ટ.
પુ - 216. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
પ્રત્યુત હેતુવચને જ્ઞાનલક્ષણાયામુદાહરણે ઉપનયે ચ જ્ઞાનસ્ય ગમકત્વાર્થં તસ્યૈવ
વ્યાપ્ત્યાદિવિષયકત્વં વક્તવ્યમ્। ન તુ લિઙ્ગસ્ય વ્યાપ્ત્યાદિમત્વમ્॥
કિઞ્ચાવયવેનાનુમિત્યઙ્ગમેવ જ્ઞાનમુત્પાદયિતવ્યમ્। લિઙ્ગજ્ઞાનમેવ ચ તદઙ્ગમ્। ન તુ લિઙ્ગજ્ઞાનજ્ઞાનમ્। 1 નાપિ વહ્નિશબ્દે 2 લક્ષણા। પઞ્ચમ્યુક્તજ્ઞાપકત્વાન્તર્ગતજ્ઞાનં પ્રતિ વિષયતયા વા જ્ઞાપકત્વં પ્રત્યેવ જ્ઞાપ્યતયા વાન્વયેનૈવ 3 વહ્નેર્જ્ઞાપ્યત્વસિદ્ધેઃ। દૃશ્યતે ચ ચૈત્રમાતેત્યાદૌ સ્ત્રીત્વવિશિષ્ટજનકત્વરૂપમાતૃત્વાન્તર્ગતજનકત્વેન સહ ચૈત્રસ્ય જન્યતયાન્વયઃ। ઉદાહરણેપિ યોયો ધૂમવાનસાવ 4 ગ્નિમાનિત પૂર્વભાગેનૈવ વા,
લિઙ્ગજ્ઞાનમેવ ચેતિ॥ ન તુ લિઙ્ગજ્ઞાનમ્। જ્ઞાનલક્ષણાપક્ષે ચ લિઙ્ગજ્ઞાનજ્ઞાનમેવોત્પાદ્યમ્। ગઙ્ગાપદેન તીરજ્ઞાનમિવ। તચ્ચ નાનુમિત્યઙ્ગમિતિ ભાવઃ। હેતૌ જ્ઞાનલક્ષણાં નિરસ્ય સાધ્યેપિ તાં નિરાહ-- નત્વિતિ॥ વહ્નિજ્ઞાનજનકજ્ઞાનવિષયત્વરૂપજ્ઞાપકત્વાન્તર્ગતવહ્નિજ્ઞાનં પ્રતીત્યર્થઃ। જ્ઞાપ્યતયેતિ॥ જ્ઞાનજનકત્વરૂપજ્ઞાપકત્વં પ્રત્યેવ તજ્જન્યજ્ઞાનવિષયત્વરૂપજ્ઞાપ્યતયેત્યર્થઃ॥
નન્વાદ્યપક્ષે પદાર્થૈકદેશેન કથમન્વય ઇત્યત આહ-- દૃશ્યતેચેતિ॥ ઉદાહરણરૂપાવયવમપિ પરાભિપ્રેતં નિરાહ-- ઉદાહરણેપીતિ॥
1.ન તુ ઇત્યાદિ નાસ્તિ-ટ.રા. 2.બ્દેનલ-ક.ગ.રા. 3.હ્નિજ્ઞાપ્યત્ -ગ.ઠ.રા. 4.સાવસાય -ક.રા.
પઞ્ચા-વવનિ-ભઙ્ગઃ) વિભાગવાદઃ પુ - 217.
યથા મહાનસ ઇત્યુત્તરભાગેનૈવ વા વ્યાપ્ત્યુપસ્થિતેરન્યતરવ્દ્યર્થમ્॥
અત એવ દૃષ્ટાન્તાભિધાન સામિયકમિતિ ચેન્ન। અનુપયુક્તમપ્યભિધેયમિતિસમયબન્ધસ્યૈવાયોગાત્। યસ્ય પુંસઃ
પૂર્વભાગેન ન વ્યાપ્તિસ્મૃતિ 1 સ્તં પ્રતિ દૃષ્ટાન્તસ્યાપ્યુક્તિરિતિ ચેન્ન। તથાત્વે ઽવયવાનિયમસિદ્ધેઃ॥

યચ્ચ સકલસ્યાપિ સાધનવતઃ સાધ્યવત્વરૂપવ્યાપ્ત્યન્તર્ગતસાકલ્યાર્થં યચ્છબ્દે 2 વીપ્સેત્યુક્તમા। તન્ન।"ગૌર્ન પદા સ્પષ્ટવ્યા""યસ્યોભયં હવિરાર્તિમાર્ 3 છેત્"
યો બ્રાહ્મણાયાવગુરેત્તં શતેન યાતયા"દિત્યાદાવિવ વીપ્સાં વિનાપિ યો ધૂમવાનિતિ સામાન્યતોક્ત્યૈવ તત્સિદ્ધેઃ।
શઙ્કતે -- અત એવેતિ॥ પૂર્વભાગમાત્રેણ વ્યાપ્ત્યુપસ્થિતેર્જાતત્વાદેવ। સામયિકં સમયબન્ધકૃતમિત્યર્થઃ॥ અવયવેતિ॥ અવયવાનિયમસ્યાસ્મત્પક્ષસ્ય સિદ્ધેરિત્યર્થઃ॥
ગૌરિતિ॥ યા ગૌઃ સા પદા ન સ્પષ્ટવ્યેત્યભિપ્રાયણ"ગૌર્ન પદા સ્પષ્ટવ્યે"ત્યુચ્યતે વેદે, તથા"યસ્યોભયં સાયઙ્કાલીનં પ્રાતઃકાલીનં ચ હવિઃ ક્રિમિકીટાદિવશેનાર્તિં નાશમાપ્નુયાત્ ઐન્દ્રં પઞ્ચશરાવમોદનં નિર્વપે"દિત્યત્ર યસ્ય યસ્ય પુંસ ઇતિ વક્તવ્યે યસ્યેતિ સકૃદેવોક્તિર્યથા, અત યો બ્રાહ્મણાયાવગુરેત્ વધોદ્યોગં કુર્યાત્ તં શતયાતનાખ્યનરકિણં વિદ્યાદિત્યાદૌ યોય ઇતિ વીપ્સાં વિના યથોક્તિરિત્યર્થઃ॥
1.ધીસ્તં -ગ.રા. 2.બ્દાદૌ -ગ.રાર્. 3. છતિ અથ યો-ટ.રા.
પુ - 218. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
ઇદમેતદભિન્નમ્, એતદસાધારણધર્માધિકરણત્વાત્ એતદ્વદિત્યભેદાનુમાને સપક્ષવ્યક્તિભેદાભાવેન વીપ્સાર્થાભાવાચ્ચ। ક્વચિદ્વીપ્સા તુ સ્પષ્ટતાર્થા। અત એવ વિમતો ભિન્નો મુક્તત્વાદ્યદિત્થં તત્તથેત્યાદાવાચાર્યો 1 ક્તૌ ન વીપ્સા॥
ઉપનયોપિ હેતુવચનેન ગતાર્થઃ। અગ્નિવ્યાપ્તધૂમવાંશ્ચાયમિતિ ત્વદભિમતે ઉપનયે ઉદાહરણસિદ્ધવ્યાપ્ત્યનુવાદાંશવૈયર્થ્યં ચ। નિગમનમપિ પ્રતિજ્ઞયા ગતાર્થમ્। ન ચોપસંહારાર્થં તત્। વિજાતીયબહુપ્રમેયાવ્યવધાનેન તદનપેક્ષણાત્। અન્યથા પ્રત્યેકં કણ્ટકોદ્ધારા 2 નન્તરં તસ્માત્સર્વ-
નનુ કથં તર્હિ"યદ્યત્પાપં પ્રતિ જહિ જગન્નાથ 3 તન્મે""યાં યાં પ્રિયઃ પ્રૈક્ષતે"ત્યાદૌ વીપ્સોક્તિરિત્યત આહ-- ક્વચિદિતિ॥ આચાર્યોક્તાવિતિ॥ તત્વોદ્યોતે। ઉપનયાખ્યાવયવત્વં ચ નિરાહ -- ઉપનયોપીતિ॥ પઞ્ચમાવયવં ચ નિરાહ -- નિગમનમપીતિ॥ ઉપસંહારાર્થમિતિ॥
પૃથક્પૃથગ્વાક્યોક્તાનામેકબુદ્ધ્યારોહાર્થમિત્યર્થઃ। પ્રત્યેકં કણ્ટકેતિ॥ નાયમસિદ્ધઃ તલ્લક્ષણહીનત્વાદિત્યુક્ત્વા તસ્માદસિદ્ધરાહિત્યાદિદં સાધકમ્, નાયં વિરુદ્ધઃ તલ્લક્ષણરાહિત્યાદિત્યુક્ત્વા વિરુદ્ધરાહિત્યાદિદં સાધકમિતિ પ્રત્યેકં 4 નિગમનં સ્યાત્, તથા નાયમાભાસઃ તલ્લક્ષણૈર્હીનત્વાદિત્યનન્તરં તસ્માત્સર્વદોષરાહિત્યાદિદં સાધકમિતિ,
1.ક્તિઃ -ટ. 2.રાયાનં-ક. 3.નમ્રસ્ય- ઇતિ પૂરિતમ્-ડ. 4.સાધકં ઇત્યસ્તિ-ડ.
સ્વાતા-નુન-દોષાઃ) અનુમાદોષવાદઃ પુ - 219.
દોષરાહિત્યાદિદં સાધકમિત્યાદ્યપિ નિગમનં નિયતં સ્યાત્। 1 ન ચ બાધાદિશઙ્કાનિરાસાર્થં તત્। ઉદાહરણોપનયોક્તવ્યાપ્તિપક્ષધર્મતાભ્યામેવ સ્વવિરોધિસર્વદોષપ્રતિક્ષેપાત્॥
તસ્માત્પઞ્ચાવયવાદિનિયમો ન યુક્ત ઇતિ॥
પઞ્ચાવયવાદિનિયમભઙ્ગઃ

તથા ઇદમસાધકં અસિદ્ધત્વાદિતિ દૂષકતાનુમાનેપિ તસ્માદસિદ્ધત્વાદિદમસાધકં તસ્માદાભાસકત્વાદિદમસાધકમિત્યુપસંહારઃ સ્યાત્। નનુ કદાચિત્તત્રાપીષ્યત એવેત્યત આહ -- નિયતમિતિ॥
તદિતિ॥ નિગમનમિત્યર્થઃ। પૂર્વોક્તદિશેતિ ભાવઃ॥
પઞ્ચાવયવાદિનિયમભઙ્ગઃ

અથ સ્વાભિમતાનુમાનદોષઃ

અથાનુમાનદોષ ઉચ્યતે ॥
અથ સ્વાભિમતાનુમાનદોષઃ

નિર્દેષોપપત્તિરનુમેત્યુક્તમ્। તત્ર દોષજ્ઞાને સત્યેવ તદ્વિવિક્તતયોપપત્તિઃ સુજ્ઞાનેત્યતઃ"અથ નિર્દેષોપપત્તિરનુમાનમિત્યુક્તમ્ 2 કે તત્રોપપત્તિદોષા"ઇત્યાદિના પદ્ધત્યાદ્યુક્તેષ્વનુમાનદોષાન્નિષ્કૃષ્ય વિવૃણ્વાન આહ -- અથેતિ॥
એવમનુમાનો 3 પયુક્તાશેષોક્ત્યનન્તરમિત્યવસરસઙ્ગતિમથપદેન સૂચયતિ।
1.નાપિ-ટ. 2.ક્તે કે-ઠ. 3.નોક્તદૌ -ટ. એવ મન્યોપયુક્તા દોષોક્ત્યનન્તરં ઇત્વસરસંગતિરથપદેનેતિ સૂચયતિ-ઠ. નોપયુક્તદૌષોક્ત્યનન્તરં ઇત્યવ -ડ.
પુ - 120. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
યત્સદ્ભાવે લિઙ્ગાભિમતં પ્રમાં ન જનયતિ સોનુમાનદોષઃ। પ્રમાજનકત્વાભાવશ્ચ સંશયવિપર્યયજનકે 1 જ્ઞાનાજનાકે ચાનુગતઃ ॥
સ ચ ત્રિવિધઃ। પ્રતિજ્ઞાહેતુદૃષ્ટાન્તભેદેન।
અનુમાનપદેનાત્ર લિઙ્ગત્વેનાભિમતમુચ્યતે। તથાચાર્યદોષોક્તેરેવેયં પ્રતિજ્ઞા ન તુ વચનદોષસ્યાપિ। તસ્યાપિ પરમ્પરયાર્ઽથદોષત્વે ઽપિ સાક્ષાદર્થદોષ એવાત્રોચ્યત ઇત્યર્થઃ। ઉપલક્ષણમેતત્। પ્રતિજ્ઞાદૃષ્ટાન્તદોષશ્ચોચ્યત ઇત્યપિ ધ્યેયમ્॥
યદ્વાનુમાનદોષ એતાવાનિતિ નિષ્કૃષ્યોચ્યત ઇત્યર્થઃ। પ્રતિજ્ઞાદૃષ્ટાન્તદોષોક્તિરગ્રેતની અનુમાનદોષવિવેકાર્થા। અથાવા અનુમાનપદેનાત્ર પ્રતિજ્ઞાદૃષ્ટાન્તરૂપપરિકરસહિતં લિઙ્ગમુચ્યતે। તસ્ય દોષ ઇત્યર્થઃ। અત એવાગ્રે પ્રતિજ્ઞાદિત્રિતયદોષસાધારણં સામાન્યલક્ષણમુચ્યતે॥
યત્સદ્ભાવ ઇતિ॥ વ્યાપ્ત્યાદિમલ્લિઙ્ગસ્ય પ્રમિતિજનકત્વનિયમાદસંભવનિરાસાય લિઙ્ગમિત્યનુક્ત્વા લિઙ્ગાભિમતમિત્યુક્તમ્। સ્વજ્ઞાનદ્વારેતિ યોજ્યમ્। લિઙ્ગાભિમતસ્ય પ્રમિત્યજનકતાપાદકત્વં દોષત્વમિત્યર્થઃ। 2 એતસ્ય જ્ઞાનમાત્રજનકે 3 સંશયવિપર્યયજનકે ચ ભાવાદ 4 વ્યાપ્તિરિત્યાહ-- પ્રમાજનકત્વાભાવશ્ચેતિ॥ ચ શબ્દેન જ્ઞાનાજનક 5 ગ્રહઃ। પદ્ધત્યાદૌ"યત્સદ્ભાવે 6 લિઙ્ગાભિમતં જ્ઞાનં ન જનયતિ, સંશયવિપર્યયૌ વા કરોતી"ત્યુક્તિસ્તુ વિસ્પષ્ટાર્થેતિ ભાવઃ। પરોક્તહેત્વાભાસાનાં સર્વેષાં ન હેતુદોષત્વં કિં તુ કેષાં ચિદેવેતિ વક્તું વિભાગમાહ-- સ ચેતિ॥ પ્રતિજ્ઞેતિ॥ પ્રતિજ્ઞાહેતુપદાભ્યાં તદર્થગ્રહણમ્। યદ્વાર્ઽથદોષ એવ તદ્બોધકવચનસ્યાપીતિ પ્રતિજ્ઞાહેત્વિત્યેવોક્તમ્।
1. કઞ્ચાનુ ગ - ગ.રા. 2.નન્વસ્ય-ટ. 3.સત્વેપિ સંશયજનકે ચ અભા ઇત્યસ્તિ -ટ. 4.વાન્નાવ્યા -ટ.ઠ.ડ. 5.પરિગ્ર- ઠ. સંગ્ર-ટ. 6.વાલ્લિઙ્ગાનુમતં-ડ.
સ્વાતા-નુન-દોષાઃ) અનુમાનદોષવાદઃ પુ - 221.
તત્ર પ્રતિજ્ઞાતાર્થસ્ય પ્રમાણવિરોધઃ પ્રતિજ્ઞાદોષઃ। સ દ્વિવિધઃ। 1 બલવત્ પ્રમાણવિરોધઃ। સમબલપ્રમાણવિરોધશ્ચેતિ। હીનબલસ્યાકિઞ્ચિત્કરત્વાત્। સમબલત્વં ચાભિમાનિકમ્॥
દ્વયમપિ પુનસ્ત્રિવિધમ્। પ્રત્યક્ષાનુમાનાગમવિરોધભેદાત્। અનુમાનવિરોધોપિ દ્વિવિધઃ। તેનૈવ હેતુના હેત્વન્તરેણ 2 ચેતિ। તત્રાદ્યઃ પરૈઃ પ્રકરણસમ ઇત્યુચ્યતે। દ્વિતીયસ્તુ સત્પ્રતિપક્ષ ઇતિ।
"ત્રિવધો વિરોધઃ પ્રતિજ્ઞાહેતુદૃષ્ટાન્તભેદેને"ત્યાદિપ્રમાણલક્ષણાનુરોધેનાયં નિર્દેષો ઽગ્રે લક્ષણોક્તિરપીતિ જ્ઞેયમ્। સાધ્યધર્મવિશિષ્ટો ધર્મી પ્રતિજ્ઞાર્થઃ તસ્યેત્યર્થઃ। હીનબલપ્રમાણવિરોધસ્યાપિ સત્વાસ્ત્રિવિધ ઇતિ વાચ્યમિતિ આહ-- હીનબલસ્યેતિ॥ વસ્તુનો દ્વૈરૂપ્યાપાતેન સમબલત્વમસંભાવિતમિત્યત આહ-- સમેતિ॥ પુનસ્ત્રિવિધમિતિ॥ સમબલપ્રત્યક્ષવિરોધઃ, પ્રબલપ્રત્યક્ષવિરોધઃ, સમબલાનુમાનવિરોધઃ, પ્રબલાનુમાનવિરોધઃ, સમબલાગમવિરોધઃ, પ્રબલાગમવિરોધ ઇતિ ત્રિવિધ ઇત્યર્થઃ। ત્રિવિધમધ્યે દ્વિતીયમપિ વિભજ્યાહ -- અનુમાનેતિ॥
નનુ પક્ષદ્વયેપિ ત્રિરૂપો હેતુઃ પ્રકરણસમ ઇતિ સમબલો ભવતિ। સ ચ ન યુક્તઃ। શબ્દો ઽનિત્યઃ ગુણત્વાત્, શબ્દો નિત્યઃ ગુણત્વાદિત્યત્રાનિત્યત્વવાદિનો હિ ઘટરૂપાદિઃ સપક્ષઃ, નિત્યત્વવાદિનઃ સ એવ વિપક્ષઃ। તથા ચ સપક્ષે સત્વં તતો વ્યાવૃત્તત્વં ચ દ્વયમેકસ્ય ન યુક્તમ્। અત ઉભયનિરૂપિતવ્યાપ્ત્યોરેકત્રા 3 યુક્તત્વાત્તેનૈવ હેતુના વિરોધો ઽસમ્ભવતીત્યાશઙ્ક્ય નિરાહ -- ન ચાદ્ય ઇતિ॥
1.પ્રબલ પ્ર-ગ.ટ.રા. 2.ઇતિ ઇતિ નાસ્તિ-ગ.ટ.રા. 3.રેકત્વાયુક્ત-ડ.
પુ - 222. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
ન ચાદ્યોસમ્ભવી। એકસ્મિન્ પક્ષે સાધ્યતદભાવવ્યાપ્યયોરિવૈકસ્મિન્ હેતૌ સાધ્યતદભાવવ્યાપ્ત્યોરપ્યભિમાનતઃ સમ્ભવાત્॥
હેતોઃ સાધ્યપ્રમાજનનસામર્થ્યાભાવો હેતુદોષઃ। સ દ્વિવિધઃ અસિદ્ધિરવ્યાપ્તિ 1 શ્ચેતિ। સમુચિતદેશે હેતોરભાવોસિદ્ધિઃ। વ્યાપ્તિવિરહો ઽવ્યાપ્તિઃ। સા ચ ત્રેધા સંભવતિ। સાધનસ્ય સાધ્યાભાવેનેવ સાધ્યેનાપ્યસમ્બન્ધેન સત્યપિ સાધ્યસમ્બન્ધે તદભાવેનાપિ સમ્બન્ધેન સાધ્યાભાવેનૈવ સમ્ભન્ધેન ચેતિ॥
વ્યાપ્યયોરિવેતિ॥ સત્પ્રતિપક્ષહેત્વોરિવેત્યર્થઃ। એકસ્યૈવ હેતોઃ વાદિનઃ સાધ્યવ્યાપ્યત્વાભિમાનઃ। પ્રતિવાદિનસ્તદભાવવ્યાપ્યત્વાભિમાન ઇતિ સપક્ષસત્વાદિકમપ્યભિમાન એવેતિ ધ્યેયમ્। એવં પ્રતિજ્ઞાદોષં નિરૂપ્ય હેતુદોષમાહ-- હેતોરિતિ॥ લિઙ્ગસ્યેત્યર્થઃ। સામર્થ્યેતિ॥ વ્યાપ્તિસમુચિતદેશવૃત્તિત્વરૂપસામર્થ્યાભાવ ઇત્યર્થઃ। અનુગતસામાન્યાભાવે વિભાગાયોગાત્પદ્ધત્યાદ્યનુક્તમપિ સ્વયમાહ-- વ્યાપ્તીતિ॥ અન્યથાનુપપત્તિરૂપવ્યાપ્તિવિરહ ઇત્યર્થઃ। સાધનસ્ય સાધ્યાભાવેનેવેત્યાદિત્રયમપિ પરૈઃ ક્રમાદસાધારણાનૈકાન્તિકસાધારણાનૈકાન્તિકવિરુદ્ધશબ્દૈર્ગીયતે॥
1. પ્તિરિતિ - ગ. રા.
સ્વાતા-નુન-દોષાઃ) અનુમાનદોષવાદઃ પુ - 223.
વ્યાપ્તિગ્રહણાનાનુકૂલ્યં દૃષ્ટાન્તદોષઃ। સ દ્વિવિધઃ। સાધ્યવૈકલ્યં સાધનવૈકલ્યં ચેતિ। તત્ર પ્રમાણવિરોધાખ્ય આદ્યો દોષઃ પ્રત્યક્ષાગમસાધારણઃ। ઇતરૌ ત્વનુમાનાસાધારણૌ॥
ઉક્તં હિ પ્રમાણલક્ષણટીકાયામ્। અત્ર પ્રતિજ્ઞાવિરોધઃ સાધારણઃ। ઇતરૌ ત્વસાધારણાવિતિ। ન ચ હેતુદોષવિભાગસ્ય ન્યૂનતા। પરાભિમતાઃ સવ્યભિચારવિરુદ્ધવ્યાપ્યત્વાસિદ્ધ્યો અવ્યાપ્તાવન્તર્ભૂતા ઇતિ બાધપ્રતિરોધૌ તુ
હેતુદોષાવેવ નેતિ આશ્રયાસિદ્ધિવ્યધિકરણાસિદ્ધી તુ સત્યાં વ્યાપ્તૌ ન દોષાવિતિ વક્ષ્યમાણત્વાત્। સિદ્ધસાધનસ્ય તુ મન્મતે સ્વાર્થાનુમાને ઽદોષત્વાત્। પરાર્થાનુમાને ચાસઙ્ગતાવન્તર્ભાવાત્। અનુકૂલતર્કાભાવસ્ય પ્રતિકૂલતર્કસ્ય
ચાવ્યાપ્તાવન્તર્ભાવાત્। ઉપાધેરપિ --
પ્રતિજ્ઞાહેતુદોષૌ નિરૂપ્ય દૃષ્ટાન્તદોષમાહ-- વ્યાપ્તીતિ॥ ગ્રહણપદેન પ્રમાગ્રહઃ। યસ્મિન્ સતિ વ્યાપ્તિર્ન પ્રમાતું શક્યતે સ દૃષ્ટાન્તદોષઃ। એવં વિરોધત્રયં નિરૂપ્ય તદ્વિવેકમાહ-- તત્રેતિ॥ પ્રતિજ્ઞાહેતુદૃષ્ટાન્તવિરોધમધ્યે। ઇતરૌ ત્વિતિ॥ હેતુદૃષ્ટાન્તદોષૌ। નિરૂપિતવિભાગસ્ય ફલં વક્તુમાહ-- ન ચેતિ॥ પરોક્તાનાં સવ્યભિચાર વિરુદ્ધસત્પ્રતિપક્ષબાધિતાનાં મણ્યાદ્યુક્તાનાં તદવાન્તરભેદાનાં ચ બહૂનાં સત્વાત્। તેષાં ચેહાપરિગણનાદિતિ ભાવઃ। કુતો ન ન્યૂનતેત્યત આહ-- પરાભિમતા ઇતિ॥ ઇતિ શબ્દદ્વયસ્યાપ્યગ્રેતનેતિશભ્દસ્યેવ વક્ષ્યમાણત્વાદિત્યનેનાન્વયઃ। અસભઙ્ગતાવિતિ॥ વિરોધોસઙ્ગતિશ્ચેતિ દ્વાવર્થદોષૌ। તત્ર વિરોધસ્યૈવાત્ર પ્રપઞ્ચનં કૃતમ્। ન ત્વસઙ્ગતેઃ।
પુ - 224. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ

સત્પ્રતિપક્ષે ઽવ્યાપ્તૌ ચાન્તર્ભાવસ્યોક્તત્વાત્। વ્યર્થવિશેષણા 1 દેશ્ચાધિક્યેન્તર્ભાવાત્॥
તસ્માદસિદ્ધિરવ્યાપ્તિશ્ચેતિ દ્વાવેવ હેતુદોષૌ ॥
સ્વાભિમતાનુમાનદોષઃ 2

સા ત્વાકાઙ્ક્ષાવિરહો ઽસઙ્ગતિરિત્યાદિના પદ્ધત્યાદૌ પ્રપઞ્ચિતેતીહ ત્યક્તા। ઇષ્ટાપત્તિઃ સિદ્ધસાધનત્વાદસઙ્ગતમેવેતિ પ્રમાણલક્ષણાદ્યુક્તેરિતિ ભાવઃ। ઉક્તત્વાદિતિ॥ ઉપાધેર્દૂષકતાબીજૌક્તિપ્રસ્તાવે ઉક્તત્વાદિત્યર્થઃ॥
વ્યર્થેતિ॥ યદ્યપિ,"વિશેષણે, વૈયર્થ્યમેકાસિદ્ધૌ ચ વિશિષ્ટાસિદ્ધિરેવ હિ"ઇતિ ભક્તિપાદીયાનુવ્યાખ્યાનસુધાયાં વિશેષણવૈયર્થ્યે તુ વિશિષ્ટસ્ય વ્યાપ્યત્વાભાવાદ્દોષત્વમિત્યુક્તમ્। તથાપિ યદ્બાધિક્યાન્તર્ભૂતમેવૈતદિત્યપ્યુક્તત્વાદેવમુક્તમિત્યદોષઃ ॥
સ્વાભિમતાનુમાનદોષાઃ

અથ સ્વમતે બાધાદેર્વ્યભિચારાદ્યસઙ્કરઃ

નનુ પક્ષે સાધ્યાભાવપ્રમિતિદશાયાં 3 હેતુરપ્રમિતઃ પ્રમિતો વા।
અથ સ્વમતે બાધાદેર્વ્યાભિચારાસઙ્કરઃ

પ્રતિજ્ઞાદોષસ્ય હેતુદોષાત્પાર્થક્યં યદુક્તં તદયુક્તમ્। હેતુદોષાભ્યાં અસિદ્ધ્યવ્યાપ્તિભ્યામેવ સઙ્ગ્રહસંભવાદિતિ ભાવેન --
"સ્વવાક્યેન વિરોધે ઽપિ નૈવ સાધકતાં વ્રજેત્"।
ઇતિ યુક્તિપદીયાનુવ્યાખ્યાનસુધોક્તં વિવૃણ્વાન આક્ષિપતિ -- નન્વિતિ॥ પ્રબલપ્રમાણવિરોધાપેક્ષયોક્તં સાધ્યાભાવપ્રમિતીતિ। પ્રતિરોધાપેક્ષયા તુ સાધ્યાભાવજ્ઞાનદશાયામિતિ ધ્યેયમ્।
1.ણત્વાદે-ટ.રા. 2.ષાઃ -ટ.રા. 3.તત્રેત્યધિકમ્ -ટ.રા.
સ્વતે-બાદેર્-વ્યચા-દ્યઙ્ગરઃ) અનુમાદોષવાદઃ પુ - 225.
આદ્યે પ્રમિત્યસિદ્ધિઃ। દ્વિતીયે પક્ષ એવ વ્યભિચારો જ્ઞાત ઇતિ કૢપ્તેન વ્યભિચારાદિનૈવ
દુષ્ટત્વેનાસઙ્કીર્ણોદાહરણાભાવાત્કિં બાધપ્રતિરોધયોર્દેષત્વકલ્પનયેતિ ચેત્ ન। પક્ષદ્વયે ઽપિ દોષાભાવાત્॥
તથા હિ -- આદ્યસ્તાવદસ્તુ। પ્રમિત્યસિદ્ધિર્હિ કરણસામર્થ્યવિઘટનદ્વારાનુમિતિપ્રતિબન્ધિકા। હેતુવચનાધીનોપસ્થિતિકા ચ। બાધાદિસ્તુ સાક્ષા 1 ત્પતિબન્ધકઃ। પ્રતિજ્ઞાધીનોપસ્થિતિકશ્ચ। ન ચાન્તરઙ્ગે પૂર્વોપસ્થિતે પ્રત્યક્ષા 2 દૌ કૢપ્તે ચ -
વ્યભિચારો જ્ઞાત ઇતિ॥ પ્રબલપ્રમાણવિરોધે વ્યભિચારજ્ઞાનં નિશ્ચયરૂપં, સમબલવિરોધપક્ષે તુ સંશયરૂપં ધ્યેયમ્। અત એવ જ્ઞાત ઇતિ સામાન્યોક્તિઃ। ન ચ પક્ષીયવ્યભિચારસન્દેહોનુકૂલ એવ નાનુમાનપ્રતિકૂલઃ તથાત્વે ઽનુમાનમાત્રોચ્છેદાપાત્તેરિતિ ચેન્ન। સ્વારસિકવ્યભિચારસન્દેહસ્યાનુકૂલત્વે ઽપિ પ્રમાણવિરોધા 3 દ્યાહિતસન્દેહસ્ય પ્રતિકૂલત્વાત્। અન્યથા સન્દિગ્ધોપાધ્યોદરદોષત્વાપાતાદિતિ ભાવઃ। પક્ષદ્વયેપીતિ॥ અપ્રમિતત્વપ્રમિતિત્વરૂપપક્ષદ્વય ઇત્યર્થઃ॥ સામર્થ્યેતિ॥
સમુચિતદેશસ્થત્વરૂપસામર્થવિઘટનદ્વારેત્યર્થઃ। અનુમિતિવિષયાભાવાનવગાહિનસ્તથૈવ પ્રતિબન્ધકત્વાદિતિ ભાવઃ॥ હેતુવચનેતિ॥ પ્રતિજ્ઞામાત્રેણ તદનુપસ્થિતેરિતિભાવઃ॥ પ્રતિજ્ઞાધીનેતિ॥"પ્રતિજ્ઞામાત્રેણાસ્યસ્ફુરણા"દિતિ પ્રમાણલક્ષણટીકોક્તેરિતિ ભાવઃ।
1.ત્તત્પ્રતિ -રા. 2. દિક્ષુ કૢ -ટ.રા. 3. ધાદ્ધ્યા -ટ. ધાદાહિ -ઠ.
પુ - 226. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
બાધાદૌ 1 લબ્ધે તદ્વિપરીતસ્યાસિદ્ધત્વસ્ય પ્રતીક્ષા યુક્તા। અન્યથોચ્યમાનગ્રાહ્યે નિગ્રહે લબ્ધેપિ ઉક્તગ્રહ્યઃ પ્રતીક્ષેત॥
દ્વિતીયો વાસ્તુ। હેતુર્હિ સાધ્યાભાવવાર્તાનભિજ્ઞેન જ્ઞાનાન્તરેણ પક્ષે પ્રમિતઃ સાધ્યાભાવસ્તુ હેતુવાર્તાનભિજ્ઞેન બાધેન। હેતોઃ સાધ્યાભાવસામાનાધિકરણ્યરૂપવ્યભિચારસ્તુ ન કેનાપિ। તદ્વિષયકસ્ય સાધ્યાભાવવતિ હેતુરિતિ જ્ઞાનસ્યાભાવાત્। તથા ચ બાધાદ્યુપસ્થિતિદશાયાં સન્નપિ વ્યભિચારો ન ધીસ્થ ઇતિ દ્રાગ્ધીસ્થત્વાદ્વિષયાપહારિત્વેનોત્કટત્વાચ્ચ બાધાદિરેવ દોષઃ। યથા મૂકો વક્તેત્યાદૌ પ્રમાણવિરોધે સત્યપિ દ્રાગ્ધીસ્થઃ પ્રતિજ્ઞાપદવિરોધ એવ દોષઃ। યથા ચ માતા વન્ધ્યા પ્રમેયત્વાદિત્યત્ર વ્યભચારે સત્યપ્યુત્કટઃ પ્રતિજ્ઞાવિરોધ એવ દોષઃ। અસ્તુ વા સાધ્યાભાવવતિ પક્ષે હેતુરિતિ વિશિષ્ટજ્ઞાનમ્। તથાપિ પક્ષે સાધ્યં નેતિ જ્ઞાનાંશઃ પક્ષે હેતુરિતિ જ્ઞાનાંશનિરપેક્ષ એવ દોષઃ।
ત્રેણાસ્યસ્ફુરણા"દિતિ પ્રમાણલક્ષણટીકોક્તેરિતિ ભાવઃ॥ ઉચ્યમાનેતિ॥ મૂકોહમિત્યાદૌ સ્વક્રિયાવિરોધ ઉચ્યમાનગ્રાહ્ય પ્રમાણવિરોધ ઉક્ત્યનન્તરગ્રાહ્યત્વાદુક્તગ્રહ્યઃ। પૂર્વં હેતોઃ સાધ્યાભાવસામાનાધિકરણ્યરૂપવ્યભિચારો નોપસ્થિત ઇત્યુપેત્ય પૃથગ્દોષત્વં બાધાદેરુક્તમ્। ઇદાનીં વ્યભિચારોપસ્થિતિમભ્યુપેત્યાપિ પૃથગ્દોષત્વં બાધાદેરાહ -- અસ્તુ વેતિ॥
1.દૌ સિદ્ધે ત -ટ.રા.
વાપ્ર-રોયોઃ-પ્રજ્ઞા-દોત્વ-સનમ્) અનુમાદોષવાદઃ પુ - 227.
વિષયાપહારિત્વાત્। પક્ષે હેતુરિતિ જ્ઞાનાંશસ્તુ પક્ષે સાધ્યં નેતિ જ્ઞાનાંશસાપેક્ષ એવ દોષઃ। તન્નિરપેક્ષસ્ય તસ્ય ગુણત્વાત્। તથા ચ યથા સાધારણ્યે સપક્ષવૃત્તિત્વે સત્યપિ વિપક્ષવૃત્તિત્વમેવ દોષઃ તથા પક્ષે હેતુજ્ઞાને સત્યપિ પ્રાપ્તાપ્રાપ્તવિવેકેન પક્ષે સાધ્યાભાવપ્રમારૂપબાધાદ્યંશ એવ દોષઃ॥
સ્વમતે બાધાદર્વ્યભિચારાદ્ય 1 સઙ્કરઃ

સાધારણ ઇતિ॥ પક્ષસપક્ષવિપક્ષવૃત્તિરૂપસાધારણાનૈકાન્તિક ઇત્યર્થઃ। વિપક્ષવૃત્તિત્વમેવેતિ॥ પક્ષસપક્ષવૃત્તિત્વસ્યાનુમિત્યનુકૂલત્વેન વિપક્ષવૃત્તિત્વમાત્રસ્યૈવ પ્રતિકૂલકત્વેન તસ્યૈવ દોષતાયા હેત્વાભાસગ્રન્થે મણ્યાદાવુક્તેરિતિ ભાવઃ॥ પ્રાપ્તાપ્રાપ્તેતિ॥ દોષત્વેન પ્રાપ્ત સાધ્યાભાવપ્રમાંશઃ દોષત્વેનાપ્રાપ્તઃ હેતુસત્વપ્રમાંશઃ ઇતિ પ્રાપ્તાપ્રાપ્તવિવેકેનેત્યર્થઃ॥
સ્વમતે બાધાદેર્વભિચારા 2 સઙ્કરઃ

અથ બાધપ્રતિરોધયોઃ પ્રતિજ્ઞાદોષત્વસમર્થનમ્॥
કેચિત્તુ બાધપ્રતિરોધૌ હેતુદોષાવિત્યાહુઃ ।
અથ બાધપ્રતિરોધયોઃ પ્રતિજ્ઞાદોષત્વસમર્થનમ્

નન્વથાપિ બાધપ્રતિરોધયોરસિદ્ધ્યવ્યાપ્તિરૂપહેતુદોષત્વાભાવેપિ બાધિતવિષયત્વાદિરૂપં પૃથગેવ હેતુદોષત્વમસ્તુ તથૈવ મણ્યાદ્યુક્તેઃ પ્રતિજ્ઞાદોષત્વં કથમિત્યતસ્તત્સમર્થયિતુમાહ -- કેચિત્વિતિ॥ તાર્કિકાદયઃ॥
1.રાસં -ટ.રા. 2.રસ - ઠ.ડ.
પુ - 228. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
કુઠારે કુણ્ઠત્વાદિદોષાભાવેપ્યાકાશસ્ય છેદનાયોગ્યત્વેનૈવ 1 છેદાનુત્પત્તિવત્,
ચક્ષુરાદૌ કાચાદિદોષાભાવેપ્યતિદૂરત્વાતિસામીપ્યસમાનાભિહારસાદૃશ્યાદ્યર્થદોષેણૈવ પ્રત્યક્ષપ્રમાનુત્પત્તિવ્ત, અગ્નિના સિઞ્ચ 2 તીત્યાદિશબ્દે નિરભિધેયત્વન્યૂનત્વાદિશબ્દદોષાભાવેપ્યયોગ્યત્વરૂપાર્થદોષાદેવ શાબ્દપ્રમાનુત્પત્તિવદનિત્યો ઘટઃ પ્રમેયત્વાદિત્યાદૌ પ્રમેયદોષાભાવેપિ હેતુદોષેણૈવ દુષ્ટત્વવચ્ચ, સર્વં તેજો ઽનુષ્ણં પ્રમેયત્વાદિત્યાદ્યનુમાને હેતુદોષાભાવેપિ પ્રતિજ્ઞાતાર્ 3 થસ્ય પ્રમાણાન્તરવિરુદ્ધત્વેન સાધનાનર્હત્વરૂપપ્રમેયદોષેણૈવાનુમાનિકપ્રમાનુત્પત્તેર્વક્તવ્યત્વાત્॥
"વિરોધોપિ ત્રિધૈવસ્યાત્પ્રતિજ્ઞાર્થવિરુદ્ધતા।
લિઙ્ગરાહિત્યમવ્યાપ્તિ"
રિત્યાદિયુક્તિપાદીયાનુવ્યાખ્યાનસુધોક્તં હૃદિ કૃત્વા કરણસ્યાદુષ્ટત્વેપ્યર્થદોષનિબન્ધનકાર્યાનુત્પત્તિસ્થલે 4 દોષસ્યૈવ વાચ્યત્વાદિતિ સદૃષ્ટાન્તમાહ-- કુઠારે 5 તિ॥ સમાનેતિ॥ ક્ષીરનીરાદૌ માષરાશિમષ્યાદૌ સાદૃશ્યસૂક્ષ્મત્વરૂપાર્થદોષેણેત્યર્થઃ। વિજાતીયકરણં સજાતીયપ્રત્યક્ષશબ્દરૂપકરણં ચ દૃષ્ટાન્તીકૃત્યાન્તરઙ્ગાનુમાનરૂપકરણં ચ દૃષ્ટાન્તયતિ -- અનિત્ય ઇતિ॥ પ્રમેયેતિ॥ સાધ્યદોષાભાવેપીત્યર્થઃ। હેતુદોષાભાવેપીતિ॥ સર્વતેજસઃ પક્ષતયા તદન્યસ્ય વ્યભિચારસ્થલસ્યાભાવેન વ્યભિચારદોષાભાવાત્ અસિદ્ધ્યાદેરનાશઙ્ક્યત્વાદિતિ ભાવઃ॥
1.છિદા- ટ.રા. 2.ઞ્ચોદિત્યા-ટ.રા. 3.જ્ઞાર્થં -ટ.રા. 4.લેર્થ -ઠ. 5.ર ઇ-ટ.ડ.
વાપ્ર-રોયોઃ-પ્રજ્ઞા-દોત્વ-સનમ્) અનુમાદોષવાદઃ પુ - 229.
કિઞ્ચ બાધપ્રતિરોધયોરનુમિતિગ્રાહ્યવિરુદ્ધવિષયત્વેન પરમુખનિરીક્ષણનિરપેક્ષતયા પ્રત્યક્ષાદાવિવાનુમાનેપિ સાક્ષાદેવાનુમિતિરૂપફલપ્રતિબન્ધકત્વે સંભવતિ બકબન્ધન્યાયેન કરણવૈકલ્યસંપાદનદ્વારા
ફલપ્રતિબન્ધકકલ્પનમયુક્તમ્। અન્યથા સાદૃશ્યાદ્યર્થદોષેણૈવ દૂષિતે પ્રત્યક્ષે કાચાદિકરણદોષઃ કલ્પ્યેત॥
નનુ બાધસ્ય પક્ષનિષ્ઠત્વેન પ્રમિતાભાવપ્રતિયોગિસાધકત્વે ન રૂપેણ હેતુદોષત્વોક્તાવપ્યા 1 નુમાનિકપ્રમાનુત્પત્તિર્યુક્તેતિ વાદિનં પ્રતિ લક્ષણટીકોક્તરીત્યા દોષાન્તરં ચાહ -- કિઞ્ચેતિ॥ પ્રત્યક્ષાદાવિતિ॥ પીતઃ શઙ્ખ ઇત્યાદિપ્રત્યક્ષે શ્વેતઃ શઙ્ખ ઇતિ પ્રત્યક્ષસ્ય યથા સાક્ષાદ્ગ્રાહ્યવિરુદ્ધવિષયકત્વેન પીતત્વપ્રત્યક્ષપ્રતિબન્ધકત્વં, ઘટોસ્તિ, ઘટો નાસ્તીત્યનયોઃ શબ્દજ્ઞાનયોર્યથા વિરુદ્ધવિષયકત્વેન પ્રતિબધ્યપ્રતિબન્ધકભાવસ્તથેત્યર્થઃ॥
બકબન્ધેતિ॥ કેન ચિત્કઞ્ચિત્પ્રતિબન્ધોપાયં બ્રૂહીતિ પૃષ્ટે વદતિ। બકસ્ય શિરસિ નવનીતે નિહિતે સત્યાતપેન નવનીતે દ્રવીભૂતે ચક્ષુષોર્મધ્યે પતિતે સતિ ચક્ષુષોર્નિમીલનં યદા બકસ્ય ભવતિ તદા તદ્બન્ધનં કાર્યમિતિ। તત્ર નવનીતનિધાનદશાયામેવ બન્ધસંભવે પશ્ચાદ્બન્ધનોપાયો યથા વક્રસ્તથા વ્યાપ્તિરૂપકરણવૈકલ્યસંપાનદ્વારા હેતુદોષત્વકલ્પનમપિ વક્રત્વાદયુક્તમિત્યર્થઃ। યદ્વા પરામર્શરૂપકરણે વ્યાપ્તિવિષયકત્વવૈકલ્યસંપાદનદ્વારેત્યર્થઃ॥
1. પ્યનુમાનત્વાત્તિર્યુ - ટ.
પુ - 230. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
અપિ ચ યો હિ યન્નિષ્ઠતયા જ્ઞાતઃ સન્નનુમિતિપ્રતિબન્ધકઃ સ તસ્ય દોષઃ। અન્યથા પ્રતિજ્ઞાહાન્યાદિકમપિ હેતુહાન્યાદિકં સ્યાત્। નિત્યઃ શબ્દઃ અનિત્ય ઇતિ પ્રતિજ્ઞાશ્રિતાઃ સ્વવચનવિરોધાદયઃ અનિત્યો વર્ણ ઇતિ મામાંસકપ્રયુક્ત પ્રતિજ્ઞાશ્રિતાપસિદ્ધાન્તાદયશ્ય હેતુદોષાઃ સ્યુઃ। ન ચ બાધાદિર્હેતુનિષ્ઠતયા જ્ઞાતસ્તત્પ્રતિબન્ધકઃ। પ્રતિજ્ઞાનન્તરં હેતૂપસ્થિતેઃ પ્રાગેવ પ્રતીતેન તેનાનુમિતિપ્રતિબન્ધાત્॥
યદિ ચ પક્ષનિષ્ઠત્વેન પ્રમિતાભાવપ્રતિયોગિસાધકત્વં બાધ ઇતિ બાધસ્ય હેતુનિષ્ઠત્વેન જ્ઞાનં કલ્પ્યતે।
ગુરુત્વાન્ન હેતુદોષત્વકલ્પનં યુક્તમિત્યુક્તમ્। કલ્પકાભાવાચ્ચ ન હેતુદોષત્વં યુક્તમિતિ સામાન્યન્યાયં વિપક્ષબાધપૂર્વમાહ-- અપિ ચેતિ॥ પ્રતિજ્ઞેતિ॥ યેન યદ્યથા પ્રતિજ્ઞાતં તેન તસ્ય તથા પરિત્યાગઃ પ્રતિજ્ઞાહાનિઃ, આદિપદેન
પ્રતિજ્ઞાન્તરપ્રતિજ્ઞાવિરોધપ્રતિજ્ઞાસન્ન્યાસાદિગ્રહઃ। પૂર્વં શબ્દ ઇત્યવિશિષ્ટતયોક્તે સાધ્યભાગે વર્ણાત્મકો નિત્ય ઇતિ વિશેષણપ્રક્ષેપઃ પ્રતિજ્ઞન્તરમ્। મિથો વ્યાઘાતઃ પ્રતિજ્ઞાવિરોધઃ। સ્વોક્તાપલાપઃ પ્રતિજ્ઞાસન્ન્યાસઃ। પ્રતિજ્ઞાહાન્યાદિનિગ્રહસ્થાનમપિ ત્યક્તપ્રતિજ્ઞકત્વાદિરૂપેણ હેતુહાન્યાદિકં સ્યાદિત્યર્થઃ। હેતુદોષાઃ સ્યુરિતિ॥ વિરુદ્ધપ્રતિજ્ઞકત્વાદિરૂપેણ હેતુનિષ્ઠતયેતિ ભાવઃ। વ્યાપ્તિં સમર્થ્ય પક્ષે નાસ્તીત્યાહ -- ન ચેતિ॥
બાધકભાવાચ્ચ ન હેતુદોષત્વકલ્પનં યુક્તમિત્યાહ -- યદિ ચેતિ॥ યદ્વા બાધાદિરપિ હેતુનિષ્ઠત્વેનૈવ જ્ઞાતો દોષો નાન્યથેતિ વાદિનં પ્રતિબાધકમાહ -- યદિ ચેતિ॥
વાપ્ર-રોયોઃ-પ્રજ્ઞા-દોત્વ-સનમ્) અનુમાદોષવાદઃ પુ - 231.
તર્હિ પક્ષનિષ્ઠત્વેન પ્રમિતાભાવપ્રતિયોગિસાધ 1 કત્વમસિદ્ધિઃ વ્યાપ્તિરાહિતસાધક 2 ત્વમવ્યાપ્તિરિત્યસિદ્ધ્યવ્યાપ્ત્યેરપિ સાધ્યનિષ્ઠત્વેન જ્ઞાનં કલ્પ્યતામ્॥
અપિ ચ બાધાદિઃ પ્રત્યક્ષાદિસાધારણઃ। હેત્વાભાસત્વે તુ હેત્વસાધારણદોષત્વં તન્ત્રમ્। અન્યથા મનોનવધાનાદિરપિ હેત્વાભાસઃ સ્યાત્॥
નનુ સાધારણ્યે ઽપિ જ્ઞાયમાનત્વેનાનુમિતિપ્રતિબન્ધકતયા મનો ઽનવધાનાદિવિલક્ષણત્વાદ્બાધાદેર્હેત્વાભાસત્વમિતિ ચેન્ન। ત્વન્મતે ઽનુમિતિપ્રતિબન્ધકસાધ્યસિદ્ધિં પ્રતિ વિષયસ્ય સાધ્યસ્યાપિ હેત્વાભાસત્વાત્॥
પ્રતિજ્ઞાવિરોધઃ સાધારણઃ ઇતરૌ ત્વસાધારણાવિતિ લક્ષણટીકાસૂચિતયુક્ત્યા ચ હેતુદોષત્વં નિરાહ-- અપિ ચ બાધાદિરિતિ॥ પ્રતિરોધ આદિપદાર્થઃ। તાવતા કુતો ન હેતુદોષતેત્યત આહ -- હેત્વિતિ॥ અન્યથેતિ॥ પ્રત્યક્ષાદિસાધારણદોષસ્યાપિ હેત્વાભાસત્વ ઇત્યર્થઃ વૈષમ્યમાશઙ્ક્ય નિરાહ-- નન્વિત્યાદિના ॥ સાધાયસ્યાપીતિ॥ સાધ્યસિદ્ધેઃ પ્રતિબન્ધકત્વે સાધ્યસ્યાપિ જ્ઞાયમાનતયા પ્રતિબન્ધકત્વાદિતિ ભાવઃ॥
બાધાદેઃ પ્રત્યક્ષાદિસાધારણ્યમેવાસિદ્ધં યેન હેતુદોષત્વં ન સ્યાદિતિ શઙ્કતે --નન્વિતિ॥
1. ધનક- રા. 2.ધનક -રા.
પુ - 232. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
નનુ પ્રત્યક્ષાદાવુત્પન્નસ્ય જ્ઞાનસ્ય બાધેનાપ્રમાણત્વમેવ બોધ્યતે દિઙ્મોહાદૌ દર્શનાત્ 1 અનુમિતૌ તૂત્પત્તિરેવ પ્રતિબધ્યતે ઇત્યસાધારણ્યમિતિ ચેન્ન। 2 તથાપિ 3 શબ્દસ્યાત્યન્તાસત્યપિ ધીહેતુત્વેન 4 લિઙ્ગાભાસસ્યાપિ તદ્ધેતુત્વાવશ્યંભાવાત્ 5 મત્સાધારણ્યપરિહારાત્। વિષયબાધે ઽવિશિષ્ટે 6 શબ્દાભાસ એવાસદર્થબોધકો ન તુ લિઙ્ગાભાસ ઇત્યસ્ય ચ પરિભાષામાત્રત્વાત્। દૃશ્યતે ચ બાધાવતારાનન્તરમપિ ત્વદનુમિતમસદિત્યનુ 7 વાદઃ॥

કિં ચ યઃ કરણસામર્થ્યરૂપવ્યાપ્તિપક્ષધર્મતાન્યતરવિઘટનરૂપઃ સ એવ હેત્વાભાસઃ। બાધાદિસ્તુ ન તથા। કરણાસંસ્પર્શિત્વાત્॥
બાધેન વિપરીતજ્ઞાનેનેત્યર્થઃ॥ ઉત્પત્તિરેવેતિ॥ અનુમિત્યુત્પત્તિરેવ બાધેન પ્રતિબધ્યત ઇત્યર્થઃ। ઉત્પત્તિપ્રતિબન્ધ એવાસિદ્ધઃ યેનાસાધારણ્યં સ્યાદિત્યાહ -- શબ્દાભાસસ્યેતિ॥ શશવિષાણમસ્તીત્યાદિવાક્યાદ્ગોવિષાણમસ્તીતિ વાક્યાદિવ બુદ્ધ્યુત્પત્તેર્વાદિવાક્યાદસદર્થકાત્પ્રતિવાદિનો બોધોત્પાદનસ્ય યોગ્યતાવાદે વ્યુત્પાદિતત્વાદિતિ ભાવઃ॥
નનુ તત્ર બાધાવતારાનન્તરં શબ્દાદવગતમસ 8 દેવેત્યનુભવાદસ્તુ શબ્દાભાસસ્યાબોધકત્વં ન તુ લિઙ્ગાભાસસ્ય। તથાનનુભવાદિત્યત આહ -- દૃશ્યતે ચેતિ॥ કરણસંસ્પર્શિતત્વાદિતિ॥
1.પરોક્ષાયાં ઇત્યધિકમ્ -ગ.ટ.રા. 2.તથાપિ ઇતિ ન -ગ.ટ.રા. 3.બ્દાભાસસ્યા-ગ.ટ.રા. 4.ત્વદર્શનેન-ગ.ટ.રા. 5.મત્સાધારણ્યાપરિહારાત્ ઇતિ ન -ગ.રા. 6.ષ્ટેપિ -ગ.ટ.રા. 7.નુભવઃ-ગ.ટ.રા. 8.દિત્યનુ-ટ.
વાપ્ર-રોયોઃ-પ્રજ્ઞા-દોત્વ-સનમ્) અનુમાદોષવાદઃ પુ - 233.
તસ્માદ્બાધપ્રતિરોધૌ સાધનાહેત્વરૂપપ્રેમેયદોષત્વાત્, સાક્ષાદેવાનુમિતિપ્રતિબન્ધકત્વાત્, પ્રતિજ્ઞાનન્તરં હેતૂપસ્થિતતઃ પ્રાગેવ પ્રતિભાસાત્, પ્રત્યક્ષશબ્દસાધારણ્યાત્, કરણસામર્થ્યાવિઘટ 1 નત્વાચ્ચ ન હેતુદોષૌ। કિં તુ પ્રતિજ્ઞાદોષાવિતિ॥
યા તુ ટીકાકારીત્યા --
"અદૃષ્ટે વ્યભિચારેતુ સાધકં તદિતિસ્ફુટમ્।
જ્ઞાયતે સાક્ષિણૈવાદ્વા માનબાધે ન તદ્ભવેત્॥
ઇત્યનુવ્યાખ્યાનસ્ પ્રત્યક્ષબાધેનાનુમાનસ્ય વ્યભિચારો ભવતીતિ વ્યાખ્યા સા વ્યાપ્તિગ્રહણદશાભિપ્રાયા। તદા પ્રતિજ્ઞાદિવિભાગાભાવાત્। અનુમિતિદશાયાં તુ બાધો વિષયાપહારેણ પ્રતિજ્ઞા દોષ એવ। અન્યથા પ્રમાણવિરુદ્ધાર્થપ્રતિજ્ઞા પ્રતિજ્ઞાવિરોધ ઇતિ પ્રમાણલક્ષણવિરોધાત્॥
યાપિ અનુવ્યાખ્યાને --
સાધ્યાભાવપ્રમાયાં 2 કરણાપ્રતીતેરિતિ ભાવઃ। તસ્માદિત્યેતત્પ્રાગુક્તરીત્યા પઞ્ચધા વ્યાચષ્ટે -- સાધનાનર્હત્વેત્યાદિના॥ ભક્તિપાદીયસુધાવિરોધ 3 માશઙ્ક્ય તદભિપ્રાયોક્ત્યા નિરાહ-- યાત્વિતિ॥ સેત્યન્વયઃ। વ્યાપ્તિગ્રહણેતિ॥ વ્યાપ્તિગ્રહણસમયે ઽવ્યાપ્તેરુત્થાપકો બાધ ઇતિ પક્ષસ્ત્વિષ્યત એવ"માનબાધે ન તદ્ભવેદિતિ વક્ષ્યમાણત્વા"દિતિ યુક્તિપાદીયસુધોક્તેરિતિ ભાવઃ। યુક્તિપાદીયાનુવ્યાખ્યાનોક્તિવિરોધઞ્ચ નિરાહ -- યાપીતિ॥ તત્ર પ્રતિજ્ઞાર્થવિરોધ ઇત્યેવોક્તાવપિ સુધાયાં વક્ષ્યમાણ--
1.ટકત્વા-ગ.ટ.રા. 2.યાઃ -ક.ઠ. 3.રોધાયાશ --ડ.ઠ.
પુ - 234. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
"વિરોધોપિ ત્રિધૈવ સ્યાત્પ્રતિજ્ઞાર્થવિરુદ્ધતા।
લિઙ્ગરાહિત્યમવ્યાપ્તિઃ"
ઇતિ બાધપ્રતિરોધયોરસિદ્ધ્યાદિના સહ હેતુદોષત્વોક્તિઃ સાપિ બાધાદિનૈવ દૂષિતે વિષયે પ્રવર્તમાનસ્ય હેતોરપ્યવિષયવૃત્તિત્વં નામ દોષોસ્તીત્યભિપ્રેત્યૈવ । ન તુ
બાધાદિન્ વિષયદોષ ઇતિ॥
બાધપ્રતિરોધયોઃ પ્રતિજ્ઞાદોષત્વસમર્થનમ્

વિભાગાનુરોધેન બાધપ્રતિરોધયોરિત્યનુવાદઃ। ઇત્યભિપ્રત્યેતિ॥ તથૈઽવસુધાયાં પ્રતીતેરિતિ ભાવઃ॥
બાધપ્રતિરોધયોઃ પ્રતિજ્ઞાદોષત્વસમર્થનમ્

અથ સાધ્યસાધનવૈકલ્યયોર્દૃષ્ટાન્તદોષત્વસમર્થનમ્

નનુ સાધ્યવિકલો દૃષ્ટાન્તો વિપક્ષ એવેતિ તત્ર વર્તમાનો હેતુઃ સપક્ષાન્તરવૃત્તૌ સત્યાં પક્ષત્રયવૃત્તિત્વાત્સાધારણઃ।
અથ સાધ્યસાધનવૈકલ્યયોર્દૃષ્ટાન્તદોષત્વસમર્થનમ્

સાધ્યવૈકલ્યાદેર્હેતુદોષત્વેન 1 પાર્થક્યં પ્રાગુક્તમયુક્તમિત્યાશઙ્ક્ય નિરાહ -- નન્વિત્યાદિના ॥
1.સંગ્રહસંભવાદ્દૃષ્ટાન્તદોષત્વેન ઇત્યધિકમ્ -ઠ.ડ.
સામાન-વૈલ્યયો-દૃન્તદોત્વ-સનમ્) અનુમાદોષવાદઃ પુ - 235.
અસત્યાં તુ સપક્ષવૃત્તૌ પક્ષવિપક્ષયોરેવ વર્તમાનત્વાદ્વિરુદ્ધઃ। સાધ્યધર્મવતિ દૃષ્ટાન્તે સાધનવિકલે હેતુર્વ્યાપ્યત્વાસિદ્ધ ઇતિ દૃષ્ટાન્તાભાસો હેત્વાભાસાન્તર્ગત એવેતિ ચેન્ન। બાધાદેઃ પક્ષાશ્રિતતયેવાવ્યાપ્ત્યાદેર્હેત્વાશ્રિતતયેવ ચ સાધ્યવૈકલ્યાદેર્દૃષ્ટાન્તાશ્રિતતયૈવ પ્રતિભાસાત્। પ્રતિભાસાનુસારેણ ચોદ્ભાવ્યાત્વાત્। ઉદ્ભાવ્યસ્ય ચૈવ વ્યુત્પાદ્યત્વાત્॥
કિઞ્ચોપજીવ્યત્વેનાનુમાનાઙ્ગદૃષ્ટાન્તદોષેણૈવાનુમાને દુષ્ટે કથં પિષ્ટપેષકહેત્વાભાસપ્રતીક્ષા। અન્યથા બાધે પક્ષસ્યૈવ વિપક્ષત્વાત્ બાધો વ્યભિચારે ઽ 1 ન્તર્ભૂતઃ સ્યાત્। સવ્ય 2 ભિચારવિરુદ્ધૌ 3 ચ વ્યાપ્તિહીનત્વાવ્દ્યાપ્યત્વાસિદ્ધે ઽન્તર્ભૂતૌ સ્યાતામ્। અસાધારણે ચ સપક્ષસ્ય સપક્ષસ્ય સાધનવૈકલ્યાવશ્યંભાવાત્સોપિ સાધનવૈકલ્યેન્તર્ભૂતઃ સ્યાત્।
"સાધ્યસાધનવૈકલ્યં દૃષ્ટાન્તસ્ય વિશેષણે"।
4 ઇતિ ભક્તિપાદીયાનુવ્યાખ્યાનસુધોક્તરીત્યા દૃષ્ટાન્તદોષત્વમુપપાદયતિ -- બાધાદેરિતિ॥ નનુ સાધ્યવૈકલ્યાદિસ્થલે વ્યભિચારાદેરપિ સામગ્રીબલેન સ્પુરસણસંભવાત્ વ્યભિચારાદિરપ્યુદ્ભાવ્ય ઇતિ હેત્વાભાસત્વેન વ્યુત્પાદનં યુક્તમિતિ ચેત્તદાપ્યુપજીવ્યત્વાદ્દૃષ્ટાન્તદોષ એવેત્યાહ-- કિઞ્ચિતિ॥ વિપક્ષે ઽનેકબાધકસત્વા 5 ચ્ચ દૃષ્ટાન્તદોષત્વમેવ યુક્તમિત્યાહ -- અન્યથેતિ॥
1.રાન્ત -ગ.ટ.રા. 2.વ્યભિચા - ગ.રા. 3.વિરુદ્ધૌચાવ્યાપ્ત્યધીનત્વાત્ વ્યાપ્યત્વાસિદ્ધૌ અન્તર્ભૂ -ટ. વિરુદ્ધૌ ચ વ્યા-રા. 4.ઇત્યાદિ
ભ -ઠ. 5.સદ્ભાવાચ્ચ -ઠ.
પુ - 236. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
અનુપસંહારિણિ ચ દૃષ્ટાન્તાભાવ આવશ્યક ઇતિ સોપિ દૃષ્ટાન્તાભાસેન્તર્ભૂતઃ સ્યાત્॥
કિઞ્ચ જીવચ્છરીરજાતં સાત્મકં પ્રાણાદિમત્વાત્ ઘટવદિત્યત્ર શબ્દો ઽભિધેયઃ પ્રમેયત્વાવ્દ્યતિરેકેણ ઘટવદિત્યત્ર ચ ક્રમેણ વ્યતિરેકવ્યાપ્તેરન્વયવ્યાપ્તેશ્ચ સત્વેન હેતુદોષાભાવેપિ ધૂમાનુમાનેપિ હૃદે દૃષ્ટાન્તિતે હેતુદોષાભાવેપિ દૃષ્ટાન્તો દુષ્ટ ઇતિ તદ્દોષઃ પૃથગેવ। તત્રાપ્યનુપદર્શિતવ્યાપ્તિકત્વાવ્દ્યાપ્યત્વાસિદ્ધિરેવેતિ ચેન્ન। તથાપ્યથદોષાભાવાત્। તત્રૈવ માહનસે દૃષ્ટાન્તિતે વ્યાપ્યત્વાસિદ્ધિર્નેતિ તસ્યાનિત્યદોષત્વાપાતાચ્ચ । હૃદે દૃષ્ટાન્તિતેપિ યત્ર ધૂમસ્તત્રાગ્નિરિતિ પૂર્વભાગેન વ્યાપ્તેરુપદર્શિતત્વાચ્ચ॥
હેતુદોષસાઙ્કર્યમાત્રેણ હેતુદોષત્વ ઇત્યર્થઃ। અનુપસંહારિણિચેતિ॥ સવ્યભિચાભેદભિન્ને સર્વમનિત્યં કાર્યત્વાદિત્યાદાવિત્યર્થઃ। હેતુદોષાસંઙ્કીર્ણત્વાચ્ચ દૃષ્ટાન્તદોષઃ પૃથગિત્યાહ-- કિઞ્ચ જીવચ્છરીરેતિ॥ સપક્ષાન્તરે વર્તમાનસ્ય સાધનસ્ય દૃષ્ટાન્તીકૃતે"સપક્ષે વૃત્તૌ હેત્વાભાવસત્વાનુપપત્તેશ્ચે"તિ પદ્ધત્યુક્તમાહ -- ધૂમેતિ॥ હેતુદોષસાઙ્કર્યમાશઙ્કતે -- તત્રાપીતિ॥ તત્રૈવેતિ॥ ધૂમાનુમાન
એવેત્યર્થઃ। તસ્યાઃ વ્યાપ્યત્વાસિદ્ધેઃ। ઉપદર્શિતવ્યાપ્તિકત્વદશાયાં વ્યાપ્યત્વાસિદ્ધિશઙ્કાપિ નેત્યાહ-- હૃદ ઇતિ॥
નન્વસ્ત્વેવં સાધ્યવૈકલ્યાદેર્દૃષ્ટાન્તદોષત્વં તથાપિ દૃષ્ટાન્તદોષો દ્વિવિધ ઇત્યયુક્તં તસ્યાનેકવિધત્વાદિત્યત આહ-- ઉભયેતિ॥ સુધોક્તમેવાહ-- એકવૈકલ્યેનૈવેતિ॥
1.રિચેત્યુક્તસવ્યભિચા -ઠ.
સાસાન-વૈલ્યયો-હન્તદોત્વ-સનમ્) અનુમાદોષવાદઃ પુ - 237.
ઉભયવૈકલ્યં તુ ન પૃથગ્દોષઃ। એકવૈકલ્યેનૈવ દુષ્ટત્વસિદ્ધે 1 રિતરવૈકલ્યસ્ય વૈયર્થ્યાત્। સંભવમાત્રેણ પૃથગ્વચને અનૈકાન્તિકકાલાતીતત્વં અસિદ્ધકાલાતીતત્વમિત્યાદ્યપિ હેત્વાભાસાન્તરં સ્યાત્। આશ્રયહીનત્વાવ્યાપ્ત્યભિધાનાદ્યુદાહરણાભાસસ્યાન્તર્ભાવઃ પદ્ધત્યાદૌ દૃષ્ટવ્યઃ॥
યા તુ"સાધ્યસ્ય સાધનસ્ય વાનનુગમો દૃષ્ટાન્તવિરોધ"ઇતિ પ્રમાણલક્ષણવ્યાખ્યાવસરે ટીકાકારીયા"ઉભયોર્વેતિ ગ્રાહ્ય"મિત્યુક્તિઃ સા યથા મનો ઽનિત્યં મૂર્તત્વાત્પરમાણુવત્ કર્મવત્ ઇત્યત્ર ક્રમેણ સાધ્યવૈકલ્યં સાધનવૈકલ્યં ચ દોષઃ તથા ગગનવદિત્યાદૌ ઉભયવૈકલ્યાખ્યૌ દોષૌ સ્ત ઇત્યભિપ્રેત્યૈવ। ન તૂભવૈકલ્ય 2 દૂષણસ્ય પૃથગ્દોષત્વમિત્યભિપ્રેત્ય। અન્યથૈકેકવૈકલ્યેન દૃષ્ટાન્તસ્ય દુષ્ટત્વે સમુદિતકલ્પનાવૈયર્થ્યાદિત્યાદિ--
નન્વથાપિ દૃષ્ટાન્તરૂપાશ્રયાસિદ્ધિવ્યાપ્ત્યનભિધનવિપરીતવ્યાપ્ત્યભિધાનાદીનાં દૃષ્ટાન્તદોષાણાં કાં ગતિરિત્યત આહ-- આશ્રયહીનત્વેતિ॥ આદિપદેન પ્રમાણલક્ષણટીકા ગ્રાહ્યા। ઉભયવૈકલ્યસ્યાપિ દોષત્વેન
લક્ષણટીકાયામુક્તત્વપ્રતીતેઃ તદ્વિરોધમાશઙ્ક્યનિરાહ-- 3 યાત્વિતિ॥
1.દ્ધો ઇત- ગ.ટ.રા. 2.લ્યરૂપેણૈકદોષત્વમિ-ગ.રા. 3.ઙ્ક્યા -ડ.
પુ - 238. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
સુધ 1 યોભયવૈકલ્યં ન પૃથગ્ગણનીયમતિ 2 પ્રમાણપદ્ધત્યા ચ વિરોધાત્॥
સાધ્યસાધનવૈકલ્યયોર્દૃષ્ટાન્તદોષત્વસમર્થનમ્

સુધયેતિ ॥ ભક્તિપાદીય સુધયેત્યર્થઃ ॥
સાધ્યસાધનવૈકલ્યયોર્દૃષ્ટાન્તદોષત્વસમર્થનમ્

અથાશ્રયાસિદ્ધેર્દેષત્વભઙ્ગઃ

આશ્રયાસિદ્ધિસ્તુ ન દોષઃ। તથા હિ --
ન તાવદાશ્રયાસિદ્ધત્વં અનિત્યો ઘટઃ કાર્યત્વાત્ --
અથાશ્રયાસિદ્ધેર્દેષત્વભઙ્ગઃ

નનુ યદુક્તમસિદ્ધિરવ્યાપ્તિરિતિ દ્વાવેવ હેતુદોષાવિતિ તદયુક્તમ્। આશ્રયાસિદ્ધત્વાત્પ્રસિદ્ધસાધ્યકત્વવ્યધિકરણાસિદ્ધત્વરૂપહેતુદોષાણાં ભાવાદિત્યતઃ"આશ્રયસાધ્યવ્યધિકરણાસિદ્ધયો ન દૂષણમ્"ઇત્યાદિપ્રમાણલક્ષણતટ્ટીકાદ્યુક્તરીત્યાશ્રયાસિદ્ધત્વાદેરદોષત્વં વ્યુત્પાદયિતુકામ આશ્રયાસિદ્ધત્વાંશે તાવદુક્તમાહ -- આશ્રયાસિદ્ધિસ્ત્વિતિ॥ તત્કિમાશ્રયાસિદ્ધત્વં સિદ્ધસાધકત્વં વા પક્ષીકૃતાકારેણાસત્વં વા અભાવાશ્રયત્વં વા 3 અસદાશ્રયત્વં વા અસદાશ્રયકત્વં વા આદ્યત્રયં તાવન્નયુક્તમિતિ નિરાકરોતિ-- ન તાવદિતિ, નાપિ સ્વર્ણમય ઇતિ, નાપ્યત્યન્તાભાવેતિ ચ ગ્રન્થેન॥
1.ધાયાં -ગ.ટ.રા. 2.પ્રમાણપદં ન -ગ.ટ.રા. 3.અસદાશ્રયત્વં વા ઇતિ નાસ્તિ -ઠ. અસદાશ્રયકત્વં વા ઇતિ ન -ડ.
આયાદ્ધેઃદોત્વભઙ્ગઃ) અનુમાદોષવાદઃ પુ - 239.
ઘટવદિત્યાદાવિવ સિદ્ધસાધકત્વં તત્ર સન્દેહગર્ભિતપક્ષત્વાભાવેન પક્ષરૂપાશ્રયાભાવાદિતિ યુક્તમ્। સન્દેહાભાવેપિ 1 પક્ષતાયા ઉક્તત્વાત્। તસ્ય મન્મતેપ્યસઙ્ગ 2 તત્વાન્તર્ભાવેણ દોષત્વાત્॥
નાપિ સ્વર્ણમયોદ્રિરગ્નિમાનિત્યાદાવિવ પક્ષવિશેષણાભાવેન પક્ષીકૃતાકારેણાસત્વં તસ્ય મન્મતે ઽપિ બાધાન્તર્ભાવેણ 3 દોષત્વાત્॥
નાપ્યત્યન્તાભાવશ્રય 4 કત્વમ્ અભાવસ્ય તુચ્છત્વેન પ્રતિબન્ધકાભાવે 5 કારણત્વસ્યેવાભાવે આશ્રયત્વસ્યાપ્યભાવાત્ અત્યન્તાભાવસ્યાપ્રામાણિકપ્રતિયોગિકત્વેનાપ્રામાણિકત્વાચ્ચેતિ યુક્તમ્। અત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિન એવ તુચ્છત્વેનાભાવસ્યાતુચ્છત્વાત્।
ન તાવદિત્યસ્ય યુક્તમિત્યન્વયઃ। સિદ્ધસાધકસ્ય કથમાશ્રયાસિદ્ધત્વમિત્યતો દૂષણસૌકર્યાયાહ -- તત્રેતિ॥ ઉક્તત્વાદિતિ॥ પક્ષલક્ષણોક્તિપ્રસ્તાવે સાધ્ય 6 ધર્મવિશિષ્ટઃ પક્ષ ઇત્યુક્તત્વાદિત્યર્થઃ। દોષત્વાદિતિ॥ પરાર્થાનુમાને ઽસઙ્ગતિરૂપનિગ્રહસ્થાનાન્તર્ભૂતત્વેન દોષત્વસ્ય સ્વાભિમતાનુમાનદોષોક્તિપ્રસ્તાવે કથિતત્વાદિતિ
ભાવઃ॥ પક્ષવિશેષણાભાવેનેતિ॥ આશ્રયવિશેષણાસિદ્ધ્યા ચાશ્રયાસિદ્ધિરસંકીર્ણેતિ મણ્યુક્તેરિતિ ભાવઃ॥ બાધાન્તર્ભાવેનેતિ॥ પક્ષતદ્વિશેષણસાધ્યતદ્વિશેષણાદિબાધભેદેન બાધસ્યોનકવિધત્વાત્પક્ષવિશેષણબાધે 7 ન્તર્ભાવ ઇતિ ભાવઃ॥ નાપીતિ॥ યુક્તમિત્યન્વયઃ॥
અભાવપક્ષકત્વે આશ્રયાસિદ્ધત્વં હેતોઃ કુત ઇત્યત આહ -- અભાવસ્યેતિ॥ અપ્રામાણિકત્વાચ્ચેતિ॥ તથા ચ તસ્ય કતં પક્ષત્વેનાનુમાનપ્રમાણવિષયતેત્યર્થઃ।
1.અપિપદં ન -ગ.ટ.રા. 2.ઙ્ગત્યન્ત- ક.ગ.ટ.રા. 3.વેન દો -ક.ગ.ટ.રા. 4.યકત્વં -ક.ગ.રા. 5.કારણત્વાશ્રયત્વાભાવે -ક. વે આશ્રય -ઠ. 6.ધર્મપદં ન -ઠ.ડ. 7. ન્તર્ભવતીતિ -ઠ.
પુ - 240. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
પ્રતિબન્ધકાભાવસ્યા 1 પ્યન્યથાસિદ્ધ્યૈવાકારણત્વાત્। અપ્રામાણિકત્વસ્ય પ્રામાણિકાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિત્વરૂપત્વેન હેતોર્વિરુદ્ધત્વાચ્ચ। તસ્યાપ્યભાવત્વાપ્રામાણિક 2 પ્રતિયોગિકત્વાદિધર્માશ્રયત્વાચ્ચ। તદુક્તમ્।"ન ચાત્યન્તાભાવો ઽપિ સર્વધર્મરહિત"ઇતિ॥
કિન્તુ વન્ધ્યાસુતો ન વક્તા અચેતનત્વાદિત્યાદાવિવાસદાશ્રયત્વાત્। તસ્ય તુ દોષત્વં કિમસતો નિર્ધર્મકત્વેન,
કથં તર્હિ પ્રતિબન્ધકાભાવસ્ય કારણત્વં નેત્યુક્તં દ્વિતીયપરિચ્છેદે ઇત્યતસ્તસ્યાસત્વાદકારણત્વં ન ભવતીત્યાહ -- પ્રતિબન્ધકેતિ॥ દ્વિતીયો હેતુરયુક્ત ઇત્યાહ -- અપ્રામાણિકત્વસ્યેતિ॥ અત્યન્તાભાવોપ્રામાણિકઃ અપ્રામાણિકપ્રતિયોગિકત્વાદિત્યુક્તિરયુક્તા 3 અપ્રામાણિકપ્રતિયોગિકત્વાદિત્યસ્યતુ 4 પ્રામાણિકાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગી યઃ તત્પ્રતિયોગિકત્વાદિત્યર્થઃ। તથા ચાત્યન્તાભાવોપામાણિક ઇતિ યત્સાધ્યં તદભાવેન પ્રામાણિકત્વેનાપ્રામાણિકપ્રતિયોગિકત્વાદિતિહેતુર્વ્યાપ્ત ઇતિ કથં ન વિરુદ્ધહેત્વાભાસ ઇત્યર્થઃ। તસ્યાપીતિ॥ તથાચાશ્રયત્વસ્યૈવાભાવાદિતિ વ્યાહતમિતિ ભાવઃ॥ તદુક્તમિતિ॥ પ્રમાણલક્ષણે॥
એવં પક્ષત્રયે નિરસ્તે પશ્નપૂર્વં ચતુર્થમવશેષયતિ -- કિન્ત્વિતિ॥
1.અપિપદં ન -ગ.ટ. 2.કત્વપ્ર -ગ.રા. 3.અપ્રામાણિક ઇત્યસ્ય પ્રામાણિકાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગીત્યર્થઃ - ટ. 4.સ્ય પ્રા - ડ.
આયાદ્ધે-દોત્વભઙ્ગઃ) અનુમાદોષવાદઃ પુ - 241.
સાધ્યધર્માનાશ્રયત્વેન બાધાત્ સાધનાભાવેનાસિદ્ધેર્વા પ્રતીત્યવિષયત્વેન વિધિનિષેધરૂપસકલવ્યવહારાભાજનત્વાદ્વા 1 અપ્રામાણિકત્વેન પ્રમાણાનઙ્ગત્વાદ્વા તસ્યાદોષત્વે ઽતિપ્રસઙ્ગાદા નિરધિકરણયોર્ધર્મયોર્નિયતસામાનાધિકરણ્યરૂપવ્યાપ્ત્યભાવાદ્વા॥
નાદ્યૌ। અસતિ ત્વદુક્તયોઃ સાધ્યસાધનધર્માનાશ્રયત્વરૂપયોઃ સાધ્યયોર્નિર્ધમકત્વરૂપસ્ય સાધનસ્ય ચાસંભવેન તવાપિ બાધાદિપ્રસઙ્ગાત્। ત્વદુક્તધર્માણામભાવરૂપત્વાત્તત્ર સંભે 2 ચ તત એવ મદુક્તાવક્તૃત્વાચેતનત્વાદેરપિ સંભવાત્। ભાવરૂપાણાં તુ મયાપ્યનઙ્ગીકારાત્॥
યદિ ચ સાધ્યધર્મા 3 દ્યભાવાદ્યાશ્રયત્વાભાવે ઽપિ --
"દોષો વ્યાહતિરેવાસ્તિ નૃશૃઙ્ગાસ્તિત્વસાધન"
ઇત્યાદિભક્તિપાદીયાનુવ્યાખ્યાનાવતરણપ્રસ્તાવે સુધાયાં વિકલ્પિરીત્યા ષોઢા વિકલ્પયતિ -- કિમિત્યાદિના॥ બાધાદિત્યાદિપઞ્ચમ્યન્તાનાં દોષત્વમિત્યનેનાન્વયઃ॥ ધર્મયોરિતિ॥ સાધ્યસાધનરૂપધર્મયોરિત્યર્થઃ। નાદ્યાવિતિ॥
સાધ્યં નાસ્તિ સાધનં નાસ્તીતિ કલ્પાવિત્યર્થઃ। બાધાદીત્યાદિપદેનાસિદ્ધિગ્રહઃ॥ ત્વદુક્તધર્માણામિતિ॥ સાધ્યધર્માનાશ્રયત્વસાધનધર્માનાશ્રયત્વનિર્ધર્મકત્વરૂપધર્માણામિત્યર્થઃ। તત્રેતિ॥ વન્ધ્યાસુતાદાવસતીત્યર્થઃ। એતેનેત્યુક્તં વ્યનક્તિ --
1.અપ્રમાણત્વેનાનાઙ્ગત્વાદ્વા -ટ. 2.અપ્રામાણિકત્વાદ્વા -રા. 2.વેન તત -ક.ગ. 3.આદિપદં ન -ક.ગ.ટ.રા.
પુ - 242. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
સાધ્યધર્માદ્યનાશ્રયત્વસ્ય સત્વાત્તવ ન બાધાદિઃ 1 તર્હિ વક્તૃત્વાભાવા 2 શ્રયત્વાભાવે ઽપિ વક્તૃત્વા 3 નાશ્રયત્વસ્ય સત્વાન્મમાપિ ન બાધાદિ॥
એતેનાસત્વાદેવ વક્તૃત્વાદિવદવક્તૃત્વાદિકમપિ નેતિ બાધાદીતિ નિરસ્તમ્। વન્ધ્યાસુતવિશિષ્ટસ્ય વક્તૃત્વસ્યાભાવં પ્રતિ વન્ધ્યાસુતાસત્વસ્ય સાધકત્વેનાબાધકત્વાત્। વિશેષણવિશેષ્યયોરભાવે વિશિષ્ટાભાવદાર્ઢ્યાત્। તત એવ પ્રામાણિકત્વ 4 વદપ્રામાણિકત્વસ્યાપ્યભાવાપાતાચ્ચ॥
નન્વપ્રામાણિકત્વાદિકમસત્વાનુગુણં તદભાવે પ્રામાણિકત્વેન 5 સત્વાપાતાદિતિ ચેત્। સમં પ્રકૃતે ઽપિ અવક્તૃત્વાભાવે વક્તૃત્વેન સત્વાપાતાત્॥
કિઞ્ચ વક્તૃત્વવદક્તૃત્વસ્યાભાવે બાધવદબાધોપિ સ્યાત્।
વન્ધ્યેતિ॥ કથં સાધકત્વમિત્યત આહ-- વિશેષણેતિ॥ વન્ધ્યાસુત 3 રૂપવિશેષણસ્ય વક્તૃત્વરૂવિશેષસ્ ચાભાવ ઇત્યર્થઃ। તત એવેતિ॥ અસત્વાદેવેત્યર્થઃ। સમમિત્યુક્તં વ્યનક્તિ -- અવક્તૃત્વેતિ॥ અવક્તતૃત્વવદિતિ॥ અવક્તૃત્વસ્યેવેત્યર્થઃ। વન્ધ્યાસુતો ન વક્તાચેતનત્વાદિત્યત્રાવક્તૃત્વરૂપસાધ્યધર્માભાવાદ્બાધ ઇત્યુક્તં ત્વયા, મયા
અવક્તૃત્વાભાવે વક્તૃત્વં સ્યાદિત્યુક્તમા। વક્તૃત્વમપિ ન ચેત્તર્હિ અવક્તૃત્વં નેતિ કૃત્વા બાધ ઇતિ ત્વયોચ્યતે તતા તદભાવરૂપવક્તૃત્વમપિ નેત્યબાધોપિ સ્યાદિત્યર્થઃ।

1.દિ -ગ.રા. ઽદિઽઇતિ શોધિતમ્-ટ. 2.વાદ્યાશ્ર -ગ.રા. 3.ત્વાદ્યના -ગ.ટ.રા. 4.વદપ્રામાણિકતેતિ નાસ્તિ-ક.ગ.ટ.રા. 5.નાસત્વાભાવાપા -રા. 6.તત્વરૂ -ઠ. 7.અપિપદં અધિકં -ગ.ટ.રા.
આયાદ્ધેઃ-દોત્વ-ભઙ્ગઃ) અનુમાદોષવાદઃ પુ - 243.
અપિ ચ ત્વદુક્તવક્તૃત્વાવક્તૃત્વોભયાભાવરૂપં સાધ્યમસત્વરૂપં સાધનં ચ ન સ્યાદિતિ તવાપિ બાધાદિ સ્યાત્। નન્વપ્રામાણિકત્વાદિકં પ્રત્યસતો નાશ્રયત્વે ઽપિ અપ્રામાણિકત્વાદિકે તદાશ્રિતત્વં વા અસત્યેવ તજ્જ્ઞાનહેતુભૂતજ્ઞાનવિષયત્વવિશેષરૂપં નિરૂપકત્વં વા યુક્તમ્ આતીતાદૌ વિષયત્વ 1 રૂપધર્માભાવેપિ તજ્જ્ઞાને ત 2 દ્વિષયકત્વદર્શનાત્। શુક્તિરૂપ્યતાદાત્મ્યાદૌ પ્રતીતમાત્રેણ નિરૂપકત્વદર્શનાચ્ચેતિ ચેત્। સમં પ્રકૃતેપિ॥
અસદાશ્રયસ્થલે બાધાસિદ્ધ્યોરુદ્ભાવનં સ્વવ્યાહતં ચેત્યાહ-- અપિ ચ ત્વદુક્તમિતિ। વન્ધ્યાસુતે વક્તૃત્વવદવક્તૃત્વમપિ નાસ્તિ અસત્વાદેવેતિ ત્વદુક્તમિત્યર્થઃ। ન સ્યાદિતિ॥ અસત્વાદિતિ ત્વદુક્તહેતોરેવેતિ ભાવઃ॥ બાધાદીતિ॥ બાધાસિદ્ધી સ્યાતામિત્યર્થઃ 3 ॥
પરમુખેન સમાધિં વાચયિત્વા સામ્યેનોત્તરમાહ -- નન્વિત્યાદિના॥ એતજ્જ્ઞાનેતિ॥ અપ્રામાણિકત્વાદિકં પ્રતિ અસત્ આશ્રય ઇતિ નિરૂપક્તવમસ્તિ। નિરૂપકત્વં ચ નિરૂપ્યજ્ઞાનહેતુભૂતજ્ઞાનવિષયત્વમિત્યર્થઃ। ઘટાદિવ્યવહારં પ્રતિ નિરૂપકઘટાદિનિષ્ઠનિરૂપકત્વવ્યાવૃત્યર્થં વિશેષરૂપમિત્યુક્તમ્। કેષાઞ્ચિદાશ્રયાભાવે અસત્વમેવ દૃષ્ટમિતિ કથમાશ્રયાભાવે ધર્માણાં સત્વમિત્યતઃ સ્વભાવ એવાય ધર્માણામિતિ ભાવેન સુધોક્તમેવાહ-- વિચિત્રા હીત્યાદિના॥
1.ત્વપ્રતિયોગિત્વરૂ -ગ.ઠ.રા. 2.દભાવે ચ વિષયિત્વસ્ય તત્પ્રતિયોગિકત્વસ્ય ચદ -ગ.ટ.રા. 3.ઘટાદિવ્યવહારં પ્રતિ નિરૂપકઘટાદિનિષ્ઠનિરૂપકત્વવ્યાવૃત્ત્યર્થં
વિશેષરૂપમિત્યપિ ઇત્યધિકમ્ -ઠ.
પુ - 244. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
વિચિત્રા હિ ધર્માઃ। કેચિદાશ્રિતાઃ। યથા રૂપાદયઃ। કેચિન્યાશ્રિતા અન્યોનપરઞ્જકાઃ। યથા જ્ઞાનાદયો ઘટાદીનામ્। કેચિદનાશ્રિતાઃ। યથાસત્વાદયઃ શશશ્રઙ્ગમસદિત્યબાધિતપ્રતીતેઃ। અન્યથા તસ્યાસત્વાસિદ્ધેઃ॥
કિં ચ ત્વન્મતે ભૂતલઘટાભાવયોરપિ સંબન્ધો ન સંયોગાદિઃ નાપ્યૂર્ધ્વાધરીભાવાદિઃ। કિન્તુ નિરૂપ્યસ્યાભાવસ્ય સ્વરૂપમેવ। ન તુ નિરૂપકસ્યાધિકરણસ્યોભયોર્વા સ્વરૂપમ્। 1 ઘટતજ્જ્ઞાનયોઃ સમ્બન્ધસ્ય નિરૂપ્યજ્ઞાનમાત્રસ્વરૂપત્વદર્શનાત્।
નનુ વન્ધ્યાસતુ વક્તૃત્વાભાવરૂપસાધ્યાસંબન્ધો ન વન્ધ્યાસુતસત્વં વિનોપપદ્યત ઇતિ કથં તત્રાચેતનત્વહેતુના સાધ્યસમ્બન્ધઃ સિધ્યેદિત્યતો ઽભાવસ્વરૂપમેવ તત્ર સંમ્બન્ધ ઇતિ દૃષ્ટાન્તપૂર્વમાહ -- કિઞ્ચ ત્વન્મત ઇતિ॥ સંયોગાદિઃ સમવાય આદિપદાર્થઃ। દ્રવ્યત્વાદિરૂપત્વાભાવાદિતિ ભાવઃ। નાપીતિ॥ ઘટાદિ 2 મૂર્તત્વાભાવાદિતિ ભાવઃ। નતુ નિરૂપકસ્યેતિ॥ તથાત્વે ભૂતલોલ્લેખ્યપિ જ્ઞાનમભાવોલ્લેખિ સ્યાદિતિ ભાવઃ॥ ઉભયોર્વેતિ॥ અનેકત્વાપત્તેઃ ભૂતલધિયોભાવાનુલ્લેખિત્વાચ્ચેતિ ભાવઃ। અભાવસ્ય સ્વરૂપમેવેત્યત્ર હેતુમાહ-- ઘટસ્યેતિ॥ યદ્વા અભાવસ્વરૂપમેવેત્યત્ર નત્વિત્યાદિનોક્તસાધ્યદ્વયે ચ હેતુમાહ -- ઘટસ્યેતિ॥ નાયમિતિ॥ વક્તૃત્વાભાવસમ્બન્ધ ઇત્યર્થઃ॥
1.ઘટસ્ય સ્વજ્ઞાનસ્વાભાવાભ્યાં સંબન્ધસ્ય નિરૂપ્યજ્ઞાનાભાવસ્વરૂપમાત્રત્વદર્શનાત્ - ગ.ટ.રા. 2. દિવન્મૂર્ત -ઠ.ડ.
આયાદ્વેઃ-દોત્વ-ભઙ્ગઃ) અનુમાદોષવાદઃ પુ - 245.
એવં વન્ધ્યાસુતવક્તૃત્વાભાવયોરપ્યભાવસ્વરૂપમેવ સંબન્ધ ઇતિ નાયમધિકરણસત્વાપેક્ષઃ॥
મન્મતે ઽપિ ભૂતલઘટાભાવયોરિવ વન્ધ્યાસુતવક્તૃત્વાભાવયોરપિ સંયોગાદ્યન્યો ઽભાવમાત્રાશ્રિતઃ સંબન્ધો નાધિકરણસત્વાપેક્ષઃ। અતીતતજ્જ્ઞાનયો 1 રસત્તજ્જ્ઞાનયોઃ 2 શુક્તિરૂપ્યતાદાત્મ્યતદભાવયોરતીતે 3 વર્તમાનં 4 નાસ્તીત્યબાધિત 5 પ્રતીત્યા અતીતવર્તમાનાભાવયોઃ શશશ્રઙ્ગમસ 6 દિત્યબાધિતપ્રતીત્યા શશશ્રઙ્ગસત્વાભાવયોઃ સમ્બન્ધે નિરૂપ્યજ્ઞાનાભાવાદિસ્વરૂપમાત્રાશ્રિતત્વદર્શનાત્। તદ્વદચેતનત્વા-
નન્વેવમપિ ભવન્મતે સત્વાપેક્ષઃ સ્યાદિત્યત આહ-- મન્મતેપીતિ॥ અભાવમાત્રાશ્રિત ઇત્યત્ર હેતુમાહ-- અતીતેતિ॥ ષષ્ઠીદ્વિવચનાન્તાનાં ષણ્ણાં સમ્બન્ધ ઇત્યનેનાન્વયઃ। એવં વન્ધ્યાસુતો ન વક્તા અચેતનત્વાદિત્યત્ર બાધદોષં નિરસ્યાસિદ્ધ્યાદિ નિરાહ-- તદ્વદિતિ॥ અપ્રામાણિકત્વાદેરિવ। તસ્યા યથા અસદાશ્રિતત્વાદિકમુચ્યતે તથેત્યર્થઃ।
1.રતીતર્ધ્વંસયોરસ - ગ.ટ.રા. 2.શશશ્રઙ્ગમસદિત્યબાધિતપ્રતીતેઃ શશશ્રઙ્ગસત્વાભાવયોઃ અતીત - ટ. 3.તેવ -ક.ગ.ટ.રા. 4.નત્વં ના-ટ.રા. 5.તપ્રતીતેરતીતવર્તમાનત્વાભાવયોઃ શુક્તિરૂપ્યતાદાત્મ્યાભાવયોરભાવમાત્રાશ્રિત-ટ. 6.ત્વદ્યભા - ગ.
પુ - 246. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
દેરસત્વાદેરસદાશ્રિતત્વસ્ય વા તન્નિરૂપ્યસ્વભાવત્વરૂપસ્વરૂપસમ્બન્ધસ્ય વા અભાવમાત્રાશ્રિતસ્ય સમ્બન્ધાન્તરસ્ય વાસિદ્ધ્યાદિશબ્દાર્થત્વાન્નાસિદ્ધ્યાદિ॥
ન તૃતીયઃ। પ્રતીત્યવિષય ઇતિ પ્રતીતિવિષયત્વવમ્ સકલવ્યવહારાભાજનમિતિ વ્યવહારવિષયત્વવચ્ચ ન વક્તેત્યાદિપ્રતીતિવિષયત્વવ્યવહારભાજનત્વયોરપિ સંભવાત્। વિસ્તૃતં ચૈતન્ન્યાયામૃતે॥
કિઞ્ચ સકલવ્યવહારાભાજનત્વે તવ મૌનં સ્યાત્। ન ચાપ્રામાણિકેર્થે વાવદૂકત્વાદપિ મૂકત્વમેવ વરમિતિ વાચ્યમ્। વન્ધ્યાસુતસ્યાપ્રાણિકત્વેપિ તદપ્રામાણિકત્વસ્યેવ તદવક્તૃત્વસ્યાપિપ્રામાણિકત્વાત્।
અભાવમાત્રેતિ॥ ચેતનત્વાભાવમાત્રેત્યર્થઃ। સિદ્ધ્યાદિપદાર્થત્વાદિતિપદચ્છેદઃ। આદિપદેન 1 બાધગ્રહઃ। પ્રતીત્યવિષયત્વેન વિધિનિષેધરૂપસકલવ્યવહારાભાજનત્વાદ્વેતિ પક્ષં નિરાહ-- ન તૃતીય ઇતિ॥ ન્યાયામૃત ઇતિ॥ અસતોપિ સાધ્યસાધનધર્માશ્રયત્વાદિકમસ્તીત્યેતત્ મિથ્યાત્વનિરુક્તિભઙ્ગે અસતઃ પ્રતિયોગિત્વસમર્થનવાદે ચેતિ ભાવઃ। તવમૌનમિતિ॥ વન્ધ્યાસુતો ન વક્તા અચેતનત્વાદિત્યાદાવસ્માભિરુક્તે સતિ તત્ર પ્રત્યુત્તરં ન 2 શક્યં સ્યાદિતિભાવઃ॥
સત્યમેવમવક્તૃત્વસ્યાપ્રામાણિકત્વે મૂકત્વમેવ વરમિતિ ભાષણં ન ચૈતદપ્રામાણિમિત્યાહ -- વન્ધ્યાસુતસ્યેતિ॥ અપ્રામાણિકસંબન્ધિનઃ કથં પ્રામાણિકક્તમિત્યતો દૃષ્ટાન્તોક્તિઃ।
1.ન પક્ષધર્મતાદિગ્રહનિ - ટ. 2.વાચ્યમ્ સ્યા - ડ.
આયાદ્વે-દોત્વ-ભઙ્ગઃ) અનુમાદોષવાદઃ પુ - 247.
અપ્રામાણિતકેર્થે ઇત્યુક્ત્વા પુનર્મૂકત્વોક્તૌ, મૂકત્વવિધૌચ વ્યાઘાતાચ્ચ। અપ્રામાણિકમસદાશ્રયકત્વં નિષેદ્ધું 1 પ્રકમ્ય વ્યાઘાતોદ્ભાવને ઽપ્રતિભયા મધ્યે મૂકીભાવાદપિ આદાવેવ મૂકૂભાવસ્ય વરત્વેન મદુક્તાસદાશ્રયત્વનિરાસાસિદ્ધેશ્ચ॥
ન ચતુર્થઃ। અસન્ન પ્રમાણાઙ્ગં અપ્રામાણિકત્વાદિતિ પ્રમાણા 2 ઙ્ગત્વાત્ ન વક્તા અચેતનત્વાદિતિ પ્રમાણાઙ્ગત્વસ્યાપિ સમ્ભવાત્॥

સ્વક્રિયાવિરોધં ચાહ -- અપ્રામાણિકેર્થે ઇતિ॥ પુનર્મૂકત્વોક્તૌ વ્યાઘાતાદિત્યન્વયઃ। પ્રકારાન્તેરેણાપિ વ્યાહતિમાહ -- વિધિનિષેધેતિ॥ અસદાશ્રયત્વમિતિ॥ અસતઃ સાધનાશ્રયત્વમિતિ વા સાધ્યસાધનયોરસદાશ્રયત્વં વા અપ્રામાણિકમિતિ નિષેદ્ધુમુપક્રમ્ય વર્તમાનસ્ય તવ પ્રતીત્યવિષશય ઇતિ પ્રતીતિવિષયત્વવદિત્યાદિનાસ્માભિર્વ્યાઘાતોદ્ભાવને કૃતે સતિ પ્રત્યુત્તરાપરિસ્ફૂર્તિરૂપાપ્રતિભયા કથામધ્યે મૂકીભાવાદપિ કથોપક્રમ એવ મૂકીભાવસ્ય વરત્વેનેત્યર્થઃ॥
અસતોપ્રામાણિકત્વેન પ્રમાણાનઙ્ગત્વાદ્વાસદાશ્રયત્વં દોષ ઇતિ પક્ષં નિરાહ--
ન ચતુર્થ ઇતિ॥ અસદાશ્રત્વસ્યાદોષત્વે ઽતિપ્રસઙ્ગાદિતિ પક્ષં નિરાહ -- ન પઞ્ચમ ઇતિ ॥
1.દ્ધુમુપક -ક.ગ.ટ. 2.ણાનઙ્ગ-ગ.ટ.રા.
પુ - 248. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
ન પઞ્ચમઃ। બાધાદિહીનસ્ય વન્ધ્યાસુતો ન વક્તેત્યાદેઃ સદ્ધેતુત્વેન શશશ્રઙ્ગમસ્તિ શૃઙ્ગત્વાત્ વન્ધ્યાસુતો વક્તા
સતત્વાદિત્યાદેરસદ્ધેતોશ્ચ બાધાસિદ્ધ્યાદિનૈવ દુષ્ટત્વેન ચાતિપ્રસઙ્ગભાવાત્। સુતત્વાભાવેપિ વન્ધ્યાસુતો ન વક્તેત્યાદૌ પક્ષીકરણં ચ વન્ધ્યાસુતશબ્દેન તથા પ્રતીતિમાત્રેણ યુક્તમ્। નહિ વન્ધ્યાસુતોસન્નિતિ નિષેધપ્રયોજનક પ્રસક્ત્યર્થં વન્ધ્યાસુત ઇત્યુક્તિમાત્રેણ 1 સુતત્વસ્ય સત્વં સિધ્યતિ। અતિપ્રસઙ્ગાત્॥
ન ષષ્ઠઃ। સદાશ્રયત્વેપિ પ્રમેયત્વાનિત્યત્વાદૌ -
અતિપ્રસઙ્ગો હિ નૃશૃઙ્ગાસ્તિત્વાદિરપિ સિધ્યેદિતિ વક્તવ્યઃ। સ તુ ન યુક્તઃ। દોષાન્તરેણૈવ તત્સિદ્ધિપ્રતિબન્ધાદિતિ ભાવેન --
"દોષો વ્યાહતિરેવાસ્તિ નૃશૃઙ્ગાસ્તિત્વ સાધને"
ઇત્યાદ્યનુવ્યાખ્યાનસુધોક્તમાહ -- બાધાદીતિ॥ નનુ સુતત્વાભાવાદ્વન્ધ્યાસુત ઇતિ પક્ષીકરણાયોગાત્સોપ્યસદ્ધેતુરેવેત્યત આહ -- સુતત્વાભાવેપીતિ॥ અતિપ્રસઙ્ગાદિતિ। શુક્તિરૂપ્યતાદાત્મ્યં નાસ્તિ, ઇહ ઘટો નાસ્તિ, શશે વિષાણં નાસ્તીત્યાદાવપિ નિષેધ્યસ્ય તત્ર સત્વાપાતાદિતિ ભાવઃ। સામાનાધિકરણ્યરૂપવ્યાપ્ત્યભાવાદસદાશ્રયત્વં દોષ ઇતિ પક્ષં પ્રત્યાહ -- ન ષષ્ઠ ઇતિ॥ સાધ્યસાધનયોર્વ્યાપ્ત્યભાવે આશ્રયસ્યાસત્વં ન પ્રયોજકં વ્યતિરેકતોન્વયતશ્ચ વ્યભિચારાત્।
1.સુતશબ્દેન -- ઇત્યાદિરેતાવાન્પ્રન્થઃ નાસ્તિ -ગ.રા.
આયદ્ધેઃ-દોત્વ-ભઙ્ગઃ) અનુમાદોષવાદઃ પુ - 249.
વ્યાપ્ત્યદૃષ્ટ્યા અસદાશ્રયત્વેપ્યપ્રામાણિકત્વાસત્વયોર્વ્યાપ્તિદૃષ્ટ્યા ચાવક્તૃત્વાચેતનત્વયોરપિ વ્યભિચારાદર્શનેનાવિનાભાવરૂપવ્યાપ્તેઃ સંભવાત્। તયોર્ઘટાદૌ સામાનાધિકરણ્યદર્શનાચ્ચ॥
કિઞ્ચ અસદાશ્રયસ્ય સાધકત્વં નેત્યપિ કેનચિલ્લિઙ્ગેન સાધનીયમ્। તત્ર ચાસન્નાશ્રયઃ એવં વત્વાદિત્યસન્વા પક્ષીકર્તવ્યઃ, અસદાશ્રયો હેતુર્ન સાધ્યસાધકં એવં 1 ત્વાદિત્યસદાશ્રયો હેતુર્વા ઉભયથાપિ સહેતુરસદાશ્રય એવ। અસતિ સદ્ધર્માનઙ્ગીકારાત્।
કિન્તુ વ્યભાચારદર્શનાદિકમેવ। તદભાવે ઽસદાશ્રયયોરપિ વ્યાપ્તિરવધારયિતું શક્યત એવેતિતિ વ્યાપ્ત્યભાવોસિદ્ધ ઇત્યાહ-- અસદાશ્રયત્વેપીત્યાદિના॥
નનુ કથમસદાશ્રયત્વે સામાનાધિકરણ્યઘટિતવ્યાપ્તિરિત્યત ઉક્તં અવિનાભાવેતિ॥ તાદૃશવ્યાપ્તેઃ પ્રાગેવ નિરાસાદિતિ ભાવઃ। તાદૃશવ્યાપ્તિમઙ્ગીકૃત્યાપ્યાહ-- તયોરિતિ॥ અવક્તૃત્વાચેતનત્વયોરિત્યર્થઃ। યત્તુ સુધાયામત્રોક્તરીત્યાસદાશ્રયત્વસ્ય દોષત્વં ષોઢા વિકલ્પ્યાતિપ્રસઙ્ગકલ્પકમેકં નિરસ્યન્તે"એતેન કલ્પિતાઃ પક્ષાઃ સમસ્તા અપિ નિરસ્તા"ઇતિ ભક્તિપાદીયસુધાવાક્યમત્ર પ્રતિપક્ષદૂષણાભિધાનેન વિવૃતં ધ્યેયમ્। અસદાશ્રયસ્ય સાધકત્વે નેત્યપિ વ્યાપ્તિં વિના કથં નિવાર્યત"ઇતિ પ્રમાણલક્ષણતટ્ટીકયોરુક્તં વિવૃણ્વાનઃ અસદાશ્રયસાધ્યસાધનયોર્વ્યાપ્ત્યભાવે બાધકં ચાહ - કિઞ્ચેતિ॥
નનુ હેતુપક્ષકપ્રયોગે પ્રાગુક્તહેતોઃ કથમસદાશ્રયત્વં યેનોભયથાપિ હેતુરસદાશ્રય એવેતિ સ્યાદિત્યત આહ-- અસતીતિ॥
1. પૂર્વત્રાત્ર ચ વંરૂપત્વાત્ ઇત્યસ્તિ -ટ.
પુ - 250. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
તચ્ચ લિઙ્ગં વ્યાપ્ત્યભાવે ઽસાધકત્વસાધકં ન સ્યાદિતિ કથમસદાશ્રયધર્મયોર્વ્યાપ્ત્યભાવઃ॥
તદુક્તં ભગવત્પાદૈઃ।"અસદાશ્રયસ્ય સાધકત્વે નેત્યપિ વ્યાપ્તિં વિના કથં
નિવાર્યતે"ઇતિ॥
તસ્માદ્દોષાન્તરાસઙ્કીર્ણોદાહરણાભાવા 1 ન્નિષેધં પ્રતિ પક્ષત્વસ્ય ચ પ્રતીતિમાત્રેણોપપત્તેઃ નાશ્રયાસિદ્ધિર્દેષ ઇતિ॥
તદુક્તં ભગવત્પાદૈઃ।"અસત્યાપિ વ્યાપ્તિરસ્ત્યેવે"તિ। પક્ષે અસત્યાપિ અવિનાભાવરૂપા વ્યાપ્તિરસ્ત્યેવેત્યર્થઃ॥
આશ્રયાસિદ્ધિર્દેષત્વ ભઙ્ગઃ

તથા ચાસન્નિષ્ઠત્વેન પ્રયુક્તાચેતનત્વાદિ 2 રૂપધર્મોપ્યસતિ નાસ્ત્યેવેતિ તત્પક્ષકોપ્યસદાશ્રય એવેતિ ભાવઃ॥ ધર્મયોરિતિ॥ સાધ્યસાધનરૂપયોરિત્યર્થઃ। તદુક્તમિતિ॥ પ્રમાણલક્ષણે। તસ્માદિત્યુક્તહેતું દ્વેધા વ્યનક્તિ-- દોષાન્તરેતિ॥ નિષેધં પ્રત્યવક્તૃત્વાદિરૂપવક્તૃત્વાદિનિષેધં પ્રતીત્યર્થઃ। અવિનાભાવરૂપવ્યાપ્તેઃ સંભવાદિત્યુક્તેર્થે પ્રમાણલક્ષણવાક્યં સંવાદયતિ -- તદુક્તમિતિ॥
આશ્રયાસિદ્ધેર્દેષત્વભઙ્ગઃ

1.વાદસત્વપ્રતિકૂલધર્મં પ્રતિપક્ષત્વાસંભવેપ્યપ્રામાણિકત્વાદિકં પ્રતીવ અસત્તાનુકૂલાન્નિ -ક.ગ.ટ. 2. દિહતુરૂ -ટ.ઠ.ઢ.
અપ્રદ્ધ-વિશેષસ્ય-દોત્વઙ્ગઃ) અનુમાદોષવાદઃ પુ - 251.
અથાપ્રસિદ્ધવિશેષણત્વસ્ય દોષત્વભઙ્ગઃ

એવં સાધ્યાપ્રસિદ્ધિરપિ ન દોષઃ તથા હિ -- તસ્યા દોષત્વં કિમતિપ્રસઙ્ગાત્, સાધ્યકોતેરપ્રસિદ્ધ્યા સન્દેહાભાવેન તદ્ઘટિતપક્ષધર્મતાવિઘટનાદ્વા 1 વ્યાપ્તિવિઘટનાદ્વા પ્રતિજ્ઞાવાક્યસ્યાવિદિત-
અથાપ્રસિદ્ધવિશેષણત્વસ્ય દોષત્વભઙ્ગઃ

અન્યત્સદસતોર્વિશ્વમિતિ ચ વ્યાહતેરમા।
અસિદ્ધસાધને દોષઃ કો વ્યાપ્તિર્યદિ વિદ્યતે॥
ઇતિ ભક્તિપાદીયાનુવ્યાખ્યાનસુથોક્તદિશા વિકલ્પયતિ --કિમતિપ્રસઙ્ગાદિતિ॥ વિમતં સદસદ્વિલક્ષણં બાધ્યત્વાત્, ભૂઃ શશશૃઙ્ગવતી ભૂત્વાદિત્યાદેરપિ
પ્રમાણત્વાપત્તિરૂપાતિપ્રસઙ્ગાદિત્યર્થઃ॥ તદ્ઘટિતેતિ॥ સન્દિગ્ધસાધ્યધર્મકધર્મીરૂપપક્ષનિષ્ઠત્વરૂપત્વાત્ પક્ષધ્મતા ઇતિ ભાવઃ। વ્યાપ્તીતિ॥ સાધ્યાપ્રસિદ્ધૌ તન્નિરૂપિતવ્યાપ્તિગ્રહાસંભવેન વ્યાપ્તિવિઘટનાદિત્યર્થઃ। અવિદિતેતિ॥ ભૂઃ શશવિષાણોલ્લિખિતેતિ પ્રતિજ્ઞાવાક્યે શશવિષાણપદાર્થો ન જ્ઞાતઃ અપ્રસિદ્ધત્વાત્। તથા ચ તસ્ય તત્ર શક્તિગ્રહાસંભવેન 2 તત્પદાર્થસ્મૃતેરયોગાત્ પ્રતિજ્ઞાવાક્યસ્ય તદન્વયાબોધકત્વપ્રસઙ્ગાદિત્યર્થઃ। સુધાનુક્તં કોઠ્યન્તરં તાર્કિકરીતિમનુસૃત્ય તાર્કિકરીતિમનુસૃત્ય સ્વયં પક્ષાન્તરં વિકલ્પયતિ -- કારણસ્યેતિ।
1.વ્યાપ્તિવિઘટનાદ્વા ઇતિ નાસ્તિ - ટ.રા. 2.તદાનીમ્ ઇત્યધિકમ્-ટ.ઠ.ડ.
પુ - 252. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
પદાર્થકત્વેનાબોધકત્વપ્રસઙ્ગાદ્વા, કારણસ્ય વિશેષણજ્ઞાનસ્યાભાવે કાર્યસ્ય વિશિષ્ટજ્ઞાનસ્યાયોગાત્॥
નાદ્યઃ। અસાધુત્વેન સંમતસ્ય વિમતં સદસદ્વિલક્ષણં બાધ્યત્વાદિત્યાદેઃ કૢપ્તેન વ્યાઘાતાદિના દોષાન્તરેણૈવ ઇયં ભૂઃ શશશૃઙ્ગવતી એતદ્ભૂત્વાદિત્યાદેર્યોગ્યશૃઙ્ગસાધકત્વે યોગ્યાનુપલબ્ધિબાધાદિના
દોષાન્તરેણૈવાયોગ્યસાધકત્વે ઽતીન્દ્રિયે 1 શ્વરાદિભિઃ -
વિશિષ્ટજ્ઞાનસ્યેતિ॥ અનુમિતિરૂપસ્યેત્યર્થઃ। સુધોક્તદિશા નિરાહ-- અસાધુત્વેનેત્યાદિના॥ વ્યાઘાતાદિનેતિ। સન્નેત્યુક્તે અસત્વમુક્તં સ્યાત્। સત્વપ્રતિક્ષેપરૂપત્વાદસત્વસ્ય પુનરસન્નેત્યુક્તે સ્વવચન્યાઘાતઃ। એવમસન્નેત્યુક્ત્યા"દ્વૌ નઞૌ પ્રકૃતમર્થં સાતિશયં ગમયત ઇતિ સત્વં લબ્ધમ્। પુનઃ સન્નેત્યુક્તે સ્વવચનવ્યાઘાત એવ। આદિપદેન પ્રમાણબાધવ્યાપ્ત્યભાવાદિગ્રહઃ॥
નનુ વ્યાઘાતાદેરેવ દોષત્વમુપેત્ય તત્ર સાધ્યાપ્રસિદ્ધિર્દેષ ઇત્યેવોપેયતામિત્યત ઉક્તમ્ -- કૢપ્તેનેતિ॥ માતા વન્ધ્યેત્યાદૌ દોષત્વેન કૢપ્તેનેત્યર્થઃ। શૃઙ્ગવતીત્યત્ર શૃઙ્ગશબ્દેન મહત્વસમાનાધિકરણોદ્ભૂતરૂપવાન્ શિરસ્સંયુક્તો ઽવયવવિશેષોભિપ્રે 2 યતો ઽથ કશ્ચિદતીન્દ્રિયઃ। આદ્ય આહ --
યોગ્યેતિ॥ વ્યાપ્ત્યભાવાદિરાદિપદાર્થઃ। દ્વિતીય આહ-- અયોગ્યેતિ॥ શૃઙ્ગેતિ નામમાત્રમ્। ન હ્યતીન્દ્રિયં નામ શૃઙ્ગમસ્તિ। અત એવાદિપદપ્રયોગઃ। --
અપ્રસિદ્ધસ્ય સાધ્યસ્ય સાધકત્વં યદેષ્યતે।
1.યૈઃ શૃઙ્ગાદિભિઃ સિ- ગ.ટ.રા. 2.પ્રેતઃ અથ -ઠ.
અપ્રદ્ધ-વિશેસ્ય-દોત્વઙ્ગઃ) અનુમાદોષવાદઃ પુ -253.
સિદ્ધસાધનાદિના ચ દોષાન્તરેણૈવ દુષ્ટત્વાત્ દોષાન્તરરહિતત્વેન સંમતસ્ય તુ જીવચ્છરીરજાતં સાત્મકં પ્રાણાદિમત્વાદિત્યાદેઃ સાધુત્વાતદિપ્રસઙ્ગાભાવાત્॥
પ્રત્યુત અપ્રસિદ્ધસ્યા 1 સિદ્ધાવેવાતિપ્રસઙ્ગઃ। પર્વતાગ્નિસંબન્ધસ્ય કાર્યત્વાદ્યનુમાને ઈશ્વરસાર્વજ્ઞ્યાદેશ્ચાપ્રસિદ્ધસ્યૈવ સિદ્ધેઃ। વહ્નેરપિ મહાનસાદ્યસમ્બદ્ધસ્ય વસ્તુગત્યા અપૂર્વસ્યૈવ વહ્નિત્વેન 2 ભૌમવહ્નિત્વેન ચ પ્રકારેણ સિદ્ધેશ્ચ॥
નનુ -- પક્ષધર્મતાબલલભ્યાદન્યસ્યાપ્રસિદ્ધસ્ય સિદ્ધિર્ન સાધ્યસ્ય પક્ષસંબન્ધાદિકં તુ પક્ષધર્મતાબલલભ્યમ્ સાર્વજ્ઞ્યમપિ તથા। દ્વ્યણુકાદિભૂગોલકપર્યન્તસ્યાનાદ્યનન્તકાલીનસ્ય કાર્યસ્ય પક્ષત્વાદિતિ ચેન્ન। કાર્યત્વાનુમેષુ તદલભ્યસ્યાપિ કર્ત્રૈકત્વાદેઃ સિદ્ધેઃ॥
ઇત્યનુવ્યાખ્યાનસુધોક્તં હૃદિ કૃત્વાઽહ -- પ્રત્યુતેતિ॥ અતિપ્રસઙ્ગ ઇતિ॥ પર્વતાગ્નિસંબન્ધસ્યેશ્વરસાર્વજ્ઞ્યાદેશ્ચાસિદ્ધ્યાપાતાદિત્યર્થઃ। ઇષ્ટાપત્તિરિત્યત આહ-- પર્વતેતિ॥ સમ્બન્ધસ્યાપ્રસિદ્ધસ્ય સિદ્ધાવપિ ન વહ્નેઃ સાધ્યભૂતસ્યાપ્રસિદ્ધ્સય સિદ્ધિરિતિ વદન્તં પ્રત્યાહ-- વહ્નેરપીતિ॥ અપ્રસિદ્ધસાધ્યકત્વમાત્રં ન દોષો યેનોક્તાતિપ્રસઙ્ગઃ સ્યાદિતિ શઙ્કતે -- નન્વિતિ॥ ક્ષિત્યાદિકં સકર્તૃકં કાર્યત્વાદિત્યત્ર સાર્વજ્ઞ્યં કથં પક્ષધર્મતાબલલભ્યમિત્યતો વ્યનક્તિ -- વ્દ્યણુકાદીતિ॥ તાદૃશપક્ષધર્મત્વં કાર્યહેતોઃ કર્તુઃ સાર્વજ્ઞ્યં વિના ન યુક્તમિતીતિ ભાવઃ। તદલભ્યસ્ય પક્ષધર્મતાબલલલભ્યસ્યેત્યર્થઃ।
1.પ્યસિદ્ધાવતિ -ગ.ટ.રા. દ્ધત્વા -દેવા-ગ.રા. 2.નાકારેણ સિદ્ધેશ્ચ -ગ.ટ. ન પ્રકારેણ -રા.
પુ - 254. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
અથ વ્યાપ્તિબલલભ્યસ્ય સાધ્યતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નસ્યાપ્રસિદ્ધસ્યા 1 સિદ્ધિર્ન કર્ત્રૈક્યં તુ ન વ્યાપ્તિબલલભ્યં લાઘતર્કાનુગ્રહલલભ્યત્વાદિતિ ચેન્ન। અત્રાપિ પ્રાણાદિમત્વસ્ય સાત્મકત્વપ્રયોજ્યતયા વ્યાઘાતતર્કાનુગ્રહાદેવાપ્રસિદ્ધસ્ય સિદ્ધ્યુપપત્તેઃ। ત્વયાપ્યયં વહ્નિત્વેનાનુભવઃ। વહ્નિત્વાભાવવવતિ વહ્નિત્વપ્રકારકો
નેત્યાદ્યભાવસાધ્યકે કેવલવ્યતિરેકિણિ સાધ્યતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નસાધ્યસ્યાપ્રસિદ્ધસ્ય સિદ્ધિસ્વીકારાચ્ચ। ન ચ તત્રાભાવરૂપં -
આદિપદેન જ્ઞાનનિત્યત્વાદિગ્રહઃ। એકત્વાદાવતિપ્રસઙ્ગાભાવમાશઙ્ક્ય નિરાહ-- અથેતિ॥ લાઘવેતિ॥ અનેકકર્તૃકલ્પનાપેક્ષયૈકકર્તૃકલ્પનમાત્રેણ કાર્યત્વહેતોરુપપત્તિરૂપલાઘવતર્કેત્યર્થઃ। વ્યાઘાતેતિ॥ પ્રાણાદિમત્વમુપેત્ય સાત્મકત્વાનઙ્ગીકારે પ્રયોજન્યોપગમેન પ્રયોજકાનઙ્ગીકારાત્કાર્યાદ્દેશેન કારણે પ્રવૃત્તિરૂપસ્વક્રિયાવિરોધરૂપવ્યાઘાતતર્કેત્યર્થઃ। તથાચ તસ્ય દોષત્વમુપેત્ય સામાન્યપ્રસિદ્ધ્યર્થં નક્લેશો ઽનુભોક્તવ્ય ઇત્યર્થઃ। અથેત્યાદિના વદતઃ શઙ્કાસ્ય વ્યાહતેત્યાહ -- ત્વયાપીતિ॥ ઇત્યાદ્યભાવસાધ્યક ઇતિ। અપ્રામાણ્યાભાવાદિસાધ્યકેત્યર્થઃ। વેષમ્યમાશઙ્ક્ય પ્રતિબન્દ્યોત્તરમાહ -- ન ચ તત્રેત્યાદિના ॥
1. સ્ય સિદ્ધિ -ટ.રા.
અપ્રદ્ધ-વિશેસ્ય-દોત્વઙ્ગઃ) અનુમાદોષવાદઃ પુ - 255.
યત્સાધ્યં તદભાવરૂપસ્ય ભાવસ્યૈવ 1 વ્યાપ્તિગ્રહઃ તત્ર ચાભાવરૂપસાધ્યાત્મકપ્રતિયોગિજ્ઞાનં નાપેક્ષિતમિતિ વ્યાપ્તિગ્રહસંભવાત્
સાધ્યાપ્રસિદ્ધિરદોષ ઇતિ વાચ્યમ્। ભૂઃ શશશૃઙ્ગતવતીત્યાદાવપિ શશશૃઙ્ગરાહિત્યાભાવઃ સાધ્યઃ। સાત્મકમિત્યત્રાપિ નિરાત્મકત્વાભાવ એવ સાધ્ય ઇતિ સુવચત્વાચ્ચ॥
2 કિઞ્ચ તત્તન્મતપ્રાપ્તકોટિપ્રસિદ્ધિમૂલાયાં જગત્પરમાણૂપાદાનકં વા, પ્રધાનોપાદનકં વેતિ વિપ્રતિપત્તૌ સત્યાં તદનુસારેણ વિમતં પરમાણૂપાદાનકં તદન્યોપાદાનકત્વે બાધકોપપન્નત્વે સતિ સોપાદાનકત્વાદિતિ સામાન્યવ્યાપ્તિમાશ્રિત્ય તાર્કિકપ્રયુક્તે ઽનુમાને કથં સાધ્યપ્રસિદ્ધિઃ। નચાત્રાપિ વિપ્રતિપત્ત્યનનુસારિણી અર્થાન્તરાપ્રપ્તકાલ-
3 "સાધનં પરમાણ્વાદેર્યદસિદ્ધસ્ય ચેષ્યતે"।
ઇત્યનુવ્યાખ્યાનસુધોક્તિં હૃદિ કૃત્વાહ -- કિઞ્ચેતિ॥ નનુ તત્ર પરેણ સાધ્યાપ્રસિદ્ધાવુદ્ભાવિતાયાં નૈયાયિકેન વ્દ્યણુકસ્યાપ્રત્યક્ષત્વે ઽપિ ત્ર્યણુકં સોપાદાનકં કાર્યદ્રવ્યત્વાદિતિ વ્દ્યણુકં પ્રસાધ્ય વ્દ્યણુકં સોપાદાનકં ભાવકાર્યત્વાદ્ઘટ 4 વદિત્યનુમાનેન પરમાણુપ્રસિદ્ધિં સંપાદ્ય સાધ્યાપ્રસિદ્ધિઃ પરિહારણીયેત્યત આહ -- ન ચાત્રાપીતિ॥ કેવલં કાર્યાતવાદિપ્રયોગે -

1.વ્યતિરેકગ્રહઃ-ક. 2.ત્વયાપ્યયં ઇત્યાદિરેતાવાન્ગ્રન્થઃ નાસ્તિ- ગ.ટ.રા. 3.અથેત્યાદિન વદતઃ શઙ્કાસ્ય -ઇત્યારભ્ય એતાવાન્પ્રન્થઃ નાસ્તિ-ટ.ઠ.ડ. 4.ઠાવિવ -ડ.
પુ - 256. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
-ત્વાન્યતરાપાદિકા ત્ર્યણુકોપાદાનત્વેન વ્દ્યણુકં પ્રસાધ્ય તદુપાદનત્વેન પરમાણુઃ સાધ્યત ઇતિ ક્લિષ્ટકલ્પનૈવાશ્રયણીયેત્યત્ર હેતુરસ્તિ॥
કિઞ્ચ ભાટ્ટૈર્યત્ર ગુણગુણ્યાદૌ સમાનાધિકૃતત્વાન્યાયાનુપપત્તિરૂપાર્થાપત્યા ભેદાભેદૌ સાધ્યેતે તત્રાર્થાપત્તેરનુમાનત્વાદિના તાર્કિતેણાનુમાનેનૈવ તદ્ધીર્વાચ્યેતિ કથમનુમાનેનાપ્રસિદ્ધસ્યાસિદ્ધિઃ॥
પ્રયોગોત્તરકાલં સાધને પ્રકૃતાનુપયુક્તાન્વિતોક્તિરૂપાર્થાન્તરાપાદિકા પ્રયોગાત્પૂર્વં
વિપ્રતિપત્યનન્તરમેવ સાધને ક્રમવિપર્યાસરૂપાપ્રાપ્તકાલત્વાપાદિકા ઇતિ કલ્પનેત્યન્વયઃ। ઉભયત્ર હેતુર્વિપ્રતિપત્યનનુસારિણીતિ। પરમાણૂપાદાનકં પ્રધાનોપાદાનકં વેતિ વિપ્રતિપત્તૌ પરમાણૂપાદાનકત્વરૂપેણ સાધ્યપ્રસિદ્ધિસંપાદનસ્યૈવાનુગુણત્વાદિતિ ભાવઃ --
ક્લિષ્ટકલ્પનયૈવાત્ર સાધ્યમિત્યતિદુર્વચઃ।
ઇત્યનુવ્યાખ્યાનોક્તેરિતિ ભાવઃ॥
પરિશેષો મિથઃ સિદ્ધિશ્ચક્રકઃ સ્વાશ્રયાદયઃ।
અસિદ્ધસાધકત્વેન પઞ્ચાવયતાં વિના॥
અઙ્ગીકાર્યા"
ઇત્યનુવ્યાખ્યાનસુધોક્તં હૃદિ કૃત્વા પરિશેષ ઇત્યુપલક્ષણં મત્વાહ-- કિઞ્ચેતિ॥ સમાનાધિકરણ્યપ્રયોગો ઽસ્તિ, અત્યન્તાભિન્ને ચ ઘટઃ કરીર ઇતિ પ્રયોગોસ્તિ,
1.ત્વેતિ - ટ. ઠ. ડ.
અપ્રદ્ધ-વિશેષસ્ય-દોત્વઙ્ગઃ) અનુમાદોષવાદઃ પુ - 257.
અપિ ચ યથાત્માશ્રયાન્યોન્યાશ્રયચક્રકાનવસ્થાવ્યાઘાતાદ્યાપાદકેષુ તર્કેષ્વપ્રસિદ્ધસ્યૈવાત્માશ્રયાદેરાપાદનં તથાપસિદ્ધસ્ય સાધનમપિ કિં ન સ્યાત્। ન હ્યાત્માશ્રયાદિકં ક્વચિત્પ્રમિતમ્। ન ચાપ્રસિદ્ધમાપાદ્યં ન તુ સાધ્યમિત્યત્ર હેતુરસ્તિ॥
કિઞ્ચ મન્મતે તર્કોપ્યનુમાનં ત્વન્મતેત્વનનુમાનરૂપોપિ તર્કો વ્યાપ્તિસાપેક્ષ ઇતિ કથમનુમાનં પ્રસિદ્ધિસાપેક્ષં તર્કસ્તુ તન્નિરપેક્ષ ઇતિ વ્યવસ્થા॥
અપિ ચાપ્રસિદ્ધસ્યા 1 પિ સિદ્ધૌ શશશૃઙ્ગાદિકમપિ સિધ્યેદિતિ ત્વાયાઽપાદ્યમાનાસ્યાપ્યતિપ્રસઙ્ગસ્યાપ્રસિદ્ધત્વાત્કથમાપાદાનમિતિ દિક્॥
ગુણગુણ્યાદૌ તુ નીલો ઘટઃ શુક્લઃ પટ ઇત્યસ્તિ સામાનાધિકરણ્યપ્રયોગઃ, સ ચ તયોર્ભેદાભેદૌ વિના નોપપદ્યત ઇતિ તદન્યથાનુપપત્તિરૂપાર્થાપત્યેત્યર્થઃ। તદ્ધીઃ ભેદાભદધીરિત્યર્થઃ। અર્થાપત્યૈવ તદ્ધીજન્માઙ્ગીકારેર્ઽથાપત્તેઃ ભાટ્ટાનાં ભેદાભેદધીરનુમિતિરૂપૈવ। અથાપ્યત્રાર્થાપત્તિફલત્વાભિમાનમાત્રમિતિ નૈયાયિકેન
વાચ્યમિત્યર્થઃ। કથમાપાદનમિતિ દિગિતિ॥
નન્વપ્રસિદ્ધમપ્યાપાદયિતું શક્યતે ન તુ સાધયિતુમિતિ ચેન્ન। હેત્વાભાવેન નિરાકૃતત્વાત્। વ્યાપ્તિસાપેક્ષત્વસ્યાપાદાને સાધને ચોભયત્ર તુલ્યત્વાત્। નનુ શબ્દાભાસાદિના શશશૃઙ્ગાદિજ્ઞાને સતિ -
1.સ્યસિ - ગ.ટ.રા.
પુ - 258. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
નાપિ પક્ષધર્મતાવિઘટનાદિતિ દ્વિતીયઃ। પક્ષધર્મતાસંદેહાનપેક્ષેત્યુક્તત્વાત્॥
ન તૃતીયઃ। ઉક્તેષુ પરમાણૂપાદનકત્વાદિસાધકેષ્વનુમાનેષ્વર્થાપત્તિસ્થલે આત્માશ્રયાદ્યાપાદતર્કરૂપાનુમાનેષુ ચ સાધ્યાપ્રસિદ્ધાવપિ વ્યાપ્તેઃ સત્વાત્। કેવલવ્યતિરેકિમાત્રે સાધ્યાપ્રસિદ્ધાવપિ -
શશશૃઙ્ગાદિસિદ્ધિરાપાદયિતું શક્યતે એવ। યદપિ વિમતં પરમાણૂપાદાનકમિત્યાદૌ સાધ્યાપ્રસિદ્ધિઃ કથમિતિ॥
તન્ન। કારણાદાદિવાદિવાક્યેન પરસ્ય તજ્જ્ઞાનસંભવાત્। તાવન્માત્રેણ તત્પ્રસિદ્ધ્યા 1 પત્તૌ પ્રમાણેનૈવ પ્રસિદ્ધ્યા ભાવ્યમિતિ નિર્બન્ધા 2 પાતાત્। નૈયાયિકસ્યાપિ કારણાદાદ્યુપદેશેન વા સ્વાર્થાનુમાનેન વા પરમાણ્વાદ્યવગતિસંભવેન સાધ્યપ્રસિદ્ધેરિતિ ચેત્તર્હિ સાત્મકત્વાદિસ્થલે ઽપ્યેવં વક્તું શક્યત્વાદપ્રસિદ્ધત્વં ન દોષાયેત્યેવમુપેયમિત્યાદ્યૂહ્યમિતિ ભાવઃ। ઉક્તત્વાદિતિ॥ પક્ષલક્ષણોક્તિપ્રસ્તાવ ઇત્યર્થઃ। વ્યાપ્તિવિઘટનાદ્વાદોષત્વમિતિ પક્ષં નિરાહ-- ન તૃતીય ઇતિ॥ કિં વ્યાપ્તિસ્વરૂપવિઘટકત્વમભિપ્રેતં ઉત તદ્ગ્રહવિઘટકત્વમ્। આદ્યે --
"વ્યાપ્તિશ્ચ વ્યતિરેકેણ તત્રતૈશ્ચાવગમ્યતે"।
ઇત્યનુવ્યાખ્યાનસુધોક્તં હૃદિ નિધાયાહ-- ઉક્તેષ્વિત્યાદિ॥ તર્કસ્યાનુમાનતાયાઃ સાધિતત્વાત્તર્કરૂપાનુમાનેષ્વત્યુક્તમ્। વ્યતિરેકમાત્ર ઇતિ॥ માત્રશબ્દઃ કાર્સ્ન્યપરઃ। સર્વકેવલવ્યતિરેકિષુ ભૂરિતરેભ્યો ભિદ્યતે ભૂતત્વાત્, જીવચ્છરીરં સાત્મકમિત્યેવમાદિષ્વિત્યર્થઃ॥
1.દ્ધદ્યુપપત્તૌ -ટ.ઠ.ડ. 2.ન્ધોસ્તિ- -ટ. ન્ધાભાવાત્ -ઠ.ડ.
અપ્રદ્ધ-વિશેષસ્ય-દોત્વઙ્ગઃ) અનુમાનદોષવાદઃ પુ - 259.
મમાન્વયવ્યાપ્તેસ્તવ વ્યતિરેકવ્યાપ્તેઃ સત્વાચ્ચ। શિષ્ટં વ્યતિરેકિભઙ્ગે ઉક્તમ્॥
નનુ વ્યતિરેકિણ્યપ્રસિદ્ધેન સાધ્યેન સાધનસ્ય કથમન્વયવ્યાપ્તિરિતિ ચે 1 ન્ન। વ્યતિરેકવ્યાપ્તિરપિ કથમ્। પ્રતિયોગ્યજ્ઞાને વ્યતિરેકાનિરૂપણાત્। કિઞ્ચ મન્મતે સાધ્યં વિના સાધનસ્યાનુપપત્તિરેવ વ્યાપ્તિઃ। તત્ર ચ વિનાશબ્દોક્તસાધ્યાભાવજ્ઞાનાય પ્રતિયોગિભૂતસાધ્યધીરેવાપેક્ષિતા। ન તુ પૂર્વં તત્પ્રમિતિઃ।
નનુ ભૂરિતરભિન્નેત્યાદૌ ત્રયોદશાન્યોન્યાભાવાનાં વિશકલિતતયા પ્રસિદ્ધત્વેનૈકબુદ્ધ્યુપારૂઢાનાં તેષાં વ્યતિરેકવ્યાપ્તિનિરૂપણં સુશકમ્। ઘટાદાવેવ વા સાધ્યપ્રસિદ્ધિઃ। ન ચ તથાત્વેન્વયિત્વં. તસ્ય પક્ષૈકદેશત્વાત્। ન ચૈવમનુમાનં વ્યર્થમ્। ઉદ્દેશ્યસિદ્ધ્યર્થત્વાદિતિ ચેત્તર્હિ તત્ર હેતુસત્વાસત્વાભ્યામન્વયિત્વાસાધારણ્યોરાપાત્ત ઇત્યાદ્યભિપ્રાયેણાહ-- શિષ્ટમિતિ॥ નનુ મમાન્વયવ્યાપ્તેરિત્યયુક્તમ્। સાધ્યાપ્રસિદ્ધૌ તત્સામાનાધિકરણ્યસ્ય હેતૌ ક્વાપ્યગ્રહેણ સામાનાધિકરણ્યઘટિતાન્વયવ્યાપ્તેરસમ્ભવાદિતિ શઙ્કતે -- નન્વિતિ॥ પ્રતિબન્દીમાહ -- વ્યતિરેકેતિ॥ નનુ પરપક્ષે ઽનુપપત્યુક્તિમાત્રેણ કથં સ્વપક્ષે ઽનુપપત્તિપરિહારઃ। ન હિ પરાઙ્ગં દગ્ધમિતિ સ્વાઙ્ગદાહઃ શામ્યદીત્યતઃ ન કેવલં પ્રતિબન્દી ઉપપત્તિશ્ચાસ્મત્પક્ષે ઽસ્તીત્યાહ -- કિઞ્ચિતિ॥
1.સત્તુભ્યાં -ટ.ઠ.
પુ - 260. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
અસ્તુ વા સામાનાધિકરણ્યનિયમો વ્યાપ્તિઃ। તથાપિ ન તાવદપ્રસિદ્ધેન સાધ્યેન સાધનસ્યાનન્વય એવેતિ યુક્તમ્। વ્યતિરેકિણો વિરુદ્ધહેત્વાભાસત્વાપાતાત્। સાધ્યપ્રસિદ્ધેર્વ્યાપ્તિહેતુત્વેન વ્યાપ્તિં પ્રત્યહેતુત્વાચ્ચ। નાપિ સત્યા 1 મન્વયવ્યાપ્તૌ
તદ્ગ્રહો 2 ન શક્ય ઇતિ વાચ્યમ્। પક્ષાદિપ્રવિભાગાત્પ્રાક્ સ્વશીરરાદાવેવ પ્રત્યક્ષેણોપદેશાદિના 3 વાવગતસાત્મકત્વસ્ય પુંસો ભૂયોદર્શનાદિના ધૂમાગ્ન્યોરિવ પ્રાણાદિમત્વસાત્મકત્વયોરપ્યન્વયવ્યાપ્તિગ્રહસ્યસ્વાર્થાનુમિતૌ 4 સમ્ભવાત્। ન ચ જીવચ્છરીરમાત્રસ્ય પક્ષીકરણાદન્વયદૃષ્ટાન્તાભાવઃ। અભેદસાધકાનુમાન ઇવાનુમિત્યાદિના પક્ષસ્યાપિ સ્વશરીરસ્ય નિશ્ચિતસાધ્યકતયા દૃષ્ટાન્તત્વસ્યાપિ સમ્ભવાત્॥

નન્વથાપિ ન્યાયમતસિદ્ધસામાનાધિકરણ્યનિયમરૂપવ્યાપ્તિરશક્યૈવેત્યતઃ તત્રાપ્યુપપત્તિમાહ -- અસ્તુ વેતિ॥ અનન્વય એવેતિ॥ અસામાનાધિકરણ્યમેવેત્યર્થઃ। તથાત્વે નિત્યઃ શબ્દઃ કૃતકત્વાદિતિવત્ વિરુદ્ધહેત્વાભાસઃ સ્યાદિત્યર્થઃ। નન્વસ્તુ સામાનાધિકરણ્યં તન્નિયમરૂપવ્યાપ્તિસ્તુ સાધ્યાપ્રસિદ્ધિસ્થલે કથમિત્યત આહ -- સાધ્યેતિ॥ તથા ચ સાધ્યાપ્રસિદ્ધિસ્થલે તન્નિરૂપિતવ્યાપ્તિજ્ઞપ્તેરભાવેપઽપિ નિયતસામાનાધિકરણ્યરૂપવ્યાપ્તેરપ્રતિબન્ધાવ્દ્યાપ્તિવિઘટનાત્સાધ્યાપ્રસિદ્ધિર્દેષ ઇતિ ન યુક્તમિતિ ભાવઃ। દ્વિતીયં નિરાહ-- નાપીતિ॥ સુધોક્તમાહ-- પક્ષાદીતિ॥ વ્યિતરેકવાદે મણ્યુક્તં સર્વમત્રાહ-- અભેદેતિ॥
1.મપ્ય -ગ.ટ.રા. 2.હોશ -ગ.ટ. 3.નાચાવ -ગ.ટ. 4.તેશ્ચ -ટ.રા.
અપ્રદ્ધઃવિશેસ્ય-દોત્વઙ્ગઃ) અનુમાદોષવાદઃ પુ - 261.
------ --------------------------------------------------------------------
નાપિ સિદ્ધસાધનમ્। સ્વાર્થાનુમાને તસ્યાદોષત્વાત્। ઉદ્દેશ્યાયાઃ શરીરત્વાવચ્છેદેન સાધ્યપ્રતીતેઃ પ્રાગસિદ્ધેશ્ચ। ન ચ 1 પક્ષસ્ય પક્ષૈકદેશસ્ય વા દૃષ્ટાન્તત્વે સપક્ષત્વેન 2 વ્યતિરેકિત્વભઙ્ગપ્રસઙ્ગો વ્યતિરેકવાદિનસ્તવેવ તદભાવવાદિનો મમાપ્યનિષ્ટઃ॥
નનુ સ્વેન ગૃહીતાપિ વ્યાપ્તિઃ શરીરમાત્રે વિપ્રતિપન્નં પ્રતિ કથં દર્શનીયેતિ ચેન્ન। તં પ્રતિ 3 વ્યાપ્તિગ્રહણસ્થલસ્યાવિપ્રતિપત્યા પ્રતિરુદ્ધત્વેન પ્રદર્શયિતુમશક્યત્વે ઽપિ જીવચ્છરીરજાતં સાત્મકં પ્રાણાદિમત્વાત્ યત્કાર્યવત્તત્કારણવત્ યથાઙ્કુરવતી ભૂમિર્બીજગર્ભેતિ સામાન્યવ્યાપ્તિપ્રદર્શનસ્ય વા
પ્રાણાદિમત્વં સાત્મકત્વેન વ્યાપ્તં તદભાવવ્યાપકાભાવપ્રતિયોગિ તત્તેન વ્યાપ્તં યથા ધૂમો વહ્નિનેતિ વ્યતિરેકવ્યાપ્ત્યા 4 વિશેષ્યાન્વયવ્યાપ્તિસાધનસ્ય વા, અનુપપત્તિરૂપાન્વયવ્યાપ્તેર્વિશિષ્યપ્રદર્શનસ્ય વા સંભવાત્।
નનુ પ્રાગ્વ્યતિરેકિભઙ્ગે પક્ષૈકદેશસ્ય દૃષ્ટાન્તત્વે વ્યતિરેકિત્વભઙ્ગો ભવદ્ધિરેવાપાદિતઃ સ દોષસ્તર્હિ સ્યાદિત્યાશઙ્ક્યા નિરાહ-- ન ચેતિ॥ સ્વાર્થાનુમાદોષત્વા 5 સમ્ભવેપિ પરાર્થપ્રયોગે દોષ ઇતિ શઙ્કતે -- નન્વિતિ॥ સુધોક્તદિશા સમાધિમાહ-- તં પ્રતીત્યાદિના॥ અનુપપત્તિરૂપેતિ॥
1.પક્ષસ્યેતિ ન -ગ.ટ.રા. 2.સપક્ષત્વેનેતિ નાસ્તિ-ગ.રા. 3.વિશિષ્ટસ્યેત્યધિકમ્-ગ.ટ.રા. 4.વિશિષ્ટાન્વવ્યતિરેકવ્યાપ્તિપ્રસેસા -ટ. તિવ્યાતિરેકવ્યાપ્ત્યાન્વયવ્યાપ્તિપ્ર -રા. 5.માનાસંભ - ટ.ઠ.
પુ - 262. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
યથા ચ વ્યભિચારસ્થલાનુક્તાવપ્યુપાધિના વ્યભૈચારઃ, યથા વા દૃષ્ટાન્તાનુક્તાવપિ ધૂમો વહ્નિવ્યાપ્ય ઇતિ આપ્તવાક્યેન વ્યાપ્તિઃ, તથાન્વયદૃષ્ટાન્તાનુક્તાવપ્યનેનાનુમાનેનાન્વયવ્યાપ્તિઃ સિદધ્યત્યેવ॥
એતેન સાધ્યરૂપ્રતિયોગ્યજ્ઞાનાત્તદભાવ 1 રૂપજ્ઞાનં ન યુક્તમિતિ સાધ્યાભાવસ્ય સાધનાભાવેન વ્યાપ્તિજ્ઞાનં ન સંભવતીતિ નિરસ્તમ્। ઉક્તરીત્યા પ્રત્યક્ષેણોપદેશાદિના વા સાધ્યસાધનરૂપાસાધારણધર્માવેકત્રોપલબ્ધવતઃ તતો ઽન્યત્ર સર્વત્રાપિ તદભાવં ચ પશ્યતો વાદિનઃ પ્રતિવાદિનોપિ વાદિવાક્યાવગતપ્રતિયોગિનસ્તદભાવગ્રહસંભવેન વ્યતિરેકવ્યાપ્તિ 2 ગ્રહસ્ય સુલભત્વાત્। ન ચ પ્રમાણેનૈવ પ્રતિયોગી જ્ઞાતવ્ય ઇતિ નયમોસ્તિ। શશશ્રઙ્ગાદ્યભાવાસિદ્ધ્યા શશશ્રઙ્ગાદેરસત્વાસિદ્ધિપ્રસઙ્ગાત્। ન હ્યસતો નિષેધઃ સ્વવિરિદ્ધસત્વાપેક્ષઃ॥
પ્રણાદિમત્વસ્ય સાત્મકત્વપ્રયોજ્યતયા પ્રાણાદિમત્વં સાત્મકત્વેન વિનાનુપપન્નમિત્યેવંરૂપેણાનુપપત્તિરૂપાન્વયવ્યાપ્તેર્વિશિષ્ય પ્રદર્શનસંભવાદિત્યર્થઃ।
નનુ પ્રમાણેન પ્રતિયોગિનો ઽનવગતૌ ક્વચિત્સત્વાભાવાત્કથં તન્નિષેધ ઇત્યત આહ-- ન હ્યસત ઇતિ। સત્વે સતિ
નિષેધસ્યૈવાયોગાદિતિ ભાવઃ।
1.રૂપપદં ન -ગ.ક.ટ.રા. 2.જ્ઞાનસ્ય -ક.ગ.રા.
અપ્રદ્ધ-વિશેસ્ય-દોત્વઙ્ગઃ) અનુમાદોષવાદઃ પુ - 163.
કિં ચૈવં સતિ તત્તદ્વાદિનાં પરાભિમતસપ્તમ 1 પદાર્થપ્રધાનપરમાણ્વાદિનિષેધો ન સ્યાત્। ન ચ તત્રાપિ પ્રધાનાદિકં નેતિ ન નિષેધઃ। કિં તુ જગદુપાદાનં પરમાણ્વા 2 દિકં નેત્યેવં 3 તથાચ ખણ્ડશઃ પ્રમિતરસ્તીતિ વાચ્યમ્। પરરીત્યાપ્રસક્તસ્ય સ્વરૂપેણૈવ નિષેધસંભવે સ્વાભિમતસ્ય નિષેધપ્રતિયોગિપ્રમાણિકત્વસ્ય નિર્વાહાયાનાનુભાવિકકૢષ્ટકલ્પને ઽન્યોન્યાશ્રયાત્॥
સપ્તમેતિ॥ દ્રવ્યગુણકર્મસામાન્યવિશેષસમવાયાઃ ષડેવ ભાવપદાર્થાઃ। ન સપ્તમોસ્તીતિ સપ્તમપદાર્થસ્ય સાઙ્ક્યાભિમતપ્રધાનસ્ય ચ નિષેધો નૈયાયિકસ્ય ન સ્યાત્। તથા સાઙ્ખ્યાદેઃ પરમાણ્વાદિનિષેધો ન સ્યાદિત્યર્થઃ। ખણ્ડશ ઇતિ॥ જગતિ પરમાણ્વ 6 તિરિક્તપદાર્થસ્ય ચ પ્રમિતિરસ્તીત્યર્થઃ। પરીત્યાપ્રસક્તસ્યેતિ॥ તદીયવાક્યાભાસપ્રસક્તસ્યેત્યર્થઃ। અન્યોન્યાશ્રયાદિતિ॥ ત્વદુક્તરીત્યૈવ નિષેધે સિદ્ધે નિષેધ્યસ્ય પ્રામાણિકત્વસિદ્ધિઃ। સિદ્ધે ચ તસ્મિન્નુક્તરીત્યા નિષેધસિદ્ધિરિત્યન્યોન્યાશ્રયાદિત્યર્થઃ॥
ત્વદુક્તરીત્યા 7 નિષેધો ન યુક્ત એવ। જગદુપાદાનમિતિ પરમાણુત્વેનોપાદાન 8 મભિપ્રતેમુત સાંખ્યાભિમતપ્રધાનત્વેનાથોભયાનુગતોપાદાનત્વરૂપસામાન્યધર્મેણોપાદનમાત્રમિતિ વિકલ્પાન્ ક્રમેણ નિરાહ--
1.પ્તપદા- ક.ટ. 2.ણ્વતિરિક્તં -ક.ગ.ટ.રા. 3.તતશ્ચ-ક.ગ.ટ. 4.ત્પદાર્થસ્ય ઉપા -ટ.ઠ. ઉપાદાનભૂત -ઠ. 5.સ્ય ચ -ટ. 6.ણુપદાર્થ -સ્યાતિરિક્તપદાર્થસ્ય ચ -ટ. 7.ત્યાપિ -ડ. 8.ન ત્વમ -ઠ.
પુ - 264. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ. પરિચ્છેદઃ
કિઞ્ચ જગદુપાદનશબ્દેન પરમાણોરવોક્તૌ સિદ્ધસાધનમ્। પ્રધાનોક્તાવાશ્રયાસિદ્ધિઃ। પ્રમાણિકાપ્રમાણિકાનુગતં સામાન્યં તુ નાસ્ત્યેવઃ॥
એતેન સાત્મકત્વરૂપસાધ્યઘટિતાન્વયવ્યાપ્તિરૂપસાધ્યાપ્રમિતા 1 ન્વયવ્યાપ્ત્યા સહ વ્યતિરેકવ્યાપ્તેરન્વયવ્યાપ્ત્યગ્રહાત્કથં વ્યતિરેકવ્યાપ્ત્યાન્વયવ્યાપ્ત્યનુમિતિઃ।
કિઞ્ચેત્યાદિના। પ્રમાણિકેતિ॥ પરમાણુર્હિ ત્વન્મતે પ્રામાણિકઃ પ્રધાનમપ્રમાણિકં ન હિ શશવિશષાણયોર્વિષાણત્વસામાન્યમિવ પ્રામાણિકાપ્રામાણિકપરમાણુપ્રધાનરૂપોભયગતમુપાદાનત્વ 2 સામાન્યમસ્તિ। આશ્રયાભાવે ધર્માયોગાત્। ન હિ પ્રતિયોગિત્વાસત્વાદિવદુપાદાનત્વં ધર્મિસત્તાનિરપેક્ષમ્। યેન પ્રતિયોગિત્વાદિપ્રતિબન્દી સ્યાદિતિ ભાવઃ॥
નનુ વ્યતિરેકવ્યાપ્ત્યાન્વયવ્યાપ્ત્યનુમાનં પ્રાગુક્તમયુક્તમ્। સાધ્યસ્યાપ્રસિદ્ધૌ તન્નિરૂપિતાન્વવ્યપ્તેરપ્યપ્રસિદ્ધ્યા તયા સહ લિઙ્ગભૂતવ્યતિરેકવ્યાપ્તેર્વ્યાપ્તિગ્રહાસંભવાદિત્યાશઙ્કામનૂદ્ય નિરાહ -- એતેનેતિ॥ નનુ વ્યતિરેકવ્યાપ્તિરૂપલિઙ્ગેનાન્વયવ્યાપ્તિરૂપસાધ્યસ્યાનુમાનસ્થલે ઽપિ લિઙ્ગલિઙ્ગિભૂતયોર્વ્યતિરેકવ્યાપ્ત્યન્વયવ્યાપ્ત્યોરન્વયવ્યાપ્તિસ્તયોર્વ્યતિરેકવ્યાપ્ત્યાનુમિતા સતી સાત્મકત્વપ્રાણાદિમત્વનિષ્ઠાન્વયવ્યાપ્ત્યનુમિત્યનુકૂલાસ્ત્વિત્યત આહ-- તત્રાપીતિ॥
1.તાવન્વ -ક.ટ.રા. 2.રૂપપદમધિકમ્- ટ.ડ.
અપ્રદ્ધ-વિશેસ્ય-દોત્વઙ્ગઃ) અનુમાદોષવાદઃ પુ - 265.

તત્રાપિ વ્યતિરેકવ્યાપ્ત્યાશ્રયણે ચાનવસ્થેતિ નિરસ્તમ્। યદ્યદભાવવ્યાપકાભાવપ્રતિયોગિ તત્તેન વ્યાપ્તં યથા ધૂમોગ્નિનેતિ સામાન્યવ્યાપ્તેઃ। અનુપપત્તિરૂપાયા વિશિષ્યાન્વયવ્યાપ્તેશ્ચ દર્શિતત્વાત્। એવં શબ્દઃ અષ્ટદ્રવ્યાતિરિક્તદ્રવ્યાશ્રિતઃ, અષ્ટદ્રવ્યાશ્રિતત્વે બાધકોપપન્નત્વે સતિ ગુણત્વાત્। ગગનમિતરેભ્યો ભિદ્યતે શબ્દા 1 શ્રયત્વાદિત્યાદિકેવલવ્યતિરેકિષ્વપિ યોયદા 2
શ્રયત્વે બાધકોપપન્નત્વે સતિ ગુણઃ સ તદન્યાશ્રિતઃ, યદ્ય 3 દસાધારણધર્મવત્ તત્તો ભિદ્યત ઇતિ સામાન્યવ્યાપ્તિર્વા। કણાદોપદેશાદિના શબ્દે ગગને ચ સાધ્યસાધને ઉપલબ્દવતઃ"તદન્યત્ર સર્વત્ર તદભાવં ચ પશ્યત"ઇત્યાદિ પૂર્વોક્તરીત્યા વ્યતિરેકવ્યાપ્ત્યા 4 વિશિષ્યાન્વયવ્યાપ્તિર્વા અનુપપત્તિરૂપા વિશિષ્ટાન્વયવ્યપ્તિર્વા ઉપપાદ્યા ॥
વ્યતિરેક્યન્તરેષ્વપિ સુધોક્તં હૃદિ કૃત્વા પ્રાગુક્તરીત્યાન્વયવ્યાપ્તિં ત્રેધોપપાદયતિ -- એવમિત્યાદિના॥
યત્તુ મણ્યાદિતાર્કિકગ્રન્થે વ્યતિરેક્યનુગ્રહાર્થં સામાન્યપ્રસિદ્ધિસંપાદકં સામાન્યતોદૃષ્ટાનુમાનં નિયમિતિ તત્કથનં તદાશઙ્ક્ય નિરાહ--
1.શ્રયત્વાદિત્યાદિ વ્યતિરે -ક.ટ.રા. 2.દાશ્રિતત્વે -ગ.ટ. 3.દવૃત્તિધર્મા -ક.ટ.રા. 4. પ્ત્યનુમિતેતિ શોધિતમ્ -ટ.
પુ - 266. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
નચા 1 ત્રાપિ શબ્દઃ ક્વચિદાશ્રિતો ગુણત્વાદિત્યનુમાનેન સાધ્યં સામાન્યતઃ પ્રસિદ્ધમિતિ વાચ્યમ્। ઉક્તરીત્યા સાધ્યાપ્રમિતાવપિ ત્રેધા વ્યાપ્તિગ્રહસંભવેન સામાન્યતોદૃષ્ટાનપેક્ષણાત્॥
કિઞ્ચ સામાન્યતોદૃષ્ટસ્યાવશ્યકત્વે તદેવ તર્કં વિનાકૃતમનિર્ધારિતાશ્રયવિશેષમાશ્રિતત્વ 2 સામાન્યં ગૃઙ્ણદપિ ઇતરબાધકતર્કાનુગૃહીતં પુનરનુસન્ધીયમાનમષ્ટાતિરિક્તાશ્રિતત્વરૂપવિશેષમેવ ગ્રહીષ્યતિ। એકસ્યૈવ સહકારિવૈચિત્ર્યેણ વિચિત્રકાર્યજનકત્વદર્શનાત્। સામાન્યસ્યૈકવિશેષબાધે વિશેષાન્તરે પર્યવસાનનિયમાચ્ચેતિ કિં વ્યતિરેકિણા। ન ચાદૃષ્ટદ્રવ્યાતિરિક્તદ્રવ્યાશ્રિતત્વપ્રકારિકા પ્રતીતિર્વ્યતિરેકિસાધ્યા સા ચ ન સામાન્યતો દૃષ્ટેન 3 સિધ્યતિ તતઃ પ્રાગ 4 નુપસ્થિતેરિતિ શઙ્ક્યમ્। ઈશ્વરાનુમાને -
ન ચ તત્રાપીતિ॥ તદપેક્ષાયાં બાધકં ચાહ-- કિઞ્ચેતિ॥ ઇતરેતિ॥ ઇતરાશ્રિતત્વે
યદ્બાધકં તાદૃશતર્કાનુગૃહીતમિત્યર્થઃ। એકસ્યૈવેતિ॥ કાર્યત્વાદ્યનુમાનં લાઘવતર્કાનુગૃહીતં સત્ કર્ત્રૈક્યમપિ ગૃહ્ણાતિ ન ચેત્કર્તૃમાત્રં ગૃહ્ણાતિ। સંસ્કારાદિસહકૃતં ચક્ષુરાદિ તત્તામપિ ગૃહ્ણાતિ ન ચેદિદન્તામેવેત્યેવં દર્શનાદિત્યર્થઃ। વ્યાપ્તિબલાચ્ચ સામાન્યસ્યૈવ વિશેષે પર્યવસાનં ન્યાય્યમિત્યાહ-- સામાન્યસ્યેતિ॥ ઉદ્દેશ્યસિદ્ધ્યર્થત્વેન વ્યતિરેકિસાર્થક્યમાશઙ્ક્ય નિરાહ -- ન ચેદિત્યાદિના ॥
1. ચ તત્રાપિ ક. ટ.રા. 2.જ્ઞાનેત્યધિકમ્ ગ.રા. 3.નનસિ- ગ.ટ.રા. 4.ગુક્તરૂપસ્ય પ્રકારસ્યા, 5.અનુવ્યવસાયે ઇત્યાદિ નાસ્તિ- ગ.રા.
અપ્રદ્ધ-વિશેસ્ય-દોત્વઙ્ગઃ) અનુમાદોષવાદઃ પુ - 267.
કર્ત્રૈકત્વવદનુવ્યવસાયે રજતત્વપ્રકારકત્વ 5 વદભાવજ્ઞાને ઽનુયોગિત્વપ્રતિયોગિત્વાદિવચ્ચ પ્રાગનુપસ્થિતસ્યાપિ
પ્રકારત્વોપપત્તેઃ॥
નનુ તથાપિ કથઞ્ચિત્સાધ્યપ્રસિદ્ધિરાવશ્યકીતિ ત્વયાપિ સ્વીકૃતત્વત્કથં તદાવશ્યકત્વનિરાસ ઇતિ ચેન્ન। મમ હિ પરાભિપ્રેતાયાઃ પક્ષાદન્યત્ર સાધ્યતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નત્વેન પ્રકારેણ પ્રતિવાદિનં પ્રતિ સાધ્યપ્રસિદ્ધેરાવશ્યકતૈવ નિરસ્યા। ન તુ પ્રતીતિમાત્રસ્ય । ઉક્તં હિ ટીકાયામ્। પ્રત્યક્ષેણોપદેશાદિના વાસાધારણધર્માવેકત્રોપલબ્ધવત ઇત્યાદિ। ટીકાકારીયા પરેણ વ્યતિરેકિણિ સામાન્યેનાન્વયવ્યાપ્ત્યાદિકે શઙ્કિતે તં પ્રતિ ક્લિષ્ટકલ્પનત્વોક્તિસ્તુ વ્યતિરેકવાદિનસ્તવાન્વયવ્યાપ્ત્યુક્તિઃ -
કથં ચિદિતિ॥ પ્રમાપ્રસાધારણ્યેનેત્યર્થઃ। સ્વીકૃતત્વાદિતિ॥ પ્રતિવાદિનોપિ વાદિવાક્યાવગતેત્યાદિપૂર્વગ્રન્થેન તથા પ્રતીતેરપિ ભાવઃ। ઉક્તં હીતિ॥ ભક્તિપાદે --"યથાનુભવમેવૈતન્નાઙ્ગીકાર્યં કુતસ્તદા"ઇત્યેતવ્દ્યાખ્યાવસરે સુધાયામિત્યર્થઃ। પૂર્વયત્રેધા વ્યાપ્ત્યુપપાદનં વ્યતિરેકિણિ કૃતં તત્ર ભક્તિપાદીયસુધાવાક્યવિરોધમાશઙ્ક્ય તદભિપ્રાયોક્ત્યા નિરાહ -- ટીકાકારીયેત્યાદિના॥
1. એવેતિ નાસ્તિ -ગ.ટ.રા.
પુ - 268. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
વ્યતિરેકિત્વહાન્યાપાદકત્વાત્ક્લિષ્ટેત્યભિપ્રાયેણૈવ। ન તુ સ્વમતેપિ ક્લિષ્ટેત્યભિપ્રાયેણ। સિદ્ધાન્તે ઽપિ સામાન્યવ્યાપ્ત્યાદેઃ સત્વાદેવ 1 । તસ્માત્સાધ્યાપ્રસિદ્ધિર્વ્યાપ્તિવિઘટિકેતિ તૃતીયો ન યુક્તઃ॥
તદુક્તં ભગવત્પાદૈઃ -- અસત્યપિ વ્યાપ્તિરસ્ત્યેવેતિ॥ સાધ્યસ્ય પ્રસિદ્ધત્વે ઽસત્યપિ સાધ્યં વિનાનુપપત્તિરૂપા વા, નિયતસામાનાધિકરણ્યં વ્યાપ્તિરિતિ પક્ષે ઽપિ સામાન્યતો ઽન્વયવ્યાપ્તિર્વા વ્યતિરેકવ્યાપ્ત્યનુમિતા વિશિષ્ટાન્વયવ્યાપ્તિર્વા ઉક્તરીત્યાસ્ત્યેવેત્યર્થઃ॥
નાપિ ચતુર્થઃ। ઉક્તરીત્યા સ્વેન જ્ઞાતસ્ય સાત્મકમિત્યાદિશબ્દાર્થસ્ય વાદિનાપિ પ્રતિવાદિનં પ્રતિ સમવાયાન્ત્યવિશેષાદિશબ્દાર્થસ્યેવ વ્યુત્પાદને ઽવિદિતપદાર્થકત્વાભાવાત્। તદર્થજ્ઞાને તત્ર વિવાદાયોગાચ્ચઽ
તદુક્તમિતિ॥ સાધ્યાપ્રસિદ્ધાવપિ વ્યાપ્તિરસ્તીત્યેતત્પ્રમાણલક્ષણે ઉક્તમિત્યર્થઃ। પ્રાગાર્થાન્તરસ્યોક્તત્વાત્પ્રકૃતોપયોગિતયાત્રાર્થમાહ-- સાધ્યસ્યેતિ॥ પ્રતિજ્ઞાવાક્યસ્યાવિદિતપદાર્થત્વેનાબોધકત્વપ્રસઙ્ગાત્સાધ્યાસિદ્ધેર્દેષત્વમિતિ પક્ષં નિરાહ -- નાપિ ચતુર્થ ઇતિ॥ ઉક્તરીત્યેતિ॥ સ્વશરીરાદૌ પત્યક્ષેણોપદેશાદિના વાવગતસાત્મકત્વસ્ય પુંસ ઇત્યાદિનોક્તરીત્યેત્યર્થઃ। અસ્તિ નાસ્તીતિ વિવાદરૂપકાર્યેણૈવ તજ્જ્ઞાનં વાદિપ્રતિવાદિનોઃ સિદ્ધમિતિ કથમવિદિપદાર્થકત્વં પ્રતિજ્ઞાવાક્યસ્યેતિ ભાવેનાહ -- તદર્થાજ્ઞાન ઇતિ॥ કારણસ્ય વિશેષણજ્ઞાનસ્યાભાવે કાર્યસ્ય વિશિષ્ટજ્ઞાનસ્યાયોગાદ્વા સાધ્યાસિદ્ધેર્દેષત્વમિતિ પક્ષં નિરાહ -- ન પઞ્ચમ ઇતિ॥
વ્યકણાદ્ધેઃ- દોત્વઙ્ગઃ) અનુમાદોષવાદઃ પુ 269.
ન પઞ્ચમઃ। વિશેષણજ્ઞાનં વિશિષ્ટજ્ઞાનહેતુર્નેતિ નિર્વિકલ્પકભઙ્ગે ઉક્તત્વાત્। હેતુત્વેપ્યપ્રામાણ્યાભાવસાધ્યકાનુમાન ઇવાદૌ સા ધ્યવિશેષ્યકૈવ ધીઃ
પશ્ચાત્સાધ્યવિશેષણિકેતિ સુવચત્વાચ્ચ॥
તસ્માત્સાધ્યાપ્રસિદ્ધિર્ન દોષ ઇતિ॥
અપ્રસિદ્ધવિશેષણત્વસ્ય દોષત્વભઙ્ગઃ

અપ્રમાણ્યેત્યાદિ॥ વ્યક્તમેતત્પ્રામાણ્યવાદે પરમતે પ્રામાણ્યાનુમિત્યસંભવોક્તિપ્રસ્તાવે॥
નન્વેવમ"નિર્વચનીયાસિદ્ધેરપ્રસિદ્ધવિશેષણઃ પક્ષઃ"ઇતિ પ્રકરણાદૌ તત્રતત્રાપ્રસિદ્ધવિશેષણત્વસ્ય દોષત્વેનોદ્ભાવનં વિરુધ્યત ઇતિ ચેન્ન। તસ્ય પરમતાનુસારિત્વસ્ય તત્ર ટીકાયામેવ વ્યક્તત્વાદિતિ ભાવઃ॥
અપ્રસિદ્ધવિશેષણત્વસ્ય દોષત્વભઙ્ગઃ

27-6-2001.
વ્યકણાદ્ધેઃ-દોત્વઙ્ગઃ) અનુમાદોષવાદઃ પુ - 269.
અથ વ્યધિકરણાસિદ્ધેર્દેષત્વભઙ્ગઃ

એવં વ્યધિકરણાસિદ્ધિરપિ ન દોષઃ। તથા હિ --
અથ વ્યધિકરણાસિદ્ધેર્દેષત્વભઙ્ગઃ

"વ્યાપ્તત્વે વ્યાશ્રયત્વં તુ કથમેવહિ દૂષણમ્।
રોહિણ્યુદય આસન્નઃ કૃત્તિકાભ્યુદિતા યતઃ।
ઇત્યુક્તે સાધનં નો કિં ન હ્યાજ્ઞૈવાત્ર સાધિકા"।
પુ - 270. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
તસ્યા દોષત્વં 1 કિમિતિસઙ્ગાત્, પક્ષધર્મતાવિઘટનાવ્દ્યાપ્તિવિઘટનાદ્વા 2 ॥
નાદ્યઃ। નિત્ય આત્મા કાકસ્ય કાર્ષ્ણ્યાદિત્યાદેર્વ્યાપ્ત્યભાવેનૈવ દુષ્ચત્વાત્। શબ્દો નિત્યઃ ઘટસ્ય કૃતકત્વાદિત્યત્ર તુ શબ્દસ્ય કૃતકત્વં સ્વીકૃતં ચેદ્ઘટસ્યેત્યસ્ય વૈયર્થ્યાત્। અસ્વીકૃત્ય ઘટગતેનૈવ કૃકત્વેન શબ્દાનિત્યત્વસાધને તુ યત્ર કૃતકત્વં તત્રાનિત્યત્વમિતિ વ્યાપ્તેસ્તત્ર સામાનાધિકરણ્યગર્ભિતત્વેનાન્યગતસ્ય તસ્યાન્યગતેનાનિત્યત્વેન વ્યાપ્તેરેવાભાવાત્॥
ઇતિ ભક્તિપાદીયાનુવ્યાખ્યાનસુધોક્તરીત્યા વિકલ્પાન્ દોષાંશ્ચ વ્યનક્તિ-- કિમિત્યાદિના॥ અતિપ્રસઙ્ગાદિતિ 3 ॥ કાકસ્ય કાર્ષ્ણ્યાદિત્યાદેરપિ સદ્ધેતુત્વાપત્તિરૂપાતિપ્રસઙ્ગાદિત્યર્થઃ। ઇત્યત્રત્વિતિ॥ યત્ર કૃતકત્વં તત્રાનિત્યત્વમિતિ વ્યાપ્તિસત્વેન વ્યાપ્ત્યભાવેન તત્ર દુષ્ટતાયા વક્તુમશક્યત્વે ઽપિ પ્રકારાન્તરેણ દુષ્ટત્વં તત્રેતિ વિશેષ 4 દ્યોતકસ્તુ શબ્દઃ। વૈયર્થ્યાદિતિ॥ વ્યર્થવિશેષણત્વેનૈવ દુષ્ટત્વમિતિ ભાવઃ॥
નનુ પ્રતિયોગ્યસામાનાધિકરણયત્સમાનાધિકરણાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નં યન્ન ભવતિ તેન સમં તસ્ય સામાનાધિકરણ્યં વ્યાપ્તિરિતિ મણ્યુક્તસામાન્યલક્ષણપક્ષે મહાનસીયધૂમસ્ય પર્વતાદિનિષ્ઠવહ્નિનેવ વ્યધિકરણયોરપિ વ્યાપ્તિરસ્તીતિ પક્ષે
દોષાન્તરમાહ -- કિઞ્ચેતિ॥
1.કિમદોષત્વેતિ -ગ.રા. 2.નાચ્ચ વ્યા-ક. 3.ઽઅતિપ્રસઙ્ગાદિતિઽ ઇતિ નાસ્તિ -ટ.ઠ. 4.ષ્યદ્યો -ટ.ઠ.
વ્યકરણાદ્ધેઃ-દોત્વઙ્ગઃ) અનુમાદોષવાદઃ પુ - 271.
કિઞ્ચ સત્યાં વ્યપ્તૌ 1 વ્યધિકરણત્વસ્ય દોષત્વ એવાતિપ્રસઙ્ગઃ। દૃશ્યતે હિ વ્યધિકરણેનાપિ પદ્મવિકાસેન સૂર્યોદયસ્ય, સમુદ્રવૃત્યા ચન્દ્રોદયસ્ય, છાયયા મેઘસય્, ભૂમિષ્ઠેનાલોકેન ઉપરિસવિતુઃ, ચક્રભ્રમેણ કુલાલાસત્તેઃ, કૃત્તિકોદયેન રોહિણ્યુપયાસત્તેઃ, અધોદેશે 2 નદીપૂરેણ ઊર્ધ્વદેશવૃષ્ટેઃ, ઊર્ધ્વભાગસ્થધૂમેન અધોભાગસ્થવહ્નેશ્ચાનુમિતિઃ॥
નન્વત્રાપ્યયં કાલઃ સૂર્યોદયવાન્ પદ્મવિકાસવત્કાલત્વાત્સમ્મતવત્ અયં પ્રદેશઃ કુલાલાસત્તિમાન્ ભ્રમચ્ચક્રાદિકરણત્વાત્ સમ્મતવત્ ઇયં નદીવૃષ્ટિમદૂર્ધ્વદેશે અયં ધૂમો મૂલે 4 ગ્નિમાન્ ધૂમ 5 વત્વાત્ સમ્મતવદિતિ કાલં દેશાદિકં વા પક્ષીકૃત્ય સામાનાધિકરણ્યં સંપાદ્યમિતિ ચેત્॥
અતિપ્રસઙ્ગ ઇતિ ॥ સદ્ધેતૂનામસદ્ધેતુત્વાપત્તિરૂપાતિપ્રસઙ્ગ ઇત્યર્થઃ। તત્કથમિત્યત આહ -- દૃશ્યતે હીતિ॥
અનુમિતિરિત્યન્વયઃ। અનુવ્યાખ્યાનોક્તોદાહરણમુપલક્ષણં મત્વાઽહ -- પદ્મેત્યાદિ॥ કાલં દેશં વાઽદાય સર્વત્ર સામાનાધિકરણ્યમાશઙ્કતે -- નન્વિતિ। દેશાદિકં વેત્યાદિતપદેન નદીમિતિ ગૃહ્યતે।
1.પ્તૌ વૈયધિકરણ્યસ્ય -ક.ગ.રા. 2.શનદી -ગ.રા. 3.શસં -ક.ગ.ટ.રા. 4.લેવ - ગ.ટ.રા. 5.મત્વા -ટ.
પુ - 272. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
1 કિમિયં લૌકિકપ્રતીતિઃ ઉત ત્વદભિમતસામાનાધિકરણ્યનિયમનિર્વાહાયૈવં
પ્રયોગવિપરિણામઃ કલ્પ્યતે॥
નાદ્યઃ। ત્વદુક્તકુસૃષ્ટિમજાનતામપિ લૌકિકાનાં પદ્માદૌ વિકાસાદિદર્શનેનૈવ સૂર્યોદયાદૌ સ્વાર્થાનુમિતેઃ તદનુસારિપરાર્થાનુમિતેશ્ચ દર્શનાત્। પરીક્ષકૈશ્ચ લોકસિદ્ધરીત્યનુસારિણ્યેવ પ્રક્રિયા કલ્પ્યા। ન તુ સ્વકલ્પિતપ્રક્રિયા સા બાધ્યા। અતિપ્રસઙ્ગાત્। ઉક્તં ચ ન્યાયટીકાયામ્ --
સિદ્ધાનુગમમાત્રં તુ કર્તું યુક્તં પરીક્ષકૈઃ।
ન સર્વલોકસિદ્ધસ્ય લક્ષણેન નિવર્તનમ્॥
દૃશ્યતે હ્યદ્તનસ્ય સૂર્યોદયસ્ય શ્વસ્તનેન સૂર્યોદયેન ગમ્યગમકભાવ ઇતિ॥
લોકરીત્યેરેવંરૂપત્વેષઽપિ ભવદ્ભિરિવ મયાપિ લોકરીત્યનુરોધેનૈવ પરિભાષા કાર્યેતિ કુત ઇત્યત આહ-- પરીક્ષકૈશ્ચેતિ॥ અતિપ્રસઙ્ગાદિતિ॥ ધૂમાદિના વહ્ન્યાદ્યનુમિત્યુત્પાદનાદિકમપિ ન સ્યાત્। જ્ઞાનસ્યાપીચ્છાદ્વારા પ્રવૃત્તિહેતુત્વકલ્પનં દણ્ડાદેર્ઘટહેતુતાવ્યુત્પાદનાદિકમપિ ન સ્યાદિત્યેવમાદ્યતિપ્રસઙ્ગાદિત્યર્થઃ। યદ્વા સમાનાધિકરણાનામપિ ગમ્યગમકભાવો નેત્યપિ વ્યુત્પાદનપ્રસઙ્ગાદિત્યર્થઃ॥
1.કિમેવં લૈકિકી -ગ.ટ.રા.
વ્યક-ણાદ્ધેઃ-દોત્વઙ્ગઃ) અનુમાદોષવાદઃ પુ - 273.
ન દ્વિતીયઃ અન્યોન્યાશ્રયત્વા 1 ત્। અન્યથા મદભિમતવૈયધિકરણ્યાદિનિર્વાહાય પર્વતાધોદેશો ઽગ્નિમાન્ 2 ઊર્ધ્વદેશસ્ય ધૂમવત્વાત્ વિમતઃ કાલો દેશો વા અગ્નિમત્પર્વતસંબદ્ધઃ ધૂમવત્પર્વતસંબદ્ધત્વાત્ સંમતવદિત્યાદિરપિ વિપરિણામઃ સ્યાત્॥
કિં ચૈવં સામાનાધિકરણ્યસ્ય સર્વત્ર સુસંપાદત્વેન વ્યધિકરણાસિદ્ધિર્નિરવકાશા સ્યાત્। તદસંપાદને સા સાવકાશેતિ ચેત્તર્હ્યસિદ્ધિરુક્તિદોષઃ સ્યાત્।
ત્વદભિમતસામાનાધિકરણ્યનિયમ 3 નિર્વાહાયેત્યુક્તકલ્પં નિરાહ -- ન દ્વિતીય
ઇતિ॥ અન્યોન્યેતિ॥ સામાનાધિકરણ્યનિયમે સિદ્ધે સતિ તન્નિર્વાહાય પ્રયોગવિપરિણામકલ્પના સિદ્ધે ચોક્તદિશા પ્રયોગવિપરિણામે સામાનાધિકરણ્યનિયમસિદ્ધિરિત્યન્યોન્યાશ્રયાદિત્યર્થઃ॥ 4 નિરવકાશેતિ॥ અયં કાલ આત્મનિત્યત્વવાન્ કાકકાર્ષ્ણ્યવત્વાદિત્યાદિરૂપેણ ત્વદભિમતવ્યધિકરણાસિદ્ધહેત્વાભાસસ્થલેપિ સામાનાધિકરણ્યસ્ય સુવચત્વેન વ્યધિકરણાસિદ્ધેરુદાહરણં ન કિમપિ લભ્યેતેતિ। દોષત્વેન તસ્ય પરિગણનમયુક્તમાપાદ્યેતેતિ ભાવઃ। તદસંપાદને દેશકાલાદિના સામાનાધિકરણ્યાસંપાદને ઇત્યર્થઃ।
1.યાત્ -ટ.રા. 2.ન્તદૂ -ટ.રા. 3.મે સિદ્ધેસતિ તન્નિર્વા -ડ. 4.મદભિમતેતિ મદભિમતં યદ્વૈયધિકરણ્યં તદાદિનિર્વાહાયેત્યર્થઃ। આદિપદેન સર્વત્રપ્રયોગેષુ દેશકાલયોરન્યતરસ્યૈવ પક્ષીકરણનિર્વાહાયેતિ ગૃહ્યતે"--
ઇત્યધિકમ્ -ઠ.
પુ - 274. ન્યાયદીપુયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
નાર્થદોષઃ। કિઞ્ચ નોક્તિદોષત્વમપિ। રોહિણ્યુદય આસન્નઃ કૃત્તિકાય ઉદિતત્વાત્ ઇત્યુક્તાવપિ શ્રોતૃણામનુમિત્યુત્પત્તેઃ॥
ન દ્વિતીયઃ। વ્યધિકરણેષ્વ 1 પ્યન્યથાનુપપન્નેષુ સમાનાધિકરણેષ્વપ્યન્યથોપપન્નેષ્વલિઙ્ગત્વસ્ય ચ દર્શનેન પક્ષધ્મતાયા અનાવશ્યકત્વાત્। 2 ઇહેદાનીં સતા કાર્યેણાન્યત્રાન્યદાસતસ્તદુચિતકારણસ્યાનુમાનાચ્ચ॥
નાર્થદોષ ઇતિ॥ તથા ચ પુરુષસ્ય પયોક્તૃઃ પરાભવેપિ તત્ર જામાનાનુમિતિઃ પ્રમારૂપૈવ સ્યાદિતિ ભાવઃ। નનૂક્તિદોષસ્થલે વચનદ્વારાર્ઽથસ્યાપિ દુષ્ટત્વમેવ તાદૃશસ્થલે ઽનુમિતે 3 શ્ચાનુદયાદિત્યત આહ -- કિઞ્ચેતિ॥
પક્ષધર્મતાવિઘટનાદ્વેતિ પક્ષં નિરાહ-- ન દ્વિતીય ઇતિ॥ અન્યથાનુપપન્નેષ્વિતિ॥ અવિનાભાવરૂપવ્યાપ્તિમસ્ત્વિત્યર્થઃ। પ્રાગુક્તપદ્મવિકાસાદિષ્વિતિ ભાવઃ। 4 અન્યથોપપન્નેષ્વિતિ॥ પર્વતો વહ્નિમાન્ પાષાણવત્વત્પ્રમેયત્વાદિત્યાદિષ્વિત્યર્થઃ। અલિઙ્ગત્વસ્ય પ્રમિત્યજનકત્વસ્યેત્યર્થઃ। વ્યધિકરણેષ્વન્યથાનુપપન્નેષુ લિઙ્ગત્વસ્ય

દર્શનાદિત્યુક્તં તત્કાર્યકારણભાવાપન્નેષુ દર્શયતિ -- ઇહેતિ॥ સત ઇતિ પદવિભાગઃ। ઇદાનીન્તનાઙ્કુરાદિદર્શનેન તત્પૂર્વકાલે બીજસ્ય પદ્મસ્થવિકાસરૂપકાર્યેણોદયાચલોદિતસૂર્યસ્યાનુમાનદર્શનાદિત્યર્થઃ। અત એવાસમાનાધિકરણયોરસમાનકાલીનયોરપિ કાર્યકારણયોર્લિઙ્ગિભાવસત્વાદેવેત્યર્થઃ।
1.ષ્વન્યથા -ક.ગ.ટ.રા. 2.ઇદા -ક.ટ. 3.તેરેવાનુ -ટ.ઠ.ડ. 4.ન્યથાપ્યુપ-ટ.ઠ.
વ્યક-ણાદ્ધેઃ-દોત્વઙ્ગઃ) અનુમાદોષવાદઃ પુ - 275.
અત એવ વૈશેષિકૈરપિ અસ્યેદં કાર્યં કારણં સંબન્ધ્યેકાર્થસમવાયિ વિરોધિ ચેતિ લૈઙ્ગિકમિત્યેકાર્થસમવાયિનઃ વિરોધિ ચેતિ લૈઙ્ગિકમિત્યેકાર્થસમવાયિનઃ કાર્યકારણરૂપલિઙ્ગે પૃથગુક્તે ત્વન્મતે પતત્પતિતયોરવયવાપચયાદિના ભેદે ઽપિ પતન્નિષ્ઠ 1 પતનેન પતિતે ગુરુત્વાનુમાનાચ્ચ। ત્વયાપિ પાકો મત્કૃતિં વિનાસત્વે સતિ
અસ્યેતિ॥ અસ્યેદં કાર્યમિતિ, અસ્યેદં કારણમિતિ, અસ્યેદં સંબન્ધીતિ અસ્યેદમેકાર્થસમવાયેતિ, અસ્યેદં વિરોધીતિ પઞ્ચધા લૈઙ્ગિકં વ્યાપકમિત્યર્થઃ। વિશિષ્ટમેધોન્નત્યાદેર્વૃષ્ટ્યાદ્યાદ્યં ધૂમાદેર્વહ્ન્યાદિ દ્વિતીયં સંયોગાદ્દૃષ્ટવ્યં તૃતીયં સરસાદેરૂપાદિ ચતુર્થં ધ્વંસાદેઃ પ્રતિયોગ્યાદિ પઞ્ચમમિતિ ધ્યેયમ્॥
પરસંમ્મત્યાપિ વ્યધિકરણયોર્લિઙ્ગિભાવં દર્શયતિ-- ત્વન્મત ઇતિ॥ પતદિતિ॥ પતતઃ પતિતસ્ય ચેત્યર્થઃ। વર્તમાનપતનક્રિયાવતો ઽતીતપતનક્રિયાવતશ્યેતિ યાવત્। પતનદશાયામવયવાપચયાભાવે ઽપિ પતિતે સત્યભિઘાતશેનાવયવાપચયાવશ્યં ભાવાત્। અવયવાપચયસ્થલે ચ પીલુપાકપ્રક્રિયા આપરમાણુ નાશેન પુનર્દ્રવ્યોત્પત્તેરઙ્ગીકારાત્પતતઃ ફલસ્યેવ પતિતત્વદશાયામન્યત્વાત્તત્ર ચ પતિતં 2 ફલમિદં ગુરુત્વ 3 વત્ પતનક્રિયાવત્વાત્સમ્મતવદિત્યનુમાનદર્શનાત્ પતનગુરુત્વયોશ્ચ લિઙ્ગલિઙ્ગિભાવાપન્નયોર્દેશતઃ કાલતશ્ચ વ્યધિકરણત્વાત્કથં
1.ષ્ઠેનપ - ક.ગ.રા. 2.તમિદં ફલં -ટ.ઠ.ડ. 3.ત્વવત્વાત્ -ઠ.
પુ - 276. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
મદિષ્ટસાધનત્વાત્ મદ્ભોજનવત્ ઇત્યત્ર સિદ્ધપાકનિષ્ઠતયા જ્ઞાતેન હેતુનાસિદ્ધપાકરૂપપક્ષનિષ્ઠતયા સાધ્યપ્રમિતેરુક્તવાચ્ચ॥
કિઞ્ચ ત્વન્મતે પ્રમાત્વમેવ 1 વા નિષ્કર્ષજ્ઞાનત્વમેવ વા 2 પ્રમેયત્વં એવં કૃતિત્વેચ્છાત્વદ્વેષત્વાદિકમેવ કાર્યત્વેષ્ટત્વદ્વિષ્ટત્વાદિકં તથા ચ શબ્દોભિધેયઃ પ્રમેયત્વાદિત્યાદૌ કથં પક્ષધર્મતા। પ્રમાત્વસ્ય શબ્દેન પરમ્પરાસંબન્ધો ઽસ્તીતિ ચેન્ન।
વ્યધિકરણાસિદ્ધેર્દેષત્વમિત્યર્થઃ॥ સિદ્ધપાકેતિ॥ અસિદ્ધપાકે હેતોરભાવેન તન્નિષ્ટત્વેન તવાજ્ઞાનાદિતિ ભાવઃ॥ ઉક્તત્વાચ્ચેતિ॥ વિધિવાદે। અતો ન પક્ષધર્મતાવિઘટકત્વેન દોષત્વં વ્યધિકરણાસિદ્ધેરિતિ ભાવઃ। સ્થલાન્તરેપિ વ્યધિકરણસ્ય ગમકત્વં પરમતે દર્શયતિ-- કિં ચ ત્વન્મત ઇતિ॥ પ્રમાત્વસ્યાપ્યર્થસત્વૌપાધિકત્વેનાજાતિરૂપત્વાત્તદ્વતિ તત્પ્રકારકજ્ઞાનત્વરૂપપ્રમાત્વે જ્ઞાનત્વસ્ય પ્રવેશમાહ-- અનિષ્કર્ષ ઇતિ॥ પ્રમાત્વશરીરઘટકોપાધિવિવેકેનાખ્ડજાતિવિમર્શે સતીત્યર્થઃ। અસ્તુ કિં તત ઇત્યત આહ - તથા ચેતિ॥ ઇત્યાદાવિતિ॥ ઇદં સરકર્તૃકં કાર્યત્વાત્, ઇદં સઙ્ગ્રાહ્યમિષ્ટત્વાત, ઇદં હેયં દ્વિષ્ટત્વાદિત્યાદિરાદિપદાર્થઃ। કથમિતિ॥ પ્રમાત્વાદેઃ પ્રમાદિનિષ્ઠત્વેન શબ્દાદ્યનિષ્ઠત્વાદિતિ ભાવઃ। પરમ્પરેતિ॥ શબ્દસ્ય પ્રમાયાઃ સ્વરૂપસંબન્ધઃ પ્રમયા પ્રમાત્વસ્ય સમવાય ઇતિ પરમ્પરેત્યર્થઃ। પ્રતીતિબલાદ્ધિ યેનકેનચિત્સંબન્ધેન"કૃષ્ણં વસ્ત્રં
લોહિતઃસ્ફટિક"ઇત્યાદાવિવ પરમ્પરાસંબન્ધેનાપિ તદ્ધર્મત્વં કલ્પ્યં ન હિ તથા ધીરિત્યાહ -- શબ્દ ઇતિ॥ પ્રમાસ્વરૂપત્વાદિતિ॥
1.વાતિનિષ્કર્ષે જ્ઞા -ક.ગ. 2.વાતિનિષ્કર્ષજ્ઞા -ટ. 3.પ્રમેવ વા ઇત્યધિકમ્- ક.
વ્યાક-ણાદ્ધેઃ-દોત્વઙ્ગઃ) અનુમાદોષવાદઃ પુ - 277.
શબ્દે પ્રમાત્વમિતિ કદાપ્યપ્રતીતેઃ। પ્રત્યુત પ્રમાત્વં નેત્યેવ પ્રતીતેઃ। તસ્ય તદ્ધર્મત્વાયોગાત્। ન ચ પ્રમાજાતીયવિષયત્વં વા ઈશ્વરપ્રમાવિષયત્વં વા પ્રમેયત્વં તચ્ચ શબ્દે ઽસ્તીતિ વાચ્યમ્॥ વિષયત્વરૂપસંબન્ધસ્યાપિ ત્વન્મતે પ્રમાસ્વરૂપત્વાત્। પ્રમાયાશ્ય શબ્દાનિષ્ઠત્વાત્॥
કિઞ્ચ વ્યતિરકેવ્યાપ્તિઃ સાક્ષાદઙ્ગમિતિ ત્વન્મતે વ્યાપ્તિપક્ષધર્મતયોર્વૈયધિકરણ્યેપિ ગમત્વવત્ સાધ્યસાધનયોરપિ વયૈધિકરણ્યે ઽપિ ગમ્યગમકતાસ્તુ। તત્ર પ્રતિયોગ્યનુયોગિભાવો નિયામકશ્યેદત્રાપિ વૃષ્ટપૂરાશ્રયોર્દશયોર્ધ્વાધરીભાવો નિયામકોસ્તુ॥
અપિ ચ ધૂમજાતીયસ્ય વહ્નિજાતીયં પ્રતિવ્યાપ્યત્વાત્પર્વતીયો ધૂમો મહાનસીવયવહ્નિં પ્રત્યપિ વ્યાપ્ય ઇતિત્વન્મતે કથં વ્યાપ્યવ્યાપકયોઃ સામાનાધિકરણ્યમ્॥
અન્યથાતીતાદૌ પ્રમેયત્વાભાવાપાતાદિતિ ભાવઃ। પ્રતિબન્દ્યાપિ વૈયધિકરણ્યં ન દોષાયેત્યા 1 હ-- કિઞ્ચ વ્યતિરેકેતિ॥ મણ્યુક્તવ્યાપ્તિસામાનાધિકરણપક્ષે વ્યધિકરણયોરપિ વ્યાપ્તિસ્વીકારાત્તદનુસૃત્યાઽહ -- અપિ ચેતિ॥
1.ત્યત આ -ટ.ડ.
પુ - 278. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
ઐતેન સામાનાધિકરણ્યવ્યતિરેકનિશ્ચયાદિનાનુમિતિપ્રતિબન્ધાત્તનિશ્રયો ઽનુમિતિહેતુરિતિ નિરસ્તમ્। વૃષ્ટિપૂરયોઃ સામાનાધિકરણ્યવ્યતિરેકનિશ્ચયેપ્યનુમિતિદર્શનાત્॥
ન તૃતીયઃ। વૈયધિકરણ્યેપિ વ્યાપ્તેરૂપપાદિતત્વાત્॥
વ્યધિકરણાસિદ્ધેર્દેષત્વભઙ્ગઃ

વ્યાપ્તિવિઘટનાદ્વા દોષત્વમિતિ પક્ષં નિરાહ -- ન તૃતીય ઇતિ॥
વ્યધિકરણાસિદ્ધેર્દેષત્વભઙ્ગઃ

બાધપ્રતિરોધયોઃ પ્રતિજ્ઞાર્થપ્રમાણવિરોધત્વેનૈક્યમ્

કેચિત્તુ --
સવ્યભિચારવિરુદ્ધસત્પ્રતિપક્ષાસિદ્ધબાધિતાઃ પઞ્ચહેત્વાભાસાઃ।
બાધપ્રતિરોધયોઃ પ્રતિજ્ઞાર્થપ્રમાણવિરોધત્વેનૈક્યમ્

નન્વેવમાશ્રયાસિદ્ધસાધ્યાસિદ્ધિવ્યધિકરણાસિદ્ધીનામદોષત્વે ઽપિ વ્યભિચારાદીનાં હેતુદોષાણાં ભાવાદસિદ્ધિરવ્યાપ્તિરિતિ દ્વાવેવ હેતુદોષાવિત્યયુક્તમિત્યાક્ષિપતિ -- કેચિત્વિત્યાદિના દ્વાવેવ હેતુદોષાવિત્યયુક્તમિત્યાહુરિત્યન્તેન ॥ કેચિત્ તાર્કિકાઃ। પ્રમાણલક્ષણટીકાદાવસિદ્ધવિરુદ્ધનૈકાન્તિકાનધ્યવસિતકાલાત્યપદિષ્ટપ્રકરણસમસત્પ્રતિક્ષભેદેન પ્રાચાં રીત્યા સપ્તવિધાનુવાદે ઽપિ અનધ્યવસિતત્વસ્યાનૈકાન્તિકે ઽન્તર્ભાવં પ્રકરણસ્યાસંભવનયા પરિગણનાયોગ્યત્વમુપેત્ય મણ્યાદ્યુક્તદિશા પાઞ્ચવિધ્યમનુવદતિ -- સવ્યભિચારેતિ॥
અત એવ નૈયાયિકા ઇત્યનુક્ત્વા કેચિદિત્યુક્તિઃ।
બાપ્રયો-પ્રર્થપ્રણ-વિનૈક્યમ્) અનુમાદોષવાદઃ પુ - 279.
તદુક્તં ગૌતમેવ --"સવ્યભિચારવુરુદ્ધપ્રકરણસમસાધ્યસમાતીતકાલાઃ હેત્વાભાસાઃ"ઇતિ। તત્ર સાધ્યતદભાવકોટિદ્વયોપસ્થાપકરૂપ-
એવં નિર્દેશો પઞ્ચત્વપરિગણને ચ મૂલમાહ-- તદુક્તમિતિ॥ 1 મણેરપીદમેવ મૂલમિત્યપિ સૂચિતમ્। પ્રકરણસમશબ્દેન સત્પ્રતિપક્ષ ઉચ્યતે। સાધ્યસમપદેન ચાસિદ્ધિઃ અતી કાલપદેન બાધ ઇત્યુક્તાર્થસંવાદિત્વં ધ્યેયમ્। મણ્યાદ્યુક્તદિશા તેષાં લક્ષણાન્યનુવદતિ-- તત્ર તેષુમધ્ય ઇત્યાદિના॥ ઉપસ્થાપકેતિ॥ તદુભયોપસ્થિતિજનકં યદ્રૂપં સાધારણે સપક્ષવિપક્ષવૃત્તિત્વેન સાધ્યતદભાવસાહચર્યં અસાધારણે તદુભયવ્યાવૃત્તત્વં, અનુપસંહારિણિ ચ તદુભયશૂન્યત્વેન પક્ષ એવ સાધ્યતદભાવસાહચર્યમિત્યગ્રે વ્યક્તમ્। તાદૃશધર્મત્વં સાધારણાદિત્રિતગસાધારણં લક્ષણમ્॥
યદ્યપિ મણાવુભયકોટીત્યાદ્યેવોક્તમ્। તથાપિ તેનાસાધારણસ્ય સાધ્યતદભાવોપસ્થાપકતયા દૂષત્વપક્ષે
નાવ્યાપ્તિરિત્યુત્તરગ્રન્થપર્યાલોચનયોભયકોચિપદસ્ય એવમેવાર્થોભિમત ઇતીત્થમનુવાદઃ કૃતઃ॥
યત્તુ પક્ષધરાવુભયકોટ્યુપસ્થિતિપદેન વ્યાપ્તિનિશ્ચયવિરોધિસંદેહજનકકોટ્યુપસ્થિતિર્વિવક્ષિતા અન્યથા સર્વસમભિધેયં વ્સતુત્વાદિત્યાદૌ કેવલાન્વયિસાધ્યકાનુપસંહારિણિ સાધ્યાભાવકોટેરપ્રસિદ્ધેર 2 વ્યાપ્તિઃ સ્યાત્। ઉક્તવિવક્ષાયાં તુ નાવ્યાપ્તિઃ। કેવલાન્વયિસાધ્યકે ઇદમભિધેયં ન વેત્યેવં સન્દેહા 3 યોગે ઽપિ અભિધેયત્વં પક્ષવૃત્તિન વેત્યેવં સંશયસંભવાત્। વ્યાપ્તિનિશ્ચયવિરોધિસંશયશ્ચ સાધ્યતદભાવસંશયઃ સાધ્યે પક્ષવૃત્તિત્વસંશયશ્ચ ભવતીતિ કથનં તત્તુ મણિવાક્યવિરુદ્ધમ્।
1.તયોરપીદમેવ -ઠ. 2.દ્ધત્વેનાવ્યા- ઠ. 3.હાભાવેપિ -- ઠ.
પુ - 280. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
વત્વં સવ્યભિચારત્વં વિપ્રતિપત્તિવાક્યે સત્પ્રતિપક્ષે ચ દ્વયોઃ કોટિદ્વયોપસ્થાપઽકત્વેપિ
ન ચૈવં કેવલાન્વયિસાધ્યકાનુપસંહારિણ્ય 1 વ્યાપ્તિઃ। 2 તસ્યાત્રાસંગ્રાહ્યત્વાદિત્યાહુઃ॥
નન્વથાનિત્યઃ શબ્દઃ શબ્દત્વાદિત્યત્રાપ્તવાક્યાદિના વ્યાપ્તિગ્રહદશાયાં સદ્ધેતુત્વાત્। તત્ર સર્વસપક્ષવિપક્ષવ્યાવૃત્તત્વસ્યોભયકોટ્યુપસ્થાપકરૂપસ્ય સત્વાદતિવ્યાપ્તિરિતિ વાચ્યમ્। તત્ર વ્યાપ્તિસપક્ષવ્યાવૃત્તત્વાંશસ્ય તત્રાભાવાત્। અત્ર લિઙ્ગનિષ્ઠતયા યજ્જ્ઞાનમુભયકોટ્યુપસ્થાપકં પ્રામાણ્યાપ્રામાણ્યોભયકોટ્યુપસ્થાપકરૂપજ્ઞાનત્વવતિ સદ્ધેતૌ નાતિવ્યાપ્તિઃ। જ્ઞાનત્વસ્ય પ્રામાણ્યસંશયવિષયાનુમિતિવૃત્તિતયા જ્ઞાનત્વેનૈવોભયકોટ્યુપસ્થાપકત્વાદિતિ॥
નન્વેવમપિ પર્વતો ઽગ્નિમાન્ પર્વતો ઽગ્નિમાન્ન ભવતીતિ વિરુદ્ધાર્થપ્રતિપાદકવાક્યદ્વયે શબ્દો ઽનિત્યઃ કૃતકત્વાત્ નિત્યઃ શબ્દઃ શ્રાવણત્વાદિતિ સત્પ્રતિપક્ષે ચાતિવ્યાપ્તિરેવેત્યત આહ -- વિપ્રતિપત્તીતિ॥
વિપ્રતિપત્તિસ્તુ પ્રત્યેકં ન તથેતિ પૂર્વપક્ષ 3 મણ્યુક્તેઃ। તથાસાધારણગ્રન્થે સત્પ્રતિક્ષેદ્ધૌ અત્ર ત્વેક એવેતિ ચોક્તેરિતિ ભાવઃ। યદ્યપિ વિમતં મિથ્યા દૃશ્યત્વાત્ શુક્તિરજતવત્ વિમતં સત્યં દૃશ્યત્વાદ્બ્રહ્મવદિત્યાદિપ્રકરણસમેપ્યેકસ્યૈવોભયોપસ્થાપકત્વમસ્તિ, તથાપિ તસ્યૈતન્મતે ઽસંભાવિતત્વેનાસ 4 ઙ્ગ્રહાન્નાતિવ્યાપ્તિશઙ્કાવકાશઃ। તસ્યાપિ સવ્યભિચારત્વેન સઙ્ગ્ર 5 હ્યત્વાદદોષ ઇતિ કેચિત્॥
1.ણ્યતિવ્યા -ટ. 2.સ્યસંગ્રાહ્ય -ઠ. 3.ણ્યાદ્યુક્તે -ટ. 4. ણાવુ - ઠ.ડ. 4.સંગ્રાહ્યત્વા -ડ. 5.ઙ્ગ્રહા - ઠ.
વાપ્રયો-પ્રર્થપ્રણ- વિનૈક્યમ્) અનુમાદોષવાદઃ પુ - 281.
સવ્યભિચારવદેકસ્ય તદુપસ્થાપકત્વાભાવાન્ન સ વ્યભિચારલક્ષણસ્યાતિવ્યાપ્તિઃ। વિપક્ષમાત્રવૃત્તિત્વં વિરુદ્ધત્વમ્। સમબલપ્રમાણ 1 પ્રતિરુદ્ધત્વં સત્પ્રતિ -
પ્રમાણલક્ષણટીકાદ્યુક્તદિશા 2 ઽઽહ - વિપક્ષમાત્રેતિ॥ માત્રપદેન સપક્ષવૃત્તિત્વં વ્યાવર્ત્યેતે ન તુ પક્ષવૃત્તિત્વમપિ। તથાત્વે ઽસિદ્ધિસાઙ્કર્યાપત્તેઃ। પક્ષવિપક્ષયોરેવ વર્તમાનો હેતુર્વિરુદ્ધ ઇતિ લક્ષણટીકાવિરોધાચ્ચ। વૃક્ષઃ સંયોગવાન્ દ્રવ્યત્વાદિત્યત્ર દ્રવ્યત્વહેતોઃ સાધ્યાભાવવદ્વૃત્તિત્વે ઽપિ નિશ્ચિતસંયોગરૂપસાધ્યવલત્યપિ વૃત્તેર્ન તત્રાતિવ્યાપ્તિઃ। પ્રતિયોગ્યસમાનાધિકરણસાધ્યાભાવન્માત્રવૃત્તિત્વં તદર્થ ઇત્યેકે॥
યત્તુ મણૌ સાધ્યવ્યાપકાભાવપ્રતિયોગિત્વં વા વૃત્તિમતઃ સાધ્યવદવૃત્તિત્વં વા વિરુદ્ધત્વમિત્યાદિ। તન્ન। હેત્વભાવસ્ય સાધ્યવ્યાપકત્વજ્ઞાનસ્ય ગ્રાહ્યાભાવસંસ્પર્શિતયા ગ્રાહ્યભૂતવ્યાપ્તિજ્ઞાનાપ્રતિબન્ધકત્વાત્। નિશ્ચિતસાધ્યવદવૃત્તિત્વે સતિ તદભાવવદ્વૃત્તિત્વસ્ય ચાવ્યભિચરિતસહચારરૂપવ્યાપ્ત્યભાવરૂપતયા તજ્જ્ઞાનસ્ વ્યાપ્તિજ્ઞાનપ્રતિબન્ધદ્વારાનુમિતિપ્રતિબન્ધ્ય સમ્ભવાદિતિ ભાવઃ। પક્ષત્રયવૃત્તિસાધારણે ઽતિવ્યાપતિવારણાય માત્રપદમ્॥ સમબલેતિ। સમબલત્વં ચાભિમાનિકં ધ્યેયમ્। અન્યથા વસ્તુનો દ્વિરૂપતાઽપત્તેઃ।
"સમબલતયાભિમતપ્રમાણવિરુદ્ધઃ સત્પ્રતિપક્ષઃ"ઇતિ લક્ષણટીકોક્તેશ્ચ। વિરુદ્ધત્વં પ્રતિરુદ્ધકાર્યકત્વમા। બોધેતિ વ્યાપ્તિનિરાસાય સમેત્યુક્તિઃ। સાધ્યવિરોધ્યુપસ્થાપનસમર્થસમાનબલોપસ્થિત્યા પ્રતિરુદ્ધકાર્યલિઙ્ગત્વં સત્પ્રતિપક્ષત્વમિતિ મણ્યુક્તિઃ। વ્યાપ્તસ્ય -
1.ણવિરુ --ગ.રા. 2.શાનિરાહ-- ઠ.
પુ - 282. ન્યાયદીપુયતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
પક્ષત્વમ્। પરામર્શવિષયાભાવવત્વં અસિદ્ધત્વમ્। પ્રબલપ્રમાણવિરુદ્ધત્વં બાધઃ॥
તત્ર સવ્યભિચારઃ ત્રિવિધઃ। સાધારણાસાધારણાનુપસંહારિભેદાત્। તત્ર પક્ષવૃત્તિત્વં સાધારણત્વમ્। સર્વસપક્ષવિપક્ષવ્યાવૃત્તત્વમસાધારણત્વમ્।
પક્ષધર્મતાપ્રમિતિઃ સિદ્ધિઃ તદ્રહિતોસિદ્ધ ઇતિ પ્રાચાં રીતિમાશ્રિત્ય લક્ષણટીકોક્તં નિષ્કૃષ્યાહ -- પરામર્શેતિ॥ પરામર્શવિષયો વ્યાપ્તિઃ પક્ષધર્મતા ચ તદુભયરાહિત્યમિત્યર્થઃ॥

યત્તુ મણૌ પરામર્શવિષયાભાવો નાસિદ્ધઃ વ્યર્થવિશષણત્વાત્ કિં તુ આશ્રયાસિદ્ધિઃ સ્વરૂપાસિદ્ધિઃ વ્યાપ્યત્વાસિદ્ધિરિતિ પ્રત્યેકમેવ દોષ ઇત્યુક્તમ્। તત્વિતરવ્યભિચારાદિત્વદુક્તલક્ષણેપિ તુલ્યમિત્યગ્રે વ્યક્તમ્। સઙ્ગ્રાહકમાત્રત્વેસ્યાપિ તથાત્વાદિતિ ભાવઃ।"પ્રમાણબાધિતવિષયઃ કાલાત્યયાપદિષ્ટ"ઇતિ લક્ષણટીકાદ્યુક્તેરાહ -- પ્રબલેતિ ॥ પ્રાબલ્યમત્ર વાસ્તવં વાભિમાનિકં વા ધ્યેયમ્। સત્પ્રતિપક્ષે ઽતિવ્યાપ્તિનિરાસાય પ્રબલેતિ। પ્રબલપ્રમાણનિર્ધારિતાભાવપ્રતિયોગિસાધ્યકત્વં બાધ ઇત્યર્થઃ। વક્ષ્યમાણાન્તર્ભાવસુબોધાય મણ્યાદ્યુક્તદિશાવાન્તરવિભાગમાહ -- તત્ર॥ તેષુ મધ્યે ઇતિ॥ પક્ષત્રયેતિ॥ પક્ષસપક્ષવિપક્ષવૃત્તિત્વમિત્યર્તઃ। 1 યથા શબ્દોનિત્યઃ પ્રમેયત્વાદિતિ॥ સર્વેતિ॥ યથા ભૂર્નિત્યા ગન્ધવત્વાદિતિ॥"કેવલાન્વયિધર્માવચ્છિન્નપક્ષકો વે"તિ મણ્યુક્તરીત્યાઽહ -- કેવલાન્વયીતિ॥
1.પ્રમેયત્વાદિતિ લક્ષણં તુ સર્વસપક્ષવ્યાવૃત્તત્વમિતિ મણ્યુક્તેરાહ -- સર્વેતિ.ડ.
બાપ્રયો-પર્થપ્રણ-વિનૈક્યમ્) અનુમાદોષવાદઃ પુ - 283.
કેવલાન્વયિધર્માવચ્છિન્નપક્ષતાકત્વમનુસંહારિત્વમ્। અસિદ્ધિરપિ આશ્રયપક્ષધર્મત્વવ્યાપ્યત્વાસિદ્ધિભેદેન ત્રિવિધા। તત્પ્રમિત્યસિધ્યા સહ ચતુર્વિધા વા। એં વિરુદ્ધાદેરપિ ભેદો દ્રષ્ટવ્યઃ॥
1 તન્ન શબ્દો નિત્યો મેયત્વાદિતિ સાધારણસ્ય સર્વમનિત્યં પ્રમેયત્વાદિત્યનુપસંહારિણશ્ચ સાધ્યતદભાવસાહચર્યં કોટિદ્વયોપસ્થાપકં રૂપમ્। ઇયાંસ્તુ ભેદઃ સાધારણસ્ય પક્ષાદન્યત્ર તત્સાહચર્યં અનુપસંહારિણસ્તુ પક્ષ એવેતિ। અનિત્યઃ શબ્દઃ શબ્દત્વાદિત્ય 2 સાધારણસ્ય તુ સાધ્યવતઃ તદભાવવતશ્ચ વ્યાવૃત્તત્વં તદુપસ્થાપકમિતિ સવ્યભિચારલક્ષણસ્ય 3 નાતિવ્યાપ્તિઃ। આશ્રયહેતુવ્યાપ્તીનાં લિઙ્ગપરામર્શવિષયત્વાત્તદભાવ 4 વત્વરૂપમાશ્રયાસિદ્ધ્યાદ્યસિદ્ધિત્રયાનુગતમ્॥
કેવલાન્વયીતિ॥ યથા સર્વમનિત્યં મેયત્વાદિત્યાદિપ્રાચીનમતાવષ્ટમ્ભેન પદ્ધત્યાદ્યુક્તદિશાઽહ -- ભેદો દ્રષ્ટવ્ય ઇતિ॥ સ ચ પદ્ધતિલક્ષણટીકયોર્વ્યક્તઃ। ગ્રન્થગૌરવભયાત્ પ્રકૃતે વક્ષ્યમાણાન્તર્ભાવાનુપ્રયોગાચ્ચ નાસ્માભિરપિ લિખ્યતે સવ્યભિચારાદિલક્ષણં સાધારણાદિત્રયે ઽસિદ્ધિત્રયે ચ વ્યનક્તિ - તત્ર શબ્દ ઇત્યાદિના॥
1.અત્ર -ક.ટ. 2.ત્વદ્યસા - ક.ટ.રા. 3. સ્યાવ્યા -ક.ગ.રા. 4.વરૂપત્-ક.ગ.ટ.રા.
પુ - 284. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
અત્રાસાધારણાનુપસંહારિસત્પતિપક્ષા અનિત્યદોષાઃ। અનુકૂલતર્કાવતારશાયામનુમિત્યપ્રતિબન્ધકત્વાત્। ઇતરે તુ નિત્યદોષાઃ। તત્રાપિ બાધપ્રતિરોધૌ સાક્ષાદનુમિતિપ્રતિબન્ધકૌ। નતુ કરણિઘટનદ્વારા । 1 તત્રાપિ બાધો અનુમિતિગ્રાહ્યાભાવવિષય 2 ધીત્વેન।
પ્રતિરોધસ્ત્વનુમિતિગ્રાહ્યાભાવવિષયધીસામગ્રીત્વેન। ઇતરે ત્રયઃ કરણવિઘટનેન। અસિદ્ધિઃ પરામર્શ 3
ષિવયવિઘટનેન। તત્રાપ્યાશ્રયાસિદ્ધિસ્વરૂપાસિદ્ધીપક્ષધર્મતાવિઘટનેન। વ્યાપ્યત્વાસિદ્ધિસ્તુ વ્યાપ્તિવિઘટનેન। તત્માદ્વાવેવ હેતુદોષાવિત્યયુક્તમિત્યાહુઃ॥
અનિત્યદોષત્વં વ્યનક્તિ-- અનુકૂલેતિ॥ ન તુ કરણેતિ॥ પરામર્શરૂપકરણેત્યર્થઃ। અનુમિતીતિ॥ પૂર્વપ્રયુક્તહેતુજન્યાનુમિતિગ્રાહ્યસ્યાભાવવિષયકધીત્યર્થઃ। ઇતર ઇતિ॥ સવ્યભિચારવિરુદ્ધાસિદ્ધાસ્ત્રય ઇત્યર્થઃ। દ્વારેત્યનન્તરં અનુમિતિપ્રતિબન્ધકતા ઇત્યનુકર્ષઃ। ત્વદુક્તરીત્યા પાઞ્ચવિધ્યસમ્ભવેપિ તેન રૂપેણ જ્ઞાતાનાં તેષામનુમિત્યપ્રતિબન્ધકતયા તથાનુદ્ભાવ્યત્વેનૈવં વ્યુત્પાદનમયુક્તતમપિત્વસ્મદુક્તરીત્યૈવ તેન રૂપેણ જ્ઞાતાનામનુમિતિપ્રતિબન્ધકત્વાદુદ્ભાવનીયત્વાચ્ચેતિ ભાવેનોક્તરીત્યા જ્ઞાતાનાં પ્રતિબન્ધકત્વમિત્યેતદસાધકતાલિઙ્ગત્વં ચેત્યાદિના વક્તું સામાન્યન્યાયમાહ -- યદ્રૂપેણેતિ॥ યદ્ધર્મપ્રકારેણેત્યર્થઃ।
1.રા કથમપિ બોધોનુમિતિ -ક. રાતત્રાપ્યનુ - ટ. 2.યપ્રમાત્વેન -ગ.ટ.રા. 3. વિષયેતિ નાસ્તિ -ક.ટ.
બ્રપ્રયો-પ્રર્થપ્રણ-વિનૈક્યમ્) અનુમાદોષવાદઃ પુ - 285.
તદસત્ યદ્રૂપેણ હિ જ્ઞાનમનુમિતિપ્રતિબન્ધકં તદ્રૂપેણૈવ દોષઃ પરં પ્રત્યુદ્ભાવનીયઃ। યદ્રૂપેણ ચોદ્ભાવનં તદ્રૂપેણૈવાસાધકતા સાધનીયા। યદ્રૂપેણ ચ તત્સાધનં તદ્રૂપેણૈવ હેત્વાભાસાદિદોષો વિભજનીયઃ। અન્યથાન્યઃ શસ્ત્રી, અન્યો યદ્ધા, અન્યો જયી અન્યસ્તુ શ્લાઘ્ય ઇતિદ્વૈરૂપ્યાપાતાત્। અસાધકતાસાધકસ્ય હેત્વાભાવસસ્યાપ્રયોજકત્વાપાતાચ્ચ। સંભવતોપ્યસાધકતાસાધનાદિવ્યવહારાનુપયોગિનો નિષ્પ્રયોજનસ્ય વિભાગસ્યાપિ પ્રસઙ્ગિત્વાચ્ચ॥
સમ્ભવન્તિ હિ હેત્વાભાસેનન્તાઃ પ્રકારાઃ। ઉક્તં હિ ન્યાયસારે 1 ।"યદ્યપિ ચૈષાં સૂક્ષ્મો ભદોનન્તત્વાદ્વક્તું ન શક્યતે"ઇતિ॥
અસાધકતેતિ॥ ઇદમસાધકં એવન્ત્વાદિતિ॥ કુત એવમિત્યત આહ-- અન્યથેતિ॥ વૈરૂપ્યેતિ॥ અન્યજ્ઞાનં પ્રતિબન્ધકમન્યદુદ્ભાવ્યં તતોન્યદસાધકતાસાધાકં તદન્યસ્ય વિભાગ ઇતિ વૈરૂપ્યાપાતાદિત્યર્થઃ। અપ્રયોજકત્વેતિ॥ અન્યથેત્યત્રાનુષઙ્ગઃ। તદ્રૂપેણ જ્ઞાનસ્યાનુમિત્યપ્રતિબન્ધકત્વ ઇત્યર્થઃ। નન્વસાધકતાયામનુપયોગિનોપિ સમ્ભવમાત્રેણ વિભગસ્યોક્તૌ કો દોષ ઇત્યત આહ -- સંભવતોપીતિ॥ અતિપ્રસઙ્ગિત્વાચ્ચેત્યુક્તં વ્યનક્તિ -- સમ્ભવન્તિ હીતિ॥ તથા ચ તેષામપિ પરિગણનાપાતેન પઞ્ચૈવેત્યુક્તિરયુક્તેતિ ભાવઃ।
1.રેપિ - ગ.ટ.રા.
પુ - 286. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
અસાધકતાલિઙ્ગત્વં ચ બાધપ્રતિરોધયોરુભયાનુગતેન પ્રતિજ્ઞાર્ 1 થપ્રમાણવિરોધિત્વેનૈવ। ન તુ બાધત્વાદિના બાધિતત્વાત્પ્રતિ 2 રુદ્ધત્વાદિત્યસ્ય હિ પ્રબલસમબલપ્રમાણવિરુદ્ધત્વાદિત્યર્થઃ।
તે ચ પ્રકારાઃ પ્રમાણલક્ષણટીકાયાં વ્યક્તાઃ। અસ્ત્વેવં યેન રૂપેણ જ્ઞાનમિત્યાદિનોક્તં પ્રકૃતે કિયિત્યતઃ
વિરોધોપિ ત્રિવિધૈવ સ્યાત્પ્રતિજ્ઞાર્થવિરુદ્ધતા।
લિઙ્ગરાહિત્યમવ્યાપ્તિઃ"
ઇતિ યુક્તિપાદીયાનુવ્યાખ્યાનવ્યાખ્યાવસરે સુધોક્તરીતિમનુસૃત્યાઽહ -- અસાધકતાલિઙ્ગત્વં ચેતિ॥ કુત ઇત્યતઃ 3 વહ્નિરનુષ્ણઃ પદાર્થત્વાદિત્યાદૌ વાદિનોક્તે પ્રતિવાદિના પદાર્થત્વાદિતિ હેતુઃ અસાધકઃ
બાધિતત્વાત્સત્પ્રતિપક્ષત્વાદિત્યુચ્યતે સતિ વાદિના વ્યર્થવિશેષણત્વદૂષણં વક્તુમાપાદ્યત ઇત્યાહ -- બાધિતત્વા 4 પ્રતિરુદ્ધત્વાદિત્યસ્ય હીતિ॥
નનુ વિરુદ્ધત્વાદિજ્ઞાનાદેવ સ્વાર્થાનુમિતેરિવ પરાર્થાનુમિતેરપિપ્રતિબન્ધકાત્કિમસાધકતાનુમાનેન યદ્વાક્યે પ્રતિવાદ્યુક્તદૂષણાવગતિઃ સ નિગૃહીત ઇતિ સમયબન્ધેન કથાપ્રવૃત્તૌ
દૂષણમાત્રમુદ્ભાવ્યમ્ અન્યથાર્થાન્તરત્વમ્। એવં ચાસાધકતાનુમાનસ્યૈવાનાવશ્યકત્વાદ્વ્યર્થવિશેષણત્વાનવકાશ ઇતિ ચેન્ન। દ્વયં હ્યુદ્દેશ્યમ્। તત્રાદ્યં દૂષણમાત્રજ્ઞાનાદેવ દ્દ્વીતીયં તુ --
1.તાર્થપ્ર-ટ.રા. 2. તિપક્ષત્વાદિ-ગ.રા. 3.ત આહ -બાધિતત્વાદિતિ - ઇત્યધિકમ્-ટ. 4.ત્વાદિત્યસ્યહીતિ ઇત્યેવાસ્તિ - ટ.ઠ.ડ.
બાપ્રયો-પ્રર્થપ્રણ-વિનૈક્યમ્) અનુમાદોષવાદઃ પુ - 287.

તત્ર ચેદમસાધકં પ્રમાણવિરુદ્ધત્વાદિત્યેવાસ્તુ। અન્યદ્વ્યર્થમ્। દુર્બલસ્ય પ્રમાણપદેનૈવ વ્યાવર્તિતત્વાત્। પ્રમાણતદાભાસાવિવેક એવ હિ પ્રમાણપદપ્રયોગઃ। ન ત્વપ્રામાણ્યનિશ્ચયે। અહીનબલવત્વેન વા વિ 1 શિષ્યતામ્। તદવાન્તરભેદોપાદાનં વ્યર્થમેવ।
ન ચ બાધપ્રતિરોધયોરન્યમસઙ્કરાર્થં તદુપાદાનમ્ દૂષકતાબીજૈક્યેન સઙ્કરસ્યૈવોચિતત્વાત્ -
તસ્ય દૂષણસ્ય લિઙ્ગત્વજ્ઞાનમ્ પ્રતિબન્ધકત્વવદનેનાપિ ત્વસમ્ભવ ઇત્યભિપ્રાયેણ વાસાધકતાસાધનમિતિ મણાવેવોક્તત્વાદિતિ ભાવઃ॥
દુર્બલપ્રમાણવિરોધસ્ય અકિઞ્ચિત્કરત્વેનાસાધકત્વાસાધકતયા તદ્વ્યાવૃત્તયે પ્રબલેત્યાદ્યર્થવદિત્યત આહ -- દૂર્બલસ્યેતિ॥ દુર્બલં હિ હીનબલત્વાદેવાપ્રમાણત્વેન નિર્ણીતમિતિ પ્રમાણપદપ્રયોગ એવ તત્ર ન યુક્ત ઇતિ તેન તદ્વ્યાવૃત્તિરિત્યર્થઃ। નનુ કથં તર્હિ સત્પ્રતિપક્ષસ્થલે વસ્તુતો હીનબલે સમબલતયાભિમન્યાને પ્રમાણપદપ્રયોગ ઇત્યત આહ-- પ્રમાણેતિ॥ ન ત્વિતિ॥ હીનબલે તુ તન્નિશ્ચય એવાસ્તીતિ ભાવઃ। ઉભયાનુગતં હીનબલવ્યાવર્તકં ધર્માન્તરમાહ -- અહીનેતિ॥ તદવાન્તરેતિ॥ પ્રબલસમબલેત્યવાન્તરભેદેત્યર્થઃ। તથા ચૈકમેવેદં દૂષણં સ્યાદિતિ પઞ્ચેતિ વિભાગભઙ્ગ ઇતિ ભાવઃ॥ તદિતિ॥ પ્રબલસમબલેતિ વિશેષણોપાદાનં બાધપ્રતિરોધયોરિત્યર્થઃ। દૂષકતાબીજસ્યેતિ॥ પ્રમાણવિરોધરૂપત્વસ્ય વા અહીનબલપ્રમાણવિરોધત્વરૂપસ્ય વા એકત્વેનેત્યર્થઃ॥
1.શેષ્ય - ટ.રા.
પુ - 288. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
વ્યાવર્ત્યાભાવે ઽપિ વિદ્યમાનત્વમાત્રેણોપાદાને પ્રબલચાક્ષુષપ્રત્યક્ષવિરુદ્ધત્વાદિત્યાદ્યાપિ પ્રયુજ્યેત। ન ચ પરસ્યાત્યશક્તિજ્ઞાપનાર્થત્વાન્ન વૈયર્થ્યમિતિ વાચ્યમ્। અશક્તિજ્ઞાપનસ્યૈવોદ્દેશ્યત્વાદ્બાધાજ્ઞા 1 ન મુલાશક્તૌ પ્રતિરોધાજ્ઞાનમૂલાશક્તિતો ઽતિશયાભાવાચ્ચ॥
કિઞ્ચ બાધિતેનાપિ ત્વામહં જેતું શક્ત ઇતિ
નનુ સમ્ભવમાત્રેણ તથા પ્રયોગે કો દોષ ઇત્યત આહ-- વ્યાવર્ત્યેતિ॥ બાધો હિ પ્રબલપ્રત્યવિરોધપ્રબલાનુમાનવિરોધપ્રબલાગમવિરોધાદિભેદેનાનેકવિધો લક્ષણટીકાયાં વ્યક્તઃ। તથા ચ પ્રબલપ્રમાણવિરુદ્ધત્વાદિવત્પ્રત્યક્ષવિરોધેપ્યવાન્તરભેદોપપાદનેન પ્રબલચાક્ષુષપ્રબલસ્પાર્શનવિરોધાદિભેદેનાપ્યુદ્ભાવ્યેત। ન ચૈવમઙ્ગીકૃતમ્। તથાત્વે પઞ્ચત્વવિભાગભઙ્ગપ્રસઙ્ગાદિતિ ભાવઃ। અત્યશક્તીતિ॥ પ્રબલવિરોધમપિ ત્વં ન
જ્ઞાતવાન્ કિમુ પ્રમાણવિરોધમાત્રમિત્યશક્તિજ્ઞાપનાર્થત્વાદિત્યર્થઃ॥ અશક્તિજ્ઞાપકસ્યૈવેતિ॥ અશક્તિજ્ઞાપનમાત્રેણ પરાપજયસ્ય સ્વજયસ્ય ચ સંભવેન તન્માત્રસ્યૈવોદ્દેશ્યેનાતિશયિ 2 તાશક્તિજ્ઞાપનસ્યાનુદ્દેશ્યતયા તાદર્થ્યેન સાર્થક્યોક્તિરયુક્તા। તન્માત્રં ચાવાન્તરભેદાનુપાદાનેનાપ્યુક્તદિશા સિધ્યત્યેવેતિ ભાવઃ। અતિશયેનાશક્તિજ્ઞાપનસ્ય લાભે કુતઃ પરિત્યાજ્ય ઇત્યત આહ-- બાધાજ્ઞાનેતિ॥
નનુ પ્રબલમપિ ન જાનામિ કિમુ સમબલમિત્યસ્તુ કશ્ચિતતિશય ઇતિ મન્વાનં પ્રત્યાહ -- કિં ચેતિ॥ સુવચત્વાદ્વાદિનેતિ યોજ્યમ્।
1.ધાજ્ઞા -રા.
બાપ્રયે-પ્રર્થપ્રણ-વિનૈક્ય) અનુમાદોષવાદઃ પુ - 289.
ભાવેનેદં પ્રયુક્તમિત્યપિ સુવચત્વાત્પરસ્ય શક્ત્યતિશય એવ કિં ન સિધ્યેત્। કિં ચૈવમપિ પ્રતિરોધે સમબલપદવૈયર્થ્યં તદવસ્થમેવ॥
કિઞ્ચ બાધેપિ પ્રમાણપદેનૈવ પ્રબલ 1 ત્વેપિ લબ્ધે પ્રબલપદં 2 વ્યર્થમ્। પ્રત્યુત સમબલવ્યાવર્તકતયાહાનિકૃતેવેતિ વિપરીતફલમ્॥
યદ્યપિ પ્રતિરોધસ્ય પરપક્ષપ્રતિબન્ધમાત્રં ફલમ્। બાધસ્ય તુ સ્વપક્ષસિદ્ધિરપિ। તથાપિ સ્વપક્ષસ્થાપનાયાઃ પૃથક્કર્તવ્યત્વાત્। બાધસ્ય પરપક્ષપ્રતિ-
પરસ્યેતિ॥ બાધિતાનુમાનપ્રયોક્તૃર્વાદિન ઇત્યર્થઃ। એવમપીતિ॥ બેધે પ્રબલેતિ પ્રમાણવિષેષસ્યાત્યશક્તિજ્ઞાપનાર્થતયા સાર્થક્યેપીત્યર્થ। તદવસ્થમેવેતિ॥ સંભાવિતત 3 ત્કૃત્યસ્ય સર્વસ્ય પ્રાઙ્ગનિરાસાદિતિ ભાવઃ। પ્રબલપદં વ્યર્થમિત્યેવ ન કિન્તુ વિરુદ્ધાર્થકત્વાચ્ચ નોપદેયમસાધકત્વાનુમાન 4 મિત્યાહ -- કિઞ્ચ બાધેપીતિ॥ ઇદમસાધકં પ્રમાણવિરુદ્ધત્વાદિત્યુક્તે પ્રબલપ્રમાણવિરુદ્ધત્વસ્ય સ્વાભિમતસ્ય લાભદ્દોષત્વેન સમબલપ્રમાણવિરોધસાધારણ્યે સંભવતિ તવ્દ્યાવર્તકત્વાદ્ધનિકૃદેવેત્યર્થઃ॥
નનુ સમબલવ્યાવૃત્યર્થકસ્ય ન હાનિકરત્વેન વિપરીતફલત્વં બાધસ્ય સ્વપક્ષસ્થાપનાપરપક્ષપ્રતિક્ષેપલક્ષણાદ્વિરુદ્ધિરૂપત્વાત્ સમબલે ચ તદભાવાદનુકૂલફલમેવ પ્રબલપતમ્। અત એવ નાનર્થકમપીતિ ચોદ્યમનૂદ્યાવદ્યતિ -- યદ્યપીત્યાદિના॥ અત્યશક્તિજ્ઞાપનાર્થતયા સાર્થક્યે ઽતિપ્રસઙ્ગં ચાહ -- કિઞ્ચૈવ પરસ્યેતિ॥
1.લેતિલબ્ધપ્રબલ - ગ.ટ.રા. 2.વ્યર્થપદં ન -ક.ગ.રા. 3.તતત્તત્પક્ષ -ઠ. તકૃત્યસ્ય - ડ. 4.ને ઇ -ટ.ઠ.ડ.
પુ - 290. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
બન્ધ એવોદ્દેશ્ય ઇતિ યાવતાપ્રતિબન્ધસિદ્ધિસ્તાવદેવ વક્તવ્યમ્। ન ત્વન્યત્॥
કિઞ્ચૈવં પરસ્યાતિતરામશક્તિજ્ઞાપનાય બહુત્વોપજીવ્યત્વનિરવકાશત્વૈઃ પ્રબલપ્રમાણવિરુદ્ધત્વાદિતિ બાધિતત્વે સતિ સવ્યભિચારિત્વાદિત્યાદ્યપિ પ્રયુજ્યેત। એવં સ્વસ્યાતિશક્તિજ્ઞાપનાયાનેકહેતૂક્તિરપિ સ્યાદિત્યધિકનિગ્રહોચ્છેદઃ સ્યાત્।
વાદે વાદપ્રક્રિયયા પ્રવૃત્તે શાસ્ત્રે ચાતિહેયત્વવ્યુત્પાદનાય બહુદોષોક્તિર્યુક્તા । ન તુ જલ્પાદૌ સમયબન્ધં વિના॥
નનુ -- પ્રમિતસાધ્યાભાવવત્પક્ષકત્વં બાધઃ। અત્ર ચ ન વિશેષણવૈયર્થ્યમિતિ ચેન્ન।
નનુ કથં તર્હિ વાદકથાયાં શાસ્ત્રે ચાનેકદોષઃ પરોક્તાનુમાનેષુ પ્રદર્શ્યતે તત્રાપ્યાધિક્યનિગ્રહસ્થાનાપત્તિરિત્યત આહ
-- વાદ ઇતિ॥ ન તુ જલ્પાદૌ । જલ્પવિદણ્ડાકથનોર્નાનેકોક્તેત્યુક્તમ્। યાવત્સ્ફુરતિ દ્વયં ત્રયં તતો ઽધિકં વા તાવત્સર્વં વાચ્યમિતિ સમયબન્ધે સતિ તદનુક્તૌ દોષાભાવાદિત્યતાહ -- સમયબન્ધં વિનેતિ॥ મણિકૃન્મતમાશઙ્ક્ય નિરાહ -- નન્વિતિ॥ અવધૃતપ્રામાણ્યકનિશ્ચયવિષયસાધ્યાભાવવત્પક્ષકત્વમિત્યર્થઃ। સાધ્યાભાવજ્ઞાનત્વ પ્રમાત્વનિશ્ચયે બાધ ઇત્યભ્યુપગમાદ્વિરોધિજ્ઞાનદ્વયેત્યાદ્યગ્રેતનગ્રન્થાચ્ચ। યદ્વા સાધ્યાભાવપ્રમા બાધ ઇતિ મતેનેદમ્। સાધ્યાભાવજ્ઞાનસ્ય પ્રમાત્વનિશ્ચયો બાધ ઇતિ મતે ઽવધૃતપ્રામાણ્યક-
ત્વયાપિ સાધ્યાભાવપ્રમાબાધફલમિત્યુક્તત્વેન તસ્યાઃ 1 બાધકત્વાયોગાત્। બાધસ્ય જ્ઞાનોપાધિકત્વે સાધ્યાભાવાજ્ઞાનદશાયાં બાધાભાવેન તસ્યાનિત્યદોષત્વાપાતાચ્ચ। વિરોધિજ્ઞાનદ્વયસન્નિપાતે એકત્ર પ્રમાત્વનિશ્ચયસ્ય કરણપ્રાબલ્યનિશ્ચયં વિનાપ્યુપપત્યાઽવશ્યકસ્ય પ્રબલપ્રમાણવિરોધસ્યૈવ દોષત્વૌચિત્યાચ્ચ॥
કિઞ્ચ પ્રતિરોધે કૢપ્તત્વેન બાધોપિ કરણવિરોધસ્યૈવ દોષત્વં યુક્તમ્। કિં ચ પ્રતિરોધ ઇવ બાધે ઽપિ આવશ્યકેનાહીનબલત્વેનૈવ પ્રતિબન્ધસંભવે કિં પ્રમાત્વવિશેષણેન।

નિશ્ચયવિષયસાધ્યાભાવવત્પક્ષકત્વમર્થમુપેત્ય દોષાન્તરકથનં વિરોધિજ્ઞાનદ્વયેત્યાદીતિ ધ્યેયમ્। ઇત્યુક્તત્વેતિ॥ તથા ચ પ્રબલપ્રમાણવિરોધ એવ બાધો વાચ્યઃ। તદૈવ સાધ્યાભાવપ્રમાયાઃ ફલત્વસિદ્ધઘિરિત્યસ્ત્યેવ વિશેષણવૈયર્થ્યમિતિ ભાવઃ॥ વિરોધિજ્ઞાનદ્વયેતિ॥ સાધ્યતદભાવગોચરવિરોધિજ્ઞાનદ્વયેત્યર્થઃ। કરણેતિ॥ તજ્જ્ઞાનકરણેત્યર્થઃ। પ્રતિરોધે સત્પ્રતિપક્ષે એવમપિ 2 વૈયર્થ્યમેવાસ્મિન્ પક્ષે પ્રભવત્યેવેત્યાહ -- કિઞ્ચ પ્રતિરોધ
ઇવેતિ॥ પ્રતિરોધેપિ સમબલેત્ય ય વ્યર્થત્વાદિના 3 બલત્વેન વિશેષણ વિશેષણત્ય પ્રાગુપપાદાનાત્ પ્રતિરોધ ઇવેત્યુક્તમ્। પ્રમાત્વેતિ॥ સાધ્યાભાવજ્ઞાને પ્રમાત્વવિશેષણેનેત્યર્થઃ। અહીનબલપ્રમાણવિરોધત્વેન વા અહીનબલસાધકવિરોધત્વેન વા અહીનબલાવગતસાધ્યાભાવવત્પક્ષકત્વેન વા પ્રતિબન્ધસંભવ ઇત્યર્થઃ।
1. સ્ય ન બાધકત્વયો -ક. 2.પિ વ્યર્થમે- ટ.ડ. 3.નાહીન - ટ.ઠ.
પુ - 292. ન્યાયદીયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
કિઞ્ચૈવં વહ્નિઃ શીતઃ કૃતકત્વાદિત્યત્ર વહ્નિરુષ્ણ ઇતિ પ્રમાબાધો ન સ્યાત્। ઉષ્ણસ્પર્શસ્ય શીતસ્પર્શાભાવનાત્મકત્વાત્। અભાવપદેન વિરોધિમાત્રવિવક્ષાયાં સિદ્ધં મદભિપ્રેતં સત્પ્રતિપક્ષસાઙ્કર્યમ્। દૂષકાનુમાનીયહેતુપ્રમાયાઃ દૂષ્યાનુમાનીયસાધ્યવિરોધિવિષયત્વાત્॥
કિઞ્ચૈવ પ્રહતમાર્ગત્યાગેન કુસૃષ્ટ્યાશ્રયણે પ્રમિતસાધ્યાભાવવત્પક્ષકત્વં બાધ ઇતિવત્પ્રમિતસાધ્ય 1 સંબન્ધાભાવવત્પક્ષકત્વં વા પ્રમિતસાધ્યવત્પ્રતિયોગિકાન્યોન્યાભાવવત્પક્ષકત્વં વા બાધ ઇત્યપિ નિર્વક્તું શક્યત્વાદ્બાધો નાના સ્યાત્। અત્ર ચૈકમેવાસાધકતાલિઙ્ગં સર્વં વા।
પ્રમિતસાધ્યાભાવવત્પક્ષકત્વં બાધ ઇતિ લક્ષણે ઽવ્યાપ્તિં ચાહ-- કિઞ્ચૈવમતિ॥ અવ્યાપ્ત્યુદ્ધારમાશઙ્કયતે -- અભાવેતિ॥ પ્રમિતસાધ્યવિરોધિમત્પક્ષકત્વમિત્યર્થોભિમત ઇતિ ભાવઃ। સિદ્ધમિતિ॥ મદભિપ્રેતં સત્પ્રતિપક્ષસાઙ્કર્યં સિદ્ધમિત્યર્થઃ। તત્કથમિત્યતો વ્યનક્તિ - દૂષકેતિ॥ વાદ્યુક્તસ્થાપનાનુમાનપ્રતિભટતયા પ્રતિવાદ્યુક્તેત્યર્થઃ। તથા ચ પ્રતિપક્ષોપ્યેવમેવેતિ બાધપ્રતિપક્ષયોરેકદૂષણત્વમેવ પ્રપ્તમિતિ પઞ્ચેતિ વિભાગભઙ્ગ ઇતિ ભાવઃ। પ્રહતેતિ॥ સર્વાવગતપ્રમાણવલિરોધરૂપમાર્ગત્યાગેનેત્યર્થઃ। અસ્તુ 2 નામ કો દોષ ઇત્યત આહ-- અત્ર ચેતિ॥
1.ધ્યાભાવવત્વ -ટ. ધ્યવત્પ્રતિયો - ગ.રા. 2.નાના ક -ટ.ડ.
બાપ્રયો-પ્રર્થપ્રણ-વિનૈક્યમ્) અનુમાદોષવાદઃ પુ - 293.
આદ્યે ઽન્યજ્ઞાને નાનુમિતિપ્રતિબન્ધો ન સ્યાત્। અન્યાનુમિતેનૈકેનૈવાનુમિતિપ્રતિબન્ધ ઇતિ તુ નાનુભવાનુસારિ। દ્વિતીયં મિલિતં લિઙ્ગં પ્રત્યેકં વા। આદ્યે એકેનૈવપૂર્ણત્વાચ્છેપવૈયર્થ્યમ્। અન્ત્યે હેત્વાભાસાધિક્યમ્। પ્રતિજ્ઞાર્થપ્રમાણવિરોધવ્યાપ્યત્વેનૈકીકરણેવાચવશ્યકત્વાલ્લાઘવાચ્ચ પ્રમાણવિરોધ એવ દોષોસ્તુ॥
એતેન સાધ્યવિરોધ્યુપસ્થાપનસમર્થયા સમાનબલોપસ્થિત્યા પ્રતિરુદ્ધકાર્યલિઙ્ગત્વં વા, સમબલસામગ્રીપ્રતિબન્ધેન નિર્ણયાજનકત્વં વા સત્પ્રતિપક્ષત્વમિતિ નિરસ્તમ્। સમબલપદવૈયર્થ્યાત્। તત્યાગે ચ બાધસાઙ્કર્યાત્॥
એતેનૈવ પરામર્શવિષયીભૂતપ્રતિસાધનત્વં સત્પ્રતિપક્ષત્વમિતિ ચ નિરસ્તમ્। પ્રત્યક્ષસ્ય સમબલાભ્યાં -
નનૂક્તરૂપાણાં ત્રયાણાં મધ્યે દ્વયં લિઙ્ગરૂપમ્ એકં તુ લિઙ્ગિભૂતમ્। તત્ર તાભ્યાં લિઙ્ગાભ્યામનુમિતિમેકં બાધત્વેન દૂષણમસ્ત્વિતિ ચેત્ કિં લિઙ્ગં કિં લિઙ્ગીતિ નિર્ધારકપ્રમાણાભાવાત્। અનુભવવિરુદ્ધં ચૈતદિયત્યાહ - અન્યેતિ॥ દ્વિતીય ઇતિ ॥ સર્વં વેતિ પક્ષે હેત્વભાસાધિક્યમિતિ પઞ્ચમ્યોધિકહેત્વાભાસગણનાપાત ઇત્યર્થઃ। મણ્યાદ્યુક્તલક્ષણાનિ નિરાહ-- એતેનેતિ॥ વૈયર્થ્યાદિતિ॥ તથોપપાદિતત્વાદિતિ ભાવઃ। કેનચિદુક્તં લક્ષણાન્તરં ચાવ્યાપ્ત્યા નિરાહ -- એતેનૈવેતિ॥ અનુવ્યાખ્યાને ચેતિ॥ યુક્તિપાદે ન વિલક્ષણત્વાધિકરણાનુવ્યખ્યાન ઇત્યર્થઃ।
પુ - 294. ન્યાયદીપુયતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
પ્રત્યક્ષશબ્દાભ્યાં શબ્દસ્ય ચ સમબલાભ્યાં શબ્દપ્રત્યક્ષાભ્યાં પ્રતિરોધે ઽવ્યાપ્તેઃ। પરામર્શવિષયીભૂતપ્રબલાનુમાનરૂપ્રતિસાધનાત્મકબાધસાઙ્કર્યાચ્ચ। તસ્માદ્બાધપ્રતિરોધયોઃ પ્રતિજ્ઞાર્થપ્રમાણવિરોધત્વેનૈવ દોષત્વં ન તુ પ્રબલપ્રમાણવિરોધત્વાદિના॥
અત એવ ભગવત્પાદૈઃ પ્રમાણલક્ષણે પ્રમાણવિરુદ્ધાર્થપ્રતિજ્ઞા પ્રતિજ્ઞાવિરોધ ઇતિ
અનુવ્યાખ્યાને ચ"પ્રતિજ્ઞાર્થવિરુદ્ધતે"તિ તયોરુભયાનુગતેન પ્રમાણવિરોધત્વરૂપેણૈવ દોષત્વમુક્ત્વા અસિદ્ધિરવ્યાપ્તિરિતિ હેતુવિરોધઃ સાધ્યસ્ય સાધનસ્ય વાનનુગમો દૃષ્ટાન્તવિરોધ ઇત્યસિદ્ધ્યાદીનાં ચતુર્ણામસિદ્ધિત્વાદિરૂપેણૈવ દોષત્વમુક્તમ્॥
યા તુ પદ્ધતૌ પ્રમાણવિરધોપિ દ્વેધા પ્રબલપ્રમાણવિરોધઃ, સમબલપ્રમાણવિરોધશ્ચેતિ ટીકાકારીયા --
તયોરિતિ॥ બાધપ્રતિપક્ષયોરિત્યર્થઃ। પ્રમાણલક્ષણવાક્યે આહ -- અસિદ્ધિરિત્યાદિ॥ અસિદ્ધત્વાદિરૂપેણેતિ॥ અસિદ્ધિત્વાવ્યાપ્તિત્વસાધ્યવિકલ્પત્વસાધનવિકલત્વરૂપેણેત્યર્થઃ। ઉક્તમિતિ॥ પ્રમાણલક્ષણ ઇત્યનુકર્ષઃ। પ્રમાણવિ 1 રુદ્ધ્તવેનૈકીકરણે 3 પ્રમાણપદ્ધતિવિરોધમાશઙ્ક્ય તદભિપ્રાયોક્ત્યા નિરાહ-- યા ત્વિતિ॥
1.રોધત્વે - ડ.ટ. 3. પ્રમાણપદં ન -ટ.ઠ.
બાપ્રયો-પ્રર્થપ્રણ-વિનૈક્યમ્) અનુમાદોષવાદઃ પુ - 295.
દ્વૈવિધ્યોક્તિઃ સા પ્રત્યક્ષાદિવિરોધભેદેન દ્વાવપિ પ્રત્યેકં ત્રિવિધાવિતિ ત્રૈવિધ્યોક્તિઃ શિછષ્યમતિવૈશદ્યાય વસ્તુસ્થિતિપ્રદર્શનાર્થં વા, પ્રતિવાદિનો વિશેષજિજ્ઞાસાયાં સોપિ વક્તવ્ય ઇતિ શિક્ષાર્થં પરોક્તયોઃ કાલાત્યયાપદિષ્ટસત્પ્રતિપક્ષયોર્વિભજ્યાન્તર્ભાવોક્ત્યર્થં વા॥
અત એવ પ્રમાણલક્ષણે"પ્રતિજ્ઞાયાઃ સમબલવિરોધ એવ સપ્રતિસાધન"ઇત્યુક્તમ્। ન તુ બાધત્વાદિનાસાધકતા સાધ્યેત્યેતદર્થમિતિ જ્ઞેયમ્। અન્યથા શિષ્યમતિવૈશદ્યાર્ 1 થં વ્યુત્પાદન 2 મનુમતમેવેતિ ન સ્વીયવ્યવહારવિરોધ ઇતિ સુધયા, ન ચાત્ર પ્રબલત્વાદિવિશેષણસ્ય પ્રયોજનમસ્તીત્યાદિસુધયા ચ વિરોધાત્॥
કેચિત્તુ પ્રમાણલક્ષણાદિકમસાધકતામાત્રસાધને પ્રાબલ્યમનુપયુક્તમિત્યભિપ્રેત્ય પ્રવૃત્તમ્। પદ્ધતિસ્તુ
અત્યન્તાસાધકત્વસાધને પ્રાબલ્યમુપયુક્તમિત્યભિપ્રેત્ય। અત એવ મિથ્યાત્વાનુમાનખણ્ડને બાધપ્રતિરોધૌ પૃથગુક્તાવિત્યાહુઃ॥
વિભજ્યેતિ॥ સમબલપ્રમાણવિરોધે સત્પ્રતિપક્ષસ્યાન્તર્ભાવઃ બાધસ્ય
પ્રબલપ્રમાણવિરોધ ઇતિ વિભજ્યાન્તર્ભાવોક્ત્યર્થં ચેત્યર્થઃ। સુધયેતિ॥ પ્રાગુક્તાનુવ્યાખ્યાનવ્યાખ્યાનરૂપયા યુક્તિપાદીયસુધયેત્યર્થઃ। સમાધ્યન્તરમપ્યન્યાપદેશેનાહ -- કેચિત્વિતિ॥
1.દ્યાય વ્યુ-ગ.રા. 2.નન્ત્વનુ- ક.ગ.રા.
પુ - 296. ન્યાયદીયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
તસ્માદ્બાધપ્રતિરોધૌ પ્રમાણવિરોધત્વેનૈવ દોષૌ। ન તુ પ્રબલપ્રમાણવિરોધત્વાદિનેતિ॥
બાધપ્રતિરોધયોઃ પ્રતિજ્ઞાર્થપ્રમાણવિરોધત્વેનૈક્યમ્

અત્રારુચિબીજં ત અસાધકત્વજ્ઞાપનમાત્રેણ પરસ્ય પરાજયે કિમત્યન્તાભાવસાધકત્વજ્ઞાપનેન। ગ્રન્થાન્તરે પૃથગુક્તિસ્તુ પરરીત્યાપિ સંભવતિ। અત એવ સાધ્યાપ્રસિદ્ધેરદોષત્વે ઽપિ"અનર્વચનીયાસિદ્ધેરપ્રસિદ્ધવિશેષણઃ પક્ષ"ઇતિ પરરીત્યા તત્ર તત્રવ્યવહાર ઇતિ॥
બાધપ્રતિરોધયોઃ પ્રતિજ્ઞાર્થપ્રમાણવિરોધત્વેનૈક્યમ્

ગૌતમોક્તહેત્વાભાસપઞ્ચત્વભઙ્ગઃ

એવં હેતૂદોષેપ્યસાધકતાલિઙ્ગત્વં 1 વ્યભિચારવિરુદ્ધવ્યાપત્યત્વાસિદ્ધાનુગતેનાવ્યાપ્તિત્વેનૈવ। ન તુ ગૌતમોક્તેન સવ્યભિચારત્વાદિના॥
મણાવેવ કોટિદ્વયોપસ્થાપકરૂપ 2 વત્વં નાનુમિતિ-
ગોતમોક્તહેત્વાભાસપઞ્ચત્વભઙ્ગઃ ॥
એવં પરિગણિતહેત્વાભાસપઞ્ચકે બાધપ્રતિરોધયોઃ પ્રતિજ્ઞાવિરોધે ઽન્તર્ભાવમુક્ત્વાન્યેષાં ત્રયાણાં પ્રાગુક્તહેતુદોષયોરન્તર્ભાવં"લિઙ્ગરાહિત્યમવ્યાપ્તિ 3 રિતિ પ્રાગુક્તાનુવ્યાખ્યાનવ્યાખ્યાનસુધોક્તરીત્યા વ્યનક્તિ -- એવમિત્યાદિના॥ મણાવેવેતિ॥ ઉભયકોટ્યુપસ્થાપકતાવચ્છેદકરૂપવત્વં
સવ્યભિચારત્વમિત્યુક્ત્વા તચ્ચ સાધારણત્વાદિ,
1.સવ્યભિ -ટ.રા. 2.પત્વેન ના -ગ.ટ.પ. વત્વેન ના -રા. 3.પ્તમિતિ -ટ.ઠ.ડ.
ગૌક્ત-હેપત્વ-ભઙ્ગઃ) અનુમાદોષવાદઃ પુ - 297.
પ્રતિબન્ધક 1 મ્। સાધારણત્વાદિરૂપેણૈવ 2 જ્ઞાતસ્ય પ્રતિબન્ધકત્વાત્ લક્ષણાનુરોધેન પ્રત્યેકમેવ હેત્વાભાસત્વમિત્યુક્તત્વેન, એવમાશ્રયાસિદ્ધિર્વ્યાપ્યત્વાસિદ્ધિઃ પક્ષધર્મતાસિદ્ધિશ્ચ પ્રત્યેકમેવ દોષઃ પ્રત્યેકસ્ય જ્ઞાનાદુદ્ભાવા 3 ચ્ચાનુમિતિપ્રતિબન્ધાદિતિ ચોક્તત્વેન પ્રથમવિભાગ એવ સાધારણાસાધારણાનુપસંહારિવિરુદ્ધસત્પ્રતિપક્ષાશ્રયાસિદ્ધવ્યાપ્યત્વાસિદ્ધપક્ષધર્મત્વાસિદ્ધબાધિતા ઇત્યાદેર્વક્તવ્યત્વેન 4 ગૌતમોક્તપઞ્ચત્વાયોગાત્॥
નનુ મહર્ષિણા સ્વરૂપસતા કોટિદ્વયોપસ્થાપકત્વેનાનૈકાન્તિકત્રયં પરામર્શવિષયાભાવત્વેન ચાસિદ્ધત્રયમેકીકૃત્ય
વિભાગઃ કૃત ઇતિ ન પઞ્ચત્વ-
તેનૈવ રૂપેણ જ્ઞાતસ્ય પ્રતિબન્ધકત્વાદિત્યુક્તત્વેન લક્ષણાનુરોધેન પ્રત્યેકમેવ હેત્વાભાસત્વમિતિ ચોક્તત્વેન સાધારણત્વાસાધારણત્વાનુપસંહારિત્વાનાં પૃથગ્દોષત્વોક્તેઃ। તથાસિદ્ધ્યુક્તિપ્રસ્તાવે 5 આશ્રયાસિદ્ધિઃ સ્વરૂપણાસિદ્ધિઃ વ્યાપ્યત્વાસિદ્ધિઃ પ્રત્યેકમેવ દોષઃ। પ્રત્યેકજ્ઞાનાદુદ્ભાવનાચ્ચાનુમિતિપ્રતનબન્ધાદિતિ ચોક્તત્વેનાશ્રયાસિદ્ધ્યાદેઃ પૃથગ્દોષત્વેન ચેત્યર્થઃ। પ્રથમેતિ॥ હેત્વાભાસસામાન્યલક્ષણાનન્તરપ્રાપ્તવિભાગ એવેત્યર્થઃ॥
નન્વેતદેવાશઙ્ક્ય મણૌ સ્વરૂપસતાનુગતરૂપેણ ત્રયમેકીકૃત્ય મહર્ષિણા વિભગકરણાદિત્યુક્તમિત્યતસ્તતદાશઙ્ક્યાહ -- નન્વિતિ॥
1.કત્વમ્ -ટ. ધનં-ટ.રા. 2. જ્ઞાનસ્ય -ટ.રા. 3.વનાચ્ચ -ક. વ્યત્વાચ્ચ -ગ.રા. વ્યાચ્ચ -ટ. 4.પ્રથમવિભાગ એવેત્યારભ્ય એતાવાન્ ગ્રન્થઃ નાસ્તિ -ગ.રા. 5.કે ચા-ઠ.
પુ - 298. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
હાનિરિતિ ચેન્ન। તથાત્વે સાક્ષાત્પ્રતિબન્ધકત્વેન બાધપ્રતિરોધયોર્વ્યાપ્તિરહિતલિઙ્ગત્વેન સવ્યભિચાર 1 વિરુદ્ધયોરપ્યેકીકરણં સ્યાદિત્યાદ્યતિપ્રસઙ્ગઃ સ્યાત્॥
સ્વતન્ત્રપુરુષેચ્છા નિયન્તુમશક્યેતિ ચેન્ન। અસાધકતાસાધકનાદિવ્યવહારાનુપયોગિત્વેન નિષ્ફલે વિભાગે નિર્મર્યાદં પ્રવૃત્તસ્ય પ્રમાણપરતન્ત્રત્વેન નિયન્તું શક્યત્વાદિતિ॥
ગૌતમોક્તહેત્વાભાસપઞ્ચત્વભઙ્ગઃ

ઇત્યાદ્યતિપ્રસઙ્ગાદિતિ॥ આદિપદેનાસિદ્ધેનાવ્યાપ્તિત્વેત્યાદિગ્રહઃ। નનુ મણાવેવમેવાશઙ્ક્ય સ્વતન્ત્રેચ્છાયા નિયોગપર્યનુયોગાવિષયત્વાદિતિ સમાહિતમિતિ ભાવેન તદાશઙ્ક્ય નિરાહ -- સ્વન્ત્રેતિ॥
ગૌતમોક્તહેત્વાભાસપઞ્ચત્વભઙ્ગઃ ॥ 3.0 ॥
સાધારણસ્યાવ્યાપ્તાવન્તર્ભાવઃ ॥ 3.0 ॥
નાપિ મણ્યુક્તપ્રકારેણ 2 સાધારણત્વાદિનાસાધકતાલિઙ્ગત્વમ્।
સાધારણસ્યાવ્યાપ્તાવન્તર્ભાવઃ ॥ 3.1 ॥
ઉભયકોટ્યુપસ્થાપકતાવચ્છેદકરૂપવત્વં ચ સાધારણત્વાદિ તેન રૂપેણ જ્ઞાતસ્ય પ્રતિબન્ધકત્વાદિ 3 ત્યાદિમણ્યાદ્યુક્તેરાહ -- સાધારણેત્યાદિનેતિ॥ અસાધારણત્વાનુપસંહારિત્વયોરાદિપદેન ગ્રહઃ।
1.રેપ્યકીકાર -ગ.રા. 2.ણ અસા -ગ.ટ. 3.તિ સમાહિતમિતિ ભાવેન તદિત્યા-ટ.
સાધાસ્યા-વ્યાવન્તવઃ) અનુમાદોષવાદઃ પુ - 299.
તથાહિ -- સાધારણત્વં પક્ષત્રયવૃત્તિત્વં ચેદ્વિપક્ષવૃત્તિત્વેન 1 શેપવૈયર્થ્યમ્ સ્યાત્ 2। પ્રત્યુત પક્ષસપક્ષવૃત્તિત્વં ગુણઃ। ન તુ દોષઃ। વિરુદ્ધવ્યાવૃત્ત્યર્થત્વાન્ન વૈયર્થ્યમિતિ
ચેન્ન। દૂષકતાબીજૈક્યે સંગ્રાહ્યત્વેનાવ્યાવર્તનીયત્વાત્। વિપક્ષવૃત્તિત્વં સાધ્યાભાવસમ્બન્ધરૂપત્વાત્। તસ્યૈવ ચાવ્યાપ્તિત્વાત્॥
એતેનાવ્યાપ્તિં પ્રત્યુપજીવ્યત્વાવ્દ્યભિચાર એવ દોષ ઇતિ અવ્યાપ્ત્યજ્ઞાનદશાયાં વ્યભિચારજ્ઞાનેનાપ્યનુમિતિપ્રતિબન્ધદર્શનાવ્દ્યભિચારોપિ દોષ ઇતિ 3 ચ નિરસ્તમ્। તયોરભેદાત્॥
એતેનૈવ વિરુદ્ધસ્યાપિ તત્વા 1 જ્ઞાને વિપક્ષવૃત્તિત્વજ્ઞાનદશાયાં સાધારણત્વં ઉપધેયસઙ્કરે ઽપ્યુપાધેરસઙ્કર ઇતિ ચ નિરસ્તમ્। વિરુદ્ધાપિ વિપક્ષ-
સુધોક્તં હૃદિ કૃત્વાઽહ -- સાધારણત્વમિત્યાદિના । દૂષતાબીજેતિ॥ વિપક્ષવૃત્તિત્વરૂપદૂષકતાબીજસ્ય સાધારણવિરુદ્ધયોરેકત્વ ઇત્યર્થઃ॥
નનુ મણૌ વિપક્ષવૃત્તિત્વેનૈવ દૂષકતાબીજમુક્તમિત્યસ્તદનૂદ્ય નિરાહ -- વિપક્ષવૃત્તિત્વં ચેદિતિ॥ વ્યભિચારોપિ દોષ ઇતિ॥ પૃથગ્દોષ ઇત્યર્થઃ। તયોરભેદાદિતિ॥ વિપક્ષવૃત્તિત્વમાત્રસ્યૈવ સાધારણત્વે તસ્યૈવા 5 વ્યાપ્તિત્વાદિતિ ભાવઃ। ઉપધેયેતિ॥ પરસ્પર-
1.નૈવ શે -ગ.રા. 2.સ્યાદિતિ ન -ગ.ટ.રા. 3.ચ ઇતિ નાસ્તિ -ક.ટ. 4.તત્ર -રા. 5.વવ્યા -ટ.
પુ - 300. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
વૃત્તિત્વમેવોપાધિરિતતિ વક્ષ્યમાણત્વેનોપાધ્યસઙ્કરસ્યાપ્યભાવાત્॥
કિઞ્ચાવ્યાપ્તાવાન્તર્ભાવાચ્છાદનાય વિપક્ષવૃત્તિત્વં સાધારણત્વમિત્યુક્તૌ વિપક્ષત્વં સાધ્યાત્યન્તાભાવવત્વં સાધ્યસંબન્ધાત્યન્તાભાવવત્વં સાધ્યવદ્ભિન્નત્વમિત્યાદિરૂપેણ નાનેતિ તદ્દૃત્તિત્વમપિ નાનાસ્યાત્। તથા ચ બાધપ્રસ્તાવોક્તન્યાયેન સર્વેષાં પ્રત્યેકં હેત્વાભાસત્વસ્ય વક્તવ્યતયા હેત્વાભાસાધિક્યં સ્યાત્॥
યા તુ વ્યાપ્તિજ્ઞાનહેતુભૂતસહચારજ્ઞાનસ્ય સહકારિ યો ઽભાવઃ તત્પ્રતિયોગિભૂતં યજ્જ્ઞાનં તદ્વિષયત્વેનૈકીકરણાન્નાધિક્યમિતિ કશ્ચિદાહ તન્ન। ત્વદુક્તાતિવક્ત્રવિષત્વસ્યાજ્ઞાનેપિ વ્યાપ્ત્યભાવજ્ઞાનેનૈવાનુમિતિપ્રતિબન્ધાત્।
વ્યાવર્તકતત્ત્ક્રોડીકારકોપાધિમતો વિશેષ્યસ્ય સાઙ્કર્યેપિ વિપક્ષવૃત્તિત્વં સાધારણત્વં વિપક્ષમાત્રવૃત્તિત્વં વિરુદ્ધત્વમિત્યુપાધ્યોરસઙ્કર ઇતિ ચ નિરસ્તમિત્યર્થઃ। વક્ષ્યમાણત્વેતિ॥ વિરુદ્ધત્વસ્યાવ્યાપ્ત્નતર્ભાવોક્તિપ્રસ્તાવ ઇત્યર્થઃ। ઇત્યાદિરૂપોણેતિ॥ આદિપદેન સાધ્યતત્પ્રતિયોગિકાન્યોન્યાભા 1 વવત્વસાધ્યાધિકરણનિષ્ઠાન્યોન્યાભાવપ્રતિયોગિત્વાદિગ્રહઃ। સહકારી યો ઽભાવ ઇતિ॥ પ્રાગુક્તત્રિવિધવિપક્ષવૃત્તિત્વાનાં જ્ઞાનસ્યાભાવઃ તત્પ્રતિયોગિભૂતં જ્ઞાનં પ્રાગુક્તાનામેવ જ્ઞાનં તદ્વિષયત્વેનેત્યર્થઃ। ઉક્તરૂપવિપક્ષવૃત્તિત્વજ્ઞાનાનાં વ્યભિચારજ્ઞાનત્વેન તદભાવસહકૃતસહચારજ્ઞાનસ્યૈવ વ્યાપ્તિગ્રહહેતુત્વાદિતિ ભાવઃ। એતત્સઙ્ગ્રહકમાત્રમુક્તમ્।
1.વવત્વ સા -ટ.
સાધાસ્યા-વ્યાવન્તવઃ) અનુમાદોષવાદઃ પુ - 301.
સ્વરૂપસતૈવોક્તવિષયત્વેનૈકીકરણે તુ ન તદ્ધેત્વાભાસવિભાગે તન્ત્રમિત્યુક્તત્વેન હેત્વાભાવસાધિક્યતાદવસ્થ્યમ્॥
કિઞ્ચ વ્યાપ્તિજ્ઞાનહેતુભૂતસહચારજ્ઞાનસ્ય 1 વ્યભિચારજ્ઞાનાભાવ ઇવ સહચારાભાવજ્ઞાનાભાવો વ્યાપ્ત્યભાવજ્ઞાનાભાવશ્ચ સહકારીતિ તત્પ્રતિયોગિભૂતજ્ઞાનવિષયત્વં વિરુદ્ધોપાધેરસહચારસ્ય વ્યાપ્યત્વાસિદ્ધ્યુપાધેરવ્યાપ્તેશ્ચાસ્તીતિ તયોરપિ સાધારણોપાધિત્વં સ્યાત્॥
ન ચ સહકાર્યભાવશબ્દેન વ્યભિચારજ્ઞાનાભાવરૂપ એવ સહચારિભૂતાભાવો વિવક્ષિત ઇતિ નોપા-
ન તુ પ્રતિબન્ધકજ્ઞાનવિષયત્વેનેત્યેતદનૂદ્યનિરાહ -- સ્વરૂપસતેતિ॥ ઉક્તત્વેનેતિ॥"યદ્રૂપેણ હિ જ્ઞાનમનુમિતિપ્રતિબન્ધકમિ"ત્યાદિના ગ્રન્થેન વ્યવહિતભઙ્ગે ઉક્તત્વેનેત્યર્થઃ। આધિક્યેતિ 2 ॥ વિપક્ષવૃત્તિત્વાનાં પ્રાગુક્તદિશા નાનાત્વેન પઞ્ચાપેક્ષયાધિક્યમિત્યપરિહાર્યમિત્યર્થઃ॥
યદપિ નાનાભૂતવિપક્ષવૃત્તિત્વાનાં વ્યાપ્તિજ્ઞાનહેતુસહચારજ્ઞાનસહકારીભૂતાભાવપ્રતયોગિજ્ઞાનવિષયત્વેનૈકીકરણં
તદતિવ્યાપ્તં ચેત્યાહ -- કિઞ્ચ વ્યાપ્તિજ્ઞાનેતિ॥ સહચારજ્ઞાનસહકારીભૂતા 3 ભાવે સઙ્કોચવિવક્ષયાતિવ્યાપ્ત્યભાવશઙ્કાં નિરાહ -- ન ચ સહકારીતિ॥
1.સ્યવ્ય- ક.ગ. 2. ક્યમિતિ -ટ. 3.તે અ- ટ.ઠ.
પુ - 302. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
ધિસાઙ્કર્યમિતિ વાચ્યમ્। આત્માશ્રયાદનનુગમાચ્ચ॥
કિઞ્ચ સમવાયવૃત્યા યત્ર વહ્ન્યભાવઃ તદ્દૃત્તિત્વં ધૂમેપ્યસ્તીતિ વ્યાપ્તિગ્રહાનુપ્રવિષ્ટસંબન્ધેન યત્ર સાધ્યં નાસ્તિ સ વિપક્ષ ઇતિ વક્તવ્યતયાવશ્યકત્વેનાવ્યાપ્તિરેવ દોષઃ॥
સાધારણસ્યાવ્યાપ્તાવન્તર્ભાવઃ ॥ 3.0 ॥
આત્માશ્રયાદિતિ॥ સાધારણવ્યભિચાર 1 ત્વં નાનેત્યુક્તે સાધારણવ્યભિચાર 2 ત્વં નામ વ્યાપ્તિગ્રહહેતુસહચારજ્ઞાનસહકારીભૂતો યો વ્યભિચારજ્ઞાનાભાવઃ તત્પ્રતિયોગિજ્ઞાનવિષયત્વં વ્યભિચારત્વં સર્વેષ્વનુગકમેકમિત્યુક્તે વ્યભિચારનિરુક્તેર્વ્યભિચારઘટિતત્વાદાત્માશ્રય ઇત્યર્થઃ। અનનુગમાચ્ચેતિ॥ વ્યભિચારનિરુક્તિશરીરપ્રવિષ્ટવ્યભિચરાણા વિપક્ષત્વં સાધ્યાત્યન્ભાવવત્વમિત્યાદિના પ્રાગુક્તદિશા નાનાત્વાદિતિ ભાવઃ। ઉપજીવ્યત્વાદવ્યાપ્તિત્વેનૈવ દોષોસ્ત્વિત્યાહ -- કિઞ્ચિતિ ॥ આવશ્યકત્વાદિતિ॥ વ્યાપ્તિશરીરપ્રવિષ્ટસમ્બન્ધાભાવસ્યાજ્ઞાને વિપક્ષત્વાદેરજ્ઞાનેન તજ્જ્ઞાને ઽવશ્યંભાવિનિ તદભાવરૂપાવ્યાપ્તિરેવ દોષોસ્તુ કિં તાદૃશસમ્બન્ધેન સાધ્યાભાવવદ્વૃત્તિનેત્યર્થઃ॥
સાધારણસ્યાવ્યાપ્તાવન્તર્ભાવઃ ॥ 3.1 ॥
1.રિત્વં -ઠ. 2.રિત્વં -ઠ. રિત્વમિતિ સ્થિતં રત્વમિતિ શોધિતમ્ -ડ.
અસાસ્યા-વ્યાવન્તવઃ) અનુમાદોષવાદઃ પુ - 303.
અથાસાધરણસ્યાવ્યાપ્તાવન્તર્ભાવઃ ॥ 3.1 ॥
અસાધારણત્વમપિ સર્વસપક્ષવિપક્ષવ્યાવૃત્તત્વં ચેત્ વિશેષ્યવૈયર્થ્યમ્। પ્રત્યુત સર્વવિપક્ષવ્યાવૃત્તત્વં ગુણ એવ। ન તુ દોષઃ। ન ચ વિરુદ્ધવ્યાવૃત્ત્યર્થં તત્। દૂષકતાબીજૈક્યેન તસ્યાપિ સઙ્ગ્રાહ્યત્વાત્॥
યચ્ચોક્તમસાધારણે -- ઉભયવ્યાવૃત્તત્વમેવ દૂષકતાબીજં તચ્ચ વિરુદ્ધે 1 નાસ્તીતિ ન દૂષકતાબીજૈક્યમ્। અસાધારણસ્ય લક્ષણં તુ સર્વસપક્ષવ્યાવૃત્તત્વં તદેવોદ્ભાવ્યમસાધકતાસાધકં ચ। દૂષ્યાનુમાનસાધ્યાભાવોપપાદકત્વાત્। ન તુ વિપક્ષવ્યાવૃત્તત્વમપીતિ। તન્ન। અદૂષકતાબીજેનાસાધક-

અથાસાધારણસ્યાવ્યાપ્તાવાન્તર્ભાવઃ ॥ 3.2 ॥
સાધ્યવતસ્તદભાવવતશ્ચેત્યાદિમણ્યુક્તં નિષ્કૃષ્યાનુવદતિ -- યચ્ચેતિ॥ 2 સપક્ષવિપક્ષ્વયાવૃત્તત્વમિત્યર્થઃ। 3 સપક્ષવ્યાવૃત્તત્વસ્ય દૂષકત્વે નિત્યઃ શબ્દઃ કૃતકત્વાત્ ઇત્યાદિવિરુદ્ધસ્યાપિ તથાત્વાદ્વિપક્ષવ્યાવૃત્તત્વમુક્તમ્। વિરુદ્ધસ્ય વિપક્ષવૃત્તિત્વાત્। વિરુદ્ધ ઇત્યુપલક્ષમ્। સદ્ધેતૌ ચ નાસ્તીત્યપિ ધ્યેયમ્। અદૂષકતાબીજેનેતિ॥
દૂષકતાબીજનાદન્યત્વેનેત્યર્થઃ। સર્વસપક્ષ 4 વ્યાવૃત્તત્વમસ્તુ માસ્ત્વસાધકત્વમિત્યુક્તે બાધકાભાવાદિતિ --
1.દ્ધત્વના -ક.રા. 2. ઉભયવ્ય વૃત્તત્વમિતિ । સપક્ષવિપક્ષવ્યાવૃત્તત્વસ્ય દૂષકત્વ ઇત્યાદિરીત્યાસ્તિ- ઠ. 3.સપક્ષેત્યાદિ નાસ્તિ -ટ. 4.ક્ષાદ્વયા - ઠ.
પુ - 304. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
તાસાધને અપ્રયોજકત્વાપાતાત્। ન હ્યન્યસ્ ભુક્ત્યાન્યસ્ય તૃત્પિઃ॥
તર્હિ સર્વસપક્ષવ્યાવૃત્તત્વમેવ દૂષકતાબીજમ્। લક્ષણં ઉદ્ભાવ્યમસાધકતાસાધકં ચ। વિરુદ્ધોપિ વિરુદ્ધત્વાજ્ઞાને સર્વસપક્ષવ્યાવૃત્તત્વજ્ઞાનદશાયામસાધારણ એવ । ન ચાસ્યાવ્યાપ્તાવાન્તર્ભાવઃ। પક્ષાદન્યત્રસાધ્યાભાવસ્ય સત્વેપિ તત્ર હેતોરભાવાત્। પક્ષે હેતુસત્વે ઽપિ સાધ્યાભાવાનિશ્ચયાદિતિ ચેન્ન। તથાપ્યસાધારણ્યાનુકૂલતર્કાનવતરારદશાયાં તર્કાભાવાદેવ સન્દિગ્ધવ્યાપ્તિકત્વેનાવ્યાપ્તાવન્તર્ભાવાત્। તર્કાવતારદશાયાં તુ અસાધારણ્યાદુત્તીર્ણત્વેન હેત્વાભાસત્વ્યૈવાભાવાત્। અસાધારણો હ્યનિત્યદોષઃ
ઇદમેવહ્યભિપ્રેત્ય સુધાયામસાધારણસ્ય દૂષણત્વાસમ્મતેરિત્યુક્તમ્॥
અન્યસ્ય દૂષકતાબીજત્વે તદન્યસ્ય નાસાધકતાસાધકત્વમિત્યેતદર્થાન્તરન્યાસેન વ્યનક્તિ -- ન હીતિ॥ સર્વસપક્ષવ્યાવૃત્તત્વમાત્રમુદ્ભાવ્યમિત્યાદિમણ્યુક્તાનુરોધેનાહ-- તર્હીત્યાદિ॥ ઇદમેવેતિ॥ તર્કાવતારકાલીનાદોષત્વમેવેત્યર્થઃ।"સાધ્યવ્યાપકવૈકોમ્યમ્યાપ્તિ"રિત્યેતવ્દ્યાખ્યાનાવસરે ઉક્તમિત્યર્થઃ॥
"સત્યપિ સપક્ષે તત્રાવર્તમાનસ્ય કિં વ્યાપ્તિરેવ નસ્ત્યુત કેવલવ્યતિરેકિવદસ્તીતિ સન્દેહાવસ્કન્દના"દિતિ પદ્ધત્યુક્તં 1 હૃદિ કૃત્વાઽહ -- યદ્વાસાધારણ ઇતિ॥
1.ક્તિં -ટ.ડ.
અસાસ્યા-વ્યાવન્તવ્યઃ) અનુમાદોષવાદઃ પુ - 305.
યદ્વાસાધારણઃ સર્વસાધ્યવદ્વ્યાવૃત્યા સાધ્યાભાવવ્યાપ્તો વા સર્વસાધ્યાભાવવદ્વ્યાવૃત્યા સાધ્યવ્યાપ્તોવેતિ સન્દેહેનાવ્યાપ્તાવન્તર્ 1 ભાવઃ॥
અથ વાસાધારણસ્ય પક્ષમાત્રવૃત્તિત્વેન નાન્વયવ્યાપ્તિધીઃ। નાપિ વ્યતિરેકવ્યાપ્તિધીઃ। યત્ર 2 નિત્યત્વાભાવઃ તત્ર શબ્દત્વાભાવ ઇતિ વ્યતિરેકવ્યાપ્તેર્યત્રાનિત્યત્વાભાવઃ તત્ર શબ્દત્વાભાવ ઇતિ પ્રતિકૂલયા વ્યતિરેકવ્યાપ્ત્યા પ્રતિરુદ્ધત્વાત્। તસ્યાત્ વ્યાપ્તિપ્રમિત્યસિદ્ધા 3 વવ્યાપ્તાવન્તર્ભાવઃ। અત એવ પ્રમાણલક્ષણટીકાયાં પક્ષ એવ વર્તમાનત્વેન વ્યાપ્તેરગ્રહણાદિત્યુક્તમ્॥
યદ્વાસાધારણઃ પક્ષે સાધ્યસન્દેહાત્સન્દિગ્ધા-
વ્યતિરેકવ્યાપ્તિસંભવો ઽયં ન હેત્વાભાસ ઇતિ પદ્ધત્યુક્તં કસ્ય ચિન્મતમપાકુર્વાણઃ લક્ષણટીકારીત્યાન્તર્ભાવમાહ -- અથવેતિ॥
નનુ ન વ્યતિરેકવ્યાપ્તિધીરિત્યયુક્તમ્। વ્યાપ્તિસમ્ભવેન તદ્ધીસંભવાદિત્યતો વ્યાપ્તેઃ સમ્ભવે ઽપિ પ્રતિરોધાન્ન તદ્ધીરિત્યાહ -- યત્રેતિ॥ વ્યાપ્તેરગ્રહણાદિત્યસ્ય
પક્ષ એવ વ્યાપ્તેરનિશ્ચયાત્ કિં તુ સન્દેહાદિત્યપ્યર્થમુપેત્યાહ -- યદ્વેતિ॥ નિશ્ચિતસાધ્યાભાવવતિ હેતુસન્દેહ ઇવ -
1.ભૂતઃ -ક.ગ.રા. 2.ત્રાનિ -ગ.ટ.રા. 3.અવ્યાપ્તિપદં ન-ગ.ટ.રા.
પુ - 306. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
વ્યાપ્તઃ। દૃષ્ટં ચ પક્ષ એવ વ્યભિચારસન્દેહસ્ય દોષત્વમ્ સ શ્યામો મિત્રાતનયત્વાદિત્યાદૌ। તનયાન્તરે શ્યમત્વાનિશ્ચયાત્॥
નનુ તત્ર સંશયઃ ઉપાધ્યાહિતઃ। સ એવ ચ સંશયોનુમિતિપ્રતિબન્ધકઃ। ફલબલેનૈવ તથા કલ્પનાત્। ન ત્વન્યઃ। તસ્યાનુમાનાઙ્ગત્વાત્। સદનુમાને તુ સંશયો નોપાધ્યાહિત ઇતિ 1 । અન્યથાનુમાનમાત્રોચ્છેદા 2 દિતિ ચેત્। ઇહાપિ સંશયઃ સર્વસપક્ષવિપક્ષવ્યાવૃત્ત્યાહિતઃ। સ એવ ચ સંશયઃ પ્રતિબન્ધકઃ। ફલબલાત્। સદનુમાને તુ સંશયો ન તદાહિત ઇતિ નાતિપ્રસઙ્ગઃ॥
સન્દિહ્યસાધ્યા 3 ભાવવતિ હેતુનિશ્ચયે ઽપિ વ્યભિચારસન્દેહેન સન્દિગ્ધવ્યાપ્ત્યભાવરૂપત્વાત્સન્દિગ્ધાવ્યાપ્ત ઇત્યર્થઃ।"સન્દિગ્ધે ન્યાયઃ પ્રવર્તતે"ઇત્યનુમાનમાત્રે સાધ્યસન્દેહસ્યાવર્જનીયત 4 યા પક્ષીયવ્યભિચરસન્દેહસ્ય 5 દોષત્વે 6 નુમાનમાત્રોચ્છેદાત્કથં સન્દિગ્ધાવ્યાપ્તત્વમિત્યતઃ સ્વાનસિકસ્યાદોષત્વોપ્યાહિતસ્ય દોષત્વમેવ પ્રકૃતે ચાહિત 7 સન્દેહ ઇતિ ભાવેનાહ -- દૃષ્ટં હીતિ॥ ઉપાધીતિ॥ શાકપાકજત્વોપાધીત્યર્થઃ। પક્ષીયસન્દિગ્ધવ્યભિચારસ્ય 8 સાધારણે દોષત્વે ઽપિ ન સદ્ધેતુમાત્રોચ્છેદઃ વૈષમ્યાદિતિ ભાવેનાહ -- કિઞ્ચિતિ॥
1.તિ નાનુમાન - ક.ગ.રા. 2.ચ્છેદ ઇતિ ચે- ટ.રા. 3.ધ્યવતિ-ઠ. 4.યત્વાત્ -ઠ. 5.હસ્યા -ઠ. 6.ત્વેનાનુ -ઠ.ડ. 7.એવેત્યધિકમ્ -ટ.ઠ.ડ. 8.સ્યાસાધારણદો -ટ.ઠ.ડ.
અસાસ્યા-વ્યાવન્તવઃ) અનુમાદોષવાદઃ પુ - 307.
કિઞ્ચેહ સાધ્યાભાવસંશયો હેત્વધિકરણત્વેન જ્ઞાયમાને સર્વસ્મિન્નપ્યસ્તિ। અત્ર હેતોઃ સર્વસપક્ષવ્યાવૃત્તતયા સન્દિગ્ધસાધ્યવન્માત્રવૃત્તિત્વાત્। સ એવ સંશયઃ પ્રતિબન્ધકઃ। ફલબલાત્। સદનુમાને તુ હેતુઃ સન્દિગ્ધસાધ્યવત્પક્ષવૃત્તિરપિ સન્દિગ્ધસાધ્યવન્માત્રવૃત્તિર્ન । નિશ્ચિતસાધ્યે સપક્ષેપિ વૃત્તેઃ॥
નનુ સન્દિગ્ધસાધ્યવન્માત્રવૃત્તિત્વં સદનુમાને કેવલવ્યતિરેકિણ્યપ્યસ્તીતિ તસ્યાપ્યવ્યાપ્ત્યન્તર્ભાવઃ સ્યાદિતિ ચેન્ન। અનુકૂલતર્કાનવતારદશાયામિષ્ટત્વાત્। મદભિપ્રેતસ્યાન્વયવ્યાપ્ત્યભાવાન્તર્ભાવસ્યાહાનેશ્ચ। અસાધારણે વ્યતિરેકવ્યાપ્તિસ્તુ પ્રતિકૂલવ્યતિરેકવ્યાપ્ત્યા પ્રતિરુદ્ધેત્યુક્તમ્॥
એતેન સર્વસપક્ષ્વયાવૃત્તત્વરૂપમસાધારણત્વં વિપક્ષવૃત્તિત્વરૂપાવ્યાપ્તેરુપજીવ્યમિત્યસાધારણત્વ-
ઇહ અસાધારણે। અસ્મિન્ પક્ષે બાધકમાશઙ્ક્ય નિરાહ -- નનુ સન્દિગ્ધેતિ॥
નન્વેવં વ્યતિરેકિવદેવાન્વયવ્યાપ્ત્યભાવે ઽપ્યસાધારણો હેતુઃ 1 સદ્ધેતુઃ સ્યાત્। વ્યતિરેક્યનુમાન ઇવ વ્યતિરેકવ્યાપ્તિસંભવાદિત્યતસ્તદ્વૈષમ્યમાહ -- અસાધારણ ઇતિ॥ પ્રકારદ્વયેન પૃથગ્દોષત્વમનૂદ્ય નિરાહ -- એતેનેતિ॥ સર્વસપક્ષવ્યાવૃત્તત્વમવ્યાપ્તેરુપજીવ્યમિત્યપ્યયુક્ત-
1.સદ્ધેતુપદં ન - ટ.ઠ.
પુ - 308. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
મેવ દોષ ઇત્યવ્યાપ્ત્યજ્ઞાનદશાયામસાધારણત્વમપિ દોષ ઇતિ ચ નિરસ્તમ્। ઉપજીવ્યત્વે ઽપિ વ્યાપ્ત્યાદ્યભાવરૂપત્વાભાવેન સ્વતો દૂષકતાભાવાત્। વ્યાપ્ત્યભાવવ્યાપ્યતયા દૂષકત્વે ચાવ્યાપ્ત્યુન્નાયકત્વે
નોપાધિવત્સ્વતો હેત્વાભાસત્વાયોગાત્। અનુકૂલતર્કે ઽવતીર્ણે ઉત્તીર્ણાસાધારણત્વે હેતાવવ્યાપ્ત્યજ્ઞાનદશાયાં સર્વસપક્ષવ્યાવૃત્તત્વજ્ઞાને ઽપ્યનુમિત્યપ્રતિબન્ધાચ્ચ। તસ્માદસાધારણો ઽવ્યાપ્તાવન્તર્ભૂત એવ। એતદેવાભિપ્રેત્ય પદ્ધતૌ અસાધારણપ્રસ્તાવે"સર્વથાવ્યાપ્તાવન્તર્ભૂત"ઇત્યુક્તમ્॥
કેચિત્તુ અસાધારણઃ સર્વસપક્ષવ્યાવૃત્તત્વાત્સાધ્યાભાવસ્ય, સર્વવિપક્ષવ્યાવૃત્તત્વાત્સાધ્યસ્ય ચ સાધક ઇતિ સત્પ્રતિપક્ષાન્તર્ભૂતઃ। ન હિ વિરોધે સ્વભિન્નત્વં તન્ત્રમ્। ગૌરવાદિત્યાહુઃ॥

અસાધારણસ્યાવ્યાપ્તાન્તર્ભાવઃ ॥ 3.1 ॥
મિત્યાહ --અનુકૂલતર્ક ઇતિ॥ અવ્યાપ્ત્યજ્ઞાનદશાયામિતિ॥ તથા ચાન્વયવ્યતિરેકાભ્યામવ્યાપ્તિરેવ દોષ ઇતિ ભાવઃ। કેચિદિતિ॥ તાર્કિકૈકદેશિન ઇત્યર્થઃ। તદા તુ પ્રતિજ્ઞાવિરોધેન્તર્ભાવ સ્પષ્ટ ઇતિ ભાવઃ॥
અસાધારણસ્યાપ્તાવન્તર્ભાવઃ ॥ 3.2 ॥
અપસંણો-અવ્યાન્તર્વઃ) અનુમાદોષવાદઃ પુ - 309.
અનુપસંહારિણો ઽવ્યાપ્તાવન્તર્ભાવઃ ॥ 3.2 ॥
અનુપસંહારિત્વમપિ ન તાવવ્દ્યાપ્તિગ્રહાનુકૂલૈકધર્મ્યુપસંહારાભાવઃ। વ્યાપ્ત્યભાવ 1 વત્વાદિત્યેતાવતૈ 2 વ પૂર્ણત્વેન શેષવૈયર્થ્યાત્। સાધારણાદિવ્યાવૃત્ત્યર્થમિતિ તુ નિરસ્તમ્॥
અનુપસંહારિણો ઽવ્યાપ્તાવન્તર્ભાવઃ ॥ 3.3 ॥
મણૌ હિ વ્યાપ્તિગ્રહાનુકૂલૈકધર્મ્યુપસંહારાભાવઃ યત્ર સ હેત્વભિમતો 3 ઽનુપસંહારી, કેવલાન્વયિધર્માવચ્છિન્નપક્ષકો વેતિ લક્ષણદ્વયમુક્તમ્। તત્રાદ્યં તાવદપાકરોતિ -- ન તાવદિતિ॥ વ્યાપ્તિગ્રહસ્યાનુકૂલો ય એકસ્મિન્ ધર્મિણ્યુપસંહારઃ સહચારગ્રહઃ તદભાવ ઇત્યર્થઃ। પક્ષે સન્દેહરૂપસહચારગ્રહસત્વેન તદભાવોસંભવતીત્યતો વ્યાપ્તિગ્રહાનુકૂલેત્યુક્તમ્। તાદૃશસ્તુ સહચારનિશ્ચય ઇતિ ભાવઃ। 4 વ્યાપ્ત્યભાવાદિતિ॥ વ્યાપ્ત્યભાવો યત્ર સોનુપસંહારીત્યેતાવતા પૂર્ણત્વે વ્યાપ્તિગ્રહાનુકૂલૈકધર્મિસહચારગ્રહાભાવ ઇત્યેતાવન્ન વાચ્યમિત્યર્થઃ। સાધારણાસાધારણવિરુદ્ધબાધાદાવપિ વ્યાપ્ત્યભાવોસ્તીત્યતિવ્યાપ્તિનિરાસાયૈવં વિન્યાસ ઇત્યત આહ -- સાધારણેતિ॥ દૂષકતાબીજૈક્યે 5 તવ્દ્યાવૃત્તેરેવાયોગાદિત્યુક્તત્વાન્નિરસ્તમિત્યર્થઃ॥
1.ભાવાદિત્યેતા - ક. ભાવ ઇત્યે -ગ.ટ,રા. 2. તા પૂર્ણત્વે શેષ - ગ.ટ. રા. 3.તાનુપ-ઠ. 4.ઇદં પ્રતીકગ્રહણં નાસ્તિ -ઠ. 5.ક્યેતિ વ્યાવૃ -ઠ.
પુ - 301. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
કિઞ્ચોપસંહારશબ્દેન સહચારજ્ઞાનવિવક્ષાયાં સહચારજ્ઞાનસ્ય સ્વરૂપસત એવનુમિતિપ્રતિબન્ધકતયા ત્વન્મતે હેત્વાભાવસત્વમેવ ન । મન્મતે તુ વ્યાપ્તિપ્રમિત્યસિદ્ધાવન્તર્ભાવઃ॥
ઉક્તં હિ સુધાયામ્। અસિદ્ધિશ્ચ દ્વિવિધા। સ્વરૂપસતો ઽજ્ઞાનતશ્ચેતિ। સહચારવિવક્ષાયાં તુ વિરુદ્ધોપાધિસાઙ્કર્યમ્। ત્વન્મતે વિરુદ્ધે ઽપ્યસહચારસ્યૈવોપાધિત્વાત્॥
નનુ વ્યાપ્ત્યભાવસ્ય દૂષકતાબીજત્વે સ્યાદેવં ન ચૈવં કિન્તૂક્તરૂપોપાધિરેવેત્યતઃ એવમપિ વિરુદ્ધસાઙ્કર્યમેવેતિ વક્તુમાહ -- કિઞ્ચેતિ॥ ઉપસંહારશબ્દેન સહચારજ્ઞાનગ્રહે તદભાવસ્ય સહચારજ્ઞાનાભાવરૂપત્વાત્ સહાચારજ્ઞાનસ્યેત્યુક્તમ્। પક્ષધરાદ્યુક્તમેવાહ-- હેત્વાભાસત્વમેવ નેતિ॥
અનુમિતિકારણીભૂતાભાવપ્રતિયોગિયથાર્થજ્ઞાનવિષયત્વં વા જ્ઞાયમાનં સત્ યદનુમિતિપ્રતિબન્ધકં તત્વં વા હેત્વાભાસત્વમિત્યુક્તેરિતિ ભાવઃ। વિરુદ્ધેતિ॥ યત્વજ્ઞાયમાનદશાયાં સદ્ધેતાવતિવ્યાપ્તિનિરાસાય સાધ્યસહચારનિશ્ચયવિરોધિહેત્વાભાસતોપાધિત્વં વિવક્ષિતં ચેદપિ વિરુદ્ધેતિવ્યાપ્તમિત્યતઃ સ્વસાધ્યસિદ્ધ્યનુકૂલવ્યાપ્તિગ્રહાનુકૂલસહચારત્વાવચ્છન્નિનિશ્ચયવિરોધિહેત્વાભાસતોપાધિત્વસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્। વિરુદ્ધસ્ય વ્યતિરેકસહચારનિશ્ચયાવિરોધિત્વાન્ન તત્રાતિવ્યાપ્તિરિતિ તન્ન। એતદજ્ઞાને ઽપિ વ્યાપ્ત્યભાવજ્ઞાનમાત્રેણાનુમિતિપ્રતિબન્ધાત્। દૂષકતાબીજૈક્યે વિરુદ્ધવ્યાવૃત્તેરેવાયોગાદિતિ॥
અપસંણો-અવ્યાન્તર્વઃ) અનુમાદોષવાદઃ પુ - 311.
કિં ચ યો નિશ્ચિતઃ યત્ર સાધ્યં તત્ર હેતુરિતિ સહાચારસ્યાભાવઃ સ તુ ન
સાક્ષાદ્દોષઃ। યત્ર હેતુસ્તત્ર સાધ્યમિતિ વ્યાપ્ત્યભાવરૂપત્વાભાવાત્। વ્યાપ્ત્યભાવવ્યાપ્યતયા દોષત્વે ચોપાધિવદવ્યાપ્ત્યુન્નાયક એવ સ્યાદિત્યુક્તમ્। યશ્ચ દોષઃ યત્ર હેતુસ્તત્ર સાધ્યમિતિ સહચારસ્યાભાવઃ સ તુ હેતુમતિ સાધ્યાભાવાત્મકત્વાદવ્યાપ્તિરેવ। નહિ સાધ્યા-
યદ્વા અસ્ત્વેવં ક્લેશેન તથાપિ ન પૃથગ્દોષત્વમિત્યાહ -- કિઞ્ચિતિ। વ્યાપ્તિગ્રહાનુકૂલસહચારાભાવો ઽનુપસંહારિત્વમિત્યત્ર યત્ર સાધ્યં તત્ર હેતુરિત્યેવંરૂપસહચારસ્યાભાવો અભિમતઃ ઉત યત્ર હેતુસ્તત્ર સાધ્યમિત્યેવંરૂપસહચારસ્યાભાવઃ। આદ્ય આહ -- ય ઇતિ॥ યો નિશ્ચિતોભાવ ઇત્યન્વયઃ। કસ્યેત્યતો યત્રેત્યાદિ। યદ્યપિ વ્યાપ્તિગ્રહાનુકૂલેત્યુક્તત્વાદસ્ય ચાતાદૃશત્વાન્નાસ્ય કલ્પસ્યાવતારઃ। તથાપિ સંભવમાત્રેણ વા કૃતકત્વાનિત્યત્વયોરેવમપિ સહચારો વ્યાપ્તિગ્રહાનુકૂલ એવેતિ વદન્તં પ્રતિ વાસ્યાવતાર ઇત્યદોષઃ। ઇતિ 1 વ્યાપ્ત્યભાવરૂપત્વાભાવાદિતિ॥ તથા ચ પરામર્શવિષયાભાવત્વાભાવાદ્દોષત્વમેવ ન સ્યાદિતિ ભાવઃ। ઉક્તમિતિ॥ પૂર્વભઙ્ગાન્ત ઇત્યર્થઃ। યશ્ચ દોષ ઇતિ અભાવ ઇત્યસ્ય વિશેષણમ્। અવ્યાપ્તિરેવેતિ॥ અવિનાભાવો હિ વ્યાપ્તિઃ। સાધ્યેન વિનૈવ સત્વે કથં નાવ્યાપ્તિઃ। ભવત્યેવાવ્યાપ્તિરિત્યર્થઃ। નનુ સાધ્યાભાવસામાનાધિકરણ્યસ્ય વ્યભિચારતયા સૈવાવ્યાપ્તિઃ સાધ્યાભાવસ્ય
હેતુસામાનાધિકરણ્યસ્ય કથં વ્યભિચારતા। યેનાવ્યાપ્તિઃ સ્યાદિત્યત આહ -- ન હીતિ॥
1.ઇત્યવ્યાપ્તિરૂ - ઠ.
પુ - 312. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
ભાવવતિ હેતુસત્વમેવ વ્યભિચારઃ। ન તુ હેતુમતિ સાધ્યાભાવ ઇતિ યુક્તમ્। દ્વયોરપિ હેતુસાધ્યાભાવસામાનાધિકરણ્યરૂપવ્યભિચારાત્મકત્વાવિશેષાત્॥
નાપિ કેવલાન્વયિધર્માવચ્છિન્નપક્ષતાકત્વમનુસંહારિત્વમ્ અનિત્યો ઘટઃ ઘટાકાશોભયવૃત્તિદ્વિત્વાશ્રયત્વાદિત્યાદિ તુ વિરુદ્ધમેવેતિ વાચ્યમ્। ઉત્તીર્ણાનુપસંહારિત્વાસ્થે સર્વમભિધેયં પ્રમેયત્વાદિતિ સદનુમાને 1
તત્પ્રતિસન્ધાનેપ્યનુમિત્યપ્રતિબન્ધાત્। દ્રવ્યગુણકર્મસામાન્યવિશેષસમવાયાભાવાઃ અનિત્યાઃ વસ્તુત્વાદિત્યાદ્યસદનુમાને તદપ્રતિસન્ધાનેપ્યનુમિતિપ્રતિબન્ધાચ્ચ॥
મણ્યુક્તં દ્વિતીયલક્ષણમપિ નિરાહ -- નાપીતિ॥ અનુપસંહારવિશેષે લક્ષણમિદમવ્યાપ્તમિત્યતો મણ્યુક્તદિશા લક્ષ્યબહિર્ભાવેન નિરાહ -- અનિત્યો ઘટ ઇતિ॥ અન્વયવ્યતિરેકવ્યભિચારેણૈતજ્જ્ઞાનસ્યાનુમિત્યપ્રતિબન્ધકતયા જ્ઞાયમાને સત્યનુમિતિપ્રતિબન્ધકત્વ 2 રૂપોક્તહેત્વાભાસતોપાધિત્વાભાવાદ્ધેત્વાભાવસત્વમેવ નેતિ ભાવેન વ્યભિચારા 3 વાહ -- ઉત્તીર્ણેતિ॥ બહુવ્રીહિઃ। વિપક્ષવ્યાઘાતાદિતર્કબલેનેતિ ભાવઃ। તદપ્રતિબન્ધાને ઽપીતિ॥ અત્ર
પક્ષતાવચ્છેદકસ્યાકેવલાન્વયિત્વેન કેવલાન્વયિધર્માવચ્છિન્નપક્ષતાકત્વપ્રતિસન્ધાનસ્યાત્રાનુદયાદિતિ ભાવઃ। યથાશ્રુતમૂલસ્ય તવ્દ્યાખ્યાતૃવિવક્ષિતં લક્ષણમુક્તદોષપરિહારાય શઙ્કતે -- નન્વિતિ॥
1.નેસત્પ્ર -રા. 2.ત્વાદુક્તહે - ટ.ડ. 3.ત્વદ્યુક્તહે -ઠ. 3.રં ચા -ઠ.
અપસંણો-અવ્યાન્તર્વઃ) અનુમાદોષવાદઃ પુ - 313.
નનુ સન્દિગ્ધસાધ્યવન્માત્રવૃત્તિત્વં અનુપસંહારિત્વમ્। અસ્યાં દશાયામસાધારણોપ્યનુપસંહારિ ચેત્। તથાપ્યસાધારણપ્રસ્તાવોક્તરીત્યા તર્કાનવતારદશાયાં તર્કાભાવાદેવ સન્દિગ્ધાવ્યાપ્તેઃ। તદવતારદશાયાં તુ ન દોષઃ॥

ઉત્તીર્ણવસ્થે ઽનુમાને સન્દેહાભાવેન સન્દિગ્ધાસાધ્યવૃત્તિત્વં નાસ્તીતિ તત્ર તદનુસન્ધાનસ્યૈવાયોગેન નાન્વયવ્યભિચારઃ। દ્રવ્યગુણેત્યાદૌ ચ સન્દિગ્ધસાધ્યવન્માત્રે પક્ષે હેતોર્ 1 વૃત્તિમત્વેન તત્ર તદનુસન્ધાનસમ્ભવેન તેનૈવાનુમિતિપ્રતિબન્ધાન્ન વ્યતિરેકવ્યભિચારો ઽપીતિ ભાવઃ। નન્વેવમપિ સર્વમભિધેયં મેયત્વાદિત્યાદાવનુત્તીર્ણાનુપસંહારિત્વદશાયામવ્યાપ્તિઃ। તત્ર સાધ્યાભાવાપ્રસિદ્ધ્યા સાધ્યસન્દેહાભાવાદિતિ ચેન્ન। ઇદમભિધેયં ન વેત્યેવં સન્દેહાભાવેપ્યનભિધેયત્વમત્રાસ્તિ ન વેત્યેવં સન્દેહસ્ય તત્રાપિ સંભવાદિતિ ભાવઃ।
નન્વિદં પક્ષમાત્રવૃત્ય 2 સાધારણે ઽતિવ્યાપ્તમિત્યત આહ-- અસ્યામિતિ॥ સન્દિગ્ધસાધ્યવન્માત્રવૃત્તિત્વમનુપસંહારિત્વમિતિ દશાયાં સન્દિગ્ધસાધ્યવન્માત્રવૃત્તિત્વાનુસન્ધાનદશાયાં વેત્યર્થઃ। ન દોષ ઇતિ॥ હેત્વાભાસત્વમેવ નેત્યર્થઃ। રુચિદત્તાદૌ તુ 3 સન્દિગ્ધસાધ્યવન્માત્રવૃત્તિત્વજ્ઞાને સત્યપિ શબ્દાવ્દ્યાપ્તિગ્રહસંભવે તસ્ય ન વ્યાપ્તિધીપ્રતિબન્ધદ્વારાનુમિતિપ્રતિબન્ધકત્વમ્। સાધ્યસામાનાધિકરણ્ય 4 સન્દેહસ્ય યોગ્યતાસંશયપર્યવસન્નતયા તત્રાપ્રતિબન્ધકત્વેન તત્સામગ્ર્યાઃ સુતરામપ્રતિબન્ધકત્વાદિતિ દૂષણમુક્તમ્। પૂર્વં સન્દિગ્ધાવ્યા
1.તુમત્વેન -ન તત્ર -ટ.ડ. 2.ત્તિસાધારણે -ટ.ડ. 3.તુ ઇતિ ન -ટ.ઠ. 4.સંશયજ્ઞાનસ્ય -ઠ. સન્દેહયોગ્યતા -ડ.
પુ - 314. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
યદ્વાનુપસંહારિણિ સર્વસ્યાપિ પક્ષત્વેનાન્વયવ્યાપ્તેર્વ્યતિરેકવ્યાપ્તેર્વા ગ્રહણાસંભવાદ્વ્યાપ્તિપ્રમિત્યસિદ્ધાવન્તર્ભાવઃ। યદ્વાસાધારણે ઉક્તરીત્યા મિત્રાતનયત્વાદિરિવ પક્ષ એવ સાધ્યસન્દેહાત્સન્દિગ્ધાવ્યાપ્તઃ॥
એતદેવાભિપ્રેત્યોક્તં પદ્ધતૌ। સર્વં ક્ષણિકં સત્વાદિત્યયમપ્યુભયસંબન્ધાભાવાદવ્યાપ્તાવન્તર્ભૂત ઇતિ॥
કેચિત્તુ સર્વં ક્ષણિકં સત્વાદિત્યત્ર પક્ષ એવ સાધ્યાભાવેનૈવ સંબન્ધાવગમાત્। સર્વમનિત્યં સત્વાદિત્યાદૌ તુ પક્ષ એવ સાધ્યાભાવેનાપિ -
પ્તિત્વમુક્તં ઇદાનીં વ્યાપ્તિપ્રમિત્યસિદ્ધાવન્તર્ભાવમાહ -- યદ્વેતિ॥ પૂર્વં તર્કાનવતારે 1 હેતોરપ્રયોજકત્વાહિતસાધ્યસામાનાધિકરણ્યમાદાયાવ્યાપ્તાવન્તર્ભાવ ઉક્તઃ અધુનાન્યત્ર સાધ્યેન તદભાવેન વા સહાચારદર્શનાહિતસાધ્યસામાનાધિકરણ્યસંશયમાદાય સન્દિગ્ધાવ્યાપ્તત્વમાહ -- યદ્વાસાધારણ ઇતિ અનુમાનમાત્રોચ્છેદપ્રસઙ્ગનિરાસાયો 2 ક્તરીત્યેતિ મિત્રાતનયત્વદેરિવેતિ ચોક્તમ્। શાકપાકજત્વાદિરૂપોપાધિસન્દેહાહિતસાધ્યસન્દેહવદ્વૃત્તિત્વેન મિત્રાતનયત્વાદેર્યથા
સન્દિગ્ધા 3 વ્યાપ્તત્વં તથા સાધ્યતદભાવાભ્યાં સહચારદર્શનાહિતસાધ્યસન્દેહપ્રયુક્તસન્દિગ્ધાવ્યાપ્તત્વમિત્યર્થઃ। પ્રકારાન્તરેણાવ્યાપ્ત્યન્તર્ભાવં પરમુખેનાહ-- કેચિદિતિ॥ પક્ષ એવેતિ॥ પ્રત્યભિજ્ઞયા ઘટાદેઃ સર્વસ્ય સ્થાયિત્વનિશ્ચયાદિતિ ભાવઃ। સાધ્યાભાવેનાપીતિ॥ ક્વચિન્નિત્યત્વસ્યાપિ નિશ્ચયાદિતિ ભાવઃ। અત્રારિચિબીજં -
1.રહેતો-ટ. 2.પ્રસઙ્ગનિરાસાયાહ ઉક્ત -ઠ. 3.દિગ્ધવ્યા -ક.ગ.રા.
અપસંણો-અવ્યાન્તર્વઃ) અનુમાદોષવાદઃ પુ - 315.
સંબન્ધાવગમાદવ્યાપ્તઃ। સર્વમભિધેયં પ્રમેયત્વાદિતિ તુ સદનુમાનમેવેત્યાહુઃ॥
એતેનાવ્યાપ્તિં પ્રત્યુપજીવ્યત્વાદનુમપસંહારિત્વમેવ દોષ ઇત્યવ્યાપ્ત્યજ્ઞાનદશાયામનુપસંહારિત્વમપિ દોષ ઇતિ ચ નિરસ્તમ્। ત્વદુક્તલક્ષણત્રયે આદ્યસ્ય નિષ્કર્ષે સ્વયમેવાવ્યાપ્તિરૂપત્વાત્। દ્વિતીયસ્ય સ્વતો દોષત્વાભાવાત્। તૃતીયસ્ય ચ સ્વયમેવ સન્દિગ્ધાવ્યાપ્યત્વાત્॥
અનુપસંહારિણો ઽવ્યાપ્તાવન્તર્ભાવઃ ॥ 3.2 ॥
તુ સાધ્યસન્દેહવાન્પક્ષ ઇતિ મતે સર્વસ્ય સાધ્યસન્દેહવત્વેન તદભાવાનિશ્ચયાત્સાધ્યાભાવેનૈવેતિ પક્ષસ્ય સાધ્યાભાવેનાપીતિ પક્ષસ્ય 1 ચોયાગાત્ પક્ષે સન્દિગ્ધસાધ્યાભાવસંબન્ધેન ચાવ્યાપ્તત્વે ઽપિ પ્રસઙ્ગાદસ્મદુક્તદિશા સન્દિગ્ધાવ્યાપ્તત્વસ્યૈવાપન્નત્વાચ્ચેતિ। મણ્યુક્તમેવ પૃથગ્દોષત્વપ્રકારમનૂદ્ય નિરાહ -- એતેનેતિ॥ સર્વસપક્ષવ્યાવૃત્તત્વાદ્યજ્ઞાને વ્યપ્તેરજ્ઞાનાત્તત્પ્રતિસન્ધાન એવ જ્ઞાયમાનત્વાત્તસ્યોપજીવ્યત્વમિતિ ભાવઃ। તત્ર હેતુમાહ -- ત્વદુક્તેતિ॥ આદ્યસ્યેતિ॥ વ્યાપ્તિગ્રહાનુકૂલૈકધર્મ્યુપસંહારાભાવ ઇત્યસ્ય। અવ્યાપ્તિરૂપત્વાદિતિ॥ કિઞ્ચેત્યાદિના પ્રાગુપપાદનાત્ તથા ચાભેદે કથમુપજીવ્યોપજીવકભાવઃ । દ્વિતીયે કેવલાન્વયીત્યાદિનોક્તલક્ષણે ઽન્વયભિચારેકાભ્યાં તજ્જ્ઞાનસ્યાનુમિતિપ્રતિબન્ધકત્વવ્યભિચારસ્યોક્તત્વાત્તથા ચ સ્વસ્યૈવાદોષત્વે કથં દોષાન્તરં પ્રતિ સ્વયમુપજીવ્યં સ્યાદિતિ ભાવઃ॥ તૃતીયસ્યેતિ॥
સન્દિગ્ધસાધ્યવન્માત્રવૃત્તિત્વલક્ષણસ્ય। તથા ચાભેદાન્નોપજીવ્યોપજીવકભાવ ઇતિ ભાવઃ॥
અનુપસંહારિણો ઽવ્યાપ્તાવન્તર્ભાવઃ ॥ 3.3 ॥
1. સ્યાયો - ટ.ઠ.
પુ - 316. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
અથ વિરુદ્ધસ્યાપ્યવ્યાપ્તાવન્તર્ભાવઃ ॥ 3.3 ॥
વિરુદ્ધત્વમપિ વિપક્ષમાત્રવૃત્તિત્વં ચેત્, માત્રપદવૈયર્થ્યમ્। તત્ત્યાગે ચ સાધારણસાઙ્કર્યેણાવ્યાપ્તાવન્તર્ભાવઃ। સાધારણવ્યાવૃત્ત્યર્થં માત્રપદમિતિ તુ નિરસ્તમ્। સાધ્યાભાવવ્યાપ્તત્વં ચેત્ સાધ્યાભાવસંબન્ધેનૈવાલમ્। કિં વ્યાપ્તિશરીરાન્તર્ગતેન નિયમેન। નિયમાંશત્યાગે ચ સાધારણ્યસાઙ્કર્યમ્॥
અથ વિરુદ્ધસ્યાપ્યવ્યાપ્તાવન્તર્ભાવઃ ॥ 3.4 ॥
વિરુદ્ધહેત્વાભાસત્વરૂપદોષસ્યાપ્યવ્યાપ્તાવન્તર્ભાવં સુધાદ્યુક્તદિશા વિવરિતુકામઃ કિં વિપક્ષમાત્રવૃત્તિત્વં વિરુદ્ધત્વં વિપક્ષવૃત્તિત્વમેવ વા સાધ્યાભાવવ્યાપ્તત્વં વા સાધ્યાભાવસંબન્ધત્વમાત્રં વા મણ્યુક્તરીત્યા સાધ્યવ્યાપકાભાવપ્રતિયોગિત્વં વેતિ વિકલ્પાન્ હૃદિ કૃત્વાઽદ્યં નિરાહ -- વિરુદ્ધત્વમપીતિ॥ માત્રપદેતિ॥ વિપક્ષવૃત્તિત્વમાત્રસ્યૈવ સાધારણ ઇવ દૂષકત્વસંભવે સપક્ષાવૃત્તિત્વે સતીત્યર્થકમાત્રપદસ્ય વ્યર્થત્વાદિત્યર્થઃ । દ્વિતીયે દોષમાહ -- તત્ત્યાગે ચેતિ॥ સાધારણસ્યાવ્યાપ્યન્તર્ભાવોક્તેઃ સાધારણસાઙ્કર્યેણ હેતુનાવ્યાપ્તાવન્તર્ભાવ
ઇત્યુક્તમ્। નિરસ્તમિતિ॥ દૂષકતાબીજસામ્યે તદ્વ્યાવૃત્તેરેવાયોગાદિત્યુક્તત્વાદિતિ ભાવઃ। તૃતીયમનૂદ્ય નિરાહ -- સાધ્યેતિ॥ ચતુર્થં નિરાહ-- નિયમાંશેતિ॥
વિરુસ્યાપ્યવ્યાન્તર્વઃ) અનુમાદોષવાદઃ પુ - 317.
નનુ -- સાધ્યવ્યાપકાભાવપ્રતિયોગિત્વં વિરુદ્ધત્વમ્। એવં ચ ન
વિશેષણવૈયર્થ્યમ્। નાપિ સાધારણસાઙ્કર્યમિતિચેન્ન। અસ્ય હિ યત્ર સાધ્યં તત્ર સાધનાભાવ ઇતિ વ્યાપ્તિર્વિરુદ્ધત્વમિત્યર્થઃ॥
પઞ્ચમમાશઙ્કતે -- નન્વિતિ॥ સાધ્યવ્યાપકીભૂતો યો ઽભવઃ તત્પ્રતિયોગિત્વમિત્યર્થઃ। નિત્યઃ શબ્દઃ કૃતકત્વાદિત્યત્ર હેત્વભાવઃ સાધ્યવ્યાપકો ભવતિ યત્ર નિત્યત્વં ગગનાદૌ તત્ર કૃતકત્વાભાવ ઇતિ વ્યાપ્તેઃ। ન વિશેષણવૈયર્થ્યમિતિ॥ યદ્યપ્યત્રાપિ નિયમાંશો ઽધિકો ઽનુપ્રવિષ્ટઃ। તથાપિ સાધ્યસમાનાધિકરણાભાવપ્રતિયોગિત્વસ્ય વિષમવ્યાપ્તિકે સદ્ધેતૌ ધૂમાદાવપ્યસ્તીતિ સદ્ધેતુવ્યાવર્તકત્વાન્નિયમાંશઃ સફલ ઇતિ ભાવઃ। નાપીતિ॥ સાધારણસ્ય સપક્ષવૃત્તિતયા સાધ્યેનાપિ સમ્બન્ધેન સાધ્ય 1 વ્યાપકાભાવ 2 પ્રતિયોગિત્વાદિતિ ભાવઃ॥

અસ્મિન્ લક્ષણે ઽપિ વિરુદ્ધસ્યાવ્યાપ્તાવ 2 ન્તર્ભાવં વક્તું તસ્યાર્થનિષ્કર્ષં તાવત્કરોતિ -- અસ્ય હીતિ॥ અસ્તુ કિં તત ઇત્યત એતજ્જ્ઞાનં ચ ન સાક્ષાદનુમિતિપ્રતિબન્ધકમ્ અનુમિતિવિષયાભાવાનવગાહિત્વાત્ બાધપ્રતિપક્ષયોરેવ તથાત્વાત્ કિન્તુ તત્કારણવિઘટકત્વેન। તચ્ચ પરામર્શવિષયાભાવાવગાહિત્વેનૈવ પરામર્શરૂપકારણવિઘટનદ્વારા તજ્જન્યાનુમિતિપ્રતિબન્ધકત્વમિતિ વાચ્યમ્। પરામર્શવિષયશ્ચ પક્ષધર્મતા વ્યાપ્તિશ્ચેતિ દ્વયમ્। તત્રં કિં પક્ષધર્મતાજ્ઞાનવિઘટનદ્વારા વ્યાપ્તિજ્ઞાનપ્રતિબન્ધનદ્વારા વાનુમિતિપ્રતિ-
1.સાધ્યાવ્યા - ડ. 2.વાપ્રતિ-ડ. 3.વ્યાપ્ત્યન્ત-ડ.
પુ - 318. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
ઉક્તવ્યાપ્તિજ્ઞાનં ચ ન તાવદ્દૃષ્યાનુમાનીયપક્ષધર્મતાજ્ઞાનવિઘટકમ્। વિરુદ્ધે ઽપિ તજ્જ્ઞાનસ્ય સત્વાત્। કિં તુ યત્ર સાધનં તત્ર સાધ્યમિત્યુદાહરણદર્શિતા યા દૂષ્યાનુમાનીયા વ્યાપ્તિઃ તજ્જ્ઞાનપ્રતિબન્ધકમિત્યેવ 1 વાચ્યમ્। તત્પ્રતિબન્ધકત્વં ચ કિં તદ્ગ્રાહ્યા યા દૂષ્યાનુમાનીયા વ્યાપ્તિઃ તદભાવવિષયત્વેન કિં વા તદ્ગ્રાહ્ય યા વ્યાપ્તિસ્તદભાવવ્યાપ્યવિષયત્વેન વા। નાદ્યઃ। દૂષિકાયાઃ યત્ર સાધ્યં તત્ર સાધનાભાવ ઇતિ વ્યાપ્તેઃ યત્ર સાધનં તત્ર સાધ્યમિતિ
દૂષ્યમાનીય્યપ્ત્યભાવરૂપત્વાભાવાત્। ભાવે વા મદભિપ્રેતસ્યાવ્યાપ્ત્યન્તર્ભાવસ્ય સિદ્ધેઃ। અન્ત્યે ઽપિ કિં દૂષિકાયા વ્યાપ્તેઃ સ્વરૂપેણ જ્ઞાનં દૂષ્યાનુમાનીયવ્યાપ્તિજ્ઞાનપ્રતિબન્ધકમ્ કિં વા 2 દૂષ્યાનુ-
બન્ધકત્વમ્। આદ્યં નિરાહ -- ન તાવદિતિ॥ દ્વિતીયમેવ પ્રશ્નપૂર્વં 3 વિશેષયતિ --કિન્ત્વિત્યાદિના। ઉદાહરણપ્રદર્શિતેતિ વિભાગઃ। તત્રાપિ વિકલ્પયતિ -- તત્પ્રતિબન્ધકત્વં ચેતિ ॥ તદ્ગ્રાહ્યેતિ પદચ્છેદઃ। પ્રતિબધ્યત્વેનાભિમતજ્ઞાનગ્રાહ્યેત્યર્થઃ। દૂષિકાયા ઇતિ॥ સ્વજ્ઞાનદ્વારા પ્રતિબન્ધકીભૂતાયા ઇત્યર્થઃ। વ્યાપ્ત્તભાવરૂપત્વાભાવાદિતિ॥ હેત્વભાવસ્ય સાધ્યવ્યાપકત્વં સાધ્યવન્નિષ્ઠાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિત્વમ્। અત્ર ચ સાધ્યસામાનાધિકરણ્યાંશસ્ય સાધ્યાભાવસંબન્ધરૂપવ્યભિચારાંશસ્ય વા પ્રવેશાભાવાદિત્યર્થઃ। અભ્યુપેત્યાપિ દોષમાહ-- ભાવેવેતિ॥
1.વં વા -ગ.રા. 2.ઽયત્ર સાધ્યં તત્ર સાધનંઽ ઇત્યનન્તરં દૂષ્યાનુમાનીયેત્યરભ્યેતાવાન્ગ્રન્થઃ લુપ્તઃ-ક.ગ.રા.
3.પિરશેષયતિ - ડ.
વિરુસ્યાપ્યવ્યાન્તર્વઃ) અનુમાદોષવાદઃ પુ - 319.
માનીયવ્યાપ્ત્યભાવવ્યાપ્યત્વેન જ્ઞાનમ્। નાદ્યઃ। અતિપ્રસઙ્ગાત્। નાન્ત્યઃ। વ્યાપ્ત્યભાવજ્ઞાને તદ્વ્યાપ્યત્વજ્ઞાનસંભવેનાવશ્યકસ્ય વ્યાપ્ત્યભાવસ્યૈવ દોષત્વસિદ્ધેઃ॥
કિં ચ વિરુદ્ધસ્યોપાધિતવદ્વ્યાપ્ત્યભાવવ્યાપ્યતયા દોષત્વે સ્વતો હેત્વાભાસત્વં ન સ્યાત્॥
કિઞ્ચાન્તરઙ્ગં લઘુતરં કૢપ્તમાનુભાવિકં ચ સાધ્યાભાવસંબન્ધજ્ઞાનં ત્યક્ત્વા સ્વકલ્પિતપ્રક્રિયા-
અતિપ્રસઙ્ગાદિતિ॥ તન્નિર્વિકલ્પકેન વા પ્રમેયત્વાદિપ્રકારકતજ્જ્ઞાનેનાપિ વા પ્રતિબન્ધાપાતાદિત્યર્થઃ। અસ્મિન્પક્ષે વિરુદ્ધસ્ય હેત્વાભાવસત્વમેવ દુર્ઘટમિતિ કથં પઞ્ચેતિ વિભાગ ઇતિ ભાવેનાહ -- કિં ચેતિ॥ ઉપાધિવત્ ઉપાધેરિવ। ઉપાધેર્યથા
1 વ્યભિચારોન્નાયકત્વેન સ્વતો દોષત્વાભાવાન્ન હેત્વાભાસત્વં તથેત્યર્થઃ॥
નનૂપાધેર્વ્યભિચારવ્યાપ્યત્વેન તદનુમિતિદ્વારા વ્યપ્ત્યભાવગમકત્વં ન સાક્ષાત્। ન હિ વ્યભિચાર એવ વ્યાપ્ત્યભાવઃ। અવ્યભિચરિતસહચારરૂપત્વાદ્વ્યાપ્તેઃ સાધ્યહેત્વભાવયોર્વ્યાપ્તેઃ સાધ્યહેતુવ્યાપ્તિવ્યાપ્યત્વં તુ સાક્ષાદેવ વ્યાપ્ત્યભાવાવગમ ઇતિ નોપાધિસામ્યમિતિ વદન્તં પ્રત્યાહ -- કિં ચાન્તરઙ્ગમિતિ॥સાધ્યહેત્વભાવવ્યાપ્તેઃ સાધ્યહેતુવ્યાપ્ત્યભાવં પ્રતિ વ્યાપ્યત્વવિષયકત્વાપેક્ષયા સાધ્યાભાવસમ્બન્ધજ્ઞાનસ્યાલ્પવિષયકત્વાદન્તરઙ્ગત્વં લઘુતરત્વં ચ વ્યક્તમેવ। કૢપ્તમિતિ॥ સાધારણે પ્રતિબન્ધકત્વસ્ય નિર્ણીતત્વાદિતિ ભાવઃ। સાધ્યાભાવવ્યાપ્તો વિરુદ્ધ ઇતિ પ્રસિદ્ધલક્ષણાનુરોધેનોક્તં સાધ્યાભાવસંબન્ધજ્ઞાનં ત્યક્ત્વેતિ॥ પ્રક્રિયેતિ॥ સવ્યભિચારાદિભેદેન પઞ્ચૈવ હેત્વાભાસા ઇતિ પ્રક્રિયાનિર્વાહયેત્યર્થઃ॥
1.ચારિત્વેન -ટ.ડ.
પુ - 320. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
નિર્વાહાય બહિરઙ્ગસ્ય ગુરુતરસ્યાકૢપ્તસ્યાનાનુભાવિકસ્ય ચ સાધ્યહેત્વભાવવ્યાપ્તેર્હેતુસાધ્યવ્યાપ્ત્યભાવેન સહ વ્યાપ્તિજ્ઞાનસ્ય પ્રતિબન્ધકત્વકલ્પનમત્યન્તાયુક્તમ્। ન હ્યત્ર હિંસાત્વમિત્રાતનયત્વાદાવિવ સાધ્યાભાવસમ્બન્ધોન સ્ફુટઃ। યેન તત્રોપાધિનેવાત્ર ત્વદુક્તેન વિરુદ્ધત્વેન સ ઉન્નીય 1 તે॥
કિ ચેદં જ્ઞાનં કિં પ્રત્યક્ષસ્ દૂષ્યાનુમાનીયવ્યાપ્તિજ્ઞાનસ્ય વિરોધિ। કિં વાનુમાનિકસ્યા। નાદ્યઃ। શઙ્ખે પીતત્વાભાવવ્યાપ્યશઙ્ખત્વગ્રહે ઽપિ પીતત્વસાક્ષાત્કારદર્શનાત્। અન્ત્યે દૂષ્યાનુમાનીયવ્યાપ્તિ-
નન્વેવં સ શ્યામો મિત્રાતનયત્વાદિત્યાદાવપિ સાધ્યાભાસંબન્ધત્વમેવ દોષઃ। તજ્જ્ઞાનમેવ ચ પ્રતિબન્ધકં, તદેવ ચોદ્ભાવ્યં સ્યાત્ ન તુ શાકપાકજત્વોપાધિરિત્યત આહ -- ન હીતિ॥ યદ્વા મિત્રાતનયત્વાદૌ સાધ્યાભાવસમ્બન્ધદ્યોતનાયોપાધ્યુક્તિવદિહાપિ
તદુક્ત્યર્થમેવોક્તરૂપવિરુદ્ધત્વમસ્ત્વિત્યત આહ -- ન હીતિ॥
નનુ સાધ્યાભાવસંબન્ધાજ્ઞાને ઽપિ કદાચિત્સામગ્રીવશેનાપ્તવાક્યેન ચોક્તરૂપજ્ઞાને સતિ વ્યાપ્તિજ્ઞાનપ્રતિબન્ધદર્શનાદયમપિ પૃથગ્દોષો વાચ્ય ઇતિ વાદિનં પ્રત્યાહ -- કિં ચેદં જ્ઞાનમિતિ॥ સાધ્યહેત્વભાવવ્યાપ્તેર્હેતુસાધ્યવ્યાપ્તિ 2 ભાવેન સહ વ્યાપ્તિજ્ઞાનમિત્યર્થઃ। અન્ત્ય ઇતિ॥
1.યેત -રા. 2.પ્ત્યભાવે - ઠ.
વિરુસ્યાવ્યાન્તર્વઃ) અનુમાદોષવાદઃ પુ - 321.
જ્ઞાનસ્યાનુમાનિકત્વે દૂષ્યાનુમાનીયહેતૌ વ્યાપ્તિવ્યાપ્યસ્ય ત્વદુક્તરીત્યા વ્યાપ્ત્યભાવવ્યાપ્યસ્ય ચ જ્ઞાતત્વેન સત્પ્રતિપક્ષાન્તર્ભાવઃ સ્યાત્। ન હિ સત્પ્રતિપક્ષ એવોદાહરણભેદમાત્રેણ વિરુદ્ધો ભવતિ॥ કિઞ્ચાવ્યપ્ત્યન્તર્ભાવાચ્છાદનાય સાધ્યવ્યાપકાભાવપ્રતિયોગિત્વં વિરુદ્ધત્વમિત્યુક્તૌ વૃત્તિમતઃ સાધ્યવદવૃત્તિત્વં વા સાધ્યાસામાનાધિકરણધર્મત્વં -
નિત્યઃ શબ્દઃ કૃતકત્વાદિત્યાદિવિરુદ્ધહેતૌ સાધ્યનિરૂપિતવ્યાપ્તિજ્ઞાનસ્યાનુમાનિકસ્યૈવોક્તરૂપવ્યાપ્યત્વજ્ઞાનં પ્રતિબન્ધકમિતિ પક્ષ ઇત્યર્થઃ। અસ્મિન્ પક્ષે વિરુદ્ધહેતૌ સાધ્યેન સહ વ્યાપ્તિજ્ઞાનમાનુમાનિકમિત્યેવ વાચ્યમન્યથા તસ્ય પ્રતિબન્ધાયોગાદિતિ ભાવેનોક્તં દૂષ્યેત્યાદિ। અનુમાનં ચ વિરુદ્ધહેતૌ કૃતકત્વાદૌ નિત્યત્વાદિરૂપસાધ્યનિરૂપિતવ્યાપ્તિં પ્રતિ વ્યાપ્યસ્ય કસ્ય ચિજ્જ્ઞાનમેવેતિ વાચ્યમિતિ ભાવેનોક્તં -- દૂષ્યાનુમાનીય હેતૌ વ્યાપ્તિવ્યાપ્યસ્યેતિ॥ ત્વદુક્તરીત્યેતિ, ॥ સાધ્યહેત્વભાવયોર્વ્યાપ્તિરૂપસ્ય હેતુસાધ્યવ્યાપ્ત્યભાવં પ્રતિ વ્યાપ્યસ્ય ચેત્યર્થઃ॥
નન્વનિત્યઃ શબ્દઃ કૃતકત્વાત્, નિત્યઃ શબ્દઃ શ્રાવણત્વાદિત્યાદિરેવ સત્પ્રતિપક્ષોદાહરણં નૈતાદૃશમિત્યત આહ -- ન હીતિ॥ અનિત્યત્વસાધ 1 કકૃતકત્વહેતુઃ સાધ્યવ્યાપ્તઃ પક્ષે સાધ્યસમાનાધિકરણત્વાત્ કૃતકત્વહેતુઃ ન પ્રકૃતસાધ્યવ્યાપ્તઃ સાધ્યવ્યાપકાભાવપ્રતિયોગિત્વાદિત્યુદાહરણભેદમાત્રેણેત્યર્થઃ। વ્યાપ્તિતદભાવાનુમિત્યન્યસ્થલ એવ પ્રતિપક્ષતેતિ મન્વાનં પ્રત્યાહ -- કિઞ્ચેતિ॥

ઇત્યુક્તાવિત્યસ્ય વિરુદ્ધત્વં નાનાસ્યાદિત્યન્વયઃ। કથમિત્યતો મણ્યુક્તાન્યેવાહ -- વૃત્તિમત ઇતિ॥
1.ધ્યકૃ - ટ.ડ.
પુ - 322. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
વા સાધ્યવદ્દૃત્તિભિન્નધર્મત્વં વા વિરુદ્ધત્વમિત્યપિ 1 સુવચત્વાદ્વિરુદ્ધત્વં નાના સ્યાત્। તત્ર ચ બાધપ્રસ્તાવોક્તરીત્યા સર્વેષાં પ્રત્યેકં હેત્વાભાસત્વસ્ય વક્તવ્યત્વેન હેત્વાભાસાધિક્યં સ્યાત્॥
યત્તુ વ્યાપ્તિજ્ઞાનકારણીભૂતસહચારજ્ઞાનવિરોધિજ્ઞાનવિષયત્વેનૈકીકરણાન્નાધિક્યમિતિ કશ્ચિતાહ ॥ તન્ન। 2 ત્વદુક્તવિષયત્વાજ્ઞાને ઽપિ સાધ્યાભાવસમ્બન્ધજ્ઞાનેનૈવાનુમિતિપ્રતિબન્ધાત્॥
કિઞ્ચ વ્યાપ્તિજ્ઞાનકરણીભૂતં યત્ર હેતસ્તત્ર -
પર્વતો ઽગ્નિમાન્ ગગનવત્વાદિત્યાદાવતિવ્યાપ્તિનિરાસાય વૃત્તિમત ઇત્યુક્તિઃ। ન ચ તલ્લક્ષ્યકોટિપ્રવિષ્ટમેવેતિ વાચ્યમ્। સાધ્યવદવૃત્તિત્વરૂપવિરુદ્ધત્વસ્ય તત્ર જ્ઞાને ઽપિ વ્યતિરેકવ્યાપ્તિગ્રહાપ્રતિબન્ધેન તેન તત્રાનુમિત્યુદયાક્ષતેરિતિ ભાવઃ। અસ્તુ કો દોષ ઇત્યત આહ -- તત્ર ચેતિ॥ બાધેતિ॥ બાધપ્રતિરોધયોઃ પ્રતિજ્ઞાર્થપ્રમાણવિરોધત્વેનૈક્યોક્તિપ્રસ્તાવે એકમેવ 3 સાધકતાલિઙ્ગં સર્વં વા। આદ્યે અન્યજ્ઞાનેનાનુમિતિપ્રતિબ્ધો ન સ્યાત્। અન્યાનુમિતિનૈકેનામિતિપ્રતિબન્ધ ઇતિ તુ નાનુભવાનુસારી। દ્વિતીયે મિલિતં લિઙ્ગં પ્રત્યેકં વા। આદ્યે એકનૈવ પૂર્ણત્વાચ્છેષવૈયર્થ્યમ્। અન્ત્યે હેત્વાભાસાધિક્યમિત્યુક્તરીત્યેત્યર્થઃ। યજ્જ્ઞાનેનાનુમિતિપ્રતિબન્ધો ભવતિ તદ્ધિ સંગ્રાહકતયા નિર્વક્તવ્યમ્। ન હીદં તથા। તથા ચ પઞ્ચભ્યો ઽધિકમવર્જનીયમિતિ ભાવેનાહ -- ત્વદુક્તેતિ॥ 4 ત્વદુક્તવિવક્ષૈકીકરણપક્ષે ઽપિ હેતોઃ સાધ્યાભાવસમ્બન્ધજ્ઞાનમાવશ્યકમ્। એવં ચ તેનૈવાલં કિમનેનેતિ ભાવેનાહ -- કિઞ્ચ વ્યાપ્તિજ્ઞાનેતિ॥
1.મિત સુ -ક.ટ. 2.ત્વદુક્તવિષય ઇત્યધિકમ્-ગ.રા. 3.વાસાધ -ડ. 4.ઇતઃ નન્વિત્યવિધિકો ગ્રન્થઃ નાસ્તિ -ટ.ઠ.ડ.
વિરુસ્ય-વ્યાવન્તર્વઃ) અનુમાદોષવાદઃ પુ - 323.
સાધ્યમિત સહચારજ્ઞાનં પ્રતિ યત્ર સાધ્યં તત્ર હેત્વભાવ ઇત્યેવંરૂપસ્ય સાધ્યવ્યાપકાભાવપ્રતિયોગિત્વરૂપ 1 વિરુદ્ધોપાધિજ્ઞાનસ્ય સાક્ષાદવિરોધિત્વેન વિરોધાર્થં યાવદ્ધેત્વધિકરણ 2 વૃત્તિસાધ્યાભાવકલ્પં વિરુદ્ધત્વમિતિ નિર્વક્તવ્યત્વેન સાધ્યાભાવવ્યાપ્ય 3 ત્વસ્યૈવ વિરુદ્ધત્વસિદ્ધિઃ। તત્ર ચ નિયમાંશો વ્યર્થ ઇત્યુક્તમ્॥
કિઞ્ચ સહચારશબ્દેન વ્યાપ્તિશરીરાનુપ્રવિષ્ટસ્ય સહચારસ્યૈવ 4 વિવક્ષણીયત્વેન લાઘવાદ્વ્યાપ્તિજ્ઞાનવિરોધિજ્ઞાનવિષય 5 ભૂતાયાં અવ્યાપ્તાવેવાન્તર્ભાવસિદ્ધેઃ॥
એતેન વિરોધસ્ય વ્યાપ્ત્યભાવં પ્રત્યુપજીવ્યત્વાદ્વિરોધ એવ દોષ ઇતિ, અવ્યાપ્ત્યજ્ઞાનદશાયાં વિરો-
નનુ કદાચિત્સાધ્યાભાવસમ્બન્ધાજ્ઞાનેપ્યુક્તરૂપવિષયત્વજ્ઞાને ઽપ્યનુમિતિ પ્રતિબન્ધો ઽસ્તીતિ વાદિનં પ્રત્યાહ -- કિઞ્ચેતિ॥ વ્યાપ્તિશરીરેતિ॥ અન્યાદૃશસ્ય પ્રકૃતવ્યાપ્તિધીકારણત્વાભાવાત્સમવાયવૃત્યા સહચારજ્ઞાનવિરોધજ્ઞાનવિષયત્વસ્ય ધૂમવહ્નિસામાનાધિકરણ્યે ઽપિ સત્વેનાતિપ્રસઙ્ગાચ્ચૈવં વિવક્ષાયા આવશ્યકત્વાદિતિ ભાવઃ। મણ્યુક્તદિશા પ્રકારાન્તરેણ વિરુદ્ધસ્ય પૃથગ્દોષત્વમનૂદ્ય નિરાહ -- એતેનેતિ॥ પ્રહતં પ્રસિદ્ધમ્। સાધ્યાભાવવ્યાપ્તો વિરુદ્ધ ઇતિ સર્વૈરુપગમાદિતિ ભાવઃ। ઉપજીવ્યત્વં -
1.પસ્યવિ-ગ.રા. 2.ણત્વેન સા -ગ.રા. 3.વ્યત્વેનૈવ -ગ.ટ.રા. 4.રસ્ય વિ -ગ.રા. 5.યતયા -ગ.રા. 6.પ્યયુક્ત-ટ.ડ.
પુ - 324. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
ધો ઽપિ દોષ ઇતિ નિરસ્તમ્। વ્યાપ્ત્યભાવસ્યૈવ પ્રહતં સાધ્યાભાવવ્યાપ્યત્વાદિરૂપં
વિરુદ્ધત્વં પ્રત્યુપજીવ્યત્વાત્। ન હિ હેતોઃ સાધ્યાભાવેન સંબન્ધં 1 જ્ઞાત્વા તેન વ્યાપ્યતા જ્ઞાતું શક્યા। ત્વત્કલ્પિતં સાધ્યવ્યાપકાભાવપ્રતિયોગિત્વાદિરૂપં વિરુદ્ધત્વં સાધ્યવ્યાપકાભાવપ્રતિયોગિત્વાદિરૂપં વિરુદ્ધત્વં પ્રત્યપિ વ્યાપ્ત્યભાવ એવોજીવ્યઃ। તથાહ --ત્વત્કલ્પિતસ્ય વિરુદ્ધત્વસ્ય સ્વરૂપેણ જ્ઞાનં યદ્યપિ ન વ્યાપ્ત્યભાવજ્ઞાનાધીનમ્ । તથાપિ તન્નાનુમિતિપ્રતિબન્ધકમ્। યત્તુ પ્રતિબન્ધકં વ્યાપ્ત્યભાવવ્યાપ્યતયા જ્ઞાનં 2 તદ્વ્યાપ્ત્યભાવજ્ઞાનાધીનમેવેતિ કથં વ્યાપ્ત્યભાવો નોપજીવ્યઃ॥
એતેનૈવોપધેયસઙ્કરે ઽપ્યુપાધેરસઙ્કર ઇતિ ચ નિરસ્તમ્। વિરુદ્ધે ઽપિ સાધારણવદ્વિપક્ષવૃત્તિત્વસ્યૈવોપાધિત્વોક્તેઃ॥
તસ્માત્સાધારણસાઙ્કર્યપરિહારાય ત્વત્કલ્પિતં -
વ્યનક્તિ -- ન હીતિ॥ નનુ મણ્યુક્તવિરુદ્ધત્વલક્ષણે વ્યાપ્ત્યભાવસ્યોપજીવ્યત્વં નાસ્તીત્યત આહ - ત્વદિતિ॥ મણિકૃત્કલ્પિતેત્યર્થઃ। આદિપદેન વૃત્તિમતઃ સાધ્યવદવૃત્તિત્વાદેર્ગ્રહઃ। વ્યાપ્ત્યભાવજ્ઞાનાધીનમિતિ॥ તજ્જ્ઞાને તન્નિરૂપિતવ્યાપ્યત્વસ્ય દુર્જ્ઞાનત્વાદિતિ ભાવઃ। મણ્યુક્તં પ્રકારાન્તરેણ વિરુદ્ધસ્ય પૃથક્ત્વં નિરાહ --- એતેનેતિ॥ ઉક્તેરિતિ॥ અસ્માભિઃ પ્રતિપાદિતત્વાદિત્યર્થઃ 3 । ત્વત્કલ્પિતમિતિ॥
1.ન્ધમજ્ઞા -ગ.ટ.રા. 2.દ્વ્યાપકાભાવ -ગ.રા. 3.દિતિ ભાવઃ- ટ.ડ.
વિરુસ્યાવ્યાવન્તર્વઃ) અનુમાદોષવાદઃ પુ - 325.
યદ્વિરુદ્ધત્વં તદ્વ્યાપ્ત્યાદ્યભાવાનાત્મકત્વાદુપાધિપ્રતિકૂલતર્કાદિવદવ્યાપ્ત્યુન્નાયકમેવ। ન તુ સ્વયં હેત્વાભાસઃ। યત્તુ પ્રહતં વિપક્ષમાત્રવૃત્તિત્વં 1 રૂપં વિરુદ્ધત્વં તત્સાધારણોપાધિસઙ્કીર્ણત્વેનાવ્યાપ્ત્યન્તર્ભૂતમેવ॥
2 એતેનાવ્યભિચારિતસામાનાધિકરણ્યરૂપવ્યાપ્તિશીરપ્રવિષ્ટસ્યાવ્યભિચારરૂપવિશેષણાંશસ્ય વિરહઃ સાધારણઃ, તત્પ્રતિવિષ્ટસ્ય સામાનાધિકરણ્યરૂપવિશેષ્યાંશસ્ય વિરહો
વિરુદ્ધઃ, વિશિષ્ટો 3 વિરહો વ્યાપ્યત્વાસિ 4 દ્ધઃ ઇતિ ભેદ ઇતિ નિરસ્તમ્। હેત્વાભાસવિશેષભૂતા યા અસિદ્ધિઃ તદ્વિશેષભૂતા યા વ્યાપ્યત્વાસિદ્ધિઃ તદવાન્તરભેદમાદાય હેત્વાભાસસામાન્યવિભાગે હેત્વાભાસવિશેષભૂતા યા અસિદ્ધિઃ
મણ્યુક્તં સાધ્યાવ્યાપકાભાવપ્રતિયોગિત્વરૂપમિત્યર્થઃ। ઉપાધિરિતિ॥ ઉપાધિશ્ચ પ્રતિકૂલતર્કશ્ચાદિપદોક્તાનુકૂલતર્કાભાવશ્ચ તદ્વદિત્યર્થઃ। પ્રહતં પ્રસિદ્ધં સર્વૈરુચ્માનમિત્યર્થઃ। પ્રકારાન્તરેણ સાધારણાદિત્રયસ્ય ભેદમનૂદ્ય નિરાહ - એતેનેતિ। હેત્વાભાસવિશે 5 ષણેતિ॥ જ્ઞાયમાનત્વે 6 સત્યનુમિતિપ્રતિબન્ધકા 7 દિરૂપં હેત્વાભાવસત્વં હિ સામાન્યમ્। તદ્વિશેષાઃ
1.ત્વાદિરૂ - ગ.ટ.રા. 2.ઽવિરુદ્ધસ્ય વ્યાપ્તાવન્તર્ભાવઃઽ ઇતિ પ્રકરણ વિભાગો ઽસ્તિ -ક. 3.ષ્ટવિર -ગ.ટ.રા. 4.દ્ધિરિતિ -ટ.રા. 5.ષભૂતેતિ-ટ.ઠ. 6.ત્વેસ્યા -ટ.ડ. 7.કત્વાદિ -ટ.ઠ.
પુ - 326. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
તદ્વિશેષભૂતાયાઃ સ્વરૂપાસિદ્ધેઃ શબ્દો ઽનિત્યઃ ચાક્ષુષત્વે સતિ દ્રવ્યત્વાદિત્યાદૌ વિશેષણવિશેષ્યવિશિષ્ટાભાવમાદાય હેત્વાભાસસામાન્યવિભાગાપત્તેઃ। હેત્વાભાસવિશેષસ્ય બાધસ્ય હૃદો ધૂમવત્વે સત્યગ્નિમાનિત્યાદૌ વિશિષ્ટસાધ્યાભાવાન્તર્ગતવિશેષણાભાવાદિભેદમાદાય હેત્વાભાસસામાન્યવિભાગપ્રસઙ્ગાચ્ચ॥
તત્ર કૢપ્તત્વાદનુગતત્વાચ્ચ વિશિ 1 ષ્ટાભાવરૂપહેત્વાભાસ -

સવ્યભિચારાદયઃ ઇત્યસિદ્ધિરપિ હેત્વાભાસવિશેષઃ। તદ્વિશેષા વ્યાપ્યત્વાસિદ્ધ્યાશ્રયસ્વરૂપાસિદ્ધ્ય 2 ઇત્યાદિભેદેનાસિદ્ધેસ્ત્રિવિધત્વસ્ય પ્રાગુક્તેઃ। વ્યાપ્યત્વાસિદ્ધ્યનવાન્તરભેદો હિ વ્યાપ્તિવિશેષણાસિદ્ધિવ્યાપ્તિવિશેષ્યાસિદ્ધી। તથા ચ તાદૃશાવાન્તરભેદમાદાય હેત્વાભાસસામાન્યસ્ય સવ્યભિચારવિરુદ્ધાદિરૂપેણ પઞ્ચેતિવિભાગકરણે સ 3 ત્યસિદ્ધિવિશેષભૂતસ્વરૂપાસિદ્ધેરવાન્તરભેદાઃ હેતુવિશેષણાસિદ્ધિહેતુવિશેષ્યાસિદ્ધિવિશિષ્ટહેત્વસિદ્ધી 4 રપ્યાદાયાપિ
હેત્વાભાસવિભાગપ્રસઙ્ગઃ સ્યાત્। તથા ચ પઞ્ચેતિ વિભાગભઙ્ગઃ સ્યાદિત્યર્થઃ॥
અતિપ્રસઙ્ગાન્તરં ચાહ -- હેત્વાભાસવિશેષસ્યેતિ॥ પરમુખેન સમાધિં વાચયિત્વા સમમિત્યાહ -- તત્રેતિ॥ સ્વરૂપાસિદ્ધિબાધસ્થલ ઇત્યર્થઃ। નનુ વિશેષણાદ્યભાવસ્થલે ઽપ્યનુમિતિપ્રતિબન્દ્યો દૃશ્યત ઇત્યત --
1.શિષ્ટાભાવ એવ દો-ક.ટ.રા. 2.દ્ધિભેદે -ઠ. દ્વ્યાદિભેદે -ટ.ડ. 3.તિયે અસિદ્ધ્યાદિ સિદ્ધિવિશેષ -ઠ. 4.દ્ધીરાદાયાપિ -ઠ.
વિરુસ્યાવ્યાન્તર્વઃ) અનુમાદોષવાદઃ પુ - 327.
એવ દોષો વિશેષણાદ્યભાવો ઽપિ વિશિષ્ટાભાવોન્નયનદ્વારૈવ દોષ ઇતિ ચેત્ 1 સમં પ્રકૃતે ઽપિ 2 ॥
કિઞ્ચ વ્યધિકરણાસિદ્ધેરદોષત્વપ્રસ્તાવોક્તરીત્યાન્યથાનુપપત્તિરૂપાવ્યભિચાર એવ વ્યાપ્તિઃ। ન તુ
તદ્વિશિષ્ટસામાનાધિકરણ્યમિતિ ક્વાંશભેદો ઽપિ॥
તસ્માત્સાધારણાસાધારણાનુપસંહારિવિરુદ્ધાનાં સાધ્યાભાવસંબન્ધરૂપાયાં, અન્યથોપપત્તિરૂપાયાં વા, અવ્યાપ્તાવેવાન્તર્ભાવઃ। તત્રાપિ સાધારણવિરુદ્ધયોર્વ્યાપ્ત્યભાવો નિશ્ચિતઃ અસાધારણાનુપસંહારિણોસ્તુ સન્દિગ્ધ ઇતિ જ્ઞેયમ્ ॥
આહ -- વિશેષણાદીતિ॥ વિશેષ્યાભાવ આદિપાદર્થઃ। પ્રકૃતેપીતિ॥ વિરુદ્ધહેતાવપીત્યર્થઃ। તથા ચાવ્યાપ્તિરિવેતિ ભાવઃ॥
નનુ -- વ્યભિચારાજ્ઞાને ઽપિ સહચારવિરહજ્ઞાનેનાપ્યનુમિતિપ્રતિબન્ધો ઽસ્તીતિ વદન્તં પ્રત્યવ્યભિચારસામાનાધિકરણ્યં વ્યાપ્તિરિત્યઙ્ગીકૃત્યોક્તમ્। વસ્તુતસ્તુ તદેવ નાસ્તિ। યેન સામાનાધિકરણ્યવિરહસ્ય 3 જ્ઞાનં પ્રતિબન્ધકમિતિ સો ઽપિ પૃથગ્દોષઃ સ્યાદિતિ ભાવેનાહ -- કિઞ્ચેતિ॥ તદ્વિશિષ્ટં અવ્યભિચારવિશિષ્ટમ્। પદ્ધતિવિરોધમાશઙ્ક્ય -
1.સમં ઇતિ ન-ટ.રા. 2.કૢપ્તત્વાદનુગતત્વસ્ય વિશેષણાંશવિરહરૂપવ્યભિચાર એવ દોષો ઽસ્તુ ન તુ સ્વતન્ત્ર સામાનાધિકરણ્યવિરહઃ કેવલવ્યતિરેકિણ્ય સત્વાત્ -
ટ. ણ્યપિ સ -ગ.રા. ઇત્યધિકમ્. હસ્ય પ્રકૃતેપિ ભાવેનાહ કિઞ્ચેતિ ઇત્યસ્તિ -ટ.ડ.
પુ - 328. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
યત્તુ પદ્ધતૌ વિરુદ્ધઃ સાધ્યસંબદ્ધાભાવે સતિ તદભાવસંબન્ધિત્વાદવ્યાપ્તઃ। સાધારણો ઽપિ સાધ્યતદભાવસંબન્ધિત્વાદવ્યાપ્તઃ। અનધ્યવસિતભેદાવસાધારણાનુપસંહારિણાવુભયસંબન્ધાભાવાદવ્યાપ્તા 1 વન્તર્ભવત ઇત્યુક્તમ્। તત્ર સ્વમતે ત્રિપ્રકારા વ્યાપ્તિઃ પ્રત્યેકં હેત્વાભાસ ઇતિ નાભિપ્રાયઃ। કિં તુ વસ્તુગત્યા વિદ્યમાનાયાં પરૈઃ પ્રત્યેકં હેત્વાભાસત્વેન સ્વીકૃતાયાં ત્રિપ્રકારાયામવ્યાપ્તાવનુગતા, સ્વાભિમતા, સાધ્યાભાવસંબન્ધાદિરૂપા, અવ્યાપ્તિરેકૈવ હેત્વાભાસઃ વિશેષણવૈયર્થ્યાદિદોષાભાવાદિ 2 ત્યેવાભિપ્રાયઃ। પદ્ધતાવપિ સાધ્યસંબન્ધાભાવે સતિ તદભાવસંબન્ધિત્વાદે-
તદભિપ્રાયોક્ત્યા નિરાહ -- યત્વિતિ॥ તત્ર હિ પૂર્વં સ્વાભિમતદોષોક્તિપ્રસ્તાવે હેતુવિરોધો દ્વિવિધઃ અસિદ્ધિરવ્યાપ્તિશ્ચેતિ, અવ્યાપ્તિરપિ ત્રિવિધા, લિઙ્ગસ્ય સાધ્યેન તદભાવેન ચ સંબન્ધઃ, સાધ્યસંબન્ધાભાવે સતિ તદભાવેનૈવ સમ્બન્ધઃ, ઉભસમ્બન્ધાભાવશ્ચેત્યુક્ત્વા પરોક્તદોષપ્રપઞ્ચનેનાન્તર્ભાવોક્તિપ્રસ્તાવે દ્વિતીયપરિચ્છેદાન્તે ઉક્તમિત્યર્થઃ। તથાચ તત્ર સાધ્યતદભાવસંબન્ધવત્વાદિરૂપેણ પ્રત્યેકહેત્વાભાસત્વપ્રતીતેસ્તદ્વિરોધ ઇતિ ભાવઃ। કુત એષોભિપ્રાય ઇત્યતો જ્ઞાપકં વિપક્ષે બાધકં ચાહ -- પદ્ધતાવપીતિ॥ તથા ચાવ્યાપ્તિરેકૈવ દોષ ઇતિ ભાવઃ।
1.પ્તેન્ત-રા. 2.ત્યવ્યભિચારાય -ગ.રા.
વિરુસ્યાવ્યાવન્તર્વઃ) અનુમાદોષવાદઃ પુ - 329.
રવ્યાપ્તિં પ્રતિ હેતુત્વસ્યૈવોક્તેઃ। અન્યથા હિ ભઙ્ગ્યન્તરેણ પરોક્તપ્રક્રિયૈવ સ્વીકૃતા સ્યાત્॥
સુધાયામનૈકાન્તિકત્વાદિત્યસ્ય હિ સપક્ષવૃત્તિત્વે સતિ
વિપક્ષવૃત્તિત્વાદિત્યર્થઃ। એવં વિરુદ્ધત્વાદિત્યસ્ય સપક્ષવૃત્તિત્વાદિત્યર્થઃ। ન ચાત્ર 1 વિશેષણવ્યવચ્છેદ્યમસ્તીત્યુક્તત્વેન તદ્વિરોધશ્ચ સ્યાત્। ત્રિપ્રકારાયામ-
અન્યથેતિ॥ પૃથગ્દોષત્વાભિપ્રાય ઇત્યર્થઃ। સાધ્યાભાવસંબન્ધત્વેનૈવાનૈકાન્તિકત્વાદેરેકદોષત્વમેવ ન પૃથગ્દોષત્વમ્। અન્યથા પરોક્તપ્રક્રિયાઙ્ગીકારાપત્તિરિત્યે 2 કં બાધકમુક્ત્વા બાધકાન્તરં ચાહ -- સુધાયામિતિ॥ ન ચાત્ર વિશેષણવ્યવચ્છેદ્યમસ્તીત્યુક્ત 3 ભેદેન તદ્વિરોધશ્ચ સ્યાદિત્યન્વયઃ। અત્રેત્યનેન પરામૃશ્યમાનં દર્શયિતુમુક્તં અનૈકાન્તિકત્વાદ્વિરુદ્ધત્વાદિતિ। તયોર્યદિ વિપક્ષવૃત્તિત્વમેવાર્થસ્તદા નચાત્રેત્યુત્તરવાક્યાસાઙ્ગત્યમાશઙ્ક્ય તયોરર્થોક્તિરિત્યસ્યેત્યર્થ ઇતિ। યુક્તિપાદીયમસુધાયાં હિ અવ્યાપ્તિરૂપહેતુદોષોનૈકાન્તિકત્વદેરન્તર્ભાવતયાવ્યાપ્તિત્વેનૈવ દોષત્વં વક્તુપુપક્રમ્ય પૃથગ્દોષત્વં દૂષણમુચ્યતે ઇદમસાધકં અનૈકાન્તિકત્વાદ્વિરુદ્ધત્વાદિતિ ત્વયા વાચ્યમ્। ન ચાત્ર વિશેષણવ્યવચ્છેદ્યમસ્તીત્યુચ્યતે પૃથગ્દોષત્વે તદુક્તિવિરોધઃ। અન્યોન્યસ્ય વ્યવચ્છેદ્યત્વસમ્ભવાદિતિ ભાવઃ॥
નન્વવ્યાપ્તેરુક્તત્રિપ્રકારાનુગતમવ્યાપ્તિત્વરૂપસામાન્યં કુત ઉપેયમ્। ત્રિરૂપૈવાસ્ત્વવ્યાપ્તિરિત્યત આહ-- ત્રિપ્રકારેતિ॥ સાધ્યતદભાવસમ્બન્ધિ-
1.ત્રાપિ -ગ.રા. 2.ત્યત્રૈકં -ડ. 3.ક્તત્વેન ત -ટ.ડ.
પુ - 330. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
વ્યાપ્તાવનુગતૈકરૂપ્યા 1 ભાવે હેત્વાભાસાધિક્યં ચ સ્યાત્। સત્વે ચાનુગતેન લઘુના સાક્ષાદ્વ્યાપ્તિધી 2 વિરોધિધીવિષયેણ ચ તેનૈવાસાધકતા સાધ્યતામ્। કિં વસ્તુતઃ સતાપ્યનુગત્યાદિરહિતેનેતરેણાંશેન॥
2 વિરુદ્ધસ્યાવ્યાપ્તાવન્તર્ભાવઃ ॥ 3.3 ॥
ત્વાદિત્રિપ્રકારેત્યર્થઃ। અનુગતૈકરૂપસ્યેતિ॥ સાધ્યાભાવસમ્બન્ધિત્વરૂપસ્ય વાન્યથોપપત્તિરૂપસ્ય વા પ્રાગુક્તસ્યેત્યર્થઃ। અત એવ પૂર્વં સ્વાભિમતદોષોક્તિપ્રસ્તાવે
વ્યાપ્તિવિરહો ઽવ્યાપ્તિરિતિ વ્યાપ્તિવિરહત્વમનુગતૈકરૂપમુક્તમ્। આધિક્યમિતિ॥ હેતુવિરોધો દ્વિવિધઃ અસિદ્ધિરવ્યાપ્તિરિતિ પ્રમાણલક્ષણાદૌ યદ્વૈવિધ્યં હેતુદોષસ્યોક્તમ્। તન્ન સ્યાત્। કિન્તુ ચાતુર્વિધ્યરૂપાધિક્યં ચ સ્યાદિત્યર્થઃ। સત્વે 4 ચેતિ॥ અનુગતૈકરૂપસ્યેત્યનુકર્ષઃ। પ્રાગુક્તસાધ્યાભાવસમ્બન્ધવત્વાદિરૂપસ્યેતિ ભાવઃ। ઇતરેણ સાધ્યસમ્બન્ધાભાવાદિનેત્યર્થઃ ॥ 3.4 ॥
વિરુદ્ધસ્યાવ્યાપ્તાવાન્તર્ભાવઃ ॥ 3.4 ॥
1.સ્યાસત્વે -ક.ટ.રા. 2.વિરોધપદં ન -ક.રા. 3.મણ્યુક્તહેત્વાભાસસઙ્કરભઙ્ગઃ ઇત્યસ્તુ -ક.
1-7-2001.
પતે-વાસ્ય-વ્યચાર-સંરઃ) અનુમાદોષવાદઃ પુ - 331.
અથ પરમતે બાધસ્ય વ્યભિચારસઙ્કરઃ ॥ 3.4 ॥

યચ્ચોક્તં મણૌ -- બાધસ્યાદોષત્વે વસ્તુતો માહાનસીયઃ પ્રસિદ્ધૌ વહ્નિઃ પર્વતે વહ્નિત્વેન સિધ્યેત્। પર્વતે વહ્નિજાતીયસ્ય સત્વેન વ્યભિચારાભાવાત્। પર્વતે મહાનસીયો વહ્નિર્નાસ્તીતિ પ્રત્યક્ષબાધાત્તુ ન સિધ્યતીતિ બાધસ્ય વ્યભિચારાસઙ્કર ઇતિ। તન્ન। વર્વતે મહાનસીયો વહ્નિર્ના-
અથ પરમતે બાધસ્ય વ્યભિચારસઙ્કરઃ ॥ 3.5 ॥
સ્વમતે બાધસ્ય વ્યભિચારાસાઙ્કર્યં 1 તદ્રીત્યનુસરણે તત્સાઙ્કર્યમેવ પ્રાપ્નોતિ। તથા ચ બાધસ્ય પૃથગ્દોષત્વહાનેઃ 2 પઞ્ચેતિ હેત્વાભાસવિભાગભઙ્ગ ઇતિ ભાવેનાહ -- યચ્ચેતિ॥
નનુ પર્વતીયધૂમસ્ય મહાનસીયવહ્ન્યભાવસામાનાધિકરણ્યેન વ્યભાચિરાન્ન તેન મહાનસીયવહ્નિઃ સિધ્યતીત્યત આહ -- પર્વત ઇતિ॥ વ્યાપકતાવચ્છેદકતાવચ્છિન્નવ્યાપકાભાવસામાનાધિકરણ્યસ્યૈવ વ્યભિચારત્વાદ્વહ્નિત્વસ્ય વ્યાપકતાવચ્છેદકત્વેન તદવચ્છેદેન 3 અત્ર તસ્ય સત્વાદિત્યર્થઃ। તર્હિ કુતો ન સિધ્યતીત્યત આહ -- પર્વત ઇતિ॥ ત્વદુક્તપ્રત્યક્ષસ્ય પર્વતીયવહ્ન્યનુમિતિં પ્રતિ 4 બાધકત્વમેવ નાસ્તિ। કથં તસ્ય બાધત્વેન પાર્થક્યમિતિ ભાવેન નિરાહ -- તન્નેત્યાદિના॥
1. ત્યનનુ -ટ.ઠ. 2.નેન પ-ટ.ડ. 3.તત્રેતિ ન -ઠ.ડ. 4.પ્રતિ પ્રતિબન્ધકત્વ -ઠ.ડ.
પુ - 332. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
સ્તીતિ પ્રત્યક્ષસ્ય પર્વતે વહ્નિરસ્તીતિ પ્રત્યક્ષશાબ્દબોધૌ પ્રતીવ પર્વતે વહ્નિરિત્યનુમિતિં પ્રત્યપિ ભિન્નવિષયકત્વેનાબાધકત્વાત્ । યથા હીન્દ્રિયં સ્વસન્નિકૃષ્ટવિષયકજ્ઞાનજનનસ્વભાવમ્। તથા લિઙ્ગમપિ સ્વસમાનાધિકરણ 1 લિઙ્ગિવિષયકજ્ઞાનજનનસ્વભાવમ્। સમાનાધિકરણયોર્લિઙ્ગલિઙ્ગિનો 2 ર્હિ
વ્યાપ્તિઃ॥
એવં તર્હિ મહાનસીયવહ્નિવિષયાનુમિતિઃ કુતો ન જાયતે પર્વતીયવહ્નિવિષયૈવ કુતો જાયત ઇત્યતો ન ત્વદુક્તબાધદોષબલાત્ કિં તુ લિઙ્ગસ્ય વ્યાપ્તિપ્રકારમપેક્ષ્ય લિઙ્ગિજ્ઞાનજનકત્વં સ્વભાવ ઇતિ સ્વભાવબલાદેવેતિ ભાવેન દૃષ્ટાન્તપૂર્વમાહ -- યથા હીતિ॥
યદ્વા ભિન્નવિષય 3 કત્વેનેત્યુક્તમ્ । તદસિદ્ધમ્। બાધસ્યાદોષત્વે સમાનવિષયયત્વસ્યૈવ પ્રત્યક્ષાનુમિત્યોર્બાધકબાધ્યત્વાભિમતયોઃ સ્યાદિત્યતઃ સ્વભાવકૃતમેવ ભિન્નવિષયત્વમિત્યાહ -- યથા હીતિ॥ તથા ચ સામગ્ર્યભાવાદેવ મહાનસીયવહ્ન્યસિદ્ધ્યુપપત્તૌ કિં બાધવશેન તદસિદ્ધિકલ્પનયા। અત એવ પદ્ધતૌ"પર્વતે ધૂમં દૃષ્ટાન્તો ઽપિ કથમન્યત્રા 4 નુમિત્યનુદ્ભવઃ। વ્યાપ્તિપ્રકારમપેક્ષ્ય લિઙ્ગસ્ય લિઙ્ગિજ્ઞાનજનકત્વનિયમાત્। તથા હિ-- કયોશ્ચિત્સમાનદેશત્વે ઽપિ ભિન્નકાલીનયોઃ વ્યાપ્તિઃ। યથા ધૂમસ્યાગ્નિને"ત્યાદ્યુક્તમ્। 5 તત્રાન્યત્રાનુદ્ભવ ઇત્યુપલક્ષણમ્। કથમન્યદીયાગ્નિપ્રમાનુદ્ભવ ઇત્યપિ ધ્યેયમિતિ ભાવઃ॥
1.રણજનનસ્વભા-ગ.રા. 2.નોર્વ્યા-ક.ગ.ટ. 3.યત્વેન-ટ.ડ. 4.ત્રાનુદ્ભવ-ટ.ડ. ત્રાગ્નિપ્રમાનુદ્ભ-ઠ. 5.પદ્ધતૌ કથમન્યત્રાગ્નિપ્રમાનુદ્ભવઃ -ઠ. પદ્ધતૌ તત્રાન્યત્રાગ્નિમા -ડ.
પતે-બાસ્ય-વ્યચાર-સંરઃ) અનુમાદોષવાદઃ પુ - 333.
અસ્તુ વા પ્રત્યક્ષાનુમિત્યોઃ સમાનવિષયકત્વં તથાપિ ન તન્માત્રં બાધત્વે તન્ત્રમ્। કિન્તુ સમાનપ્રકારકત્વમપિ । ઘટવત્યેવ ગેહે ઘટો નાસ્તીતિ ભ્રામ્યતો ઽપિ ગેહે પ્રમેયમસ્તીતિ પ્રમયા તત્ર સતો ઘટસ્યાપિ પ્રમેયત્વેન ગ્રહણદર્શનાત્। પર્વતેતરવૃત્તિર્વહ્નિઃ પર્વતે નાસ્તીતિ પ્રમાવતો ઽપિ પર્વતો વહ્નિમાનિતિ ભ્રાન્તિરૂપાનુમિતિદર્શનાચ્ચ।
નનુ પ્રતિયોગ્યસમાનાધિકરણયત્સમાનાધિકરણેત્યાદિમણ્યુક્તસામાન્યવ્યાપ્તિલક્ષણપક્ષે
વ્યધિકરણધૂમવહ્ન્યોરપિ વ્યાપ્તિ 1 રસ્ત્યેવેતિ પર્વતીયધૂમો મહાનસીયવહ્નિજ્ઞાનજનનસ્વભાવ એવેતિ ભિન્નવિષયત્વસ્વભાવો નેતિ ચેન્ન। તસ્ય લક્ષણસ્ય નિરસ્તત્વાત્। અત એવ સમાનાધિકરણલિઙ્ગેત્યુક્તમ્। તુષ્યતુ દુર્જન ઇત્યભ્યુપેત્યાપિ બાધ્યબાધકભાવો ન યુક્ત ઇત્યાહ -- અસ્તુ વેતિ॥ મહાનસીયવહ્નિઃ પર્વતે નાસ્તીતિ પ્રત્યક્ષસ્ય પર્વતો વહ્નિમાનિત્યનુમિતે 2 રિત્યર્થઃ। કુત ઇત્યર્થઃ સમાનવિષયત્વં જ્ઞાનસ્ય ભ્રમરૂપજ્ઞાનસ્ય વા પ્રમારૂપજ્ઞાનસ્ય વા જ્ઞાનાન્તરબાધકત્વે તન્ત્રમ્। આદ્યે દોષમાહ-- ઘટવતીતિ॥ અન્ત્ય આહ -- પર્વતેતિ॥ યદ્વા સમાનવિષયકત્વં જ્ઞાનસ્ય કિં તાદૃશપ્રમાબાધને તન્ત્રમ્। ઉત ભ્રાન્તિબાધને। આદ્ય આહ -- ઘટવતીતિ॥ અન્ત્ય આહ -- પર્વતેતિ॥ અત્યન્તાસદેવ ભ્રાન્તાસદેવ ભ્રાન્તાવરોપ્યત ઇતિ સિદ્ધાન્તે સમાનવિષયક 3 ત્યાભાવે ઽપિ મણિકૃન્મતે તદસ્તીત્યાહ --
1.રસ્તીતિ -ડ. 2.શ્ચેત્યર્થઃ- ટ.ઠ.ડ. 3.યત્વા -ઠ.ડ.
પુ - 334. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
દેશાન્તરે સન્નેવ ભ્રાન્તિવિષય ઇતિ ત્વન્મતે પર્વતેતરવૃત્તિવહ્નેરેવ ભ્રાન્તિરૂપાનુમિતૌ પર્વતવૃત્તિવહ્નિત્વેન ભાનાત્॥
કિં 1 ચાસ્તિ બાધો ઽત્ર 2 ચેદ્વ્યભિચારો ઽપ્યસ્ત્યેવ। બાધિતસાધ્યકે હેતુવૃત્તેરેવ વ્યભિચારત્વાત્॥
અપિચ 3 યદિ બાધાદેવ મહાનસીયવહ્નેરસિદ્ધિઃ। તર્હિ બાધાનવતારદશાયાં સ સિધ્યેત્॥
દેશાન્તરે ઇતિ॥ સમાનપ્રકારકત્વાભાવાન્ન ત્વદુક્તપ્રત્યક્ષસ્ય બાધકતેત્યુક્તમ્। કૢપ્તવ્યભિચારરૂપદોષાદેવ મહાનસીયવહ્ન્યસિદ્ધ્યુપપત્તૌ ન તદર્થં બાધસ્ય દોષતેત્યાહ -- કિઞ્ચેતિ॥
યદ્યન્યનિષ્ઠલિઙ્ગસ્ય સ્વસમાનાધિકરણસાધ્યવિષયાનુમિતિજનને ઇવાન્યનિષ્ઠસાધ્યગોચરાનુમિતિજનને ઽપિ શક્તિમુપેત્ય બાધરૂપદોષાદેવ તદભાવં મન્યસે તદા દોષાન્તરં ચાહ -- અપિ ચેતિ॥ સ ઇતિ॥ મહાનસીયવહ્નિઃ।
સામગ્રી 4 સદ્ભાવાત્પ્રતિબન્ધાભાવાત્। અન્યથા પર્વતીયચવહ્નિસિદ્ધિરપિ ન સ્યાત્। સામગ્ર્યાઃ પ્રતિબન્ધાભાવસ્ય ચોભયત્ર તુલ્યત્વાત્। તસ્માત્તદંશે વ્યધિકરણધૂમાદેઃ શક્તિરેવ નેતિ ભિન્નવિષયત્વેન પ્રાગુક્તપ્રત્યક્ષાનુમિત્યોઃ ન બાધ્યબાધકાભાવ ઇત્યેવ યુક્તઃ પન્થા ઇતિ ભાવઃ। પરાભિમતં બાધસ્યાસઙ્કીર્ણમુદાહરણાન્તરમપ્યનૂદ્ય નિરાહ--
1.ચાત્ર -ક.ગ.ટ.રા. 2.ધો ઽસ્તિ-ક.ગ.ટ.રા. 3.યત્ ઇત્યધિકમ્-ક.ગ.ટ.રા. 4. ગ્રીપ્રતિબન્ધાભા -ટ.ઠ.ડ.
પતે-બાસ્ય-વ્યચાર-સંરઃ) અનુમાદોષવાદઃ પુ - 335.
એતેનેતિ ॥ નિરસ્તમિત્યન્વયઃ। ગન્ધઃ સિધ્યેદિતિ॥ લિઙ્ગમપિ 3 સ્વસમાનાધિકરણલિઙ્ગિવિષયકજ્ઞાનજનનસ્વભાવમિત્યાદિપ્રાગુક્તસાગ્ર્યાઃ સત્વાદિતિ ભાવઃ॥
નનુ સામગ્રીસત્વે ઽપિ વ્યભિચારરૂપકૢપ્તદોષાદેવ તત્ર ગન્ધાસિદ્ધિરિત્યત આહ -- ગન્ધેતિ॥ સાધ્યપ્રાગભાવવદ્ગામિત્વં ન વ્યભિચારઃ। કિં તૂક્તરૂપ એવ। સ ચ તત્ર નાસ્તિ। પ્રાગભાવેન વિરોધાત્। અગ્રે ગન્ધાનુદયાપાતાચ્ચેતિ ભાવઃ। કથં તર્હિ તત્ર બાધ ઇત્યત આહ -- પ્રાગભાવેતિ॥ સાધ્યસંસર્ગાભાવપ્રમાયા એવ
બાધશબ્દાર્થત્વાદિતિ ભાવઃ। અસ્તીતીતિ॥ ઇતિ 4 ઇતિ ચ દોષદ્વયસ્યેત્યન્વયઃ। બાધિતસાધ્યકે હેતુવૃત્તેરેવ વ્યભિચારાત્વાત્। તથા સમાનાધિકરણસાધ્યગોચરપ્રમાજનનસ્વભાવત્વાચ્ચ। બાધસ્ય ચાનવતારાદિતિ ભાવઃ। કથં તર્હિ તત્ર ગન્ધસિદ્ધ્યભાવઃ। બાધસ્ય ચ ત્વયા તત્ર દોષત્વાનઙ્ગીકારાદિતિ ચેત્ ગન્ધપ્રાગભાવવતિ ગન્ધાપાદકસામગ્ર્યા અભાવા-

1.અપિ પદં ન-ક.ગ.ટ.રા. 2.અપિપદં ન -ક.ગ.ટ.રા. 3.પિ સમા -ઠ.ડ. 4.એકં ઇતિ પદં ન -ટ.ઠ.
પુ - 336. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
કિં ચ પ્રાગભાવવતિ કાલે ગન્ધાપાદનં ન તાવ 1 ત્સિષાધયિષામાત્રેણ। શબ્દસ્ય તાત્પર્પારતન્ત્ર્યવદનુમાનસ્ય સિષાધયિષાપારતન્ત્ર્યાભાવાત્॥
નાપિ ગન્ધપ્રાગભાવાવચ્છિન્નત્વસ્ય પક્ષતાવચ્છેદકત્વમાત્રેણ તદાપાદાનમ્। પક્ષતાવચ્છેદકસ્ય હિ યત્ર પૃથિવીત્વં તત્ર ગન્ધ ઇતિ દૈશિકવ્યાપ્તિબલેન સાધ્યસ્ય સમાનદેશત્વાક્ષેપ એવ સામર્થ્યમ્। ન તુ સ્વસમાનકાલીનત્વાપેક્ષે ઽપિ॥
નાપિ યદા પૃથિવીત્વં તદા ગન્ધ ઇતિ વ્યાપ્તિબલાત્તતાપાદનમ્। ગન્ધપ્રાગભાવધ્વંસદશાયાં પૃથિવીત્વસ્ય સત્વે ઽપિ ગન્ધાભાવાત્॥
નનુ -- તથાપિ હેતુઃ સ્વાવચ્છિન્નદેશકાલીનસાધ્યતાવચ્છેદસ્વભાવઃ। ન હિ ધૂમેન વહ્નિઃ સિધ્યન્નર્વાગ્ભાગે કાલે 2 ચ સિધ્યતિ।
દેવેતિ ભાવેન કા તત્ર તવ સામગ્રી અભિમતા। ગન્ધપ્રાગભાવકાલે ઽપિ ગન્ધસાધનેચ્છામાત્રં વા ગન્ધપ્રાગભાવસ્ય પક્ષતાવચ્છેદકમાત્રં વા યદા પૃથિવીત્વં તદા ગન્ધ ઇતિ વ્યાપ્તિર્વા સ્વાવચ્છિન્નદેશકાલીનસાધ્યબોધકસ્વભાવો વા યદા પૃથિવીત્વં તદા ગન્ધપ્રાગભાવકાલીનગન્ધવાનિતિ વ્યાપ્તિર્વા। આદ્યં તાવન્નિરાહ -- ન તાવદિત્યાદિના॥ વ્યાપ્તિપક્ષધર્મતામાત્રપારતન્ત્ર્યાદિતિ ભાવઃ। દ્વિતીયં નિરાહ -- નાપીતિ॥ સ્વસમાનદેશત્વાક્ષેપ એવેતિ॥ સ તુ પ્રકૃતે ન બાધિત ઇતિ ભાવઃ। તૃતીયં નિરાહ -- 3 નાપિ યદેતિ॥ ચતુર્થમાશઙ્કતે -- નન્વિતિ॥
1.તથેત્યધિકમ્ -ક.ગ.ટ.રા. 2.કાલાન્તરે ચ -ક.ગ.ટ.રા. 3.નાપીતિ નાસ્તિ -ટ.ઠ.ડ.
પતે-વાસ્ય-વ્યચાર,સઙ્કરઃ) અનુમાદોષવાદઃ પુ - 337.
તથા ચ પૃથિવીત્વમપિ સ્વાવચ્છિન્ને ગન્ધપ્રાગભાવકાલે ગન્ધં બોધયેદેવ। બાધાત્તુ ન બોધયતીતિ ચેન્ન। યત્ર યદા યદવચ્છેદેન ધૂમસ્તત્ર તદા તદવચ્છેદેન વહ્નિરિતિ વ્યાપ્તિરેવ હિ તત્રાસ્તિ। પ્રકૃતે તુ 1 યત્ર યદા યદવચ્છેદેન પૃથિવીત્વં તત્ર 2 તદા તદવચ્છેદેન ગન્ધ ઇતિ વ્યાપ્તિર્નાસ્તીત્યુક્તમ્॥
અથ 3 પ્રાગભાવાવચ્છિન્નત્વં ન પક્ષવિશેષણમ્। કિં તુ ઘટઃ ગન્ધપ્રગભાવકાલીનગન્ધવાનિતિ સાધ્યવિશેષણમિતિ ચેન્ન। યદા પૃથિવીત્વં તદા
ગન્ધપ્રાગભાવસમાનકાલીનગન્ધ ઇતિ વ્યાપ્તેરભાવાત્॥
એતેન ધૂમાનુમાને દૈવાનુપનીતકાઞ્ચનપયત્વસ્ય વહ્નિવિશેષણત્વેન ભાને ઽનુમિતેરપ્રમાત્વા 4 દપ્રમાત્વસ્ય ચ દોષાધીનત્વાદન્યસ્ય ચ દોષસ્યાભાવાદ્બાધ એવ -
ઉક્તમિતિ॥ ગન્ધપ્રાગભાવધ્વંસદશાયામિતિ પૂર્વગ્રન્થેનેતિ ભાવઃ। પઞ્ચમમપિ નિરસિતુમશઙ્કતે -- અથેતિ॥ વ્યાપ્તેરભાવાદિતિ॥ યદા પૃથિવીત્વં તદા ઘટીયગન્ધપ્રાગભાવસમાનકાલીનો ગન્ધઃ ઘટીય ઇતિ વ્યાપ્તેઃ સત્વે ઽપિ સમાનાધિકરણતાદૃશગન્ધેન વ્યાપ્તેરભિમતત્વાત્। તસ્યાશ્ચાભાવાત્। અન્યથા છલવાદાપાતાદિતિ ભાવઃ। અન્યદપિ
પરાભિમતસઙ્કીર્ણોદાહરણમનૂદ્ય નિરાહ -- એતેનેતિ॥ દોષાધીનત્વાદિતિ॥
1.યત્ર ઇતિ ન- ક.ગ.ટ.રા. 2.તત્ર ઇતિ ન- ક.ગ.ટ.રા. 3.ગન્ધ ઇત્યધિકમ્ -ટ. 4.ત્વાત્તદપ્ર - રા.
પુ - 338. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
દોષો વક્તવ્ય ઇતિ નિરસ્તમ્। બોધો ઽસ્તિ ચેદ્વ્યભિચારો ઽપ્યસ્તીત્યાદિના દોષદ્વયસ્યોક્તત્વાત્॥
કિં ચ વ્યાપ્તિપક્ષધર્મતાજ્ઞાનાવિષયસ્યાપ્યુપનીતસ્યાનુમિતૌ ભાને યથાર્થાનુમિતિઃ, જયપરાજયાદિવ્યવસ્થા, અનુમિતૌ વ્યાપ્તિજ્ઞાનાપેક્ષા ચોચ્છિદ્યેત। ન ચ વહ્ન્યુપનયાર્થમેવ વ્યાપ્તિજ્ઞાનાપેક્ષા। 1 પ્રાયિકસહચારદર્શનમાત્રેણાપ્યુપનયસિદ્ધેઃ॥
નન્વથાપિ લિઙ્ગપરામર્શનિષ્પત્ત્યનન્તરં પ્રત્યક્ષાદિબાધેનાનુમિતેરપ્રમાત્વં દૃશ્યતે। તત્ર ચ દોષાન્તરાભાવાદ્બાધ એવ દોષ ઇતિ ચેન્ન।
અપ્રામાણ્યસ્ય પરતસ્ત્વાદિતિ ભાવઃ। અન્યસ્ય વાભાવાદિત્યસિદ્ધમિતિ ભાવેનાહ -- બાધો ઽસ્તિ ચેદિતિ॥ બાધિતસાધ્યકે હેતુરિત્યેવ વ્યભિચારત્વાદિત્યાદિનોક્તત્વાદિત્યર્થઃ॥
નનુ સત્યપિ તત્ર વ્યભિચારે તદપ્રતિસન્ધાનદશાયાં કાઞ્ચનમયો ન ભવતિ વહ્નિરિતિ બાધપ્રતિસન્ધાને ઽપિ તાદૃશાનુમિતેરપ્રમાત્વાવગમાત્સો ઽપિ પૃથગ્દોષ એવેતિ ચેદ્ભાસકસામગ્ર્યભાવેન તથાનુમિતિરેતવાયુક્તેત્યેતદ્વિપક્ષે બાધમુખેનાહ -- કિઞ્ચેતિ॥ જ્ઞાનવિષયસ્યાપિ તાદૃશજ્ઞાનબલાલભ્યસ્યાપીત્યર્થઃ। યથાર્થેતિ॥ સર્વત્રાપ્યનુમિતૌ યત્કિઞ્ચિદવિદ્યમાનસ્ય સાધ્યવિશેષણસ્ય ભાનસંભવાદિતિ ભાવઃ। જયેતિ॥ સર્વત્રાનુમિતાવયાથાર્થપ્રાપ્તાવયમનુમાનપ્રયોક્તા સદનુમાનવાદીતિ જયી, અયં ચાસદનુમાનપ્રયોક્તૃત્વાદપજયીતિ ન સ્યાદિત્યર્થઃ। અનન્યગત્યા બાધસ્ય દોષત્વં વાચ્યમિતિ શઙ્કતે -- નન્વિતિ॥
1. પ્રાપક - ગ.ટ.
પતે-બાસ્ય-વ્યચારઃ-સઙ્કરઃ) અનુમાદોષવાદઃ પુ - 339.
નિષ્પન્નેપ્યર્થનિશ્ચયે તદપ્રામાણ્યનિશ્ચયેન પુનરપ્યર્થનિશ્ચયવિઘટનવન્નિષ્પન્ને ઽપિ પરામર્શે બાધેન પુનરપિ પરામર્શવિઘટનસ્યાવશ્યકત્વેનાસિદ્ધિ વ્યભિચારયોનન્યતરસ્ય સત્વાત્॥
નનુ તથાપિ વ્યભિચારશરીરપ્રવિષ્ટસાધ્યાભાવનિશ્ચયઃ સ્વપ્રમાત્વનિશ્ચયાધીન ઇત્યુપજીવ્યઃ। પ્રમાત્વનિશ્ચરૂપો બાધઃ પૃથગીતિ ચેન્ન। સાધ્યાભાવરૂપાર્થસત્વઘટિતપ્રામાણ્યનિશ્ચયસ્ય અર્થસત્વ 1 નિ-
દોષાન્તરાસત્વોપપાદનાયોક્તં પરામર્શનિષ્પત્ત્યનન્તરમિતિ। તદનિષ્પત્તાવસિદ્ધ્યાદિરેવ દોષસ્તત્ર ભવિષ્યતીતિ ભાવઃ। દોષાન્તરસત્વાન્ન બાધસ્ય ત્તર દોષત્વં કલ્પ્યમિતિ 1 પરિહરતિ-- નિષ્પન્ને ઽપીતિ॥ બાધેન સાધ્યાભાવપ્રમારૂપબાધેનેત્યર્થઃ। પરામર્શેતિ॥ સાધ્યવ્યાપ્યહેતુમાનયમિતિ પરામર્શેત્યર્થઃ। અસિદ્ધિવ્યભિચારયોરિતિ 2 ॥ વ્યાપ્તસ્ય પક્ષધર્મતાપ્રતીતિઃ સિદ્ધિઃ। તદભાવો ઽસિદ્ધિરિત્યુક્તેઃ। બાધિતસાધ્યકે ત્વવૃત્તિરૂપત્વાવ્દ્યભિચારસ્યેતિ ભાવઃ। પરાભિમતં પ્રકારાન્તરેણ બાધસ્ય દોષત્વમાશઙ્કતે -- નન્વિતિ॥ તથાપીતિ॥ દોષાન્તરસાઙ્કર્યેપીત્યર્થઃ। પ્રમાત્વેતિ॥ સાધ્યાભાવજ્ઞાનસ્ય પ્રમાત્વનિશ્ચયરૂપ ઇત્યર્થઃ। સાધ્યાભાવરૂપાર્થનિશ્ચયં પ્રતિ તત્પ્રમાત્વનિશ્ચસ્ય
નોપજીવ્યતા। યેન સાધ્યાભાવનિશ્ચયદ્વારા નિશ્ચિતસાધ્યાભાવવદ્વૃત્તિત્વરૂપવ્યભિચારેપ્યુપજીવ્યતા સ્યાત્। કિં તુ અર્થનિશ્ચય્યૈવ સ્વપ્રમાત્વનિશ્ચયે ઉપજીવ્યતેતિ વૈપરીત્યમેવેતિ નિરાહ -- સાધ્યાભાવેતિ॥ અર્થનિશ્ચકત્વસ્ય પ્રમાત્વનિશ્ચ-
1.ભાવેનેત્યધિકમ્ -ટ.ઠ.ડ. 2.ઇદંપ્રતીકગ્રહણં નાસ્તિ -ટ.ઠ.ડ.
પુ - 340. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
શ્ચયાધીનત્વેનાર્થનિશ્ચયસ્યૈવોપજીવ્યત્વાત્। ત્વન્મતે ઽપ્રામાણ્યશઙ્કારહિતજ્ઞાનસ્યૈવાર્થનિશ્ચયકત્વેનાપસિદ્ધાન્તાચ્ચ। પરતઃ પક્ષે અનવસ્થાનાચ્ચઃ॥
તસ્માત્પરમતે બાધસ્ય વ્યભિચારાસઙ્કરે ન યુક્તઃ। અસ્મન્મતે તુ બાધસ્ય પ્રતિજ્ઞાદોષત્વેન વ્યભિચાર 1 શઙ્કૈવ નાસ્તીતિ પ્રાગેવોક્તમ્। વ્યાપ્યત્વાસિદ્ધેર્વ્યભિચારાસઙ્કીર્ણમુદાહરણં નીલધૂમાદિત્યાદિકમિતિત્વીશ્વરવાદે નિરસ્તમ્। આશ્રયાસિદ્ધેઃ સ્વર્ણમયોદ્રિરગ્નિમાનિત્યાદિકમુદાહરણ 2 મપ્યાશ્રયાસિદ્ધેરદોષત્વપ્રસ્તાવે નિરસ્તમ્॥

પરમતે બાધસ્ય વ્યભિચારસઙ્કરઃ ॥ 3.4 ॥
યાયત્તત્વે દોષાન્તરમાહ -- ત્વન્મત ઇતિ॥ અર્થનિશ્ચયસ્ય પ્રામાણ્યનિશ્ચયાયત્તત્વ ઇત્યત્ર દોષાન્તરમાહ -- પરત ઇતિ॥ સાધ્યાભાવરૂપાર્થનિશ્ચયસ્તત્પ્રામાણ્યનિશ્ચયાધીનઃ પ્રામાણ્યનિશ્ચયસ્ય પ્રામાણ્યગ્રાહકસ્ય પ્રામાણ્યનિશ્ચયાધીન ઇત્યેવં રૂપેણાનવસ્થેતિ ભાવઃ॥
પરમતે બાધસ્ય વ્યભિચારસઙ્કરઃ ॥ 3.5 ॥
1. સઙ્કરેત્યધિકમ્ -ક.ગ.રા. 2.ણમિત્યસ્ય-ગ.રા.
ઉનોક્ત-હેસાસં-રઙ્ગઃ) અનુમાદોષવાદઃ પુ - 341.
ઉદયનોક્તહેત્વાભાસાસઙ્કરભઙ્ગઃ ॥ 3.5 ॥
ઉદયનેન તુ નિબન્ધે સવ્યભિચારસ્ય કોટિદ્વયોપસ્થાપકતયા સાધ્યતદભાવસંશયઃ ફલમ્, વિરુદ્ધે સાધ્યાભાવાસિદ્ધિઃ, બાધે તુ પક્ષધર્મહેતૌ વ્યાપ્તિબાધઃ, સત્પ્રતિપક્ષત્વે કિમત્ર તત્વમિતિ જિજ્ઞાસા, અસિદ્ધે તચ્ચતુષ્ટયાન્યાલ્લિઙ્ગત્વજ્ઞાનમિતિ ફલમુખ 1 લક્ષણમુક્તમ્। તદપિન । ઇદં હિ લક્ષણં કિં સ્વરૂપસિદત્યેતાવન્માત્રેણોચ્યતે અસાધકતાલિઙ્ગત્વેન વા । નાદ્યઃ। તસ્ય હેત્વાભાસવિભાગો 2 પાધિત્વં -
ઉદયનોક્તહેત્વાભાસાસઙ્કરભઙ્ગઃ ॥ 3.6 ॥
મણ્યાદ્યુક્તરીત્યા પઞ્ચાનાં હેત્વાભાસાનામસાઙ્કર્યં નેત્યુપપાદ્યોદયનમતે ઽપ્યાપાતતોસાઙ્કર્યપ્રતીતાવપિ તદયુક્તમિતિ ભાવેન તદુક્તમનૂદ્ય નિરાહ -- ઉદયનેન ત્વિતિ॥ વિબન્ધે નિબન્ધાખ્યગ્રન્થે ॥ કોટિદ્વયેતિ॥ સાધારણાનૈકાન્તિકસ્ય સાધ્યતદભાવાભ્યાં સહચારે અસાધારણાનુપસંહારિણોરુભાભ્યાં સહચારાભાવેનેતિ ધ્યેયમ્। પ્રાચાં મતે ઽસાધારણાનુપસંહારિણોરનધ્યવસિતપ્રભેદત્વેન પૃથગુક્તેઃ સાધારણાનૈકાન્તિક એવ સવ્યભિચારશબ્દેન ગ્રાહ્યઃ। કિમત્રેતિ ॥ 3. દ્વયમધ્યે કિં તત્વં નિર્દેષત્વમિત્યર્થઃ। તચ્ચતુષ્ટયેતિ॥ સવ્યભિચારાદિચતુષ્ટયાન્યત્વે સત્ય-
1.ખંલ-ક.રા. 2.સોપા -ટ. 3.યદદ્વય-ટ.ઠ.ડ.
પુ - 342. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
નાસ્તીત્યુક્તત્વાત્। દ્વિતીયે હિ 1 સવ્યભિચારે ઇદમસાધકં સંશયજનક્તવાદિતિ, વિરુદ્ધે સાધ્યાભાવ 2 સાધકત્વાદિતિ, બાધે તુ બાધિતવ્યાપ્તિકત્વાદિતિ, સત્પ્રતિપક્ષે 3 તુ જિજ્ઞાસાજનકત્વાદિતિ, અસિદ્ધે
ચતુષ્ટયાન્યાલિઙ્ગત્વજ્ઞાનજનકત્વાદિતિ, પ્રયોક્તવ્યમા। તત્ર ચ સંશયજનકં સાધ્યાભાવબુદ્ધિજનકત્વં ચ કિં ફલોપાધાનં વિવક્ષિતં યોગ્યતા વા। નાદ્યઃ। 4 અસાધારણત્વાદિગ્રહકાલે કુતો ઽપિ નિમિત્તાત્સંશયસાધ્યાભાવબુદ્ધ્યોરનુત્પત્તૌ ઉત્પત્તદવ્યપ્રમિતૌ ચાસાધકતાહેતોરસિદ્ધિઃ 5। બાધપ્રતિરોધયોસ્તુ
પ્રત્યક્ષાદાવિવાનુમિતાવપિ સાક્ષાદ્વિષયાપહારિણોઃ પુનઃ પરાવૃત્યા 6 દ્રવિડમણ્ડકન્યાયે કરણસામર્થ્યવિઘટકહેત્વાભાસાન્તરસંપાદનેનાવ્યાપ્તિજિજ્ઞાસાજનનાભ્યામસાધકતાનુમાપકત્વકલ્પનમત્યન્તાયુક્તમ્॥
લિઙ્ગત્વજ્ઞાનમિત્યર્થઃ। ઉક્તત્વાદિતિ॥ યદ્રૂપેણ હિ જ્ઞાનમનુમિતિપ્રતિબ્ધકમિત્યાદિના પઞ્ચહેત્વાભાસ 7 તેત્યેત્ખણ્ડનપ્રસ્તાવે ઉક્તત્વાદિત્યર્થઃ। અસિદ્ધેરિતિ॥ આદ્યે લિઙ્ગસ્વરૂપસ્યૈવાભાવાત્। દ્વિતીયે લિઙ્ગસત્વે ઽપિ તત્પ્રમિત્યભાવેન 8 પ્રમિત્યસિદ્ધેરત્યર્થઃ। દ્રવિડમણ્ડકેતિ॥ વિવૃત 9 સ્ત્વયં ન્યા ઉદયનોક્તવક્ત્રભિપ્રાયવિધ્યર્થભઙ્ગે। અત્યન્તાયુક્તમિતિ॥
1.યેસ -ક.ગ.રા. 2.વબોધ-કા.ગ.ટ.રા. 3.તુ ઇતિ ન-ક.ગ.રા. 4.સાધાર -ક.ગ.રા. 5.દ્ધેઃ -ક.ગ.રા. 6.ત્યદ્ર-ટ.રા. 7.સા ઇ-ઠ.ડ. 8.તત્પ્રમિ- ટ.ઠ.ડ. 9.તશ્ચાયં -ટ.ડ.
ઉનોક્ત-હેસાસં-રઙ્ગઃ) અનુમાદોષવાદઃ પુ - 343.
કિઞ્ચ સત્પતિપક્ષે જિજ્ઞાસાજનકસ્યેષ્ટસાધનત્વજ્ઞાનસ્યાભાવેન વા, અત્યન્તાભીષ્ટવિષયકપ્રબલજિજ્ઞાસાન્તરપ્રતિબન્ધેન વા, કિં તત્વમિતિ જિજ્ઞસાયા અનુત્પત્તૌ અસાધકત્વહેતોરસિદ્ધિઃ સ્યાત્। અસિદ્ધેપ્યેતચ્ચતુષ્ટયાન્યાલિઙ્ગત્વં નસાધકતાસાધકમ્। તદજ્ઞાને ઽપિ સ્વરૂપાસિદ્ધ્યા 1 દાવેકૈકજ્ઞાનેનાસાધકતાનુમિતિદર્શનાત્। નાન્ત્યઃ। યોગ્યતાયા વિપક્ષવૃત્તિત્સાધ્યાભાવવ્યાપ્યત્વાદિરૂપત્વાત્। તસ્ય ચાવ્યાપ્તાવાન્તર્ભાવસ્યોક્તત્વાત્। બાધસત્પ્રતિપક્ષયોર્હેત્વાભાસત્વસ્યૈવ નિરાસાચ્ચ॥
ઉદયનોક્તહેત્વાભાસાસઙ્કરભઙ્ગઃ ॥ 3.5 ॥
હેતુદોષ 2 ત્વમેવાયુક્તં એવંરૂપેણ કલ્પનં ત્વત્યન્તાયુક્તમિત્યર્થઃ। તથા ચ દ્વયોઃ પ્રતિજ્ઞાર્થપ્રમાણવિરુદ્ધત્વેનૈકસ્ રૂપેણ પ્રાગુક્તદિશા પ્રતિજ્ઞાદોષત્વમેવેતિ ભાવઃ। અસ્મિન્ પક્ષે ઽસાધકતાનુમાનાનુત્થાનં પ્રતિપક્ષે સ્યાદિતિ દોષાન્તરં ચાહ -- કિં
ચેતિ॥ ઇષ્ટેતિ॥ જિજ્ઞાસા હિ જ્ઞાનેચ્છા ફલાદન્યત્રેચ્છા ચેષ્ટસાધનત્વજ્ઞાને સતિ ભવતિ। કિમનયોસ્તત્વમિતિ જ્ઞાનસ્યેષ્ટસાધનત્વજ્ઞાનં તજ્જનકમિતિ જિજ્ઞાસાજનકસ્યેષ્ટસાધકત્વજ્ઞાનસ્યેત્યુક્તમ્। અસિદ્ધિઃ સ્યાદિતિ॥ જિજ્ઞાસાજનન 3 રૂપફલસ્ય તદાનીમભાવેન કિં તત્વમિતિ જિજ્ઞાસાજનકત્વાદિતિ હેતોરભાવાદિતિ ભાવઃ। યોગ્યતા વેતિ પક્ષં નિરાહ -- નાન્ત્ય ઇતિ॥ હેત્વાભાસ-
1.દ્ધ્યૈકૈક -ક.ગ.ટ. 2.ષમેવા-ટ.ઠ.ડ. 3.જનનસ્વરૂપયોગ્યત્વહેતુરભિમત ઇતિ યુક્તમ્. તસ્યોત્તીર્ણતાદશાયામપિ ભાવાદિતિ ભાવઃ ઇત્યસ્તિ - ઠ.ડ.
પુ - 344. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્જવમ્ (તૃ.પરિચ્ચેદઃ
મણિકણ્ઠોક્તહેત્વાભાસાસઙ્કરભઙ્ગઃ ॥ 3.6 ॥
એતેન યદુક્તં મણિકણ્ઠે-- સૂત્રોક્તરીત્યા હેત્વાભાસાઃ પઞ્ચૈવ। અનુપસંહારી તુ વ્યાપ્યત્વાસિદ્ધાવન્તર્ભૂતઃ । તત્ર યદ્યપિ વિરુદ્ધ 1 દ્વયે ચ વ્યાપ્તિપ્રમાવ્યતિરેકો ઽસ્તિ। તથાપ્યનૈકાન્તિકયોઃ
સંશયકારણસાધારણાસાધારણધર્મજ્ઞાનનિબન્ધનઃ પ્રમાવ્યતિરેકઃ। વિરુદ્ધે તુ સાધ્યાસમાનાધિકરણધર્મગ્રહનિબન્ધનઃ।
ત્વસ્યેતિ॥ હેતુદોષત્વસ્યેત્યર્થઃ। કુતોન્તર્ભાવબહિર્ભાવચિન્તત્યેવાકારાર્થઃ 2 ॥
ઉદયનોક્તહેત્વાભાસાસઙ્કર 3 ભઙ્ગઃ ॥ 3.6 ॥
મણિકણ્ઠોક્તહેત્વાભાસાસઙ્કરભઙ્ગ ॥ 3.7 ॥
હેત્વાભાસપઞ્ચકસ્યાન્યોન્યાસાઙ્કર્યં મણિ 4 કણ્ઠોક્તમનૂદ્ય નિરાહ -- એતેનેતિ॥ સૂત્રેતિ॥ સવ્યભિચારવિરુદ્ધપ્રકરણસમસાધ્યસમાતીતકાલા હેત્વાભાસા ઇતિ ગોતમસૂત્રોક્તેરિત્યર્થઃ। પઞ્ચત્વાક્ષેપસમાધી મણિકણ્ઠોક્તાવેવાનુવદતિ -- તત્ર યદ્યપીતિ॥ પઞ્ચસુ મધ્ય ઇત્યર્થઃ। અનૈકાન્તિકદ્વયે ચેતિ॥ સાધારણરૂપે ઇત્યર્થઃ। સાધારણાસાધારણેતિ॥ સાધારણધર્માસાધારણધર્મવિપ્રતિપત્તિભેદેન ત્રીણિ સંશયકારણાનિ। તત્ર સાધારણાનૈકાન્તિકેસાધારણધર્મજ્ઞાનનિમિત્તકો વ્યતિરેકઃ,
1.દ્ધે અનૈકાન્તિકદ્વયે -ક.ગ.ટ. 2.રઃ -ટ.ઠ.ડ. 3.સાસાઙ્કર્ય-ટ.ઠ.ડ. 4.કર્ણોક્ત -ટ.
મકક્ત-હેભાસાસં-ઙ્ગઃ) અનુમાદોષવાદઃ પુ - 345.
તત્રોપજીવ્યત્વાત્તેષામેવોદ્ભાવનમ્। ન તુ પ્રમાવ્યતિરેકસ્યાસિદ્ધસ્યેતિ તદપિ નિરસ્તમ્। સાધારણાદેર્ધર્મસ્ય હિ સાધારણત્વાદિજ્ઞાનં સંશયહેતુઃ। સાધારણત્વં ચ સપક્ષવિપક્ષવૃત્તિત્વમ્। તત્ર ચ વિપક્ષવૃત્તિત્વમેવાવ્યાપ્તિરિતિ સૈવોદ્ભાવ્યા। ન તુ 1 સપક્ષવૃત્તિત્વમપિ। વૈયર્થ્યાદિત્યુક્તં સાધારણપ્રસ્તાવે॥
એવમસાધારણત્વમપિ સપક્ષવિપક્ષવ્યાવૃત્તત્વમ્। તત્ર ચ વૃત્તિમતઃ સપક્ષવ્યાવૃત્તવ્વં સન્દિગ્ધાવ્યાપ્તિરિતિ સૈવોદ્ભાવ્યા। ન તુ વિપક્ષવ્યાવૃત્તત્વમપિ। વૈયર્થ્યાદિત્યુક્તમસાધારણ 2 પ્રસ્તાવે॥

એવં સાધ્યાસામાનાધિકરણ્યમપિ યત્ર હેતુસ્તત્ર સાધ્યમિતિ સામાનાધિકરણ્યાભાવઃ। સ ચ હેતુમતિ સાધ્યાભાવાત્મકત્વાદવ્યાપ્તિરેવેત્યુક્તમનુપસંહારિપ્રસ્તાવે॥
અસાધારણધર્મજ્ઞાનનિબન્ધનો ઽસાધારણાનૈકાન્તિકે વ્યાપ્તિપ્રમાવ્યતિરેક ઇતિ તયોર્ભેદઃ। તેષામેવેતિ॥ સાધારણા 3 સાધારણધર્મસાધ્યસમાનાધિકરણધર્માણામેવેત્યર્થઃ॥ સાધારણત્વાદિજ્ઞાનમિતિ॥ અન્યથા પર્વતો ઽગ્નિમાન્ 4 પક્ષત્વાદિત્યાદૌ પ્રમેયત્વેનેવ વૃક્ષત્વરૂપેણ વા જાતે ઽપિ જ્ઞાને સાધ્યસંશયાપત્તેરિતિ ભાવઃ। સાધારણેતિ॥ સાધારણસ્યાવ્યાપ્ત્યન્તર્ભાપ્રસ્તાવ ઇત્યર્થઃ॥
1.તુપ -ક. 2.સપક્ષવિપક્ષેત્યારભ્ય એતાવાન્ ગ્રન્થઃ નાસ્તિ-ગ.રા. 3.ણધર્મસા -ટ.ઠ. 4.વૃક્ષવત્વાદિ -ટ.ડ.
પુ - 346. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદ-
કિં ચૈવં સતિ વ્યાપ્તસ્ય પક્ષધર્મત્વાપ્રમિતિરૂપાસિદ્ધિરપ્યાશ્રયહેતુસ્વરૂપતદ્વિશેષણાસત્વજ્ઞાનનિબન્ધનેત્યાશ્રયાસત્વાદીનામપિ હેત્વાભાસાન્તરત્વં સ્યાત્॥
નનુચાભાવજ્ઞાનાદ્ભાપ્રમાવ્યતિરેકઃ સર્વત્રનૈતાવતાસાધારણ 1 ત્વં સિધ્યતિ 2 યચ્ચેહ નિરૂપ્યત ઇતિ ચેન્ન। વ્યભિચારસ્યાપિ વ્યાપ્ત્યભાવરૂપત્વેનાભાવજ્ઞાનાદ્ભાવરૂપવ્યાપ્તિપ્રમાવિરહ ઇતિ સામ્યાત્॥
એવમગ્રે ઽપિ। ઉપજીવ્યત્વાત્તેષામેવોદ્ભાવનમિત્યત્રાતિપ્રસઙ્ગાન્તરં ચાહ -- કિં ચેતિ॥ વિરુદ્ધે ઽનૈકાન્તિકદ્વયે ચ
પ્રમાવ્યતિરેકાવિશેષ્યવાન્તરભેદાદ્ભોક્તૌ યો ઽતિપ્રસઙ્ગ ઉક્તઃ તદુદ્ધારમાશઙ્ક્ય સામ્યેન નિરાહ -- નન્વિત્યાદિના॥ સર્વત્રેતિ॥ આશ્રયાસત્વેસ્વરૂપાસત્વહેતુવિશેષણાસત્વાદિજ્ઞાનનિબન્ધનાસિદ્ધિષુ સર્વાસ્વપ્યાશ્રયાદ્યભાવજ્ઞાનાવ્દ્યાપ્તિપક્ષધર્મતારૂપભાપ્રમાવિરહ ઇત્યર્થઃ॥ એતાવતેતિ॥ ભાવપ્રમાવ્યતિરેકનિમિત્તત્વમાત્રે 3 ચ ભાવિ 4 પ્રમાવ્યતિરેકં પ્રત્યસાધારણકારણત્વમાશ્રયાભાવજ્ઞાનાનામસ્તીત્યર્થઃ। તાવતા હેત્વાભાસાધિક્યં કુતો નેત્યત આહ -- તચ્ચેતિ॥ ભાવપ્રમાવ્યતિરેકં પ્રતિ યદસાધારણં કારણં તદેવેહ હેત્વાભાસપ્રકરણે વિભજ્ચમાનત્વેન નિરૂપ્યત ઇત્યર્થઃ। ઇતિ સામ્યાદિતિ॥ તથા ચ સાધ્યાભાવવ્યાપ્તરૂપવિરુદ્ધસ્યાનૈકાન્તિકદ્વયસ્ય ચાવ્યાપ્તિત્વેનૈકદૂષણત્વમેવ ન તુ ત્વદુક્તપ્રકારેણાનેકહેત્વાભાસત્વમિતિ ભાવઃ॥
1.ણત્વં -ગ. 2.તચ્ચેહ -ક.ગ.રા. 3.ત્રેણ-ટ.ઠ.ડ. 4.ભાવપ્ર-ટ.ઠ.ડ.
લીલાત્યુક્ત-હેસચાધ્યઙ્ગઃ) અનુમાદોષવાદઃ પુ - 347.
કિં ચ પ્રતિરોધસ્યાપિ સર્વકાર્યસાધારણદોષત્વાદ્ધેત્વાભાસત્વં ન સ્યાત્॥
યદિ ચ સત્પ્રતિક્ષસ્ય દ્વેધા 1 પ્રતિબન્ધકતાસાધારણ્યસાધારણી ચ તત્રાસાધારણમનુમિતિપ્રતિબન્ધકત્વમાદાય હેત્વાભાસત્વં તર્હ્યભાવજ્ઞાનસ્યાપિ ભાવપ્રમાપ્રતિબન્ધકત્વં દ્વેધેતિ સમમ્॥
મણિકણ્ઠોક્તહેત્વાભાસાસઙ્કરભઙ્ગઃ ॥ 3.6 ॥
નન્વભાવજ્ઞાનસ્ય ભાવપ્રમાવ્યતિરેકહેતુત્વે હેત્વાભાસત્વરૂપાસાધારણદોષત્વં વ્યાપ્ત્યભાવજ્ઞાનસ્ય ન સ્યાદિત્યતઃ પ્રતિબન્દીમુખેન સમાધાતુમાહ-- કિં ચેતિ॥ સર્વકાર્યેતિ॥ અનુમિતિતદિતરર્વકાર્યેત્યર્થઃ। હેત્વાભાસત્વં હેત્વસાધારણદોષત્વમિત્યર્થઃ। પરમુખેનોત્તરં વાચયિત્વા સમમિત્યાહ -- યદિ ચેતિ॥ સમમિતિ॥ તથાચાસાધારણમનુમિતિપ્રતિબન્ધકત્વમાદાય હેત્વાભાસત્વં ભવિષ્યતીતિ ભાવઃ॥
મણિકણ્ઠો 2 ક્તહેત્વાભાસાસાઙ્કર્યભઙ્ગઃ ॥ 3.7 ॥
લીલાવત્યુક્તહેત્વાભાસચાતુર્વિધ્યભઙ્ગઃ ॥ 3.7 ॥
લીલાવત્યાં તુ --
અસિદ્ધવિરુદ્ધસવ્યભિચારાનધ્યવસિતાશ્ચત્વારો હેત્વાભાસાઃ। બાધપ્રતિરોધૌ તુ પૂર્વોક્તરીત્યા
લીલાવત્યુક્તહેત્વાભાસચાતુર્વિધ્યભઙ્ગઃ ॥ 3.8 ॥
લીલાવત્યાં ત્વિતિ॥ ઇત્યુક્તમિત્યન્વયઃ। પૂર્વોક્તરીત્યેતિ॥
1.દ્વયીપ્ર-ક.ગ.રાર્. 2.ણોક્ત-ટ.
પુ - 348. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
વ્યાપ્તિપક્ષધર્મતાપ 1 હારેણૈવ દોષૌ। ન સ્વાતન્ત્રેણ। તત્ર વ્યાપ્તિપક્ષધર્મતાવત્વેનાનિશ્ચિતો હેતુરસિદ્ધઃ। તેનાસિદ્ધિત્રયસ્ય સંગ્રહઃ। પક્ષૈકવૃત્તિરનધ્યવસિતઃ॥
યદ્યપિ સવ્યભિચારવિરુદ્ધાનધ્યવસિતેષુ વ્યાપ્ત્યપ્રમિતિરૂપા વ્યાપ્યત્વાસિદ્ધિરસ્તિ। તથાપિ વ્યભિચારિણિ પરાર્થાનુમાને સર્વોપસંહારપ્રવૃત્તોદાહરણવાક્યાદુપાધ્યસ્ફુરણદશાયાં વ્યાપ્તિગ્રહણ 2 સમ્ભવાવ્દ્યાપ્ત્યગ્રહો નોદ્ભાવયિતું શક્ય ઇતિ વ્યભિચાર એવોદ્ભાવ્યઃ। વિરુદ્ધે 3 તુ વિપરીતપ્રતિબન્ધે વાક્યસ્થે ઽન્તરઙ્ગે સ્ફુરતિ સતિ બહિરઙ્ગવ્યાપ્ત્યજ્ઞાનાદિકં નોદ્ભાવ્યમ્।
બાધિતસ્થલે હેતોઃ સાધ્યાભાવવદ્વૃત્તિત્વેન વ્યાપ્તેરપહારેણ સન્દિગ્ધસાધ્યવદ્વૃત્તિત્વાભાવેન પક્ષધર્મતાપ 4 હારેણેત્યર્થઃ। દૂષણસૌકર્યાયાસિદ્ધ્યાદેઃ લક્ષણમાહ -- તત્રેતિ॥ અસિદ્ધત્રયસ્યેતિ॥ આશ્રયાસિદ્ધસ્વરૂપાસિદ્ધવ્યાપ્યત્વાસિદ્ધરૂપસિદ્ધત્રયસ્યેત્યર્થઃ। સાધ્યાભાવવ્યપ્તો વિરુદ્ધઃ। પક્ષત્રયવૃત્તિઃ સવ્યભિચાર ઇતિ વ્યક્તત્વાત્તયોર્લક્ષણાનુક્તિઃ। સાઙ્કર્યશઙ્કામનૂદ્ય નિરાહ-- યદ્યપીત્યાદિના॥ વ્યભિચારિણીતિ॥ અનિત્યઃ શભ્દઃ 5 પ્રમેયત્વાત્ યત્ર 6 પ્રમેયત્વં તત્રાનિત્યત્વં ઘટાદાવિતિ વ્યભિચારિણીત્યર્થઃ। વિપરીતપ્રતિબન્ધ ઇતિ॥ પ્રતિબન્ધો વ્યપ્તિઃ સાધ્યાભાવેન સહ હોતોર્વ્યાપ્તિરૂપવિપરીતવ્યાપ્તૌ સ્ફુરન્ત્યાં નિત્યઃ -
1.પરિહા -ટ. 2.હરં-ક.ગ.રા. 3.દ્ધેવિ-ક.ગ.રા. 4.તાકારેણ-ટ. તાપરિહારેણે-ઠ. 5.બ્દઃ મે-ટ.ઠ.ડ. 6.ત્રમેય -ટ.ઠ.ડ.
લીલાત્યુક્ત-હેસચાધ્યઙ્ગઃ) અનુમાદોષવાદઃ પુ - 349.
અનધ્યવસિતે તુ વિપક્ષવ્યાવૃત્તિમુખેન વ્યતિરેકણવ્યાપ્તેર્દર્શિતત્વાન્ન વ્યાપ્ત્યસિદ્ધિરુદ્ભાવયિતું શક્યા। ન ચાનધ્યવસિતે સન્દિગ્ધસાધ્યવત્પક્ષમાત્રવૃત્તિત્વેન સાધ્યાભાવસમ્બન્ધાદ્વ્યભિચાર એવાસ્ત્વિતિ વાચ્યમ્। સપક્ષવિપક્ષયોર્લિઙ્ગજ્ઞાનસ્યૈવાનધ્યવસાય 1 રૂપજ્ઞાનહેતુત્વેન સરલદૂષણતયોદ્ભાવત્વાત્। તત્ફલતો વ્યભિચારસ્તુ વિલમ્બિતપ્રતીતિક ઇત્યુક્તમા॥
તન્ન। વ્યભિચારિણિ ત્વયા સમર્થિતેન વ્યભિચારસ્યોદ્ભાવ્ય્તવેનૈવ મદુક્તાવ્યાપ્તેરેવોદ્ભાવ્યત્વસિદ્ધેઃ। ઉક્તં હિ -- સાધ્યાભાવસમ્બન્ધરૂપો -
શબ્દઃ કૃતકત્વાદિતિ વાક્યાદવગમ્યમાનાયામિત્યર્તઃ। અનધ્યવસિતેત્વિતિ॥ ભૂર્નિત્યા ગન્ધવત્વાત્ યત્ર નિત્યત્વાભાવઃ તત્ર ગન્ધવત્વાભાવો 2 જલાદાવિતિ સાધ્યાભાવહેત્વભાવયોર્વિપક્ષવૃત્તિત્મુખેન વ્યતિરેકવ્યાપ્તેરનધ્યવસિત 3 પ્રયોક્ત્રા દર્શિતત્વાદિત્યર્થઃ॥ વ્યભિચાર એવેતિ॥ સન્ધિગ્ધવ્યભિચાર એવાસ્ત્વિત્યર્થઃ॥
સરલેતિ। અક્લેશદૂષણતયેત્યર્થઃ। તત્ફલભૂતો ઽનધ્યવસાયજ્ઞાનભફલભૂતઃ। કથં સિદ્ધિરિત્યત આહ -- ઉક્તં હીતિ॥ સાધારણસ્યાવ્યાપ્તાવન્તર્ભાવપ્રસ્તાવે પ્રાગુક્તમિત્યર્થઃ॥
1.યરૂપત્વેન -ઇતિ યજ્ઞાનરૂપત્વેન, ઇતિ ચદ્વેધા શોધિતમસ્તિ - ટ. 2.યથેત્યધૈકમ્-ટ. 3.હેતુપદમધિકમસ્તિ -ટ.ડ.
પુ - 350. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ

વ્યભિચાર એવાવ્યાપ્તિરિતિ। ન ચાનિત્યત્વસાધકસ્ય મેયત્વાદેર્ગગનાદૌ વ્યાપ્તિભઙ્ગે સ્વેન પ્રમિતે ઽપ્યનાપ્તવાદિ 1 વાક્યાદુદાહરણાદેવ વ્યાપ્તિસિદ્ધિઃ। શબ્દો ઽનિત્યશ્ચાક્ષુષત્વાદિત્યાદાવસિદ્ધેરપ્યનુદ્ભાવ્યતાપાતાત્। તત્રાપિ વાદિવાક્યેનેવોપનયેનૈવ પક્ષધર્મતાયા જ્ઞાતત્વાત્॥
કિઞ્ચ યદિ વ્યભિચારિણિ શક્યોદ્ભાવનત્વાદ્વ્યભિચારમાદાય વ્યપ્ત્યપ્રમિતેસ્ત્યાગસ્તર્હિ તત એવાસિદ્ધેરપિ પક્ષે હેત્વ 2 સત્વમાદાય પક્ષે હેતુસત્વાપ્રમિતિરૂપાસિદ્ધિરપિ ત્યાગઃ સ્યાત્। તતશ્ચ પક્ષે હેતુસત્વં હેત્વાભાસાન્તરં સ્યાત્।
નનૂક્તમ 3 ત્રોદાહરણવાક્યાદ્વ્યાપ્તિગ્રહસંભવાદવ્યાપ્ત્યુદ્ભાવનમશક્યમિતિ ચેત્, સત્યમુક્તમ્। દુરુક્તં તદિત્યાહ -- ન ચેતિ॥ વ્યાપ્તિસિદ્ધિરિત્યનેનાન્વયઃ। પ્રમિત ઇતિ॥ અનાપ્તેતિ ચ॥ હેતુગર્ભ 4
વિપરીતપ્રમાસદ્ભાવે ઽપ્યનાપ્તવાક્યાદ્ભાવનમપ્યશક્યં સ્યાત્। સ્વસ્ય હેતુ 5 ત્વાભાવનિશ્ચયે સત્યપિ વાદિવાક્યાદ્ધેતુસત્વનિશ્ચયસ્ય સંભવાદિતિ ભાવેનાહ -- શબ્દ ઇતિ॥ પ્રતિબન્દીરૂપેણાતિપ્રસઙ્ગં ચાહ -- કિઞ્ચ યદિતિ॥ ત્યાગ ઇતિ॥ અનુદ્ભાવનં તત એવ શક્યોદ્ભાવનત્વાદેવાસ્તુ કો દોષ ઇત્યત આહ -- તતશ્ચેતિ॥ હેત્વાભાસાન્તરમિતિ॥ ત્વયા વ્યાપ્તિપક્ષધર્મતાવત્વેનાનિશ્ચિતો હેતુરસિદ્ધ ઇતિ ત્વયોક્તત્વેન તદપેક્ષયા હેત્વસત્વમાત્રં હેત્વાભાસાન્તરં સ્યાત્। તથા ચ ત્વદુક્તચતુષ્ટ્વભઙ્ગ ઇતિ ભાવઃ। પરમુખેનૈવોત્તરં વાચયિત્વા સમમિત્યાહ -- તત્ર પક્ષ ઇતિ॥
1.વાદિપદં ન-ક.રા. 2.ત્વસિદ્ધત્વ-ગ.રા. 3.માતો-ટ.ડર્. 4.ભમ્। વિપ -ક.ગ. 5.તુત્વાભાવ -ટ.ડ.
લીલાત્યુક્ત-હેસચાધ્યઙ્ગઃ) અનુમાદોષવાદઃ પુ - 351.
હેત્વસત્વં હેતુસત્વાનુપલમ્ભનિર્વાહ્યં ચેત્ વ્યાપ્ત્યભાવરૂપો વ્યભિચારો ઽપિ વ્યાપ્ત્યનુપલમ્ભનિર્વાહ્ય ઇતિ સમમ્। વિરુદ્ધે ઽપિ નિયતસાધ્યાભાવસંબન્ધરૂપાયાં વિપરીતવ્યાપ્તૌ મદુક્તા વ્યાપ્તિરન્તર્ગતૈવ। ન તુ બહિરઙ્ગા। અનધ્યવસિતેપિ સપક્ષવિપક્ષયોયર્લિઙ્ગા 1 જ્ઞાનમસાધારણપ્રસ્તાવોક્તરીત્યા ન સ્વતો ઽનુમિતિપ્રતિબન્ધકમ્। કિં તૂપાધ્યાદિવદવ્યાપ્ત્યુન્નાયકમેવ। અન્યથોપાધિઃ સિદ્ધસાધનં ચ સરલતયા હેત્વાભાસાન્તરં સ્યાત્॥
અપિ ચ દૂષણત્વાદુદ્ભાવનમ્। ન તૂદ્ભાવનાદ્દૂષણત્વમ્। કૢપ્તં ચાવ્યાપ્તેર્દેષત્વમ્। ન તુ સપક્ષવિપક્ષયો 2 ર્લિઙ્ગજ્ઞાનસ્ય॥
તથા ચાનુપલમ્ભ એવ દોષો 3 તુ હેત્વસત્વમિત્યર્થઃ। અસ્મિન્નપિ મતે વિરુદ્ધોપ્યવ્યાપ્ત્યન્તર્ભૂત ઇત્યાહ -- વિરુદ્ધે ઽપીતિ॥ સાધ્યાભાવવ્યાપ્તરૂપે વિરુદ્ધેપીત્યર્થઃ। મદુક્તેતિ॥ સાધ્યાભાવસંબન્ધરૂપા। ન તુ બહિરઙ્ગેતિ॥ સાધ્યાભાવવ્યાપ્તરિત્યર્થઘઃ। દૂષણમિતિ યોજ્યમા। પરાભિમતાનધ્યવસિતપક્ષે હેત્વાભાવસત્વમેવ દુર્ઘચં કુતોન્તર્ભાવચિન્તેતિ ભાવેનાહ -- અનધ્યવસિતેપીતિ॥ અસાધારણેતિ॥ અસાધારણસ્યાવ્યાપ્ત્યન્તર્ભાવોક્તિપ્રસ્તાવે વ્યાપ્ત્યભાવવ્યાપ્યતયા દૂષકસ્ય ઇત્યાદિગ્રન્થેનોક્તરીત્યેર્થઃ॥ યદપ્યનધ્યવસિતે વિપક્ષવ્યાવૃત્તિમુખેન વ્યતિરેકવ્યાપ્તેર્દર્શિતત્વાન્ન વ્યાપ્ત્યસિદ્ધિરુદ્ભાવયિતું શક્યેતિ તત્રાહ -- અપિ ચેતિ॥ તતશ્ચાવ્યાપ્તિરેવ દોષત્વેન કૢપ્તત્વાદુદ્ભાવ્યેતિ ભાવેનાહ -- કૢપ્તં ચેતિ॥
1.ઙ્ગજ્ઞા-ક.ગ. 2.ઙ્ગજ્ઞા-ગ.રા. 3.તુ ઇતિન -ટ.ઠ.ડ.
પુ - 352. ન્યાયદીપુયતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
કિં ચાનધ્યવસિતે હેતોઃ પક્ષવૃત્તિત્વાજ્ઞાને ઽસિદ્ધિપ્રસઙ્ગેન પક્ષવૃત્તિત્વજ્ઞાનસ્યાવશ્યકત્વાદતિ સરલતયાસાધારણન્યાયેન સન્દિગ્ધસાધ્યવન્માત્રવૃત્તિત્વરૂપાવ્યાપ્તિરેવ દોષોસ્ત્વિતિ દિક્॥
લીલાવત્યુક્તહેત્વાભાસચાતુર્વિધ્યભઙ્ગઃ ॥ 3.7 ॥
અતિસરલયેતિ॥ 1 અતિવ્યાપ્તિરેવ દોષ ઇત્યન્વયઃ॥
નન્વેવં ચેત્કેવલવ્યતિરેકિવિષયાપત્તિરિત્યત ઉક્તં -- અસાધારણન્યાયેનેતિ॥ તત્રૈચ્ચોદ્યસમાધાનાદિતિ ભાવઃ॥
નનૂક્તરૂપાનધ્યવસિતસ્યાવ્યાપ્તિજ્ઞાનં પ્રત્યુપજીવ્યત્વાદયમેવ તત્ર દોષ ઇતિ ચેન્ન। ઉપજીવ્યત્વે ઽપિ વ્યાપ્ત્યાદ્યભાવરૂપત્વાભાવેન સ્વતો 2 દૂષણત્વાભાવાત્। અન્યથોપાધ્યાદિરપિ દોષઃ સ્યાદિત્યુક્તત્વાત્। કિં ચ સપક્ષવિપક્ષયોર્લિઙ્ગજ્ઞાનસ્ય સ્વયમજ્ઞાયમાનત્વેન જ્ઞાયમાનતયા પ્રતિબન્ધકીભૂતાવ્યાપ્તેરેવ હેત્વાભાસત્વેન
વક્તવ્યત્વાત્। અપિ ચાનુકૂલતર્કાવતારદશાયામપિ સપક્ષવિપક્ષયોર્લિઙ્ગ 3 જ્ઞાનસ્ય સત્વેન તદાપ્યનુમિતિપ્રતિબન્ધકતયા દોષત્વાપાતાદિત્યભિપ્રેત્યાહ -- ઇતિ દિગિતિ॥
લીલાવત્યુક્ત 4 હેત્વાભાસચાતુર્વિધ્યભઙ્ગઃ ॥ 3.8 ॥
1.અવ્યાપ્તિરેવ -ટ.ઠ.ડ. 2.ષકત્વા-ટ.ઠ.ડ. 3.ઙ્ગાજ્ઞાન-ડ. 4.ત્યાદ્યુક્ત-ડ.
ભાજ્ઞોક્ત-હસસાધ્યઙ્ગઃ) અનુમાદોષવાદઃ પુ - 353.
ભાસર્વજ્ઞોક્તહિત્વાભાસસાપ્તવિધ્યભઙ્ગઃ ॥ 3.7 ॥
એતેન યદુક્તં - ભાસર્વજ્ઞેન -- અસિદ્ધવિરુદ્ધાનૈકાન્તિકાનધ્યવસિતકાલાત્યયાપદિષ્ટસત્પ્રતિપક્ષપ્રકરણસમા ઇતિ 1 હેત્વાભાસાઃ। તત્રા 2 સિદ્ધવિરુદ્ધૌ અસિદ્ધપ્રભેદશ્ચ પૂર્વોક્તરીત્યૈવ। પક્ષત્રયવૃત્તિનૈકાન્તિકઃ। સાધ્યાસાધકઃ પક્ષ એવ વર્તમાનો ઽનધ્યવસિતઃ। અસાધારણાનુપસંહારિણાવનધ્યવસતિતાન્તર્ભૂતૌ। એકત્ર તુલ્યબલહેતુદ્વયોપનિપાતઃ સપ્રતિપક્ષઃ। સ એવ વિરુદ્ધવ્યભિચારીત્યુચ્યતે। સ્વપરપક્ષસિદ્ધાવપિ ત્રિરૂપો હેતુઃ
પ્રકરણસમ -
ભાસર્વજ્ઞોક્તહેત્વાભાસસાપ્તવિધ્યભઙ્ગઃ

પૂર્વોક્તરીત્યૈવેતિ॥ આશ્રયાસિદ્ધસ્વરૂપાસિદ્ધવ્યાપ્યત્વાસિદ્ધવ્યધિકરણાસિદ્ધાદિરૂપેણ પ્રભેદ ઇત્યર્થઃ। પક્ષત્રયેતિ॥ પક્ષસપક્ષવિપક્ષવૃત્તિરિત્યર્થઃ। વ્યતિરેકિણિ સદ્ધેતાવતિવ્યાપ્તિનિરાસાય સાધ્યાસાધક ઇત્યુક્તિઃ। એકત્રેતિ॥ પક્ષ ઇત્યર્થઃ। નનુ વિરુદ્ધ 3 વ્યભિચારીત્યપિ કશ્ચિ 4 દ્ધેત્વાભાસ ઇત્યાહ -- સ એવેતિ॥ ત્રિરૂપ ઇતિ॥ પક્ષવૃત્તિત્વં સપક્ષે સત્વં વિપક્ષાદ્વ્યાવૃત્તત્વમિત્યેવં રૂપેણ ત્રિરૂપ ઇત્યર્થઃ। યથા વિમતં મિથ્યા દૃશ્યત્વાત્ શક્તિરૂપ્યવત્- વિમતં -
1.નિયમેન વ્યાપ્તેઃ ઇત્યધિકમ્-રા. 2.સિદ્ધપ્રભેદ -ક.ગ.ટ.રા. 3.દ્ભાવ્ય -ટ.ઠ.ડ. 4.દસ્તિ હેત્વાભા- ઠ.ડ.
પુ - 354. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
ઇતિ । તદપિ નિરસ્તમ્। અસિદ્ધભેદસ્ય વ્યાપ્યત્વાસિદ્ધે, 1 વિરુદ્ધાદિ ત્રિતયસ્ય ચાવ્યાપ્તૌ, કાલાતીતાદિત્રિતયસ્ય ચ પ્રતિજ્ઞાવિરોધેન્તર્ભાવસ્યો 2 ક્તત્વાત્। વ્યધિકરણાસિદ્ધ્યાદેરદોષત્વ 3 સ્યયોક્તત્વાત્॥
ભાસર્વ 4 જ્ઞોક્તહેત્વાભાસમાપ્તવિધ્યભઙ્ગઃ ॥ 3.8 ॥
સત્ય દૃશ્યત્વાત્ બ્રહ્મવદિતિ॥ પક્ષદ્વયે ત્રિરૂપત્વં ચ પ્રતિપક્ષે 5 તુલ્યત્વમિવાભિમાનિકમ્। અતો નાસંભવ ઇત્યુક્તં પ્રાક્॥
ભાસર્વજ્ઞોક્તત્વાભાસસાપ્તવિધ્યભઙ્ગઃ ॥ 3.9 ॥
સામાન્યેન પરોક્તહેત્વાભાસનિયમભઙ્ગઃ ॥ 3.9 ॥
અયમત્ર નિષ્કૃષ્ટોર્ઽથઃ। મદુક્તાસિદ્ધ્વ્યાપ્તિવ્યતિરિક્તા હેત્વાભાસાઃ બહુભિર્બહુસઙ્ખ્યાકાઃ કલ્પ્યન્તામ્। બહુધા ચ નિરુચ્યાન્તામ્। તથાપિ તે સર્વે ન તાવત્પક્ષધર્મતાવિઘટનરૂપાઃ। અસિદ્ધ્યન્તર્ભાવાપત્તેઃ।
સામાન્યેન પરોક્તહેત્વાભાસનિયમભઙ્ગઃ

શ્રોત્રૃબુદ્ધિસૌકર્યાયોક્તસ્ય સર્વસ્ય નિષ્કૃષ્ટમર્થમાહ -- અયમત્રેતિ॥ ચતુર્વિધા હિ વાદિભિરુચ્યમાનાઃ સમ્ભવન્તિ
હેત્વાભાસાઃ। પક્ષધર્મતાવિરહરૂપા વા, તદ્વિ 6 રુદ્ધહેતુભૂતા વા, વ્યાપ્તિવિરહરૂપા વા, વ્યાપ્તિવિરહહેતુભૂતા વેતિ હૃદિ નિધાય ક્રમેણાહ -- ન તાવદિત્યાદિના॥
1.દ્ધર્વિ-રા. 2.ઉક્તત્વાદિતિ ન -ક.ગ.ટ.રા. 3.સ્યોક્તત્વા-ક.ગ.રા. 4.સર્વોક્ત -ટ.રા. 5.લ્યબલત્વ-ટ.ઠ.ડ. 6.દ્વિરહરૂપા વા-ટ. 7.દ્વિરહહેતુભૂત વા-ઠ.ડ.
સાન્યેન-પક્તહેસ-નિમઙ્ગઃ) અનુમાદોષવાદઃ પુ - 355.
નાપિ 1 તદ્વિઘટકાઃ। ત્વત્પક્ષે સિદ્ધસાધનવદસિદ્ધ્યુન્નાયકત્વેન સ્વતો દોષત્વાયોગાત્। નાપિ વ્યાપ્તિવિઘટનરૂપાઃ। અવ્યાપ્ત્યન્તર્ભાવાપત્તેઃ। નાપિ વ્યાપ્ત્યભાવવ્યાપ્તત્વેન વ્યપ્તિવિઘટકાઃ। ઉપાધિપ્રતિકૂલતર્કાનુકૂલતર્કાભાવવદવ્યાપ્ત્યુન્નાયકત્વેન સ્વતો દોષત્વાભાવાત્। ન ચ હેત્વાભાસત્વે પઞ્ચમપ્રકારો ઽસ્તિ। વ્યાપ્તિપક્ષધર્મતાયુક્તહેતોરાભાસત્વાયોગાત્॥
કિં ચ સવ્યભિચારવિરુદ્ધાનધ્યવસિતેષુ ન તાવદવ્યાપ્તિર્નાસ્તીતિ યુક્તમ્। તેષુ પક્ષધર્મતાયાઃ સત્વેન હેતોરાભાસત્વાયોગાત્। નાપ્યવ્યાપ્તેઃ સત્વે ઽપિ તદજ્ઞા 2 ને ઽપિ અન્યજ્ઞાનાદેવાનુમાનં દુષ્ટમિતિ વાચ્યમ્। અન્યસ્યાનુમાનાવિરોધિત્વે દોષત્વાયાગાત્। વિરોધિત્વમપિ ન તાવત્સાક્ષાત્ફલવિઘટ 3 નેન। બાધપ્રતિરોધાન્તર્ભાવાપત્તેઃ। નાપિ કરણવિઘટ 4 નેન। તથાત્વે વ્યાપ્તિપક્ષધર્મતાન્યતર-
નન્વસ્ત્વિતો ઽન્ય 5 ત્રૈવ કશ્ચન પ્રકાર ઇત્યત આહ -- ન ચ હેત્વાભાસ 6 ત્વ ઇતિ॥ વ્યાપ્તિપક્ષધર્મતાતદ્વિઘટનકરૂપપ્રકારચતુષ્ટયાન્યઃ પઞ્ચમઃ પ્રકાર ઇત્યર્થઃ। વ્યાપ્તિપક્ષધર્મતાયુક્તત્વમેવ પ્રકાર ઇત્યત આહ -- વ્યાપ્તીતિ॥ પ્રકારાન્તરેણ સવ્યભિચારાદિહેત્વાભાસનિયમં પરાભિમતં નિરાહ -- કિઞ્ચેતિ॥ ફલેતિ॥ અનુમિતિરૂપફલેત્યર્થઃ॥ બાધેતિ॥
1.પક્ષધર્મત્વાભાવવ્યાપ્યતયા - ઇતિ પૂરિતમસ્તિ-ટ. 2.નકાલે ભિન્નજ્ઞા-ગ.ટ.રા. 3.ટકત્વેન -ગ.ટ.રા. 4.ટકત્વેન -ગ.ટ.રા. 5.ન્ય એવક-ટ.ઠ.ડ. 6.સ ઇતિ-ડ.
પુ - 356. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
વિઘટનસ્યાવશ્યકત્વેનાવ્યાપ્ત્યસિદ્ધ્યન્યતરાન્તર્ભાવસ્ય દુર્વારત્વાત્॥
એતદેવાભિપ્રેત્યોક્તં પ્રમાણલક્ષણે -- અસિદ્ધિરવ્યાપ્તિ 1 શ્ચ હેતુવિરોધ ઇતિ॥
સમાન્યેન પરોક્તહેત્વાભાસનિયમભઙ્ગઃ ॥ 3.9 ॥
ઓં ઇતિ શ્રીમત્પરમહંસપરિવ્રાજકાચાર્યશ્રીમદ્બ્રહ્મણ્યતીર્તથપૂજ્યપાદાનાં શિષ્યેણ શ્રીમવ્દ્યાસયતિના વિરચિતે શ્રીમત્તર્કતાણ્ડવે અનુમાનપ્રપઞ્ચનં સમાપ્તમ્॥
અનુમાનપરિચ્છેદઃ
શ્રીકૃષ્ણાર્પણસ્તુ.
તયોર્ગ્રાહ્યાભાવાવગાહિત્વેન સાક્ષાદેવાનુમિતિપ્રતિબન્ધકત્વાદિતિ ભાવઃ। એતદેવેતિ॥ ઉક્તનિષ્કૃષ્ટં પ્રમેયમેવાભિપ્રેત્યેત્યર્થઃ॥
સામાન્યેન પરોક્તહેત્વાભાસનિયમભઙ્ગઃ