તર્કતાણ્ડવ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 13

યચ્ચેદમુચ્યતે વેદસ્યાપૌરુષેયત્વે આપ્તવાક્યત્વાદિરૂપસ્ય પ્રમાણશબ્દલક્ષણસ્યાભાવાત્ પ્રામાણ્યં ન સ્યાદિતિ ।
ન્યાયદીપાખ્યા વ્યાખ્યા
અથાકાઙ્ક્ષાનિરૂપણમ્

યસ્મિન્વેદસ્ય સર્વસ્યાપ્યાકાઙ્ક્ષાયોગ્યતાદયઃ ।
તં વન્દે પરમાનન્દમિન્દિરામન્દિરોરસમ્ ॥
નનુ --- વેદાપૌરુષેયત્વસમર્થનં પૂર્વપિરચ્છેદે કૃતમયુક્તમ્ । તથાત્વે શબ્દપ્રમાણલક્ષણાભાવેન પ્રમાણશબ્દત્વાનાપત્તેઃ । એવં ચ"આદિવર્જિતૈઃ, આદરેણાખ્યાત 1 ઇત્યુક્તે હરૌ શક્તિતાત્પર્યે ન યુક્તે ઇતિ ચોદ્યમનૂદ્ય નિરાહ -- યચ્ચેતિ ॥ આદિપદેન આપ્તિપૂર્વકશબ્દત્વયથાર્થવાક્યાર્થજ્ઞાનજન્યત્વવાક્યત્વાદિગ્રહઃ ।
1. તાનન્તકલ્યાગુણયુક્તે - ઉ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિતીયપરિચ્છેદઃ પુ - 2.
----------------------- ----------------- -----------
તન્ન । પદ્ધતૌ નિર્દેષશબ્દત્વં નિર્દેષવાક્યત્વં વા આગમલક્ષણમિત્યુક્તત્વાત્ ॥
અત્રાદ્યં નિર્દેષઃ શબ્દ આગમ ઇતિ પ્રમાણલક્ષણાનુસારિ । નિષ્પ્રયોજનત્વાદિદોષનિરાસાર્થમાવશ્યકેન નિર્દેષત્વવિશેષણેનૈવ નિરભિધેયે અનન્વિતે ચાપ્યતિવ્યાપ્તિનિરાસેન વાક્યગ્રહણસ્યાનપેક્ષિતત્વાત્ ॥
પ્રમાણભૂતશબ્દસ્ય યલ્લક્ષણં તસ્યેત્યર્થઃ । પ્રામાણ્યમિતિ ॥ પ્રભાજનકત્વમિત્યર્થઃ । પૂર્વં 1 દૂરે તસ્ય સ્વતસ્ત્વસાધનમિતિ ભાવઃ ॥ પદ્ધતાવિતિ ॥"નિર્દેષઃ શબ્દ આગમ, નિર્દેષં વાક્યમતિતિ વા 2"પદ્ધતાવિત્યર્થઃ । દ્વયોરપ્યુક્તિઃ તદ્દ્યતાત્પર્યવ્યક્ત્યાર્થા । તથા ચ લક્ષણાન્તરસમ્ભવાત્ પ્રામાણ્યં વેદસ્ય યુક્તમિતિ ભાવઃ । એતેન એવમાગમલક્ષણોક્તેરભિપ્રાયઃ સ્ફુટીકૃતો ભવતિ । દ્વયોક્તેર્મૂલમ્ભાવં ચ વ્યનક્તિ - અત્રેતિ ॥
નનુ -- કથં તર્હિ અબોધકવિપરીતબોધકરૂપવાક્યાભાસે ઽતિવ્યાપ્તિનિરાસઃ । પદ્ધતાવેવ"આકાઙ્ક્ષાયોગ્યતાસન્નિધિમન્તિપદાનિ વાક્યં"ઇત્યુક્ત્વા"પદત્વેનાનભિધેયત્વસ્ય આકાઙ્ક્ષાસન્નિધિભ્યામન્વયાભાવસ્ય નિરાસ"ઇત્યાદ્યુક્તેરિત્યસ્તદ્દ્વિતીયલક્ષણાભિપ્રાયમિત્યુપેત્ય"નિરભિધેયત્વેનાન્વયાભાવેન વા અબોધકત્વ"મિત્યાદિ નિર્દેષપદકૃત્યોક્તિપરપદ્ધત્યુક્તિં હૃદિ કૃત્વા તાત્પર્યમાહ -- નિષ્પ્રયોજનત્વેતિ ॥
1.ઽદૂરેઽ ઇતિ નાસ્તિ - ઊ. 2. વેતિપ - ઉ.
આકાં-નિ-પણમ્ ) આકાઙ્ક્ષાવાદઃ પુ - 3.
---------------- ----------- ------
દ્વિતીયં તુ"આગમો ઽદુષ્ટવાક્યં ચ"ઇતિ બ્રહ્મતર્કાનુસારિ । 1 અત્ર વાક્યગ્રહણં શિષ્યાણાં પદવાક્યાદિસ્વરૂપજ્ઞાપનાર્થમ્ ॥
અત એવ પદ્ધતૌ"દ્વિતીયપક્ષે વિભક્ત્યન્તા વર્ણાઃ પદં, આકાઙ્ક્ષાયોગ્યયાસન્નિધિમન્તિ પદાનિ વા વાક્ય"મિત્યાદિના પદાદીનાં લક્ષણમુક્તમ્।
બ્રહ્મતર્કેતિ ॥ તત્વનિર્ણયોક્તબ્રહ્મતર્કેત્યર્થઃ । નન્વેવમુક્તદિશા શબ્દ ઇત્યેવ પૂર્તૌ વાક્યમિતિ વ્યર્થમત આહ -- અત્ર વાક્યેતિ । અસ્મિન્પક્ષે નિર્દેષપદં પદ્ધત્યુક્તવાક્યપદવ્યાવર્ત્યાન્યદોષવ્યાવૃત્યર્થમિતિ ભાવઃ ॥
વિભક્ત્યન્તા ઇતિ ॥ સુપ્તિઙોપવિભક્ત્યન્તા ઇત્યર્થઃ ।"વિભક્તશ્ચ"ઇતિ સૂત્રે સુપ્તિઙોરુભયોરપિ વિભક્તિસંજ્ઞોક્તેઃ ।"સુપ્તિઙન્તં પદં"ઇતિ પાણિનીય 2 સૂત્રાદિતિ ભાવઃ । અત્ર બહુત્વં પ્રાયિકત્વાભુપ્રાયમ્ । વિભક્ત્યન્તો વર્ણઃ તાદૃશૌ વર્ણૌ વા તાદૃશા વર્ણા વેત્યર્થઃ । વિભક્ત્યન્તવર્ણત્વં પદત્વમિતિ યાવત્ । વિભક્ત્યન્તત્વસ્ય વર્ણત્વાવ્યભિચારે ઽપિ 3 વર્ણા ઇત્યા 4 દ્યુક્તિઃ સ્પષ્ટાર્થા । રાજપુરુષ ઇત્યાદૌ અનેકપદસમુદાયસ્ય વિભક્ત્યન્તસ્ય પદત્વનિવૃત્યર્થઃ વર્ણા ઇત્યુક્તિઃ । તદર્થસ્તુ વિભક્તિઃ અન્ત એવ યેષાં તે વિભક્ત્યન્તા ઇતિ । રાજપુરુષ ઇત્યાદૌ તુ મધ્યે ઽપિ વિભક્તિર્લુપ્તાસ્તીત્યેકે । અન્યે તુ તસ્યાપિ પદત્વલાભાયૈવ મુક્તિઃ । પદદ્વયાવયવવિભક્તિદ્વયાત્ સમુદાય ઉત્પન્નવિભક્તેરન્યત્વેન પદદ્વયસ્થ વર્ણસમુદાયસ્યાપિ વિભક્ત્યન્તવર્ણત્વાદિત્યાહુઃ । વર્ણાન્યસ્ફોટનિરાસાય વર્ણોક્તિરિત્યપરે 5 ॥
આકાઙ્ક્ષેતિ ॥ પ્રયુજ્યમાનપદેષ્વેવાન્યોન્યાકાઙ્ક્ષાવન્તિ પદાનીત્યર્થઃ ।
1.તત્ર - જ-ક. 2.નિસૂ -ઉ. 3.વર્ણાન્યપદસ્ફોટનિરાસાય - ઉ. 4.ત્યુક્તિઃ । રાજ - ઉ. 5.વર્ણા ઇત્યાદિ નાસ્તિ -ઉ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ. પરિચ્છેદઃ પુ - 4.
------------------------ -------------- -------
અત એવ પ્રમાણલક્ષણટીકાયાં"મૂલસ્થં શબ્દપદં વાક્યપર"મિત્યુક્તમ્ ॥
નનુ -- કેયમાકાઙ્ક્ષા ?
ન તાવદવિનાભાવઃ । ઘટમાનયેત્યાદાવભાવાત્ । ન હિ ઘટ આનયનાવિનાભૂતઃ ।
તેન નિરાકાઙ્ક્ષપદાનિ વાક્યમિતિ ભાષ્યટીકા ન વિરોધઃ । સ્વસ્મિન્નેવ પૂર્ણાકાઙ્ક્ષાવત્વેનાન્યત્ર નિરાકાઙ્ગક્ષપદસંદર્ભો વાક્યમિતિ ચન્દ્રિકાયાં તસ્યાર્થોક્તેઃ। પદાનીતિ બહુત્વં પ્રાયિકાભિપ્રાયમ્ । અત્રાપિ પદશબ્દપ્રયોગકુત્યં પૂર્વં 1 વર્ણપદકૃત્યવત્ પદાન્યવાક્યસ્ફોટનિરાસાયેતિ બોધ્યમ્ । 2
પ્રકૃતિપ્રત્યયસમભિવ્યાહારપદે ઽતિવ્યાપ્તિનિરાસાય પદાનીત્યુક્તિઃ । પદાદીનામિત્યાદિપદેન વાક્યસ્યાકઙ્ક્ષાસન્નિધ્યાદેર્ગ્રહઃ। અત એવેતિ ॥ પદાદિસ્વરૂપવ્યુત્પાદનાર્થત્વાદેવેતિ 3 બ્રહ્મતર્કસંવાદાર્થત્વાદેવે 4 ત્યર્થઃ । મૂલેતિ ॥"નિર્દેષઃ શબ્દ આગમઃ"ઇતિ મૂલસ્થમિત્યર્થઃ।
તત્ર પદ્ધતૌ 5 વાક્યલક્ષણે પ્રથમોદ્દિષ્ટાકાઙ્ક્ષાસ્વરૂપં નિરૂપયિતું પૂર્વપક્ષમાહ -- નન્વિતિ ॥ પદાનાં યા આકઙ્ક્ષા સેયં કેત્યર્થઃ । અભાવાદિતિ 6 ॥ કુતઃ પરસ્પરવ્યભિચારાદિતિ ભાવેનાહ -- ન હીતિ ॥ આનયનં વા ઘટાવિનાભૂતમિત્યપ્યુપલક્ષ્યતે । એતેન કારકસ્ય ક્રિયાવિનાભાવઃ ક્રિયાયાઃ કારકાવિનાભાવોસ્તીતિ નિરસ્તમ્ । ક્રિયાવિશેષકારકવિશેષયોઃ તદાભાવેન ઘટમાનયેત્યનયોઃ નિરાકાઙ્ક્ષતાપત્તેરિતિ । મણૌ 7 નીલં સરોજમિત્યાદૌ વ્યભિચારોક્તિસ્ત્વયુક્તા । તત્ર તાત્પર્યવિષયોઃ નીલસરોજયોરવિનાભાવસત્વાદિતિ ભાવઃ ॥
ર્1.વત્ર -ઉ. 2.ઇયં-પઙ્ક્તિર્નાસ્તિ-ઉ. 3.ઽવાઽ-ઉ. 4.તિ વા-ઉ. 5.લક્ષણવાક્યે-ઉ. 6. પ્રતીકવન્નાસ્તિ-ઊ. 7.સરોજં નીલં -ઉ.
આકાં-નિ-રૂપણમ્) આકાઙ્ક્ષાવાદઃ પુ - 5.
----------------- -------------- --------
અહો વિમલં જલં નદ્યાઃ કચ્છે મહિષશ્ચરતીત્યત્ર જલે સાકાઙ્ક્ષસ્ય નદીપદસ્ય નદ્યવિનાભૂતે કચ્છે સાકાઙ્ક્ષત્વપ્રસઙ્ગાચ્ચ ॥
નાપ્યુદયનાદ્યુક્તરીત્યા શ્રોતરિ તદુચ્ચારણજન્યસંસર્ગાવગમપ્રાગભાવ આકઙ્ક્ષા । અયમેતિ પુત્રો રાજ્ઞઃ પુરુષો ઽપસાર્યતામિત્યત્ર પુત્રે 1 સાકાઙ્ક્ષસ્ય રાજપદસ્ય તાત્પર્યભ્રમેણ પુરુષાન્વયબોધે તતઃ પ્રાક્તદન્વયાવગમપ્રાગભાવસ્ય સત્વેનાતિવ્યાપ્તિઃ 2 ॥
નનુ -- પદાર્થતાવચ્છેદકરૂપેણ ક્રિયાકારકભાવેન વિવક્ષિતો ઽવિનાભાવઃ પ્રકૃતેપ્યસ્તીત્યત આહ -- અહો વિમલમિતિ ॥ પૂર્વત્રોક્તાતિવ્યાપ્તેર્નિરાસકં પક્ષમાશઙ્ક્ય નિરાહ-- નાપીતિ ॥ શ્રોતરિ વિદ્યમાન ઉક્તરૂપપ્રાગભાવ આકાઙ્ક્ષેત્યર્થઃ । અત્ર ઘટઃ કર્મત્વં આનયનં કૃતિરિતિ વાક્યાભાસે
ઘટમાનયેત્યેતત્સમાનાર્થકે ઽતિવ્યાપ્તિનીરાસાય તદુચ્ચારણજન્યેત્યવગમવિશેષણમ્ । 3 વક્ત્રપેક્ષયાસંભવવારણાય શ્રોતરીત્યેકે । સ્વરૂપકથનં તદિત્યન્યે ॥
અહો વિવલમિતિ પૂર્વોક્તવાક્યે ચ તાત્પર્યવશાત્ કદાચિત્ 4 કચ્છનદ્યોઃ સંસર્ગાવકમેન તત્પ્રાગભાવસત્વે ઽપિ તદુચ્ચારણે તાત્પર્યવશાત્ જલાન્વિતનદ્યાઃ કચ્છસંસર્ગાવગમો નેતિ ન તત્પ્રાગભાવ ઇતિ નાતિવ્યાપ્તિરિતિ ભાવઃ। ઇત્યત્રેત્યુપલક્ષણમ્ । પૂર્વવાક્યે ચેત્યપિ જ્ઞેયમ્ ।

1.ણ સા -ચ. 2. પ્રસઙ્ગાદિત્યધિકં -ગ. 3.પ્તેઃ -જ-ક-ઘ. 3.ઽઅન્યત્ર સાકાઙ્ક્ષત્વવારણાયઽ ઇત્યસ્તિ-ઉ. 4. જલાન્વિત નાદ્યાઃ સં-ઉ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્વમ્ ( દ્વિ. પરિચ્છેદઃ પુ - 6.
---------------------- --------------- ------
નાપિ તાત્પર્યવિષયીભૂતસંસર્ગાવગમપ્રાગભાવ આકાઙ્ક્ષા । પ્રાગભાવસ્ય કાર્યમાત્રહેતુત્વેન 1 શાબ્દાસાધારણ્યાયોગાત્ । વક્ષ્યતે ચૈતત્ ॥
યત્તુ મણાવુક્તમ્ --"2 અભિધાનપર્યવસાનમાકાઙ્ક્ષા । યસ્ય યેન વિના 3 સ્વાર્થાન્વયાન 4 નુભાવકત્વં તસ્ય તદેવાપર્યવસાનમ્ । અન્યાનનુભાવકત્વં ચ અન્વયાનુભવપ્રાગભાવઃ । અત એવ જનિતાન્વયબોધં પદમ 5 નાકાઙ્ક્ષં તદા પ્રાગભાવાભાવાત્ ।
કસ્ય ચિત્ તાત્પર્યવશાત્ જલાન્વયાવગમેન નદ્યાઃ કચ્છાન્વયાનવગમે ઽપિ પ્રયોગાન્તરે પુનરસ્ય કચ્છાન્વયતાત્પર્યભ્રમેણ તદન્વયાનવગમસંભવાત્ ॥
તાત્પર્યવિષયેતિ ॥ પુરુષાન્વયબોધસ્તુ ન તાત્પર્યવિષય ઇતિ ન પૂર્વોક્તદોષ ઇતિ ભાવઃ । શબ્દાસાધારણ્યાયોગાદિત્યુપલક્ષણમ્ । સંસર્ગાવગમાન્તરપ્રાગભાવસ્ય સત્વાત્ । જનિતાન્વયબોધસ્યાપરિ વાક્યસ્ય સાકાઙ્ક્ષાત્વાપત્તિરિત્યપિ બોધ્યમ્ 6 । વક્ષ્યત ઇતિ ॥ મણ્યુક્તાકાઙ્ક્ષા 7 સ્વરૂપખણ્ડનપ્રસ્તાવે"કિઞ્ચ પ્રાગભાવસ્ય"ઇત્યાદિગ્રન્થે ॥ યત્તુ મણાવિતિ ॥ શબ્દખણ્ડે આકાઙ્ક્ષાવાદસિદ્ધાન્ત ઇત્યર્થઃ ॥
નનુ -- અભિધાનમન્વયાનુભવઃ તસ્યાર્થવસાનનિષ્પત્તિઃ ઇત્યર્થશ્ચેત્, કર્મત્વમિત્યાદાવસ્ત્યેવેત્યતો ઽન્યમેવાપર્યવસાનશબ્દાર્થં મણ્યુક્તમાહ -- યસ્યેતિ ॥
યસ્ય પદસ્યોપસ્થિતસ્ય યદ્વ્યતિરેકપ્રયુક્તસ્વાર્થાન્વયાનનુભાવકત્વં તસ્ય પદસ્ય તદનનુભાવકત્વમેવાપર્યવસાનં તેન ચ સહ તદેવાકાઙ્ક્ષેત્યર્થઃ ॥
1.શબ્દા-ગ-જ-ઘ. 2.અન્વયેત્યધિકમ્-ગ. 3.ઽનઽ ઇત્યધિકમ્-ગ-જ-ક. 4.નુભા -ગ-જ-ક. 5.મસા-ચ. 6.ધ્યેયમ્-ઉ. 7.સ્વરૂપેતિ નાસ્તિ-ઊ.
આકાં-નિ-પણમ્) આકાઙ્ક્ષાવાદઃ પુ - 7.
--------------- -------------- ------
અત એવ સ્વરૂપયોગ્યતાત ઇયં ભિન્ના । સા હિ જનિતફવેપ્યસ્તિ । ઇયં તુ ફજનનાત્ પ્રાગેવ । ન ચાભાવે તારતમ્યાભાવેન આકાઙ્ક્ષાયામુત્કટત્વાનુત્કત્કટત્વરૂપતારતમ્યાયોગઃ । સસંબન્ધિકાસંબન્ધિકપદત્વાદિનૈવ તદુપપત્તેઃ । જ્ઞાતા ચેયં હેતુઃ । અન્યથા નિરાકાઙ્ક્ષે તદ્ભ્રમાદન્વયધીર્ન સ્યાત્ । ન તુ સમભિવ્યાહૃતપદાર્થજિજ્ઞાસા આકાઙ્ક્ષા ।
1.ચ. ઇતિ નાસ્તિ-ઉ. 2.સસંબન્ધિકેતિ । ઇત્યધિકમ્ -ઉ. 3.આકાઙ્ક્ષા- ભ્ર-ઉ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 8.
----------------------- ------------ ---------
જ્ઞાને ઇષ્ટસાધનત્વાજ્ઞાનેન જ્ઞાનેચ્છારહિતસ્યાપિ પુંસઃ શાબ્દબોધદર્શનાત્ । કિઞ્ચ - અસ્મિન્ પક્ષે આકાઙ્ક્ષાજ્ઞાનં હેતુર્ન સ્યાત્ । જિજ્ઞાસાયા અજ્ઞાને ઽપિ શાબ્દબોધ દર્શનાત્"ઇતિ ॥
તદપિ ન । ગૌણલાક્ષણિકયોરવ્યાપ્તેઃ । ન હિ ત્વત્પક્ષે તયોરિતરવિરહપ્રયુક્તમનનુભાવકત્વમ્ । કિન્તુ સ્વત એવ । કિઞ્ચ ઘોષપદમેવ ગઙ્ગાપદે 2 ન સાકાઙ્ક્ષં, ગઙ્ગા 3 પદં તુ ન ઘોષપદે 4 નેતિ સંભવતિ ॥
ન ચાનનુભાવકપદસ્થાને ઽજ્ઞાપક 5 પદપ્રક્ષેપે ઽવ્યાપ્તિર્નેતિ યુક્તમ્ ।
જ્ઞાનેચ્છા હિ જિજ્ઞાસા । સા ચ જ્ઞાનવિષયિણી 6 જાયમાનજ્ઞાનસ્ય ઇષ્ટસાધનત્વે 7 સતિ ભવતિ નાન્યથા । તથા
ચ કદાચિચ્છબ્દજ્ઞાને
તદિષ્ટસાધનતાવબોધબહીનસ્યાપિ શાબ્દબોધદર્શનેન વ્યતિરેકવ્યભિચાત્ નેયમાકાઙ્ક્ષા શાબ્દબોધહેતુરિત્યર્થઃ ॥
ગૌણેતિ ॥ સિંહશ્ચૈત્રઃ ગઙ્ગાયાં ઘોષઃ ઇત્યનયોરિત્યર્થઃ । તત્ર મણુકૃન્મતે સિંહગઙ્ગાપદયોરનનુભાવકત્વં 8 વ્યનક્તિ -- નહિ ત્વત્પક્ષ ઇતિ ॥ યસ્ય યેનેત્યાદિનોક્તાર્થનિષ્કર્ષાનુવાદ ઇતરવિરહેત્યાદિ । સ્વત એવેતિ ॥ સ્વરૂપેણાયોગ્યત્વપ્રયુક્તત્વાદેવેત્યર્થઃ । ઘટઃ કર્મત્વમિત્યાદૌ યથા સ્વરૂપાયોગ્યત્વપ્રયુક્તમેવાનનુભાવકત્વં, ન પદાન્તરવિરહપ્રયુક્તં તથેતિ 9 ભાવઃ । અલક્ષ્યત્વાન્નાવ્યાત્પિર્દેષાયેત્યાશઙ્ક્ય નિરાહ -- ન ચેતિ ॥ અનુભવવિરોધાદિતિ ભાવઃ । અજ્ઞાપકપદેતિ વિચ્છેદઃ ॥
1.ધત્ - ગ. 2.દેસા-ગ-જ. દસા-ક. 3.દિતુ-જ. 4.દે ઇતિ-ગ-જ-ગ. 5.ઽપદઽ ઇતિ નાસ્તિ-ગ. 6.જ્ઞા-ઊ. 7.ત્વજ્ઞાને સતિ - ઉ. 8.ત્વોપગમાદ્યેન વિના યસ્યાનનુભાવકત્વમિત્યેતદસ્ત્યેવેત્યતો વ્યનક્તિ ઇત્યસ્તિ - ઉ. 9. ત્યર્થઃ - ઉ.
આકાં-નિ-પણમ્) આકાઙ્ક્ષાવાદઃ પુ - 9.
--------------- -------------- -------
ઇતરપદવિરહે ઽપિ પદસ્ય સ્મારકત્વેનાજ્ઞાપકત્વસ્યેતરપદવિરહાપ્રયુક્તત્વાત્ । કિઞ્ચ પ્રાગભાવસ્ય સર્વકાર્યહેતુત્વેન 1 શાબ્દાસાધારણ્યં ન સ્યાત્ ।.
ન ચ શાબ્દનુભવે ઽન્વયાનુભવપ્રાગભાવસ્યોત્તરપદવિરહપ્રયુક્તત્વેન હેતુત્વાદશાધારણ્યં , અત એવ યેન વિનેતિ વિશેષિતમિતિ વાચ્યમ્ । ઇતરપદાનાં સહકારિત્વેન શાબ્દબોધપ્રાગભાવસ્ય તદ્વિરહપ્રયુક્તત્વે ઽપિ ઘટાદાવિવિ શાબ્દાનુભવે ઽપિ પ્રાગભાવત્વેનૈવ હેતુત્વાત્ । અન્યથા ઘટપ્રાગભાવો ઽપ ઘટે દણ્ડાદિવિરહપ્રયુક્તત્વેન હેતુઃ સ્યાત્ ।
ન ચ પદસ્ય પદાર્થસ્મારકત્વે ઽપ્યન્વયાજ્ઞાપકત્વમસ્ત્યેવ । તસ્યૈવ લક્ષણે ઽભિમતત્વાદિતિ યુક્તમ્ । વક્ષ્યમાણદિશાન્વિતાભિધાનવાદે ઽન્વિતસ્વાર્થસ્મારકત્વસ્યાપિ સત્વાત્ । પરમતે ઽપિ 2 જાત્યાકૃત્યન્વિતવ્યક્તેરેવ પદાર્થત્વેન જાત્યાદ્યન્વયસ્મારકત્વાચ્ચેતિ તાત્પર્યાત્ ।
નનુ - યદુપસ્થાપિતસ્યાર્થસ્ય યત્પદવ્યતિરેકેણ નાનુભવવિષયત્વં તસ્ય
તત્સાકાઙ્ક્ષત્વમિતિ લક્ષણાર્થઃ । એવં ચ તીરાદેરનુભવિષયત્વં ન ઘોષાદિપદં વિનેતિ લાક્ષણિકદેરપિ સાકાઙ્ક્ષત્વમિતિ પક્ષધાદ્યુક્તેર્નાવ્યાપ્તિરિત્યતો દોષાન્તરમાહ -- કિઞ્ચેતિ ॥ તટ્ટીકાકારૈરુક્તમાશઙ્ક્ય નિરાહ -- ન ચ 3 શબ્દેત્યાદિના ॥ સહકારિકત્વેનેતિ ॥ શાબ્દબોધસહકારિત્વેનેત્યર્થઃ ॥
1.શ-ગ-જ. 2.અપિ ઇતિ ન -ઉ. 3.શા - ઉ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 10.
----------------------- ------------ -----
ન ચ શાબ્દજ્ઞાને પ્રાગભાવજ્ઞાનં કારણમિત્ય 1 સાધારણ્યમ્ । તજ્જ્ઞાનસ્ય કારણત્વે
માનાભાવાત્ । ન હિ શાબ્દબોધાત્ પ્રાક્ મમાત્રાન્વયે જ્ઞાનં નેતિ જ્ઞાનમનુભવસિદ્ધમ્ । અન્યથા ઘટે ઽપિ પ્રાગભાવો જ્ઞાતો હેતુઃ સ્યાત્ ॥
અથ પ્રાગભાવઃ પ્રાગભાવત્વેન નાકાઙ્ક્ષા, કિન્તુ પ્રાગભાવાત્યન્તાભાવસાધારણ્યેનેતરવિરહપ્રયુક્તાન્વયાનુભવાભાવત્વેનેતિ અસાધારણ્યમ્ । ઘટાદૌ પ્રાગભાવત્વેનૈવ હેતુત્વાત્ ।
પ્રકારાન્તરેણ શબ્દાસાધારણ્યં સંસર્ગાવગમપ્રાગભાવસ્ય શઙ્કતે -- અથેતિ ॥ પ્રાગભાવાત્યન્તાભાવેત્યુપલક્ષણમ્ । ધ્વંસેત્યપિ ધ્યેયમ્ । અત એવેતરવિરહપ્રયુક્તાન્વયાનુભવત્વેનેતિ હેતુતાવચ્છેદોક્તિઃ ।
અન્યથાન્વયાનુભવાનાદ્યભાવત્વેનેત્યેવ હેતુતાવચ્છેદકમુક્ત્વા ઇતરવિરહપ્રયુક્તેત્ ન બ્રૂયાત્ । તસ્ય ધ્વંસદશાયામતિવ્યાપ્તિવારકત્વાત્ । અન્વયાનુભવસંસર્ગાભાવત્વેન હેતુત્વવિવક્ષાયામેવેતરવિરહપ્રયુક્તેતિ 2 સાર્થક્યાત્ । ધ્વંસસ્યાહેતુત્વાન્ન 3 તત્સાધારણ્યં 4 ચેદત્યન્તાભાવસાધારણ્યમપિ ન સ્યાત્ । અત એવ નાપ્યન્વયબોધધ્વંસદશાયામિત્યાદિ વક્ષ્યતીતિ ધ્યેયમ્ ।.

યદ્વોક્તોભયસાધારણ 5 મેવાસ્તુ અન્વયાનુભવાભાવત્વેનૈવ હેતુતા ધ્વંસેતિપ્રસક્તેતિ તદ્વારણાયૈવેતરેત્યાદિવિશેષણોક્તિઃ । ઘટાદૌ તુ નૈવમિત્યાહ -- ઘટાદાવિતિ ॥ તત્પ્રાગભાવસ્યેતિ યોજ્યમ્ । અત એવેત્યુક્તં વ્યનક્તિ-- તદેતિ ॥
1.સ્યાસા- જ. 2.ઽપદઽ ઇત્યધિકમ્ -ઉ. 3.ત્વેન ત - ઉ. 4.ઽનઽ ઇત્યધિકમ્
-ઉ. 5.ણ્ય- ઉ.
આકાં-નિ-પણમ્) આકાઙ્ક્ષાવાદઃ પુ - 11.
---------------- --------------- ----------
અત એવાન્યયબોધદશાયાં નાતિવ્યાપ્તિઃ । તદા પ્રાગભાવાત્યન્તાભાવયોરભાવાત્ । નાપ્યન્વયબોધધ્વંસદશાયામ્ । તદા ધ્વંસસ્ય સત્વે ઽપિ તસ્યેતરવિરહાપ્રયુક્તત્વાદિતિ ચેન્ન ।
અત્યન્તાભાવસાધારણેન રૂપેમ હેતુત્વે સ્વાત્યન્તાભાવસ્ય સ્વં પ્રત્યહેતુત્વાત્ । શાબ્દાનુભવાન્તરાભાવઃ શાબ્દાનુભાવં પ્રતિ, ત્વન્મતે ઽનુમિત્યન્તરાભાવો ઽનુમિતિં પ્રતીવ પ્રતિબન્ધકાભાવતયા હેતુઃ સ્યાત્ । પ્રતિબન્ધકાભાવશ્ચાજ્ઞાન એવ હેતુઃ કાર્યમાત્રસાધારણશ્ચેતિ ત્વદઙ્ગીકૃતમાકાઙ્ક્ષાજ્ઞાનસ્ય હેતુત્વમસાધારણ્યં ચ ન સ્યાત્ ।
ધ્વંસદશાયામિતિ ॥ અતિવ્યાપ્તિરિત્યનુષઙ્ગઃ । અત્યન્તાભાવસાધારણ્યેન હેતુત્વં કિં સ્વાત્યન્તાભાવસાધારણ્યેન વિવક્ષિતં, ઉત શાબ્દા 1 નુભવાન્તરાત્યન્તાભાવસાધારણ્યેનેતિ । આદ્યે આહ -- સ્વાત્યન્તાભાવસ્યેતિ ॥ અન્ત્ય આહ -- શાબ્દાન્તરાનુભવેતિ ॥
પ્રતિબન્ધકાભાવતયેતિ ॥ સિદ્ધસાધનતા અનુમાને દોષ ઇતિ સિદ્ધેરનુમિતિપ્રતિબન્ધકત્વાત્સિદ્ધ્યન્તરાભાવો ઽનુમિતૌ યથા પ્રતિબન્ધકાભાવતયા હેતુઃ શાબ્દાનુભવસ્યાનપેક્ષિતત્વેનાનુદયાદનુભાવાન્તરમન્વયાનુભવે પ્રતિબન્ધકમિતિ તદભાવો ઽપિ પ્રતિબન્ધકાભાવત્વેનૈવ હેતુઃ સ્યાદિત્યર્થઃ । તતશ્ચ કિમિત્યત આહ -- પ્રતિબન્ધકાભાવશ્ચેતિ ॥ પૂર્વમિતિ ॥ સઙ્કેતસ્મરણપદાર્થોપસ્થિતિદશાયાં પદાનામુપસ્થિત્યન્તરમિત્યર્થઃ ॥
1. અનુભવપદં ન - ઉ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ. પરિચ્છેદઃ પુ - 12.
------------------------ ------------- -------
કિઞ્ચ સકલપદોપસ્થિતિદશાયાં શાબ્દબોધાત્પૂર્વં પ્રાગભાવસ્યેતરવિરહાપ્રયુક્તત્વાદવ્યાપ્તિઃ । તસ્માદાકાઙ્ક્ષા દુર્નિરૂપેતિ ।
ઉચ્યેતે ---
યસ્ય પદસ્ય યદન્વયાનનુભાવકત્વં સમભિવ્યાહૃતયત્પદગતયદ્રૂપવિરહપ્રયુક્તં તસ્ય પદસ્ય તસ્મિન્નન્વયે તેન પદેન સહ તદ્રૂપમાકાઙ્ક્ષા ।
પદ્ધતૌ"આકાઙ્ક્ષા જિજ્ઞાસા ચેતનધર્મઃ । તદ્વિષયત્વાત્પદાર્થાઃ સાકાઙ્ક્ષાઃ 1 । તત્પ્રતિપાદકત્વાત્પદાન્યપિ"ઇતિ ગ્રન્થેન જિજ્ઞાસાવિષયયીભૂતપદાર્થવિષયપ્રતિપત્તિજનકત્વં પદાનાં સાકાઙ્ક્ષત્વમિતિ યદુક્તં તત્ર જનકત્વં ન ફલોપધાનં, કિન્તુ સ્વરૂપયોગ્યતૈવાભિમતેતિ ભાવેન તત્રોક્તં નિષ્કૃષ્યાગ્રે સ્વાભિમતાકાઙ્ક્ષાલક્ષણં વિવક્ષુરાદૌ તાવત્પૌઢ્યા પદ્ધત્યુક્તલક્ષણાવિનાભૂતં લક્ષણાન્તરમાહ -- યસ્ય પદસ્યેત્યાદિના ॥
પદ્ધતૌ પદાનીત્યુક્તત્વાત્પદસ્યેતિ બાહુલ્યાભિપ્રાયેણોક્તમ્ । યસ્ય શબ્દસ્યેત્યર્થઃ । તેન પ્રાતિપદિકપ્રત્યયોર્મહાવાક્યાવાન્તરવાક્યસ્ય ચ ગ્રહઃ । તદપિ તદુપસ્થિતિપરમ્ । યત્પદેત્યત્રાપિ યચ્છબ્દેત્યર્થઃ । યદ્રૂપેત્યત્ર યદ્રૂપોપસ્થિતીત્યગ્રે વ્યક્તમ્ । તથાચ ચ યસ્ય શબ્દસ્યોપસ્થિતસ્ય યદન્વયાનનુભવાકત્વં યશ્ચાસાવન્વયશ્ચેતિ વિગ્રહઃ । તસ્મિન્નન્વયે ઇત્યગ્રે કથનાત્ । તાદૃશાન્વયાનભાવકત્વાભાવઃ । સ ચ પ્રાગભાવઃ ઉચ્ચારણતો વા અભિપ્રાયતો વા સહસ્થિતયત્પદસ્થિતયદ્રૂપોપસ્થિતિવિરહપ્રયુક્તો વા ભવતિ તદ્રૂપં ક્રિયાપદત્વકારકપદત્વૈકવિભક્તિકત્વાદિ 2 કં તદ્વત્વમિત્યર્થઃ ।
1. ક્ષા ઇત્યુચ્યન્તે - ઉ. 2.આદિપદં ન - ઉ.
આકાં-નિ-પણમ્) આકાઙ્ક્ષાવાદઃ પુ - 13.
--------------- --------------- ---------
ઉપસ્થિતરશબ્દસ્યાભિમતાન્વયાનનુભાવકત્વપ્રયોજકવિરહપ્રતિયોગિ 1 જ્ઞાનવિષયીભૂતરૂપ 2 વત્પદાન્તરસમભિવ્યાહૃતત્વં સાકાઙ્ક્ષત્વમિતિ યાવત્ । ઉપસ્થિતિશબ્દસ્યાભિમતાન્વયાનુભાવકત્વપ્રયોજકત્વપ્રયોજકરૂપવ 3 દુપસ્થિતશાબ્દાન્તરસમભિવ્યાહૃતત્વં તેન સાકાઙ્ક્ષમિત્યન્વયાર્થઃ । તદ્યથા ઘટમાનયેત્યત્ર યસ્ય ઘટશબ્દસ્ય યદન્વલયાનનુભાવકત્વં સમભિવ્યાહૃતાનયેતિ પદગતક્રિયાપદત્વવિરહપ્રયુક્તં ઘટ 4 માનયનમિત્યાદૌ તથા દર્શનાત્, તથા ચ તસ્ય ઘટપદસ્ય તસ્મિન્નાનયાનાન્વયે તેનાનયનપદેન સહ તદ્રૂપં ક્રિયાપદત્વરૂપમાકાઙ્ક્ષા । તથાઽનયેતિ પદસ્ય ઘટાન્વયાનનુભાવકત્વં ઘટપદગતકર્મકારકત્વવિરહપ્રયુક્તમ્ । ઘટઃ આન 5 યેત્યાદૌ દર્શનાત્ । એવં ચ તસ્યાનયનપદસ્ય ઘટાન્વયે તેન ઘટપદેન સહ કર્મકારકપદત્વમેવાકાઙ્ક્ષેતિ 6 ધ્યેયમ્ । અત્ર યસ્ય શબ્દસ્ય સમભિવ્યાહૃતયચ્છબ્દવિરહપ્રયુક્તમનનુભાવકત્વમિત્યેવોક્તૌ 7 અસંભવઃ સ્યાત્ । ઘટમાનયનમિત્યાદૌ સત્યપિ પદાન્તરે ત્વયાનનુભાવકત્વસત્વેન તસ્ય પદાન્તરવિરહાપ્રયુક્તત્વત્ । યત્પદગતયદ્રૂપેત્યુક્તમ્ । ઘટો ભવતીત્યત્રાનુચ્ચારિતેનાપિ સમાનવિભક્તિકેન રક્ત ઇતિ પદેન ઘટપદસ્ય નિરાકાઙ્ક્ષતૈવેતિ પક્ષે ઘટે રાગાન્વયાનનુભાવકતાપ્રયોજકવિરહપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકરૂપસ્ય સમાનવિભક્તિકત્વસ્ય સત્વાદતિવ્યાપ્તિનિરાસાય સમભિવ્યાહૃતેત્યુક્તિઃ । સાકાઙ્7તા તયોરપ્યસ્તીતિ મતે તુ યત્પદગતેત્યાદ્યેવ । સમભિવ્યાહૃતપદમનાદેયમિત્યગ્રે વ્યક્તમ્ । યદન્વય ઇત્યુક્તિસ્તુ ઘટઃ કર્મત્વં આનયનં કૃતિરિતિ વાક્યે ક્રિયાકર્મભાવાન્વયે નિરાકાઙ્ક્ષે ભેદાન્વયે ચ સાકાઙ્ક્ષે ઽતિવ્યાપ્ત્યવ્યાપ્ત્યોર્નિરાસાયેત્યગ્રે વ્યક્તમ્ ॥
1.તાવચ્છેદકાન્વયવિષયીભૂત (કાન્વયવિષયીભૂત) રૂપ - ઉ. 2.દુપસ્થિત શબ્દાન્તર -ઉ. 3.ઉપસ્થિતેતિ નાસ્તિ-ઉ. 4.ટાન-ઉ. 5.નેય-ઉ. 6.ત્યાદિ -ઉ. 7.ઽકિઞ્ચેત્યાદિના મણ્યભિહિતપક્ષોક્તદોષપ્રસરાત્ઽ ઇતિ, તતઃ ઽયત્પદઽ ઇત્યાદિ ચાસ્તિ -ઉ-નં.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 14.
------------------------ ------------ --------
તચ્ચ રૂપં ક્રિયાકારભાવાન્વયે ક્રિયાપદત્વાદિકમ્ । સંબન્ધરૂપાન્વયે ષષ્ઠ્યન્તત્વાદિકમ્ । અભેદાન્વયે સમાનવિભક્તિકત્વમ્ । પ્રકૃતિપ્રત્યયાર્થયોરન્વયે પ્રકૃતિત્વાદિકમ્ ॥
અત એવ ઘટસમાનયેત્યત્રાનયેતિ ક્રિયાપદં વિના ઘટમિતિ દ્વિતીયાન્તં કારકપદં ક્રિયાકર્મભાવાન્વયાનનુભાવકમિતિ ક્રતિયાકારકભાવાન્વયે તેન સાકાઙ્ક્ષમ્ ।
કુત્ર કિંરૂપમિત્યતઃ તદ્દર્શયતિ -- તચ્ચેતિ ॥ આદિપદેન કારકપદત્વગ્રહઃ । રાજ્ઞઃ પુરુષ ઇત્યાદાવાહ --

સંબન્ધેતિ ॥ પ્રથમાન્તત્વમાદિપદાર્થઃ । રક્તો ઘટ ઇત્યાદાવાહ -- અભેદેતિ ॥ લક્ષણવાક્યે તદગ્રહણં શબ્દપરમિત્યુપેત્યાહ - પ્રકૃતીતિ ॥ ઘટમિત્યાદૌ ઘટરૂપપ્રાતિપદિકાર્થદ્વિતીયાવિભક્ત્યર્થયોરન્વય ઇત્યર્થઃ । આદિપદેન દ્વિતીયત્વાદિગ્રહઃ । ક્રિયાપદત્વાદિકં તદ્રૂપમિત્યુક્તં તત્ક્થમિત્યતઃ ક્વચિદ્વ્યનક્તિ -- અત એવેતિ ॥ ક્રિયાપદત્વાદેરિતરપદ 1 વિરહપ્રયુક્તાન્વયાનનુભાવકતાપ્રયોજકત્વાદેવેત્યર્થઃ । ક્રિયાપદં વિનેતિ ॥ ક્રિયાપદત્વાશ્રયશબ્દં વિના આનયનમિત્યાદિપદપ્રયોગેપીત્યર્થઃ । ક્રિયાકારકપભાવેતિ ॥ અભેદાન્વયે તુ નિરાકાઙ્ક્ષત્વાત્તદનુભાવકતાપ્રયોજકસમાનવિભક્તિત્વાભાવે ઽપિ નાવ્યાપ્તિશઙ્કા । અત એવ લક્ષણે યદન્વયેત્યુક્તમિતિ ભાવઃ ॥
1. વિરહેતિ નાસ્તિ -- ઉ.
આકાં-નિ-પણમ્) આકાઙ્ક્ષાવાદઃ પુ - 15.
---------------- --------------- ---------
1 ઘટઃ કર્મત્વમાનયનં કૃતિરિષ્ટસાધનત્વમિત્યાદૌ 2 ઘટસમાનયેત્યનેન
સહૈકાર્થ્યે સત્યપિ ક્રિયાકારકપદત્વાભાવાન્ન તદન્વયે ઘટ ઇત્યાદિપદં સાકાઙ્ક્ષમ્ । અભેદાન્વયે તુ સમાનવિભક્તિકત્વાત્સાકાઙ્ક્ષમ્ । ગિરિર્ભુક્તમગ્નિમાન્ દેવદત્તેનેત્યત્ર 3 ભુક્તમિત્યસ્ય ક્રિયાપદસ્યાસન્નેનાપ્યકારક 4 ગિરિપદેન નાકાઙ્ક્ષા । કિન્ત્વાનાસન્નેનાપિ કાર 5 કેણ દેવદત્તેનેતિ પદેનૈવાકાઙ્ક્ષા ॥
નન્વથાપ્યુક્તવાક્યસમાનાર્થકવાક્યાન્તરે ઽવ્યાપ્તિરેવ । તત્રોક્તાન્વયાનુભવપ્રયોજકક્રિયાપદત્વાદેરભાવાદિત્યત આહ -- ઘટ ઇતિ ॥ આનયેત્યત્ર લુપ્તવિધિપ્રત્યયસ્યાખ્યાતત્વેન વાચ્યાર્થોક્તિઃ કૃતિરિતિ વિધિત્વેન વાચ્યાર્થોક્તિરિ 6ષ્ટસાધનત્વમિતીષ્ટસાધનત્વમેવ વિધ્યર્થ ઇતિ વિધિવાદે લક્ષ્યમાણત્વાત્ । ન તદન્વય ઇતિ ॥ તથા ચ 7 લક્ષ્યત્વાન્ન દોષ ઇતિ ભાવઃ ॥
યદ્વા ક્રિયાપદત્વાદિકમભિમતાન્વયા 8 નુભાવકતાપ્રયોજકમિત્યન્વયયેનોપપાદ્ય વ્યતિરેકમુખેનોપપાદયતિ -- ઘટ ઇતિ ॥ અન્વયાન્તરે તુ લક્ષ્યત્વે ઽપિ પ્રયોજકમપ્યસ્તીતિ નાવ્યાપ્તિરિત્યાહ -- અભેદેતિ ॥ એતેન યદન્વય ઇત્યુક્તેઃ કૃત્યં વિવૃતં ધ્યેયમ્ । વાક્યાન્તરેપ્યતિવ્યાપ્ત્યવ્યાપ્તી આશઙ્ક્ય યત્રોક્તરૂપપ્રયોજકં તત્રાકાઙ્ક્ષાસત્વેન લક્ષ્યત્વમ્, યત્ર તન્નાસ્તિ તત્રાકાઙ્ક્ષાપિ નેત્યલક્ષ્યત્વમતો ન દોષ ઇત્યાહ -- ગિરિરિતિ ॥ ક્રિયાપદસ્યેતિ ॥ ક્રિયાવાચિસુબન્તપદસ્યેત્યર્થઃ ।
1. અયં ગ્રન્થો નાસ્તિ - ગ. 2.ઽતુઽ ઇત્યધિકમ્-ક. 3.ઽતુઽ ઇત્યધિકમ્-ગ-જ-ક. 4.ણેન ગિરિ-ગ. કેણ -જ-ક. 5.ણેન-ગ. 6. ઽઇષ્ટસાધનત્વમિતિઽ ઇતિ નાસ્તિ -ઉ. 7.ચા- ઉ. 8. નનુ - ઉ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 16.
------------------------ ------------- -------
અત્ર ચ પદશબ્દેન શબ્દમાત્રં વિપક્ષતમ્ । તેન પ્રકૃતિપ્રત્યયોરન્યોન્યં વાક્યયોશ્ચાન્યોન્યમાકાઙ્ક્ષાયાં નાવ્યાપ્તિઃ । એવં પદશબ્દેન તદુપસ્થિતિરેવ
વિવક્ષિતા । તેન પદમાત્રસ્ય સ્વત એવાન્વયાનનુભાવકત્વે 1 નાનુભાવકત્વસ્યેતરવિરહપ્રયુક્તત્વાદસંભવ ઇતિ શઙ્કાનવાકાશઃ । દ્વારમિત્યત્ર દ્વારશબ્દસ્ય પિધેહિશબ્દેન સહ, વિશ્વજિતા યજેતેત્યત્ર યજેતેત્યસ્ય સ્વર્ગકામશબ્દેન સોચ્ચારણનિબન્ધનસમભિવ્યાહારાભાવે ઽપિ મૌનિશ્લોકાદાવિવાભિપ્રાયિકઃ સમભિવ્યાહારો ઽસ્તીતિ નાવ્યાપ્તિઃ । ઘટો ભવતીત્યત્ર તુ ઘટપદેન સહ રક્ત ઇતિ પદસ્ય સમાન વિભક્તિકત્વે ઽપિ આભિપ્રાયકો ઽપિ સમભિવ્યાહારો નાસ્તીતિ ના 2 તિવ્યાપ્તિઃ ॥
અત્ર ચેતિ । લક્ષણવાક્ય ઇત્યર્થઃ । અન્યોન્યં વાક્યયોરિતિ ॥ મહાવાક્યસ્થયોરિત્યર્થઃ । એતેન યત્પદેતિ પદશબ્દો ઽપિ શબ્દપરઃ । યદ્રૂપેત્યપિ યદ્રૂપોપાસ્થિતિપરમિતિ સૂચિતમ્ ॥
લૌકિકવૈદિકવાક્યાન્તરેષુ પદાન્તરસમભિવ્યાહારરહિતેષુ સાકાઙ્ક્ષેષ્વવ્યપ્તિમાશઙ્ક્ય નિરાહ -- દ્વારમિત્યત્રેતિ ॥ સ્વર્ગકામેતિ ॥ સઃ સ્વર્ગઃ સર્વાન્પ્રત્યવિશિષ્ટત્વાદિતિ ચતુર્થાધ્યાયતૃતીયપાદીયસપ્તમાધિકરણે વિશ્વજિતેત્યાદૌ સ્વર્ગકામપદાધ્યાહારસ્ય સિદ્ધત્વાદિતિ ભાવઃ । એવં હ્યતિવ્યાપ્તિત્યાશઙ્ક્ય નિરાહ -- ઘટ ઇતિ ॥ સમાનેતિ ॥ અભેદાન્વયાનુભાવકતાપ્રયોજકરૂપવત્વે ઽપીત્યર્થઃ ।
1.ત્વસ્યેતર -ગ. 2.નાવ્યાપ્તિઃ -- ગ.
આકાં-નુ-પણમ્) આકાઙ્ક્ષાવાદઃ પુ - 17.
--------------- -------------- ---------
યદ્વા તત્ર રક્તપદે 1 નાકાઙ્ક્ષાસ્ત્યેવ । નહિ સમભિવ્યાહારાદાકાઙ્ક્ષા । કિં તુ સાકાઙ્ક્ષાણાં સમભિવ્યાહારઃ । તત્રાનાકાઙ્ક્ષત્વવ્યવહારસ્તુ રક્તાન્વયે તાત્પર્યાભાવાત્ । ભવનક્રિયાન્વયેન ઘટપદ2 સ્ય રક્તપદે 3 ઇત્થિતાકાઙ્ક્ષા 4
ઽભાવાચ્ચ । ઘટસ્ય રક્તાભેદાપ્રતીતિસ્તુ રક્તપદાનુપસ્થિતેઃ । અસ્મિંશ્ચ પક્ષે આકાઙ્ક્ષાલક્ષણે સમભિવ્યાહૃતવિશેષણમનપેક્ષિતમેવ ॥
નન્વેવમિતરપદવિરહપ્રયુક્તાનનુભાવકતાપ્રયોજકરૂપવત્વાત્મિકા સ્વરૂપયોગ્યતા આકાઙ્ક્ષેતિ પર્યવસિતમ્ ।
એતેન સમભિવ્યાહૃતેતિ પદકૃત્યં વિવૃતં ધ્યેયમ્ । સમભિવ્યાહારાભાવે કથમાકાઙ્ક્ષેત્યત આહ -- ન હીતિ ॥ તથાત્વે દ્વારમિત્યાદાવાકાઙ્ક્ષાભાવપ્રસઙ્ગાદિતિ ભાવઃ । સાકાઙ્ક્ષાણામિતિ ॥ અત એવ દ્વારમિત્યાદાવધ્યાહાર ઇતિ ભાવઃ । તત્રેતિ ॥ રક્તપદ ઇત્યર્થઃ । અન્વયેન અન્વિતત્વેન । ઉત્થિતેતિ ॥ સ્વારસિકેત્યર્થઃ । આકાઙ્ક્ષારૂપહેતૌ સતિ કુતો નાન્વયધીરત્યત આહ -- પટસ્યેતિ ॥ અસ્મિંશ્ચ પક્ષ ઇતિ ॥ રક્તપદે ઽસ્ત્યાકાઙ્ક્ષેતિ પક્ષ ઇત્યર્થઃ । તસ્યાપિ લક્ષ્યત્વેનાતિવ્યાપ્તેરભાવાત્ । એવં દ્વારમિત્યાદાવવ્યાપ્તિશઙ્કા નાસ્તીતિ ભાવઃ ॥
ઇતરપદવિરહપ્રયુક્તાનુભવપ્રાગભાવ આકાઙ્ક્ષેતિ મણ્યુક્તલક્ષણાભિમાની શઙ્કતે ॥ નન્વેવમિતિ ॥ પદાન્તરસ્ય પદાન્તરવિરહપ્રયુક્તાનનુભાવકતાયાઃ પદાન્તરે ક્રિયાપદત્વાદિલક્ષણપ્રયોજકરૂપં યત્તદ્વત્વાત્મિકેત્યર્થઃ ।
1.દે આ -ગ. 2.દેપ્યા-જ-ક. 3.દસ્ય -જ. 4.યા અભા - ગ-જ-ક.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 18.
------------------------ ------------- -------
સા ચ જનિતફલે ઽપ્યસ્તીતિ તત્રાતિવ્યાપ્તિઃ સ્યાત્ । પ્રાગભાવપક્ષે તુ નાયં દોષ ઇતિ ચેન્ન । ઇષ્ટાપત્તેઃ । જનિતફલે ઽનાકાઙ્ક્ષત્વવ્યવહારસ્તુ વિરક્તં પ્રતિ વાણિજ્યોપદેશ ઇવ શ્રોતુરન્વયબોધાન્તરસ્યાનપેક્ષિકતત્વાત્ । ન તુ પદસ્ય નિરાકાઙ્ક્ષત્વાત્ । ન ચ લાક્ષણિકાદાવવ્યાપ્તિઃ । મન્મતે લાક્ષણિકગૌણયોરપ્યનુભાવકત્વાત્ ॥
નન્વથાપિ સ્વરૂપયોગ્યતા કારણતૈવ, ન તુ કારણમ્ । તથાચાકાઙ્ક્ષાયાઃ શાબ્દબોધહેતુત્વં ન સ્યાદિતિ ચેન્ન । ઉક્તાકાઙ્ક્ષાજ્ઞાનસ્યૈવ હેતુત્વેનેષ્ટાપત્તેઃ । અત એવોક્તયોગ્યતાજ્ઞાનસ્ય શાબ્દબોધ એવ હેતુત્વાદેવાસાધરણ્યમ્ । ન હિ ઘટાદૌ કારણતાજ્ઞાનં હેતુઃ ।
જનિતાન્વયાનુભવે ઽપિ વાક્યે ઽસ્તિક્રિયાપદત્વાદેસ્તદાપ્યનપાયાદિતિ ભાવઃ । અનપેક્ષિતત્વાદિતિ ॥ એતેન જનિતાન્વયબોધેનાપિ દ્વિતીયાન્વયબોધજનનાપત્તેરિતિ રુચિદત્તાદ્યુક્તં નિરસ્તમ્ । અનપેક્ષાયા એવ પ્રતિબન્ધકત્વાત્,
અપેક્ષાયાં ત્વિષ્ટાપત્તરિતિ ॥

મણિકૃન્મતે ઽભિહિતદોષો નાત્રાસ્તીત્યાહ -- નચેતિ ॥ મન્મત ઇતિ ॥ તત્રોક્તદોષસ્તુ ગૌણલક્ષણવૃત્તિવિચારો નિરસિષ્યત ઇતિ ભાવઃ । નન્વથાપીતિ ॥ જનિતફલેતિવ્યાપ્તેરદોષત્વેપીત્યર્થઃ । અત એવેત્યેતવ્દ્યનક્તિ-- ઉક્તયોગ્યતેત્યાદિ ॥ નહીતિ ॥ યેનાસાધારણ્યં ન સ્યાદિતિ ભાવઃ ॥
યત્વાકાઙ્ક્ષાજ્ઞાનસ્ય હેતુત્વે જનિતફલે ઽપિ વાક્યે પરેણેતરવિરહપ્રયુક્તાનનુભાવકતાપ્રયોજકરૂપવદિતિ શબ્દ ઉદ્ભાવિતે ઽન્વયબોધાપત્તિરિતિ । તન્ન । પ્રાચીનાન્વયબોધસ્યૈવ પ્રતિબન્ધકત્વાચ્છ્રોતુરનપેક્ષિતત્વાચ્ચેતિ ॥
આકાં-નિ-પણમ્) આકાઙ્ક્ષાવાદઃ પુ - 19.
--------------- -------------- --------
ન ચ શાબ્દબોધેપિ 1 તજ્જ્ઞાનસ્ય હેતુત્વે માનાભાવઃ । પદશક્તિગ્રહરૂપપવ્યુત્પત્તૌ સત્યામપિ ક્રિયાપદં વિના કારકપદં નાન્વયબોધકમિતિ સાનાન્યજ્ઞાનરૂપવાક્યવ્યુત્પત્તિં વિના વાક્યાર્થ 2 બોધાભાવાત્ । અન્યથા વાક્યં વાક્યવ્યુત્પન્નસ્યાપ્યન્વયબોધકં સ્યાત્ ॥
નન્વેવં ચેદયમેતિ પુત્રો રાજ્ઞઃ પુરુષો ઽપસાર્યતામિત્યત્ર રાજપદે પુત્રપુરુષપદગતરુપવિરહપ્રયુક્તતત્તન્વયયાનનુભાવકત્વરૂપાકાઙ્ક્ષાયાઃ સત્વાદુભયાન્વધીઃ સ્યાદિતિ ચેન્ન ।
માનાભાવ ઇતિ ॥ શક્તિસ્મરણે સતિ તજ્જ્ઞાનાભાવેનાન્વયબોધવિલમ્બાભાવાદિતિ શઙ્કિતુર્ભાવઃ । તદભાવે ઽસ્યાન્વયબોધવિલમ્બ ઇત્યાહ --- પદશક્તીતિ ॥ ઉક્તં ચ જયદેવેનાપિ"આકાઙ્ક્ષાહેતુત્વેમાનાભાવેન તજ્જ્ઞાનં કારણ"મિતિ ॥ એતેન"ન હિ તસ્યાપિ જ્ઞાનં હેતુરિતિ શક્યતે વક્તુમ્ । તત્ર માનાભાવાદિતિ"રુચિદત્તોક્તં નિરસ્તં ધ્યેયમ્ । વાક્યાવ્યુત્પન્નસ્યેતિ ॥ ઉક્તરૂપવાક્યવ્યુત્પત્તિહીનસ્યાપીત્યર્થઃ॥
ઉક્તવક્ષણસ્ય વાક્યાન્તરે ઽતિવ્યાપ્તિમાશઙ્ક્યતે -- નન્વેવમિતિ ॥ ઇતરપદવિરહપ્રયુક્તાનનુભાવકતાપ્રયોજકરૂપવત્વમાકાઙ્ક્ષા ચેદિત્યર્થઃ। પુત્રપુરુષપદગતેતિ ॥ પ્રથમાવિભક્ત્યન્તત્વલક્ષણધર્મેત્યર્થઃ । રૂપશબ્દો ધર્મપર્યાયઃ । ઉભયેતિ ॥ નાસ્તિ ચ પુરુષપદેનાકાઙ્ક્ષા । અતસ્તત્રોક્તલક્ષણમતિવ્યાપ્તમનિતિ ભાવઃ ।
1. તસ્ય -જ. 2.જ્ઞાના -જ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 20.
------------------------- ------------- -----
ઉભયત્રકાઙ્ક્ષાયાઃ સત્વે ઽપિ પુત્રાન્વય એવ તાત્પર્યગ્રહે 1 પુરુષાન્વયબોધાભાવસંભવાત્ । ઉભયત્ર તાત્પર્યગ્રહે ચેષ્ટાપત્તેઃ ।
અત એવ તત્રાવૃત્તિઃ કલ્પ્યતે । અહો વિમલં જલં નદ્યાઃ કચ્છે મહિષાશ્ચરન્તીત્યત્ર યેન પુંસા નદ્યા ઇત્યાદિકમેવ શ્રુતં તં પ્રતિ નદીપદં જલપદાશ્રવણેન કચ્છ એવ સાકાઙ્ક્ષમ્ ॥
નન્વેવમુદયનાદિમતે ત્વદુક્તરૂપગ્રહવિરહપ્રયુક્તઃ શાબ્દાનુભવપ્રાગભાવ આકાઙ્ક્ષા । 2 તન્મતે તુ પ્રાગભાવપ્રયોજકવિરચહપ્રતિયોગિગ્રહવિષયીભૂતં રૂપમાકાઙ્ક્ષા ।
લક્ષ્યત્વમુપેત્ય સમાધિમાહ -- ઉભયત્રેતિ ॥ તાત્પર્યગ્રહસ્ય શાબ્દબોધે હેતુત્વાદન્યત્ર તદભાવાદેવાન્વયબોધાભાવો ન ત્વાકાઙ્ક્ષાવિરહાત્ । યેનાતિવ્યાપ્તિઃ સ્યાદિતિ ભાવઃ । આવૃત્તિરિતિ ॥ રાજપદસ્યેત્યર્થઃ । કચ્છ એવેતિ ॥ એવં ચ જલસ્યાશ્રયણેનાનુપસ્થિતેસ્તત્ર ષષ્ઠ્યન્તાન્વયપ્રયોજકોપસ્થિતિવિષયરૂપવત્વાભાવાત્ । પ્રથમાન્તેનાપિ જલપદેન નિરાકાઙ્ક્ષતૈવેતિ ન તત્રાવ્યાપ્તિર્દેષાય । ઉપસ્થિતૌ તુ તત્રાકાઙ્ક્ષાસત્વે ઽપિ તાત્પર્યાગ્રહાદન્વયબોધાભાવઃ । તત્રાપિ તાત્પર્યગ્રહે તૂભય 3 ત્રાન્વયબોધો નદીપદાવૃત્તિશ્ચ પૂર્વવદિષ્ટૈવેતિ ભાવઃ ॥
એવં સર્વત્ર લક્ષ્યે ઽલક્ષ્યે ચ સ્વોક્તાકાઙ્ક્ષાલક્ષણસ્ય ભાવાભાવાનુપપદ્યેદાનીં પરોક્તલક્ષણાત્સ્વોક્તલક્ષણસ્યાતિશયં શઙ્કાપૂર્વં વ્યનક્તિ -- નન્વિતિ ॥ પ્રાગભાવેતિ ॥ અન્વયાનુભવપ્રાગભાવે પ્રયોજકૂભૂતો યો વિરહઃ તત્પ્રતિયોગી યો ગ્રહઃ જ્ઞાનં તદ્વિષયીભૂતં રૂપમિત્યર્થઃ ।
1.હેણ -ગ-જ-ક. 2.ત્વ -ગ-જ-ક. 3.યાન્વ -ઉ.
આકાં-નિ-પણમ્) આકાઙ્ક્ષાવાદઃ પુ - 21.
--------------- ------------- --------
તતઃ કોત્ર વિશેષ ઇતિ ચેદિયાનેવ વિશેષઃ । ત્વન્મતે આકાઙ્ક્ષા ક્ષોતૃગતા સ્યાત્, પ્રાગભાવજ્ઞાનં શાબ્દબોધજનકમિત્યસ્યોક્તરીત્યાદુર્ઘચત્વાચ્છાબ્દબોધં પ્રત્યાકાઙ્ક્ષાજ્ઞાનસ્ય હેતુત્વં ન સ્યાત્, જનિતફલવાક્યસ્થપદે વિરક્તં વાણિજ્યોપદેશ ઇવ સાકાઙ્ક્ષત્વે સત્યપિ પુરુષસ્યાનપેક્ષામાત્રેણ શબ્દસ્યાકાઙ્ક્ષાપલાપશ્ચ સ્યાદિતિ દોષત્રયમ્ । મન્મતે તુ આકાઙ્ક્ષા આસત્તિવચ્છબ્દગતૈવ, ઇદં ચાકાઙ્ક્ષાલક્ષણં ટીકોક્તજિજ્ઞાસાવિષયપ્રતિપાદકત્વરૂપલક્ષણાવિનાભૂતમ્ ॥
યદ્રૂપવિરહેતિ લક્ષણવાક્યે યદ્રૂપવિરહશબ્દેન યદ્રૂપોપસ્થિતિવિરહસ્યાભિમતત્વાદિતિ
ભાવઃ । શ્રોત્રગતેતિ ॥ અત એવોદયનલક્ષણે શ્રોત્રરીત્યુક્તિરિતિ ભાવઃ । ઉક્તરીત્યેતિ ॥ તજ્જ્ઞાનસ્ય કારણત્વે માનાભાવાદિત્યાદિનોક્તરીત્યેત્યર્થઃ । આકાઙ્ક્ષેતિ ॥ શબ્દગતૈવેત્યન્વયઃ । સુઘટમિતિ ॥ પ્રાગુક્તવાક્યવ્યુત્પત્તિરૂપપ્રમાણાભાવાદિતિ ભાવઃ ॥
નન્વિદં મૂલગ્રન્થે નોપલભ્યત ઇત્યત આહ -- ઇદં ચેતિ ॥ ટીકોક્તેતિ ॥ ટીકાકૃતા પદ્ધતાવુક્તેત્યર્થઃ । પ્રમાણલક્ષણટીકાયામુક્તેતિ વાર્થઃ । તદુક્તેરપિ પદ્ધત્યુક્ત્યૈ 1 કાર્થત્વાત્ ॥
1. ક્તૈકાર્થ્યાત્ - નં.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 22.
------------------------- ------------ -------
વસ્તુતસ્તુ યત્પદપ્રયોજ્યજિજ્ઞાસાવિષયત્વયોગ્યજ્ઞાનજનકત્વાવચ્છેદકરૂપવત્વં યસ્ય સહ તસ્ય તદ્રૂપમે 1 વાકાઙ્ક્ષા । ભવતિ હિ ઘટમાનયેત્યત્ર ઘટમિતિ કારકપદપ્રયોજ્યા યા જિજ્ઞાસા તસ્ય વિષયત્વયોગ્યં યત્ક્રિયાજ્ઞાનં તજ્જનકં યદાનયેતિ 2 ક્રિયાપદં તન્નિષ્ઠજનકતાવચ્છેદકં ક્રિયાપદત્વમાકાઙ્ક્ષા 3 । ઇયં ચ જિજ્ઞાનાયોગ્યતાજિજ્ઞાસિતેપ્યસ્તીતિ નાવ્યાપ્તિઃ ॥
નનુ 4 લક્ષણે યસ્યાનનુભાવકત્વં યદ્રૂપવિરહપ્રયુક્તમિતિ નઞ્દ્વયપ્રવેશાદ્ગૌરવમ્ । યસ્યાનુભાવકત્વં યત્પદકયદ્રૂપપ્રયુક્તમિત્યેવોક્તૌ લાઘવમ્ । કિઞ્ચાન્વયાનુભવપ્રાગભાવસ્ય વિરહપ્રયુક્તત્વં ચ દુર્વચમ્ । અનાદેર્જન્યત્વાયોગાત્ । તદ્વ્યાપ્યત્વસ્યાપિ ભિન્નાધિકરમતયા દૈશિકસ્યાયોગાત્ । કાલિકસ્ય ચ સંકેતાસ્મૃતિદશાયાં સત્યપીતરપદે ઽનુભવપ્રાગભાવસંભવેન વ્યભિચારાત્ । કિઞ્ચૈવં સતિ ટીકાકૃદુક્તલક્ષણમસમઞ્જસમિત્યપિ ધીર્મન્દાનાં પ્રાપ્નોતીત્યત આહ -- વસ્તુતસ્ત્વિતિ । યત્પદપ્રયોજ્યેતિ ॥ યચ્છબ્દોપસ્થિતિજન્યેત્યર્થઃ । પદેતિ શબ્દપરં સત્તદુપસ્થિતિપરમિતિ પ્રાગેવોક્તત્વાત્ । અન્યથા 5 પૂર્વોક્તદોષાપત્તિઃ ।
જિજ્ઞાસાજ્ઞાનવિષયકેચ્છા । તદ્વિષયત્વયોગ્યં જ્ઞાનં તજ્જનકતાવચ્છેદં રૂપં ક્રિયાપદત્વાદિકં પૂર્વોક્તમેવ ધ્યેયમ્ ॥
લક્ષણાર્થં વિવૃણ્વન્નેવ લક્ષ્યનિષ્ઠતયા દર્શયતિ -- ભવતિ હીતિ ॥ ઇયં ચેતિ ॥ ઇયં ચ જિજ્ઞાસાં પ્રતિ યોગ્યતા અજિજ્ઞાસિતે જનિતફલે જિજ્ઞાસાપૂર્વભાવિન્યપિ વાક્ય ઇત્યર્થઃ ।
1.એવકારો નાસ્તિ-રા. 2.આદિ ઇત્યધિકમ્ -રા. 3. પ્રસઙ્ગાત્ ઇત્યધિકમ્ - ગ. 4.ઉક્ત ઇત્યધિકમ્ - ઉ. 5. પ્રાગુક્ત - ઉ.
આકાં-નિ-પણમ્) આકાઙ્ક્ષાવાદઃ પુ - 23.
---------------- ------------- --------

તસ્માત્સ્વરૂપયોગ્યતૈવાકાઙ્ક્ષા । અત એવ પદ્ધતા"વાકાઙ્ક્ષા જિજ્ઞાસા ચેતનધર્મઃ । તદ્વિષયત્વાત્પદાર્થઃ સાકાઙ્ક્ષાઃ । તત્પ્રતિપાદકત્વાત્પદાનીત્યપીત્યત્ર પ્રતિપાદકશબ્દેન જિજ્ઞાનાવિષય 1 જ્ઞાનજનકતાવચ્છેદકરૂપવત્વાત્મિકા જિજ્ઞાસિતાર્થપ્રતિપાદનયોગ્યતૈવાકાઙ્ક્ષે"ત્યુક્તમ્ । ન તુ ફલોપાધાનમ્ । અન્વયબોધાત્પ્રાગાકાઙ્ક્ષાભાવપ્રસઙ્ગાત્ ॥
પ્રમાણલક્ષણટીકાયામપિ પૂર્વપદજનિતાકાઙ્ક્ષાપૂરક 2 ત્વમિત્યત્ર પૂરકશબ્દેનાસ્મદુક્તા 3 જિજ્ઞાસાવિષયત્વયોગ્યજ્ઞાનજનકતાવચ્છેદકરૂપવત્વાત્મિકા જિજ્ઞાસા 4 પૂરકતૈવાકાઙ્ક્ષેત્યુક્તમ્ । ભવતિ હિ 5 જિજ્ઞાસાવિષય 6 જ્ઞાનજનકો જિજ્ઞાસાપૂરકઃ । ઇચ્છાવિષસાધકસ્યૈવ લોકે ઇચ્છાપૂરકત્વેન વ્યવહારાત્ ॥
યત્તુ ટીકાયાં વિરક્તં પ્રતિ વાણિજ્યોપદેશે નૈરાકાઙ્ક્ષ્યમુક્તં,
તસ્મા 7 દવ્યાપ્તિશૂન્યત્વાદિત્યર્થઃ । ન ચ સ્વરૂપયોગ્યતાયા 8 આકાઙ્ક્ષાત્વે શાબ્દબોધસાધારણ્યં ન સ્યાદિતિ શઙ્ક્યમ્ । ઉક્તરૂપાકાઙ્ક્ષાજ્ઞાનસ્યૈવ હેતુત્વાદિત્યુપપાદિતત્વાદિતિ ભાવઃ । અત એવેતિ ॥ ઉક્તરૂપસ્વરૂપયોગ્યતાયા
આકાઙ્ક્ષાત્વાદેવેત્યર્થઃ -- જિજ્ઞાસાવિષયજ્ઞાનેતિ ॥ ઇચ્છાવિષજ્ઞાનેત્યર્થઃ । ઇચ્છાવિષયેતિ ॥ ઇચ્છાવિષયોત્પાદકસ્યૈવેત્યર્થઃ । ટીકાયામિતિ ॥
1.ત્વયોગ્યજ્ઞા-રા. 2.કમિ-નં. 3.ક્તજિ -રા.ન. 4.પૂરકપદં ન -રા. 5.હિ ઇતિ નાસ્તિ -નં. 6.ત્વજ્ઞા -રા. 7.તસ્માદિતિ। વ્યાપ્તિશૂ -નં. 8.યાઃ નાકાં - નં.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 24.
----------------------- ------------ -------
તદન્વયબોધોપયોગિ 1 સાકાઙ્ક્ષત્વે સત્યપિ શ્રોતૃરનપેક્ષિતત્વમાત્રેણ ॥
અત એવ ટીકાયામન્વયબોધોપયોગ્યાકાઙ્ક્ષાભાવે ગૌરશ્વઃ પુરુષો હસ્તીત્યાદિકમેવોદાહૃતમ્ ॥
ઇત્યાકાઙ્ક્ષાનિ 2 રૂપણમ્ ॥
પ્રમાણલક્ષણટીકાયામિત્યર્થઃ ॥
ઇત્યાકાઙ્ક્ષાનિરૂપણમ્ ॥
અથાસત્તિનિરૂપણમ્ ॥ 2. ॥
નનુ -- સન્નિધાનાપરપર્યાયાસત્તિર્ન તાવન્મણ્યુક્તરીત્યાવ્યવધાનેન પદાર્થસ્મૃતિઃ ।
અથાસત્તિનિરૂપણમ્ ॥ 2. ॥
પ્રમાણપદ્ધતા"વાકાઙ્ક્ષાયોગ્યતાસન્નિધિમન્તિ પદાનિ વાક્ય"મિત્યુક્તેઃ
સન્નિધિનિરૂપણમં વિનાસત્તિનિરૂપણમયુક્તમિત્યત આહ -- સન્નિધાનાપરર્યાયેતિ ॥ યદ્યપિ 3 સાક્ષાદાકાઙ્ક્ષાયોગ્યતેતિ નિર્દેશક્રમેણ યોગ્યતૈવાકાઙ્ક્ષોક્ત્યન્તરં નિરૂપણીયા । તથાપ્યાસત્તિનિરૂપણસ્યાલ્પત્વાત્સૂચીકતાહન્યાયેનાસત્તેઃ પૂર્વમુક્તિરિત્યેકે ॥
વસ્તુતસ્તુ શાબ્દપ્રમાયા 4 માકાઙ્ક્ષાસત્તી એવ હેતૂ ન પુનર્યોગ્યતાપીતિ તયોરેવ પૂર્વમુક્તિર્યુક્તા । અત એવ પદ્ધતાવાસત્તિ સ્વરૂપોક્ત્યનન્તરમેવ યોગ્યતા 5 ।
1.ગિનિ સા -ચ.ક. 2.નિરૂપણપદં ન -નં-જ-ગ. 3.સાક્ષાદિતિ નાસ્તિ -ઉ. 4.ણં- નં. 5.તોક્તિઃ -ઉ.
આસ-નિ-પણમ્) આસત્તિવાદઃ પુ - 25.
-------------- ----------- --------
વાક્યે પદાર્થસ્મૃતિરેવ નેતિ વક્ષ્યમાણત્વાત્ । અનાસન્ને આસત્તિભ્રમેણાન્વયબોધસ્થલે ત્વત્પક્ષે પદાર્થોપસ્થિતેર્વિશેષણજ્ઞાનત્વેન શાબ્દબોધહેતુત્વાત્ હેતોશ્ચાવ્યવહિતત્વનિયમેનાસત્તેરેવ સત્વેનાસત્તિભ્રમાનુપપત્તેશ્ચ ।
અતસ્તત્ક્રમમનુસૃત્યાત્ર નિરૂપણમિતિ । ક્વચિદા 2 કાઙ્ક્ષાસન્નિધિયોગ્યતાવતાં પદાનાં સમૂહો વાક્યમિતિ પદ્ધત્યનુરોધે પૂર્વનિર્દેશાત્તથૈવાસ્ત્વિતિ યથાન્યસ એવ ક્રમઃ॥
આસત્તિશ્ચાવ્યવધાનેનાન્વયપ્રતિયોગ્યુપસ્થિતિઃ । સા ચ સ્મૃતિર્નાનુભવ ઇતિ મણ્યુક્તં નિષ્કૃષ્યાનુવદતિ -- અવ્યવધાનેન પદાર્થસ્મૃતિરિતિ ॥ અન્વયવિરોધિવ્યવધાનાભાવેનેત્યર્થઃ । પદાર્થેતિ ॥ સંકેતસ્મરણવાક્યાર્થબોધયોર્મધ્યે પદાર્થસ્મૃતિરેવ નાસ્તિ, કુતો ઽવ્યવાધાનત્વં તસ્યા ઇત્યર્થઃ । વક્ષ્યમાણત્વાત્ ॥ અન્વિતાભિધા 3 નોક્તિવાદ ઇત્યર્થઃ ॥
પક્ષધરાદ્યૂહિતદોષમાહ -- અનાસન્નેતિ ॥ સપ્તમ્યન્તાનામાસત્તેરેવ સત્વેનેત્યન્વયઃ । આસત્તિભ્રમેણેતિ ॥ અન્વયવિરોધિવ્યવધાનેપિ તદભાવભ્રમમેણેત્યર્થઃ ।
ગિરિર્ભુક્તમગ્નિમાન્દેવદત્તેનેત્યાદૌ વ્યવહિતપદોપેતતયા આસત્તિહીનવાક્યે પદાનામવ્યવહિતત્વભ્રાન્ત્યા પદાર્થાનામુપસ્થિતૌ ગિરિરગ્નિમાન્દેવદત્તેન ભુક્તમિત્યન્વવયબોધદર્શનાત્તત્ર સ્થલે પદાર્થે સ્મૃતેર્વ્યવહિતત્વસ્યાવશ્યકત્વાત્તત્રાતિવ્યાપ્તિરિતિ ભાવઃ ॥
વિશેષણજ્ઞાનત્વેનેત્યુપલક્ષણમ્ । પદાર્થસ્મૃતિત્વેન હેતુત્વેપ્યેષ દોષઃ સમ એવ ।
1.તોક્તિઃ -ઉ. 2.ત્તુ આ -ઉ. 3.વાદોક્તવાદ - ઉ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 26.
------------------------- ------------- --------
પદાર્થસ્મૃતૌ સત્યાં સ્મૃતિ 1 વિષયકજ્ઞાનવિલમ્બેન શાબ્દબોધવિલમ્બાદર્શનેનાસત્તિજ્ઞાનસ્ય હેતુત્વાનુપપત્તેશ્ચ । ન ચેયં સ્વરૂપસત્યેવ હેતુઃ । તદ્ભ્રમેણ શાબ્દભ્રમાયોગાત્ ॥
કિં ચ નાનાવિશેષણકૈકવિશેષ્યકબોધસ્થલે વિશેષણાનામન્યોન્યમન્વયાયોગ્યતયા 2 ન્વિતાન્વયાસંભવેન સમૂહાલમ્બના એકૈવ પદાર્થસ્મૃતિર્વક્તવ્યા । તથાચ તત્ર વાક્યે કિઞ્ચિત્કેનચિદાસન્નમનાસન્નં ચ કેનચિદિતિ કથં વિભાગઃ ॥
અસંભવં ચાસ્ય (સ્તિ) 3 લક્ષણસ્યાહ -- પદાર્થસ્મૃતાવિતિ ॥ ન ચે 4 યમિતિ ॥ આસત્તિરિત્યર્થઃ । અપસિદ્ધાન્તે સત્યપિ દોષાન્તરમાહ -- તદ્ભ્રમેણેતિ ॥
યત્વન્વયપ્રતિયોગ્યુપસ્થિતિરાસત્તિરન્વયબોધાઙ્ગં, સા ચ સ્વરૂપસર્તા 5 ભાનાભાવાત્ । અનુમિતૌ
પક્ષસાધ્યપ્રત્યવત્તદ્ભ્રમેણ શાબ્દભ્રમો ઽસિદ્ધ એવ । તાત્પર્યભ્રમેણ યોગ્યતાભ્રમેણ વા તદુપપત્તેરિતિ તન્ન । વિશેષણજ્ઞાનત્વેન હેતુત્વોક્તૌ શાબ્દ 6 સાધારણ્યાભાવાત્પદાર્થસ્મૃતિત્વેન હેતુત્વે ચ વાક્યે પદાર્થસ્મૃતિરેવ નેત્યસંભવદોષાત્ અતિવ્યાપ્ત્યસંભવાવુક્ત્વાવ્યાપ્તિં ચાહ -- કિઞ્ચેતિ ॥ નાનાવિશેષણકેતિ ॥ દણ્ડી કુણ્ડલી ચૈત્ર ઇત્યાદૌ ચૈત્રપદેન કુણ્ડલી 7 પદમાસન્ન 8 દણ્ડીપદમનાસન્નમિતિ વિભાગોસ્તિ । સ ન સ્યાત્ ।
પદાર્થસ્મૃતેરેવાસત્તિત્વે તાવત્પદાર્થગોચરૈકસ્મૃતેરેવ તત્ર વાચ્યત્વાત્ક્રમેણોપસ્થિતૌ
હિ પૂર્વસ્મૃતિવિશેષેણાન્વયાનન્તરં --
1.તેર્જ્ઞા -રા. 2.અન્વિતપદં ન -રા. 3.સત્તિ-ઉ. 4.ચૈવ -ઉ. 5. ન તુ જ્ઞાતા -ઉ. 6.બ્દાસા -ઉ. 7.લિપ -ઉ. 8. ન્નમિતિ વિભાગોસ્તિ -ઉ.
આસ-નિ-પણમ્) આસત્તિવાદઃ પુ - 27.
-------------- ---------- --------
કિઞ્ચ પદ્યે કુલકાદૌ ચાતિવ્યવહિતત્વાત્કથમાસત્તિઃ । નાપ્યવ્યવહિતપદોપસ્થિતિરાસત્તિઃ । વ્યવહિતપદોપસ્થિતિકપદ્યાદાવવ્યાપ્તેઃ । ઉક્તરીત્યાસત્તિજ્ઞાનસ્ય હેતુત્વાનુપપત્તેશ્ચ ॥
નાપિ પદાવ્યવધાનમાસત્તિઃ । અવ્યવધાનં હિ પદે લિપ્યુચ્ચારણાદિનિબન્ધનમેવ વાચ્યમ્ ।
-- ચરમં 1 સ્મૃતિવિશેષણાન્વયઃ સ્યાત્ । ન ચૈવં યુક્તમ્ । વિશેષણવિશિષ્ટે વિશેષણાન્તરાન્વયે વિશેષણયોરપ્યન્વયાપત્યા તદસંભવાત્ । વિશેષ્યેણાસન્નં સ્વાસન્નેન વિશેષણેન સ્વયમન્વિતં સત્પશ્ચાદ્વિશેષે 2 ણાન્વેતીત્યસ્યાપિ વિશેષણયોર 3 પ્યન્વયાયોગેનાસંભવાદિત્યર્થઃ ॥
સ્થલાન્તરેપ્યવ્યાપ્તિમાહ -- કિઞ્ચ પદ્ય ઇતિ --
"શ્રિયઃ પતિઃ શ્રીમતિ શાસિતું જગજ્જગન્નિવાસો વસુદેવસદ્મનિ।
વસન્દદર્શા 4 વતરન્તમમ્બરાત્"................. ॥
ઇત્યાદિશ્લોકે ક્રિયાકારકપદાનામતિવ્યવહિતત્વાત્તત્ર ત્વદુક્તાવ્યવહિતપદાર્થસ્મૃતેરયોગાત્ ॥

"તતઃ સપત્નાપનયસ્મરણાનુશય(નુદય)સ્ફરા ।"
ઇત્યાદિ માઘસ્થેષ્વષ્ટસુ શ્લોકેષ્વતિવ્યાવહિતત્વાત્તત્રા 5 વ્યાપ્તિરિતિ ભાવઃ --
પક્ષાન્તરાણ્યપિ નિરાહ -- નાપ્યવ્યવહિતેતિ ॥ અવ્યવહિતપદાનામુપસ્થિતિરિત્યર્થઃ । સા કિં સ્વરૂપસતી હેતુરુત જ્ઞાતા । આદ્ય આહ -- વ્યવહિતેતિ ॥ અન્ત્ય આહ -- ઉક્તરીત્યેત ॥ પદાર્થસ્મૃતાવિત્યાદિનોક્તરીત્યેત્યર્થઃ ।
1.મસ્મૃ- ઉ. 2.ષ્યેણાન્વે -ઉ. 3.ન્યોન્યાન્વય -ઉર્. 4.શેત્યાદિશ્લેકે -ઉ. 5.ત્રાતિવ્યા - નં.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 28.
------------------------ ------------- -------
તથાચ વ્યવહિતોચ્ચારિતે લિખિતે યોજનયાપ્યન્વયબોધો ન સ્યાત્ । વ્યવધાનસ્ય દૃષ્ટત્વેન યોજનયાપ્યવ્યવધાનબોધાનાભાવાચ્ચ ॥
નાપ્યવ્યવહિતત્વેન પદતાત્પર્યમાસત્તિઃ । અતાત્પર્યકશુકાદિવાક્યાવ્યાપ્તેઃ । અવ્યવહિત 2 તાત્પર્યકં વ્યવહિતમુચ્ચારયતો વાદિનો ઽનાસન્નાભિધાનરૂપાર્થકનિગ્રહાનુપપત્તેચ્ચ।
પદાર્થસ્મૃતિપદસ્થાને પદોપસ્થિતૌ સત્યામિતિ જ્ઞેયમ્ । લિપ્યુચ્ચારણાદીત્યાદિપદેન વિરોધિપદાનુચ્ચારણગ્રહઃ । વ્યવહિતેતિ ॥ ગિરિર્ભુક્તમગ્નિમાન્દેવદત્તેનેત્યાદિપદાવત્યર્થઃ -- લિપ્યનુમિતેતિ ॥ યત્ર લિપિગદૃષ્ટ્યા પદસ્યાનુમાનં તાદૃશસ્થલ ઇત્યર્થઃ । તથાચ તત્રા 3 વ્યાપ્તિરિતિ ભાવઃ ॥
વસ્તુતો ઽવ્યવહિતત્વેન પદતાત્પર્યમાસત્તિરિતિ પર્યવસિતેતિ પક્ષધરનિર્ધાનિતપક્ષં નિરાહ -- નાપ્યવ્યવહિતત્વેનેતિ ॥ વ્યવહિતપદ્યે કુલકાદૌ ચ પદાનાં વ્યવધાનેનોચ્ચારણે લખનેપિ ચાવ્યવહિતત્વેન વક્તૃતાત્પર્યગોચરત્વાત્તેષાં તત્ર નાતિ 4 વ્યાપ્તિરિતિ ભાવઃ। શુકાદીતિ ॥ ન ચ તત્રાપ્યસ્તીશ્વરતાત્પર્યમિતિ વાચ્યમ્ । તથાસત્યાસત્તિભ્રમસ્થલે તદાદાયાસત્તિસત્વસંભવે તદ્ભ્રમાનુપપત્તેઃ । દોષાન્તરં ચાહ -- અવ્યવહિતેતિ ॥ અપાર્થક 5 મિતિ ॥
અનાન્વિતવાચકપદાદિપ્રયોગો ઽપાર્થકમિત્યપાર્થકનિગ્રહસ્થાનલક્ષણાદિતિ ભાવઃ ॥
1.તત્રેતિ નાસ્તિ -રા. અગ્રે અભાવપદં ન - ગ. 2.પદેત્યધિકમ્ -રા. 3.ત્રાતિવ્યા -નં. 4.નાવ્યા -ઉ. 5. કેતિ -ઉ.
આસ-નિ-પણમ્) આસત્તિવાદઃ પુ- 29.
-------------- ----------- ------
ગિરિર્ભુક્તમગ્નિમાન્દેવદત્તેનેત્યનાસન્નોદાહરણે ઽતિવ્યાપ્તેશ્ચ । તત્રાપ્યવ્યવહિતતાત્પર્યકત્વસંભવાત્ । તસ્માદાસત્તિર્દુર્નિરૂપેતિ ॥
ઉચ્યતે --
પદોપસ્થિત્યનુકૂલવક્તૃવ્યાપારે નિષ્ફલસ્યાન્વયબોધવિરોધિવ્યવધાનસ્યાભાવ આસત્તિઃ ।
નનુ - સર્વથૈવાનન્વિતા 1 વાચક 2 પદપ્રયોગો ઽપાર્થકમ્ । કુણ્ડમજાજિનં દશદાડિમાનિ ષડપૂપા ઇત્યાદૌ યોજનયાપ્યન્વયહિનસ્થલે એવ તત્ । ન તુ યોજનયાપ્યન્વયસ્થલેપીતિ ચેત્ । તત્રાપ્યસ્તીત્યાદિપદાન્તરતાત્પર્યકત્વસંભવાત્ । દોષાન્તરં ચાહ -- ગિરિરિતિ ॥
યદપ્યવ્યવહિતપદાર્થોપસ્થિત્યનુકૂલો વ્યાપાર આસત્તિઃ, સ ચૈકપદાનન્તરમપર 3 પદે તાત્પર્યમુચ્ચારણં વેતિ પક્ષધનાભિમતં પક્ષાન્તરં તદપ્યનેનૈવ નિરસ્તમ્ । શુકાદિવાક્યાદાવવ્યપ્તેઃ । ગિરિરિત્યાદિવાક્યે ઽતિવ્યાપ્તેઃ । વાક્યે પદાર્થોપસ્થિતેરેવાભાવસ્ય વક્ષ્યમાણત્વાદિતિ ભાવેનોપસંહરતિ -- તસ્માદિતિ ॥
સન્નિધિરવિલમ્બેનોચ્ચારિતમિતિ પદ્ધત્યાદ્યુક્તં હૃદિ કૃત્વાહ -- પદેતિ ॥ પદગ્રહણં શબ્દમાત્રપરમ્ । તેન પ્રકૃતિપ્રત્યયયોરવાન્તરવાક્યયોશ્ચાસત્તૌ નાવ્યાપ્તિઃ । પદયોઃ પદાનાં 4 ચોપસ્થિતેરનુકૂલો યો વ્યાપારઃ લિપિઃ ઉચ્ચારણં તાત્પર્યં વા તસ્મિન્નિત્યર્થઃ । નિષ્ફલાન્વયબોધવિરોધવ્યાવધાનશૂન્યઃ શબ્દોપસ્થિત્યનુકૂલવક્તૃવ્યાપારવિષયતાસત્તિરિત્યર્થઃ। ઉચ્ચારણમાત્રં
વક્તૃવ્યાપારશ્ચેન્મૌનિશ્લોકાદાવવ્યાપ્તિરિત્યત આહ - વક્તૃતિ ॥
તવાક -ઉ. 2.પદેતિ નાસ્તિ- ઉ. 3. અપરપદં ન -નં. 4. વોપ -ઉ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 30.
------------------------ ------------ -------
વક્તૃવ્યાપારત્વં ચ લિપ્યુચ્ચારણાભિપ્રાયસાધારણમિતિ ન મૌનિશ્લોકાદાવ્યાપ્તિઃ ॥
ન ચ ગિરિર્ભુક્ત 1 મિત્યનયોર્મધ્યે વિરોધ્યુપસ્થિત્યભાવાદે 2 તયોરાસત્તિઃ સ્યાદિતિ વાચ્યમ્ । ઇષ્ટાપત્તેઃ । અન્વયબોધસ્ત્વાકાઙ્ક્ષાવિરહાત્ ॥
નાપિ પદ્યકુલકાદાવવ્યાપ્તિઃ । તત્રાપિ મયા છન્દોનુરોધાયાલઙ્કારરસવિશેષયોરાધાનાય ચ વ્યવધાને કૃતેપિ શ્રોત્રૈવં યોજયિષ્યતીત્યભિપ્રાયસ્ય સત્વાત્ । અપૌરુષેયેપિ વેદે ઽસ્માકમુક્ત 3 ઈશ્વરાભિપ્રાયોસ્ત્યેવ ।
લિપિસને 4 વિશિષ્ટસ્યાપિ લક્ષણસ્યાતિવ્યાપ્તિમાશઙ્ક્ય લક્ષ્યત્વોપગમેન સમાધિમાહ -- ન ચ ગિરિરિતિ ॥ તથાત્વે સ્યાદન્વયબોધ ઇત્યત આહ -- અન્વયાબોધસ્ત્વિતિ ॥ નિષ્ફલસ્યેતિ વિશેષણમપ્યાપ્તિનિરાસાયેતિ ભાવેનાહ
-- નાપિ પદ્યેતિ ॥ છન્દ ઇતિ ॥ વાગર્થામિવ સંપૃક્તૌ પાર્વતીપરમેશ્વરૌ વન્દ ઇત્યુક્તે 5 નુષ્ટપ્સસંજ્ઞકછન્દોભ 6 જ્યેતાતો વ્યવધાનમ્ । એવમન્યત્રાપિ ॥ અલઙ્કારેતિ ॥ કુલકાલઙ્કારેત્યર્થઃ । રસેતિ ॥ શ્રુઙ્ગારવિરકરુણાદિરસેષુ મધ્યે શ્રુઙ્ગારાદિરસવિશેષલાભાયેત્યર્થઃ । તથાચ તત્ર નિષ્ફલવ્યવધાનાભાવા 7 ન્નાવ્યાપ્તિરિતિ ભાવઃ ॥
વેદવાક્યે ઽવ્યાપ્તિસ્તર્હિ સ્યાદિતિ આહ -- અપૌરુષેયેતિ ॥ ઉક્ત ઇતિ ॥ શ્રોતૈવં યોજયિષ્યતીત્યેવંરૂપાભિપ્રાયો ઽસ્માકં મતે અસ્ત્યેવેત્યર્થઃ । સેશ્વરવાદિત્વાદિતિ ભાવઃ ॥
1.અગ્નિમનિત્યધિકમ્ -રા. 2.વત- રા. 3.રીત્યેત્યધિકમ્ -જ. 4.નવિ -ઉ. 5.નપુંસકછં -નં. 6.ઙ્ગેના -નં. 7. વસત્વાન્ના -ઉ.
આસ-નિ-પણમ્) આસત્તિવાદઃ પુ - 31.
-------------------- ---------------- -----------
મીમાંસકાનામપ્યનાદૌ સંસારેર્ઽથાભિજ્ઞાધ્યાપકસ્યોક્તા 1 ભિપ્રાયોસ્ત્વેવ । વ્યવધાનસ્ય ત્વદૃષ્ટવિશેષઃ ફલમ્ ॥
નાપ્યનાસન્નોદાહરણે ઽતિવ્યાપ્તિઃ । તત્ર વ્યવધાનસ્ય નિષ્ફલત્વાત્ । અત એવા 2 વ્યવહિતતાત્પર્યકે વાદિવાક્યે નાતિવ્યાપ્તિઃ । શ્રુતસ્ય વ્યવહિતત્વાત્ । આભિપ્રાયકસ્ય ચ વાદિનો ઽનાપ્તત્વેનાભિપ્રાયકલ્પનાવિરહાદેવાનુપસ્થિતેઃ ॥
કેચિત્તુ -- શ્લોકકુલકાદાવાસત્યભાવાન્ન શ્લોકાદિકં બોધકમ્ । કિન્તુ તદુન્નીતં વાક્યા 3 દિકમેવેત્યાહુઃ ॥
નનુ વેદે ઽલઙ્કારવિશેષસવિશેષયોરા 4 ધાનાભાવાત્ --
"સપ્તાર્ઘગર્ભાભુવનસ્ય રેતો વિષ્ણોસ્તિષ્ઠન્તિ પ્રદિશા વિધર્મણિ"।
ઇત્યાદૌ નિષ્ફલમેવ વ્યવધાનમિ 5 તિ તત્રાવ્યાપ્તિરિત્યત આહ -- વ્યવધાનસ્ય ત્વિતિ ॥ અનાદિતો વ્યવધાનેનૈવ સન્નિવિશિતપા 6 દાવલ્યા તથૈવાધ્યાપનજપાદ્યનુષ્ઠાને ઽદૃષ્ટમન્યથા નાર્થ ઇતિ શુભાશુભપ્રાપ્તિપરિહારરૂપાદૃષ્ટમેવ ફલમિત્યર્થઃ । નિષ્ફલસ્યેત્યુક્ત્યા ગિરિર્ભુક્તમગ્નિમાન્દેવદત્તેનેત્યાદાવતિવ્યાપ્તિશ્ચ નિરસ્તેત્યત આહ -- નાપ્યનાસન્નેતિ ॥ અવ્યવહિતતાત્પર્યકમિત્યાદિનોક્તદોષઃ સ્વપક્ષે નેત્યાહ -- અત એવેતિ ॥ તમેવ હેતું વ્યનક્તિ -- શ્રુતસ્યેતિ ॥ કેચિત્વિતિ ॥ કલ્પનાગૌરવમમસ્મિન્પક્ષે 7 અસ્વારસ્ય બીજં ધ્યેયમ્ ।
1.ક્તોભિ -ગ. 2.વવ્ય -રા-ક. 3.ન્તરમેવે -રા.જ-ક. 4.રાભા-નં. 5.
મસ્તી-ઉ. 6. પદા -ઉ. 7. ક્ષે બીજં બોધ્યમ્ -નં.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 32.
------------------------ ------------- -------

ઇયં ચાસત્તિર્જ્ઞાતૈવ શાબ્દધીહેતુઃ । આસત્તિભ્રમેણ શાબ્દ 1 ભ્રમાત્ । નીલો ઘટોસ્તીત્યાદૌ નીલઘટપદયોર્મધ્યે ઽનુષઙ્ગપદાન્તરોચ્ચારણાવૃત્યધ્યાહારાદિસંદેહે નિશ્ચયે વા વાક્યાર્થાબોધાચ્ચ ॥
પદ્ધતૌ પ્રમાણલક્ષણટીકાયાં ચ સન્નિધિરવિલમ્બેનોચ્ચારિતત્વમિત્યત્રાવિલમ્બશબ્દેનાસ્મદુક્તવ્યવધાનાભાવઃ ઉચ્ચારણશબ્દેન ચ વક્તૃવ્યાપારમાત્રં વિવક્ષિતમિતિ જ્ઞેયમ્ ॥
ઇત્યાસત્તિ 2 નિરૂપણમ્ .
આસત્તિભ્રમેણ 3 શબ્દભ્રમે વિપ્રતિપન્નં પ્રત્યાહ -- નીલ ઇતિ ॥ અનુષઙ્ગશ્ચ પદાન્તરોચ્ચારણં
ચાવૃત્તિશ્ચાધ્યાહારશ્ચેત્યેવમાદિસન્દેહે નીલઘટપદાર્થાન્વયબોધાભાવેન સ્વરૂપસદાસત્યા ન હેતુત્વં કિન્તુ જ્ઞાતાયા એવ । અન્યથા તાદૃશસ્થલેપ્યન્વયબોધઃ સ્યાદેવ । સ્વરૂપસત્યાસ્તસ્યાસ્તત્ર સત્વાદિત્યર્થઃ॥
એતેનાસત્તિઃ સ્વરૂપસતી હેતુઃ । ન તુ જ્ઞાતા । માનાભાવાદિતિ રુચિદત્તે 4 નોક્તં નિરસ્તમ્ । આવૃત્તિરસ્તિપદસ્ય । નીલોસ્તિ ઘટોસ્તીતિ નીલો ભવતિ ઘટોસ્તી 5 તિ ક્રિયાન્તરાધ્યાહાર ઇત્યાદિ ધ્યેયમ્ ॥
ઉક્તલક્ષણં મૂલરૂઢં દર્શયતિ -- પદ્ધતાવિતિ ॥ અસ્મદુક્તેતિ ॥ નિષ્ફલસ્યેત્યાદિનાસ્મદુક્તેત્યર્થઃ -- વક્તૃવ્યાપારમાત્રમિતિ ॥ લિપ્યુચ્ચારણાભિપ્રાયસાધારણમિત્યર્થઃ ॥
ઇતિ આસત્તિનિરૂપણમ્.
1. ધી ઇત્યધિકમ્ -નં. 2.નિરૂપણમિતિ નાસ્તિ - ચ.જ-કા.રા. 3.શા -ઉ. 4.ત્તોક્તમ્ -ઉ. 5.ભવતી -ઉ.
યોગ્ય-નિ-પણમ્ ) યોગ્યતાવાદઃ પુ - 33.
---------------- ---------- -------
અથ યોગ્યતાનિરૂણમ્

અથ કા યોગ્યતા --
ન તાવત્સજાતીયે ઽન્વયદર્શનં 1 યોગ્યતા । પયસા સિઞ્ચતીત્યનાપ્તવાક્યે ઽતિવ્યાપ્તિઃ । કિઞ્ચ યથાકથઞ્ચિત્સાજાત્યમયોગ્યસાધારણમ્ । પદાર્થતાવચ્છેદકધર્મેણ વા તાત્પર્યવિષયીભૂતાન્વયપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકધર્મેણ વા સાજાત્યં તુ અદ્ય જાતઃ પયઃ પિબતીત્યાદાવવ્યાપ્તમ્ ॥
નાપિ સમભિવ્યાહૃતપદાર્થસંસર્ગાભાવવ્યાપ્યધર્મશૂન્યત્વં યોગ્યતા ।
અથ યોગ્યતાનિરૂપણમ્

"પ્રતિયોગાન્વયસ્ય પ્રમાણવિરોધાભાવો યોગ્યતે"તિ પ્રમાણપદ્ધત્યુક્તિં સમર્થયમાનઃ પ્રસક્તપક્ષાન્પૂર્વવાદિમુખેન પ્રત્યાખ્યાતિ -- અથેત્યાદિના ॥ સજાતીય ઇતિ ॥ દૃષ્ટાન્વયસજાતીયત્વં યોગ્યતેત્યર્થઃ । મણ્યુક્તમપિ દોષમાહ -- કિઞ્ચેતિ ॥ અયોગ્યતેતિ ॥ અગ્નિના સિઞ્ચેદિત્યાદાવપિ શબ્દાર્થત્વાદિના સાજાત્ય 2 સ્ય સત્વાદિતિ ભાવઃ । મણિવ્યાખ્યાતૃભિરુક્તમાહ -- તાત્પર્યવિષયેતિ ॥ અદ્ય જાત ઇતિ ॥ અદ્ય જાતત્વેન રૂપેણ તદન્વયસ્યેતઃ પૂર્વં ક્વાપ્યદર્શનાદિતિ ભાવઃ । સમભિવ્યાહૃતેતિ ॥ સમભિવ્યાહૃતેતિ ॥ સમભિવ્યાહૃતં યત્પદં તદર્થનિરૂપિતસંસર્ગસ્ય યો ઽભાવસ્તવ્દ્યાપ્યધર્મશૂન્યત્વમ્ । યથા જલેન સિઞ્ચતીત્યાદૌ સમભિવ્યાહૃસેકરૂપપપદાર્થસંસર્ગાભાવવ્યાપ્યો ધર્મો ઽગ્નિત્વાદિઃ, --
-1.યોગ્યતાપદં ન -રા.ગ. 2.ત્યસ - ઉ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 34.
------------------------ ----------- -----
પ્રમેયમભિધેયમિત્યાદૌ સંસર્ગાભાવસ્યાપ્રસિદ્ધ્ય ન્યાય 1 મતે તત્રાવ્યાપ્તેઃ । સમભિવ્યાહૃતપદાર્થસંસર્ગો યોગ્યતેત્યેતાવતૈવ પૂર્ણત્વેન શેષવૈયર્થ્યાચ્ચ । અનાપ્તવાક્યે ઽતિવ્યાપ્તેશ્ચ ॥
એતેનૈવ સમભિવ્યાહૃતપદાર્થસંસર્ગવ્યાપ્યધર્મવત્વં વા, અન્વયપ્રતિયોગિતાવચ્છેદક 2 ધર્મવત્વં વા યોગ્યતેતિ 3 નિરસ્તમ્ । ઉક્તરીત્યા શેષવૈયર્થ્યાત્ । અનાપ્તવાક્યે ઽતિવ્યાપ્તેશ્ચ ॥
તથા સમભિવ્યાહૃતજલપદાર્થસંસર્ગાભાવવ્યાપ્યો દાહૃત્વાદિસ્તાદૃશધર્મશૂન્યત્વમસ્તિ । અગ્નિના સિઞ્ચતીતિ જલેન દહતીત્યાદૌ તુ તાદૃશધર્મવત્વાદયોગ્યતેત્યર્થઃ ॥
સિદ્ધાન્તે ધર્મમાત્રસ્ય વ્યતિરેકિત્વાદ્ઘટનિષ્ઠપ્રમેયત્વાદેઃ । પટે તન્નિષ્ઠપ્રમેયત્વાદેર્ઘટે ઽસત્વેન પ્રમેયત્વાદિસંસર્ગાભાવસ્યાપિ પ્રસિદ્ધત્વા 4 દાહ -- ન્યાયમત ઇતિ ॥ તન્મતે તસ્ય કેવલાન્વયયિત્વાદિતિ ભાવઃ । સિદ્ધાન્તે તુ કથમિત્યતો દોષાન્તરમાહ -- સમભિવ્યાહૃતેતિ ॥ અનાપ્તેતિ ॥ પયસા સિઞ્ચતીત્યાદ્યનાપ્તવાક્ય ઇત્યર્થઃ । ક્રમેણ પક્ષદ્વયે દોષમાહ -- ઉક્તરીત્યેતિ ॥ સમભિવ્યાહૃતપદાર્થસંસર્ગ ઇત્યેવ પૂર્તેરિતિ ભાવઃ ॥
એકેતિ પદસ્ય વા પદાર્થસ્ય વા વિશેષણમ્ । અપરેત્યપ્યેવં બોધ્યમ્ । તન્નિરૂપિતસંસર્ગે ઽપરપદાર્થનિષ્ઠાત્યાન્તાભાવં પ્રતિ યત્પ્રતિયોગિત્વં તત્પ્રકારિકા યા પ્રમા તદ્વિશેષ્યત્વાભાવ ઇત્યર્થઃ । અગ્નિના સિઞ્ચતીત્યાદાવગ્નિકરણા 5 ન્વયઃ સેકે નાસ્તીતિ વા, અગ્નિકરણા 6 ન્વયઃ સેકનિષ્ઠાત્યાન્તાભાવપ્રતિયોગીતિ વાનુભવેન તદ્વાક્યં ત્વયોગ્યમ્ ।
1.નયે -જ-ક. 2. રૂપવત્વં વા -રા-ગ. 3. અપિ ઇત્યધિકમ્ -રા. 4. દિત્યત
-નં. 5 ણકા -ઉ. 6.ણકા -ઉ.
યોગ્ય-નિ-પણમ્) યોગ્યતાવાદઃ પુ - 35.
--------------- ------------ ---------
નાપિ મણ્યુક્તરીત્યા એકપદાર્થસંસર્ગે ઽપરપદાર્થનિષ્ઠાત્યાન્તાભાવપ્રતિયોગિત્વુપ્રમાવિશેષ્યત્વાભાવો વા, --
પયસા સિઞ્ચતીત્યાદૌ તુ પયઃકરણત્વં સેકે નાસ્તીત્યાદિપ્રતીતેઃ કદાપ્યભાવેન તત્ર પયઃપદાર્થસંસર્ગે સેકનિષ્ઠાભાવપ્રતિયોગિ 1 ત્વપ્રકારપ્રમાવિશેષ્યત્વં નેતિ તદ્યોગ્યમિત્યુચ્યતે । અત્ર શબ્દત્વવદાકાશસ્ય શબ્દનિષ્ઠાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિત્વાત્તત્રાવ્યાપ્તિનિરાસાય સંસર્ગેતિ ॥ તાદૃશપ્રમાવિષયકત્વાભાવ ઇત્યેવોક્તૌ ઘટસંસર્ગત્વં ગેહનિષ્ઠાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગીતિ પ્રમાવિષયો ઘટસંસર્ગોપિ ભવતીતિ તત્રાવ્યાપ્તિઃ સ્યાત્ । તન્નિરાસાય તાદૃશપ્રમાવિશેષ્યત્વાભાવ ઇત્યુક્તિરિતિ પક્ષધરઃ ॥
રુચિદત્તસ્તુ યત્પદાર્થસંસર્ગો બોધ્યઃ તદંશે તાદૃશપ્રમાવિ 2 શેષ્યત્વાભાવો વિવક્ષિતઃ । તેન સેકસંસર્ગ આકાશશ્ચ જલનિષ્ઠાત્યાન્તાભાવપ્રતિયોગીતિ સમૂહાલમ્બનકૃતપ્રમવિશેષ્યત્વકૃતદોષો ઽપાસ્તઃ । એવં ચાંશભેદપ્રપ્તયે વિશેષ્યતોક્તિઃ 3 । વિષયમાત્રે તાત્પર્યમિત્યવોચત્ ॥
યન્મતે તાદૃશપ્રમાત્વપરિગ્રહઃ પ્રતિબન્ધકસ્તન્મતેનૈતલ્લક્ષણકરણાત્તાદૃશાભાવપ્રતિયોગિતાભાવ ઇત્યેવાનુક્ત્વા તાદૃશપ્રમાવિશેષ્યત્વાભાવ ઇત્યુક્તમિતિ રુચિદત્તઃ ॥
નરહરિસ્તુ પ્રમેત્યાદ્યનુક્ત્વા તાદૃશપ્રતિયોગિત્વાભાવો યોગ્યતેત્યેવોક્તૌ યોગ્યતાયા વાક્યાર્થમાત્રપર્યવસન્નતયા તદ્વીર્વાક્યાર્થબોધાત્પૂર્વં ન 4 ભવતીતિ શાબ્દબોધે યોગ્યતાજ્ઞાનસ્યાહેતુત્વાપત્તેઃ તાદૃશપ્રમાવિશેષ્યત્વાભાવ ઇત્યુક્તમિત્યાહ ॥
1.કત્વ- ઉ. 2.ષયત્વા -ઉ. 3.ક્તેર્વિષ- ઉર્. 4.વં સંભવતીતિ - ઉ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ. પરિચ્છેદઃ પુ - 36.
------------------------ ------------- ---------
એકપદાર્થસંસર્ગે ઽપરપદાર્થનિષ્ઠાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકધર્મશૂન્યત્વં વા યોગ્યતા । એકત્વાપરત્વયોઃ પદાર્થવિશેષણત્વે 1 પ્રમેયત્વે પ્રમેયત્વમિત્યાદાવવ્યાપ્તેઃ । તત્ર પદાર્થભેદાભાવાત્ । પદવિશેષણત્વે ચ પ્રત્યયાર્થાન્વિતસ્વાર્થબોધકં ગામિત્યાદિકમયોગ્યં સ્યાત્ । તત્ર પદર્યૈકત્વાત્ । 2 પદશબ્દસ્ય શબ્દમાત્રપરત્વેપિ 3 સ્વાર્થીભૂતવર્તમાનત્વાન્વિતકૃત્યાદિબોધકો --
યન્મતે ઽપ્રમાણ્યશઙ્કાશૂન્યવિપરીતનિશ્ચયસ્ય પ્રતિબન્ધકત્વં તન્મતેનોક્તં લક્ષણાન્તરં ચાનુવદતિ -- એકપદાર્થેતિ ॥ તાદૃશં હિ અગ્નિના સિઞ્ચતીત્યત્રાગ્નિસંસર્ગત્વમતસ્તદયોગ્યમ્ । જલેન સિઞ્ચતીત્યાદૌ જલસંસર્ગા 4 દિકં તથા ન ભવતીતિ તદ્યોગ્યમિત્યુચ્યત ઇત્યેતદપિ નેત્યર્થઃ ॥
લક્ષણદ્વયેપ્યેકપદાર્થાપરપદાર્થેત્યત્રૈકત્વાપરત્વે પદાર્થવિશેષણે ? 5 પદવિશેષણે 6 વા ? ઇતિ વિકલ્પો હૃદિ કૃત્વા ક્રમેણ પક્ષધરાદ્યુક્તદોષાનેવાહ -- એકત્વેતિ ॥ પદવિશેષણપક્ષોક્તદોષો નાસ્તિ તસ્ય શબ્દમાત્રપરત્વાદિત્યત આહ -- પદશબ્દસ્યેતિ ॥ ગચ્છતિ ચૈત્ર ઇત્યત્રાખ્યાતસ્ય કૃતિર્વર્તમાનત્વં ચ દ્વયમર્થઃ ।"વર્તમાને લટ્"ઇત્યુક્તેઃ ।"લઃ કર્મણિ ચ ભાવે ચાકર્મકેભ્ય"ઇત્યત્ર ચકારેણ કર્તરિ લકારવિધાને ઽપિ ન્યાયમતે લાઘવેન કૃતિરેવ લકારાર્થ ઇતિ સ્વીકૃત્ય તયોરન્યોન્યાન્વયસ્ય ચ સ્વીકારાત્ । તથાચ લડર્થભૂતવર્તમાનત્વાન્વિતકૃત્યાદિબોધકો લડાદિપ્રત્યયો યોગ્યો ન સ્યાદિત્યર્થઃ ।
1.પ્રમેયત્વે ઇતિ નાસ્તિ -રા-ગ. 2.પદશબ્દસ્યેતિ નાસ્તિ -નં. 3.અપિ ઇતિ નાસ્તિ -રાર્. 4.ગત્વા -ઉ. 5.અથ ઇત્યધિકમ્ -ઉ. 6.વા ઇતિ નાસ્તિ -ઉ.
યોગ્ય-નિ-પણમ્) યોગ્યતાવાદઃ પુ - 37.
---------------- ---------- --------
-- લડાદિપ્રત્યયો યોગ્યો ન સ્યાત્ । તત્ર શબ્દ 1 ભેદસ્યાપ્યભાવાત્ । તત્રાપિ 2 તિઙ્ગત્વલટ્ત્વાદિના ભેદકલ્પને ઽપિ દ્રવ્યં સંયોગીતિ વાક્યમયોગ્યં સ્યાત્ । સંયોગસ્ય દ્રવ્યનિષ્ઠાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિત્વાત્ ॥

કૃત્યાદીત્યાદિપદેન રતો ગચ્છતીત્યાદિ 3 જડસાધારણવ્યાપારગ્રહઃ । ચિરન્તનમતે વ્યાપારમાત્રસ્યાખ્યાતાર્થત્વાત્ । તિઙ્ગત્વેતિ ॥ તિઙ્ગત્વેન કૃતિરર્થો લટ્ત્વેન વર્તમાનત્વમર્થ ઇત્યાકારભેદાદ્ભેદ ઇત્યર્થઃ । યદ્યપિ લકારત્વેનૈવ કૃતિરર્થઃ । તથાપિ તિઙ્ગો લકારાદેશત્વાત્તિઙ્ગત્વેનેત્યુક્તમ્ । સંયોગસ્યેતિ ॥ દ્રવ્યં સંયોગીતિ વિશિષ્ટવૈશિષ્ટ્યં હિ વાક્યાર્થઃ। તથાચ સંયોગરૂપૈકપદાર્થનિરૂપિતસંસર્ગે ઽપરપદાર્થદ્રવ્યનિષ્ઠાત્યાન્તાભાવપ્રતિયોગિત્વસ્યૈવ સત્વેન તત્પ્રમાવિશેષ્યત્વસ્ય તત્પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકધર્મસ્ય ચ સત્વેનોક્તલક્ષણાભાવાદવ્યાપ્તિરિતિ ભાવઃ । સંયોગસંસર્ગશ્ચ 4 નિરૂપિતત્વવિશિષ્ટસમવાયો વા, વિશેષમતારૂપસ્વરૂપસબન્ધો વા ધ્યેયઃ । તત્રોક્તલક્ષણ 5 સત્વેપિ સંયોગસ્યાવ્યાપ્યવૃત્તિત્વમિતિ સંયોગસ્યેત્યેવોક્તમ્ ॥
યત્તૂક્તં રુચિદત્તેન -- એકત્વાપરત્વે પદાર્થવિશેષણે એવ । ન ચૈવં પ્રમેયત્વે પ્રમેયત્વમિત્યત્રાવ્યાપ્તિઃ । એકપદાર્થસંસર્ગે સ્વાશ્રયનિષ્ઠાત્યાન્તાભાવપ્રતિયોગિત્વપ્રમાવિશેષ્યત્વાભાવસ્ય તદર્થત્વદિતિ । તદેતે 6 નૈવ નિરસ્તમ્ । દ્રવ્યં સંયોગીત્યત્ર તથાપ્યવ્યાપ્તેરપિરહારાત્ ।.
1.બ્દેભે - જ. 2.ઙ્લટ્ત્વા -જ. - ઙ્લડા -ગ-ક. 3.જડપદ ન -ઉ. 4.સંયોગેત્યાધિકમ્ - ઉ. 5.ણત્વં સંયો-ઉ. 6.નેનૈ -ઉ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 38.
------------------------- ----------- -------
અત્યન્તાભાવસ્ય પ્રતિયોગિવિરોધિત્વેન વ્યાપ્યવૃત્તિત્વેન વા વિશેષણે ઽપિ ગન્ધપ્રાગભાવસમાનકાલીનો ઘટો ગન્ધવાનિતિ વાક્યમપિ યોગ્યં સ્યાત્ । ગન્ધવતિ ગન્ધપ્રાગભાવસ્ય સત્વે ઽપિ ગન્ધાત્યન્તાભાવસ્યાસત્વાત્ ॥
એકપદાર્થસંસર્ગે ઽપરપદાર્થનિષ્ટસંસર્ગાન્યોન્યાભાવપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વ 1 પ્રમાવિશેષ્યત્વાભાવરૂપાયામન્યોન્યાભાવગર્ભાયાં યોગ્યતાયામવ્યાપ્તેશ્ચ ।
ઉક્તાવ્યાપ્તિપરિહારવિશેષણદાને ઽતિવ્યાપ્તિરાયાતીત્યાહ -- અત્યન્તાભાવસ્યેતિ॥ યોગ્યં સ્યાદિત્યેતવ્દ્યનક્તિ -- ગન્ધવતીતિ ॥ ઘટો હિ ગન્ધવાન્ગન્ધપ્રાગભાવવાંશ્ચ ભવતિ । ઉત્પન્નં દ્રવ્યં ક્ષણમગુણં તિષ્ઠતીતિ તૈરઙ્ગીકારાત્ । કાલભેદેન ગન્ધતત્પ્રાગભાવસત્વેપિ તદત્યન્તાભાવો નેતિ ગન્ધરૂપૈકપદાર્થનિરૂપિતસંસર્ગે ઘટરૂપાપરપદાર્થનિષ્ઠાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિત્વાભાવસ્ય સત્વેનોક્તપ્રમાવિશેષ્યત્વાભાવસ્યોક્તરૂપપ્રતિયોગિતાવચ્છદેકધર્મશૂન્યત્વાસ્યાપિ સત્વાદતિવ્યાપ્તિરિત્યર્થઃ ॥
યત્વત્યન્તાભાવપદં વિરોધ્યભાવપરમ્ । એવં ચોક્તસ્થલે ગન્ધવાનિતિ નિશિષ્ટવૈશિષ્ટ્યસંસર્ગે પ્રાગભાવો ઽપિ વિરોધીતિ તત્પ્રતિયોગત્વસ્યૈવ સત્વાન્નાવ્યાપ્તિરિતિ ત્વગ્રે નન્વિત્યાદિના શઙ્કિતપક્ષધરમતનિરાસેન નિરસિષ્યતે॥
યદ્વૈતદનુશયાદાહ -- 2 પદાર્થેતિ ॥ અપરેતિ ॥ અપરપદાર્થનિષ્ઠો યઃ પદાર્થાન્તરનિરૂપિતસંસર્ગવદન્યોન્યાભાવસ્તતત્પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકો 3 વેત્યર્થઃ । જલેન સિઞ્ચતીત્યત્ર સેકો વહ્નિસંસર્ગવાન્નેતિ ધીવત્, જલસંસર્ગનાન્નેતિ --
1.કપ્ર- રા. 2.ઽએકઽ ઇત્યધિકમ્ - ઉ. 3.કત્વેત્યર્થઃ - ઉ.
યોગ્ય-નિ-પણમ્) યોગ્યતાવાદઃ પુ - 39.
-------------- ----------- -------
ન ચ સા ન યોગ્યતા । ત્વયૈ 1 વ લાઘવેન વ્યાપ્તેરિવ યોગ્યતાયા અપિ અન્યોન્યાભાવગર્ભાયા એવ ગ્રાહ્યત્વાત્ ॥
ન ચૈ 2 વમન્યોન્યાભાવગર્ભૈવ યોગતાસ્તુ । ન ત્વત્યન્તાભાગર્ભેતિ વાચ્યમ્ । એકપદાર્થસંસર્ગો 3 ઽપરપદાર્થનિષ્ઠાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગી 4 ત્યત્યન્તાભાવગર્ભાયોગ્યત્વજ્ઞાને ઽપિ શાબ્દપ્રસઙ્ગાત્ ।.
-- બુદ્ધેરભાવાત્સેકનિષ્ઠાન્યોન્યાભાવપ્રતિયોગી વહ્નિસંસર્ગાદ્દા 5 હાદિરેવ ન તુ 6 સંસર્ગીતિ સહ્નિસંયોગસ્યૈવ સેકનિષ્ઠાન્યોન્યાભાવગર્ભપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વં ન તુ જસંસર્ગસ્યેતિ વહ્નિના સિઞ્ચતીતિ વાક્યમયોગ્યં જલેનેતિ યોગ્યમિત્યેતાદૃશયોગ્યતાયામત્યન્તાભાવગર્ભયોગ્યતાલક્ષમસ્યાભાવાદવ્યાપ્તિરિ 7 ત્યર્થઃ ॥
રુચિદત્તસ્તુ એકપદાર્થસંસર્ગત્વે અપરપદાર્થસંસર્ગનિષ્ઠાન્યોન્યાભાવપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વપ્રમાવિશેષ્યત્વાભાવ ઇત્યવદત્ ॥
વ્યાપ્તેરિવેતિ 8 ॥ પ્રતિયોગ્યસમાનાધિકરણયત્સમાનાધિકરણાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિ યન્ન ભવતિ તેન સમં તસ્ય સામાનાધિકરણ્યં વ્યાપ્તિરિત્યત્યાન્તાભાવગર્ભવ્યાપ્ત્યપેક્ષણા યત્સમાનાધિકરણાન્યોન્યાભાવપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકં યન્ન ભવતિ તેન સમં તસ્ય સામાનાધિકરણ્યં વ્યાપ્તિરિતિ ત્વયા વ્યાપ્તિવાદે ઽન્યોન્યાભાવસ્ય વ્યાપ્યવૃત્તિત્વેન પ્રતિયોગ્યસમાનાધિકરણેતિ વિશેષણનૈરપેક્ષ્યાત્ લાઘવેનાન્યોન્યાભાવગરભૈવ વ્યાપ્તિરઙ્ગમિતિ 9 યથૈવાન્યોન્યાભાવગર્ભયોગ્યતાયાં પ્રતિયોગિવ્યધિકરણેતિ વિશેષણનૈરપેક્ષ્યેણ લાઘવાત્તસ્યા એવ શાબ્દબોધાઙ્ગત્વાદિતિ ભાવઃ ॥
1.એવકારા નાસ્તિ -રા-જ. ત્વયૈવેતિ નાસ્તિ -નં - જ. 2.ઽએવઽ મિતિ નાસ્તિ -નર્ં. 3.ગે -નં-જ. 4.ગિત્વાત્યન્તા -નર્ં. 5.ગીદા -ઉ. 6.જલેત્યધિકમ્ -ઉ. 7.પ્તેરિત્યર્થઃ - ઉ. 8. ઇવેતિ નાસ્તિ -ઉ. 9. યથોચ્યતે તથૈવા -ઉ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 40.
------------------------ ------------ ---------
નનુ તર્હ્યુભયધીર્ન પ્રત્યેકં શાબ્દ 1 બોધહેતુઃ । ન ચાનનુગમઃ । ગ્રાહ્યસંસર્ગવિરોધિવિષયકપ્રમાવિરહજ્ઞાનત્વેનાનુગમાત્ । તથાચ ન કોપિ દોષઃ । સંસર્ગ્ય 2 ન્યોન્યાભાવસ્યાપિ સંસર્ગવિરોધિત્વાત્ । દ્રવ્યે સંયોગાત્યાન્તાભાવસ્ય સંયોગાવિરોધિત્વાત્ ।
પક્ષધરેણાત્ર બ્રૂમ ઇત્યાદિના સિદ્ધાન્તમાશઙ્કતે -- નન્વિતિ ॥ દ્વિરૂપયોગ્યતાજ્ઞાનસ્યાપ્યનુગતધર્માનાહ -- ગ્રાહ્યેતિ ॥ ગ્રાહ્યો યઃ સંસર્ગઃ જલસેકસંસર્ગઃ, તદ્વિરોધિ યદપરપદાર્થનિષ્ઠાત્યાન્ભાવપ્રતિયોગિત્વં, અપરપદાર્થનિષ્ઠાન્યોન્યાભાવપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વમ્, વિરોધિત્વસ્ય તજ્જ્ઞાનપ્રતિબન્ધકજ્ઞાનવિષયકત્વરૂપત્વસ્યાત્રાભિમતત્વાત્, તદ્વિષયકપ્રમાવિરહજ્ઞાનત્વં દ્વિરૂપસ્યાપિ યોગ્યતાજ્ઞાનસ્યાસ્તીત્યાનુગામાદિત્યર્થઃ ॥
ન કોપિ દોષ ઇત્યુક્તં વ્યઞ્જયન્નત્યાન્તાભાવસ્ય સંસર્ગવિરોધિત્વં વ્યક્તમિતિ તત્રાવ્યપ્ત્યભાવમપ્રદર્શ્ય અન્યોન્યાભાવગર્ભયોગ્યતાયામવ્યાપ્તિદોષસ્તાવન્નેત્યાહ -- સંસર્ગેતિ 3 । વહ્નિસંસર્ગાન્યોન્યાભાવવતિ વહ્નિસંસર્ગસ્યાદર્શનાદિતિ ભાવઃ । દ્રવ્યં સંયોગીત્યત્રાવ્યાપ્તિદોષો નેત્યાહ -- દ્રવ્ય ઇતિ ॥ સંયોગાવિરોધિત્વાદિતિ ॥ સંયોગસંસર્ગાવિરોધિત્વાદિત્યર્થઃ । એવં ચ તત્ર સંયોગસ્યાવ્યાપ્યવૃત્તિતયા સ્વાધિકરણદ્રવ્યનિષ્ઠાત્યાન્તાભાવપ્રતિયોગિત્વે ઽપિ તસ્ય ગ્રાહ્યસંયોગસંસર્ગાવિરોધિત્વેન વિરોધ્યભાવપ્રતિયોગિત્વપ્રમાવિશેષ્યત્વાભાવાદેઃ સત્વાન્નાવ્યાપ્તિરિત્યર્થઃ ॥
યદપિ ગન્ધપ્રાગભાવસમાનકાલીન ઇત્યાદિનાતિવ્યાપ્તિકથનં તદપિ નેત્યાહ -- ગન્ધેતિ ॥
1.ધીહે - રા-નં-જર્. 2.ગાન્યો -નં-ગ. સંયોગેન -કર્. 3.ગીતિ -ઉ.
યોગ્ય-નિ-પણમ્) યોગ્યતાવાદઃ પુ - 41.
-------------- ----------- -------
ગન્ધપ્રાગભાવસ્યાપિ ભિન્નકાલીનગન્ધેન સહાવિરોધેપિ તાત્પર્યવિષયેણ સમાનકાલી 1 ન ગન્ધેન વિરોધાદિતિ
ચેન્ મૈવમ્ 2 ॥

અત્ર હ્યાદ્યપક્ષે તાત્પર્યવિષયીભૂતાન્વયવિરોધિપ્રમાવિરહો યોગ્યતા । દ્વિતીયે તાત્પર્યવિષયભૂતાન્વયવિરોધિધર્મશૂન્યત્વં યોગ્યતેતિ ફલિતોર્થઃ । તથાચ સમભિવ્યાહૃતશબ્દતાત્પર્યવિષસ્યાન્વયસ્ય સત્વં વા તદિનિનાભૂત 3 પ્રમાણવિરોધો વા યોગ્યતેત્યે 4 વાસ્તુ । કિમનયા કુસૃષ્ટ્યા । તાવતૈવ 5 નિશ્ચિતાપ્રામાણ્યકે ઽગ્નિના સિ 6 ઞ્ચેદિત્યાદાવનિશ્ચિતાપ્રમાણ્યકે જલેન સિઞ્ચતીત્યાદૌ ચા---
વિરોધિત્વાદિતિ ॥ તથાચ તત્ર ગન્ધસ્ય ગ્રાહ્યસંસર્ગવિરોધ્યભાવપ્રતિયોગિત્વમેવેતિ નાતિવ્યાપ્તિરિત્યર્થઃ । અત્ર હીતિ ॥ એકપદાર્થોત્યાદિ મણ્યુક્તલક્ષણદ્વય ઇત્યર્થઃ । ફલિતાર્થ ઇતિ ॥ ત્વદુક્તવિવક્ષારીત્યેતિ ભાવઃ ॥ તદિતિ ॥ ઉક્તરૂપાન્વયસત્વાવિનાભૂત ઇત્યર્થઃ । ઇત્યેવાસ્ત્વિતિ ॥ અન્યથાન્યોન્યાભાવગર્ભયોગ્યતાસત્વે ઽત્યન્તાભાવગર્ભાયોગ્યતાજ્ઞાનાદન્વયબોધાપત્તેઃ । કારણતાવચ્છેદકાવચ્છિન્ન યત્કિઞ્ચિત્કારણસત્વે એવ કાર્યોત્પત્તેઃ । ન ચેષ્ટાપત્તિઃ । ગ્રાહ્યસંસર્ગવિરોધ્યવગાહિત્વેનાવશ્યં તસ્ય તત્પ્રતિબન્ધકત્વાદિતિ ભાવઃ । અનિશ્ચિતેતિ ॥ તત્ર વિ 7 વાદસ્યાનિશ્ચયાદનિશ્ચિતેત્યુક્તમ્ ।
1.લેન -ગ. અગ્રેપ્યેવમસ્તિ. 2.ચેન્ન -રા. 3.તઃપ્ર-રા-ગ. 4.એવકારઃ નાસ્તિ -રા. 5.એવકારો નાસ્તિ -રા. 6.ઞ્ચયે -નં. 7.વિસંવા -ઉ.
ન્યાદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 42.
----------------------- ------------- --------
--નાપ્તવાક્યે 1 ઽનતિવ્યાપ્તેઃ । ત્વદીયલક્ષણસ્ય જલેન સિઞ્ચતીત્યનાપ્તવાક્યે ઽતિવ્યાપ્તેશ્ચ ।.
ઇયં હિ વિષયસત્વરૂપા યોગ્યતા સ્વરૂપસત્યેવાનાપ્તવાક્યે લક્ષણસ્યાનતિવ્યાપ્ત્યર્થમુક્તા । ન તુ સત્તયા જ્ઞાતતયા વા શાબ્દપ્રમાકારણત્વેનોક્તા । શાબ્દપ્રમાયાં તસ્યા વા 2 તદ્વિષયજ્ઞાનસ્ય વા હેતુત્વાયોગાત્ ॥
ઉક્તં ચૈતત્પ્રમાણ્યસ્વતસ્ત્વે । ભ્રમસાધારણે 3 ---
અનતિવ્યાપ્તેરિતિ ॥ અનાપ્તોક્તત્વાદેવ તદ્વાક્યે ઽન્વયસ્યાસ 4 ત્યત્વાદિતિ ભાવઃ । ત્વદીયેતિ ॥ ત્વદીયેત્યાદિનોક્તે ઇત્યર્થઃ । જલેનેત્યાદૌ સેકાન્વયવિરોધિવહ્નિત્વરૂપધર્મશૂન્યત્વસત્વાદિતિ ભાવઃ ॥
નન્વેવં શાબ્દપ્રમાહેતોર્યોગ્યતાયા વિષય 5 સત્વરૂપત્વે શાબ્દપ્રમાયા ગુણજન્યત્વેન 6 પ્રમાયાઃ પરતસ્ત્વાપત્તિરિત્યત આહ -- ઇયં હીતિ ॥ સ્વરૂપસત્યેવેત્યુક્તૈવકારવ્યાવર્ત્ય 7 વ્યનક્તિ -- ન ત્વિતિ ॥ તસ્યા વેતિ ॥ યોગ્યતાયા વેત્યર્થઃ । કથં ન હેતુત્વમિત્યત આહ -- ઉક્તં ચૈતદિતિ ॥ શાબ્દપ્રમાયાં 8 યોગ્યતા તજ્જ્ઞાનં વા ન હેતુરિત્યેતત્પ્રત્યક્ષપ્રમાદાવનુગદગુણભઙ્ગે શાબ્દપ્રમાનુગગગુણખણ્ડનપ્રસ્તાવે ઉપપાદિતં ચેત્યર્થઃ ॥
નન્વેવં શાબ્દજ્ઞાનમાત્રે ઽપિ યોગ્યતા ન હેતુઃ સ્યાત્ । તથાચ નિશ્ચિતાયોગ્યતાકવાક્યાદપિ ધીપ્રસઙ્ગઃ । ન ચાયોગ્યતાનિશ્ચયવિરહો હેતુઃ । ગુ 9 રુત્વેન યોગ્યતાયાં એવ હેતુત્વૌચિત્યાદિત્યત આહ -- ભ્રમેત્યાદિ ॥
1.નાતિવ્યાપ્ત્યા -રા. પ્યનતિ -જ. 2.ઽવાઽ ઇતિ નાસ્તિ -રા. 3.ણશા -રા-નં-ક. 4.સત્વા-ઉ. 5.યત્વરૂ -ઉ. 6.પ્રમાયાં ઇતિ નાસ્તિ -ઉ. 7.વૃત્યર્થં વ્ય -ઉ. 8.યા યો -ઉ. 9. ણત્વે -ઉ.
યોગ્ય-નિ-પણમ્) યોગ્યતાવાદઃ પુ - 43.
---------------- ----------- ---------
શાબ્દજ્ઞાને ત્વાકાઙ્ક્ષાસત્તૌ અયોગ્યતાનિશ્ચયવિરહશ્ચ હેતવ 1 ઇત્યસ્તિ । ન તુ યોગ્યતા । ન વા તજ્જ્ઞાનમ્ ॥
યદ્યપિ યોગ્યતાજ્ઞાનાદયોગ્યતાનિશ્ચયવિરહો ગુરુઃ । તથાપ્ય 2 સાવસંસર્ગાગ્રહરૂપત્વાત્પ્રત્યક્ષાદિવિશિષ્ટજ્ઞાને કૢપ્ત આવશ્યકશ્ચ ।.
કિઞ્ચ યોગ્યતાયાઃ સંસર્ગાત્મકત્વેન તજ્જ્ઞાનસ્ય શાબ્દ 3 સંસર્ગજ્ઞાનહેતુત્વ આત્માશ્રયઃ સ્યાત્ ॥
વસ્તુતસ્તુ અયોગ્યતાનિશ્ચયવિરહો 4 પિ ન શાબ્દધીહેતુઃ । કિં ત્વાકાઙ્ક્ષાસત્તી એવ । તથાત્વે હિ --
અસાવતિ ॥ અયોગ્યતાનિશ્ચયવિરહ ઇત્યર્થઃ ॥ કૢપ્ત ઇતિ ॥ હેતુત્વેનેતિ યોજ્યમ્ । આવશ્યક ઇતિ ॥ તદભાવે શાબ્દજ્ઞાનાનુદયાદિતિ ભાવઃ ॥
યોગ્યતાજ્ઞાનહેતુત્વે વિપક્ષે બાધકં ચાહ -- કિઞ્ચેતિ ॥ નનુ અસંસર્ગાગ્રહરૂપતયા યદ્યયોગ્યતાનિશ્ચવિરહઃ શાબ્દધીહેતુઃ સ્યાત્તર્હિ યત્સામાન્યવિશેષન્યાયેનાવિદ્યમાનાસંસર્ગાગ્રહઃ, પ્રમામાત્રે ઽવિદ્યમાનાયોગ્યતા 5 નિશ્ચયવિરહશ્ચ શાબ્દપ્રમાયામનુગતો ગુણો હેતુઃ પ્રાપ્નોતીતિ પ્રામાણ્યસ્ય પરપસ્ત્વાપત્તિઃ । શાબ્દસાધારણ્યા 6 નાપત્તિઃ । પ્રતિવાદ્યાદિવાક્યાદિતોર્ઽથજ્ઞાનાભાવાપત્તિશ્ચેત્યત આહ -- વસ્તુતસ્ત્વિતિ ॥
કુત ઇત્યતો વિપક્ષે બાધકમાહ -- તથાત્વે હીતિ ॥ અયોગ્યતાનિશ્ચયવિરહસ્ય શાબ્દધીહેતુત્વ ઇત્યર્થઃ ।
1.ઽઇત્યસ્તુઽ ઇતિ નાસ્ત -રા. નં-ગ. 2.ઽઅસૌઽ ઇતિ નાસ્તિ -રા.નં. 3.બ્દધીહે -નં. સંસર્ગધી -જ. 4.ઽઅપિઽ ઇતિ નાસ્તિ-રા. 5.નિશ્ચયપદં ન -ઉ. 6.ણ્યાપ-ઉ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 44.
----------------------- ------------ -------
અયોગ્યત્વેન નિશ્ચતસ્ય પ્રતિવાદિવાક્યસ્યાબોધકતયા કથાબધિરકલહઃ સ્યાત્ । અગ્નિના સિઞ્ચતીત્યદિ 1 વાક્યાદપિ સામગ્રીસત્વાદપ્રમાત્વેન નિશ્ચિતં પ્રવૃત્ત્યજનકં જ્ઞાનં જાયત એવ । કથમન્યથા તન્નિરાકણમ્ । ઉક્તં ચ સુધાયામ્"મેરુઃ સર્ષપ ઇત્યા 2 દિવાક્યાન્મેરો 3 રપિ સર્ષપત્વેન પ્રતિભાસા"દિતિ ॥
એતેન સંશયસાધારણં યોગ્યતાજ્ઞાનં શાબ્દધીહેતુરિતિ, યોગ્યતાભ્રમઃ શાબ્દભ્રમહેતુરિતિ ચ નિરસ્તમ્ ।
કથેત્યનુવાદઃ । બધિરકલહ ઇતિ વિધિઃ । પ્રતિવાદિવાક્યાત્પદાર્થોપસ્થિતૌ 3 માનસઃ સંસર્ગબોધ ઇતિ તુ શાબ્દકરણતકત્વાનુભવવિરુદ્ધમ્ । અન્યથા આપ્તવાક્યસ્થલેપ્યેવં સુવચત્વેન શબ્દપ્રામાણ્યં દત્તજલાઞ્જલિ સ્યાદિતિ ભાવઃ । તર્હિ અગ્નિનેત્યાદિવાક્યાદપ્યર્થધીઃ સ્યાત્તતશ્ચ પ્રવર્તેતાપિ પુરુષ ઇત્યત આહ -- અગ્નિનેતિ ॥ સામગ્રીતિ ॥ આકાઙ્ક્ષાસત્તિરૂપસામગ્રીસત્વાજ્જ્ઞાનં જાયત ઇત્યન્વયઃ । અપ્રામાણ્યા 4 નિશ્ચયકબાધાવતારરૂપસામગ્રીસત્વાન્નિશ્ચિતા । પ્રામાણ્યમિતિ નાન્વયઃ । અત એવ પ્રવૃત્યજનકમિત્યર્થઃ । ઉક્તં ચેતિ ॥ 5 જિજ્ઞાસાધિરણે --
"વિજ્ઞાતસ્યાન્યથા સમ્યગ્વિજ્ઞાનં હ્યેવ તન્મતમ્ ।"
ઇત્યેતવ્દ્યાખ્યાયામખ્યાતિપક્ષખણ્ડનાવસરે ઉક્તમિત્યર્થઃ ।
યોગ્યતાજ્ઞાનસ્ય શાબ્દજ્ઞાનવ્યતિરેકવ્યભિચારમાહ -- અયોગ્યત્વેતિ ॥
1.દાવપિ -જ. 2.આદિપદં ન - રા-ગ. 3.તૌ નસંસ-ઉ. 4.ણ્યનિ -ઉ. 5.જિજ્ઞાસાધિરકણ ઇતિ નાસ્તિ -ઉ.
યોગ્ય -નિ-પણમ્) યોગ્યતાવાદઃ પુ - 45.
---------------- ------------ --------
અયોગ્યત્વનિશ્ચયે ઽપિ શાબ્દધીદર્શનાત્ । દૃશ્યતે ચ પરોક્તયોગ્યતાસંદેરાભાવેપિ ગેહે ઘટ ઇતિ વાક્યાજ્ઝડિતિ 1 સંસર્ગધીઃ । પરોક્તયોગ્યતા વા તત્પ્રમા વા શાબ્દપ્રમાયાં હેતુરિતિ તુ પ્રામાણ્યસ્વતસ્ત્વે નિરસ્તમ્ ॥
નનુ -- પ્રકૃતપ્રમાણવિરોધરૂપપ્રતિયોગિનો ઽપ્રમાણિકત્વાત્તદભાવઃ કથં પ્રામાણિકઃ સ્યાદિતિ ચેત્કાત્ર 2 કથં તા। પ્રતિયોગ્યપ્રમાણિકત્વસ્યાભાવપ્રામાણિકત્વં પ્રત્યેવ પ્રયોજકતાયાઃ શુક્તિરૂપ્યતાદાત્મ્યાદૌ દર્શનાત્ ॥
યોગ્યતાસંદેહસ્યાપિ વ્યતિરેકવ્યાભિચારમાહ -- દૃશ્યતે ચેતિ ॥ પરોક્તેતિ ॥ એકપદાર્થસંસર્ગ ઇત્યાદિના પરોક્તેત્યર્થઃ ॥

યદ્વા ભવદુક્તાન્વયસત્વાદિરૂપયોગ્યતાજ્ઞાનસ્યા 3 હેતુત્વે ઽપિ પરોક્તયોગ્યતાજ્ઞાનસ્ય તત્પ્રમાયાશ્ચ શાબ્દભ્રમજ્ઞાને 4 તત્પ્રમયોઃ સ્યાદિત્યત આહ -- દૃશ્યતે ચેત્યાદિના ॥ પ્રમાણસ્વતસ્ત્વ ઇતિ ॥ પ્રત્યક્ષાદિપ્રમા 5 સ્વનુગતહેતુત્વભઙ્ગ ઇત્યર્થઃ ॥
નન્વસ્ત્વેવમન્વયસત્વં યોગ્યતેતિ પક્ષઃ । પ્રમાણાવિરોધો યોગ્યતેતિ પક્ષો ન યુક્તઃ । યત્કિઞ્ચિત્પ્રમાણાવિરોધસ્યાતિપ્રસઙ્ગિતયા પ્રકૃતગ્રાહ્યસંસર્ગાભાવાવગાહિતપ્રમાણવિરોધ એવ યોગ્યતેતિ વાચ્યમ્ । સ ચ ન યોક્ત ઇત્યાશઙ્ક્ય સમાધત્તે -- નન્વિત્યાદિના ॥ જલેન સિઞ્ચતીત્યાદૌ પ્રકૃતજલસંસર્ગાભાવાવગાહિ પ્રમાણેત્યર્થઃ । તાદાત્મ્યસ્યાસત એવ સદુપરાગેણ ભ્રાન્તૌ ભાનસ્ય સ્વીકારાત્ શુક્તિરૂપ્યતાદાત્મ્યાદાવિત્યુક્તમ્ ॥
1.ઽઝડતિઽ ઇતિ નાસ્તિ -નં-જ સહજેત્યધિકમ્ -ક. 2.તત્ર -નં. 3.સ્યહે -ઉ. 4.નતત્પ્રમ -ઉ. 5.ણસ્યા -ઉ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 46.
------------------------ ------------- -------
પ્રપઞ્ચિતં ચૈતન્ન્યાયામૃતે । એતદેવાભિપ્રેત્યોક્તં પદ્ધતૌ"પ્રતીતાર્થસ્ય પ્રમાણવિરોધાભાવો યોગ્યતા । તત્પ્રતિપાદકત્વાત્પદાન્યપિ યોગ્યતાવન્તી"તિ ॥
યત્તુ -- પ્રમાણલક્ષણટીકાયામન્યોન્યાભાવયયોગ્યતાવદર્થાભિધાયકત્વં યોગ્યત્વમિત્યુક્તમ્ । તન્નિશ્ચિતાપ્રામાણ્યકાદગ્નિના સિઞ્ચતીત્યાદિવાક્યાવ્દ્યાવૃત્તયોગ્યતાનિરૂપણપરમ્ । ન તુ જલેન સિઞ્ચતીત્ય 1 -
નનુ કથમસયો નિઃસ્વરૂપસ્યાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિત્વં નામ ધર્મ ઉપપદ્યતામિત્યત આહ -- પ્રપઞ્ચિતં ચૈતદિતિ । ધર્મિસત્તાનરપેક્ષધર્મત્વાદિના પ્રપઞ્ચિતમાદ્યપરિચ્છેદે ઽસતોત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિત્વસમર્થનવાદ ઇત્યર્થઃ ।
ગ્રન્થાન્તરોક્તયોગ્યતાલક્ષણસ્યાસદર્થકે જલેન સિઞ્ચતીત્યાદ્યનાપ્તવાક્યે ઽતિવ્યાપ્તિમાશઙ્ક્ય તત્સાધારણ્યમેવાભિપ્રેતમતો ન દોષ ઇત્યાહ -- યત્વિત્યાદિના ॥ એવં તર્હિ તદ્વાક્યસ્યાપિ પ્રમાણશબ્દત્વાપત્તિરિત્યતો"નિર્દેષવાક્ય 2 માગમ"ઇતિ નિર્દેષત્વવિશેષણેનૈવ તન્નિવારણાદન્યથા નિર્દેષેતિ વ્યર્થમાપદ્યત ઇતિ ભાવઃ । એવં વેદસ્યાપોરુષેયત્વે આપ્તવાક્યત્વરૂપલક્ષણાભાવે 3 ઽપ્રામાણ્યમિતિ શઙ્કિતે નિર્દેષવાક્યરૂપલક્ષણેનૈવ પ્રામાણ્યમ્ । વાક્યત્વં ચાકાઙ્ક્ષાયોગ્યતાઽસત્તિમત્પદકદમ્બત્વમિત્યભિપ્રેત્યાકાઙ્ક્ષાદિસ્વરૂપં ચોપપાદ્યોત્તરપ્રસઙ્ગમુપક્ષિતન્નુસંહરતિ -- તસ્માદિતિ ।.
1.ત્યાદ્યનુ -ગ. 2.ઽક્યમાહ આગમૈતિઽ ઇત્યસ્તિ-ઉ. 3.વાદપ્રા - ઉ.
લીલા-વક્ત-શક્ત્યપ-ભઙ્ગઃ) શક્તિવાદઃ પુ - 47.
-------------------------- --------- -------
નાપ્તવાક્યવૃત્તયોગ્યતાનિરૂપણમ્ । તવ્દ્યાવૃત્તેર્નિદોષત્વવિશેષણેનૈવ સિદ્ધેરિતિ જ્ઞેયમ્ ॥ તસ્માદ્વેદસ્યાપૌરુષેયત્વેપિ પ્રામાણ્યસંભવાત્તસ્ય વિષ્ણાવેવ શક્તિતાત્પર્યે યુક્તે ઇતિ ॥
ઇતિ યોગ્યતા 1

ઉક્તરીત્યા નિર્દેષવાક્યત્વાદિરૂપલક્ષણાસંભવાદિત્યર્થઃ । શક્તીતિ ॥ પદાનાં શક્તિરેવ તત્સમુદાયવેદસ્યાપિ શક્તિરિતિ ભાવઃ । તાત્પર્યં તત્પ્રમિતિશેષત્વં પ્રાગ્વેદાપૌરુષેયત્વવાદે વ્યક્તમ્ ॥
એવં ચાદિવર્જિતૈરામ્નાયૈરા 2 ખ્યાતેત્યુક્તં યુક્તમિતિ ભાવઃ ॥
ઇતિ યોગ્યતાવાદઃ 3

અથ શક્તિવાદઃ

નનુ -- સ્વરૂપસહકાર્યાતિરિક્તૌ માનં નેતિ ચેન્ન ।
4 અથ શક્તિવાદઃ

વિષ્ણાવેવિ શક્તિતાત્પર્યે ઇત્યુ 5 ક્તમ્ । અતીન્દ્રિયશક્તાવેવ માનાભાવાદિતિ ભાવેન લિઙ્ગપાદે"અત્તાચરાચરગ્રહણાઽ દિત્યધિકરણસુધાયાં"સ્વરૂપસહકારિસમવધાનાતિરિક્તશક્તરેવ નાસ્તીતિ કેચિદિ"ત્યાદિના"આસ્તાં પ્રપઞ્ચ"ઇત્યન્તેન સંક્ષેપેણ શક્તિસમર્થનં કૃતં, તસ્પષ્ટં વિવૃણ્વાનઃ શક્તિમાક્ષિપ્ય સમાધત્તે -- સ્વરૂપેત્યાદિના ॥ શબ્દાદિસ્વરૂપતત્સહકારિભ્યામન્યશક્તાવિત્યર્થઃ॥
1.નિરૂપણમિત્યધિકમ્-રા. ઽવાદઽ ઇત્યધિકમ્ -નં 2.રાદરેણાખ્યા -ઉ. 3. 35. ઇત્યસ્તિ -ઉ. 4.ઇદં નાસ્તિ- ઉ. 5. ઇત્યયુક્તમ્ - ઉ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 48.
------------------------ ------------ --------
યાદૃશાત્કારતલાનલસંયોગાદ્દહો જાયતે તાદૃશાદેવ મણ્યાદિસમવધાને ન જાયત
ઇતિ મણ્યાદિવિઘટનીયશક્તિસિદ્ધેઃ । તત્ર દૃષ્ટસામગ્ર્યાઃ સત્વેન તદ્વિલમ્બેન વા તત્સંપાદકાદૃષ્ટવિલમ્બેન વા દાહવિપમ્બાયોગાત્ ॥
ક્વિચિદે 1 વ શક્તિસિદ્ધૌ શબ્દે 2 સા સેત્સ્યતીતિ ભાવેનોપપાદનસૌકર્યાય પ્રસિદ્ધવહ્નૌ તાવત્સાધયતિ -- યાદૃશેતિ ॥ દાહાભાવસ્ય કારણવૈકલ્યનિમિત્તકત્વશઙ્કાવ્યુદાસાયોક્તં યાદૃશાત્તાદૃશાદેવેતિ ॥ ન જાયત ઇતિ ॥ દાહ ઇત્યનુષઙ્ગઃ । એતેન મણ્યાદેર્દાહાદિપ્રતિબન્ધકત્વં પ્રાપ્તં, તતઃ । કિમિત્યત આહ -- ઇતિ મણ્યાદીતિ ॥ ઇતિશબ્દો હેત્વર્થઃ । મણ્યાદેઃ પ્રતિબન્ધકત્વાન્યથાનુપપત્તિરેવ વહ્ન્યાદિગતાતીન્દ્રિય શક્તૌ માનમ્ । કાર્યાનુકૂલકિઞ્ચિદ્ધર્મવિઘટકત્વરૂપત્વાત્પ્રતિબન્ધકત્વસ્ય કાર્યાનુકૂલકિઞ્ચિદ્ધર્મશ્ચ શક્તેરન્યો ન યુક્ત ઇતિ ભાવઃ। એતચ્ચોપલક્ષણમ્ । વક્ષ્યમાણાર્થ 3 પઞ્ચતેનાપીત્યપિ ધ્યેયમ્ ॥
નનુ -- મણ્યાદેઃ પ્રતિબન્ધકત્વમેવાસિદ્ધમ્ । મણ્યાદિસન્નિધિસ્થલે દાહાભાવસ્ય દાહસામગ્ર્યભાવેન વા દાહ 4 સામગ્રીસમ્પાદકાદૃષ્ટાભાવેન વોપપત્તેરિત્યાતસ્તતાદૃશાદેવેત્યુક્તિકૃત્યં વ્યઞ્ચયન્પ્રતિબન્ધકકત્વં તાવદ્દૃઢયતિ -- તત્રેતિ ॥ મણ્યાદિસન્નિધિસ્થલ ઇત્યર્થઃ ॥
નન્વસ્ત્વેવં મણ્યાદેઃ પ્રતિબન્ધકત્વં તથાપિ સાક્ષાદ્દાહજનકાદૃષ્ટનાશકત્વેન વા દાહપ્રતિકૂલદુરદ્દૃષ્ટજનકત્વેન વા સ્વાભાવરૂપદાહકારણવિઘટકત્વેન વા --
1.દતીન્દ્રયશક્તિઃ - ઉ. 2.તત્સે-ઉર્. 3.થાપત્તિપં -ઉ. 4.સામગ્રીપદં ન -ઉ.
લીલા-વક્ત-શક્ત્યપ-ભઙ્ગઃ) શક્તિવાદઃ પુ - 49.
--------------------------- ---------- -------
ન ચ દૃષ્ટસામગ્ર્યાઃ સત્વેપિ મણિરેવ સાક્ષાદ્દાહજનકમદૃષ્ટં નાશયતીતિ વાચ્યમ્ । તાદૃશાદૃષ્ટે માનાભાવાત્ । અન્યથા 1 ન્ત્યતન્તુસંયોગાદૌ સત્યપિ
કદાચિત્પટાનુત્પત્તિઃ સ્યાત્ । વન્ધ્યપુંસં 2 પ્રયોગાદાવપિ સાક્ષાજ્જનકાદૃષ્ટવિલમ્બાન્ન વિલમ્બઃ । કિં તુ નાપુત્રસ્ય લોકોસ્તીતિ શ્રુત્યાપુત્રસ્ય નરકોક્ત્યા તજ્જનકસ્ય દુરુતસ્યાવશ્યકત્વેન દાહં પ્રતિ મણેરિવ દુરુતસ્યૈવ પુત્રોત્પત્તિ 3 પ્રતિબન્ધકત્વાત્ ॥
ન ચૈવમદૃષ્ટસ્ય કુત્રચિદપિ સાક્ષાજ્જનકત્વાભાવે પરંપરયા જનકત્વમપિ ન સ્યાદિતિ વાચ્યમ્ ।
-- મણ્યાદેઃ પ્રતિબન્ધકત્વોપપત્તૌ ન તદન્યથાનુપપત્ત્યાસ્તીન્દ્રિયશક્તિસિદ્ધિરિત્યતઃ આદ્યં તાવદશઙ્ક્ય નિરાહ -- ન ચ દૃષ્ટેતિ ॥ તાદૃશેતિ ॥સાક્ષાજ્જનક 4 પ્રતિબન્ધકનાશ્યાદૃષ્ટ ઇત્યર્થઃ । પદાદીતિ ॥
તત્રાપિ 5 કદાચિત્વદુક્તાદૃષ્ટાભાવસંભવાદિતિ ભાવઃ । એતચ્ચોપલક્ષણમ્ । મણિકૃદુક્તદિશા મણ્યપસરણાનન્તરં દાહા 6 ભાવપ્રસઙ્ગાદન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં કૢપ્તત્વેન મણ્યાદ્યભાવરૂપપદાહકારણાભાવેનૈવ દાહાભાવોપપત્તેશ્ચેત્યાપિ ધ્યેયમ્॥
નનુ બન્ધ્યાસંપ્રયોગાદૌ દૃષ્ટાવ્યભિચારાદદૃષ્ટ 7 વિલમ્બો વાચ્ય ઇત્યત આહ -- વન્ધ્યેતિ ॥ નન્વદૃષ્ટં ક્વચિત્સાક્ષાજ્જનકમ્ । અન્યથા દૃષ્ટસામગ્રીરહિતસ્થલે સાક્ષાદહેતુત્વે દૃષ્ટસામગ્ર્યામપ્યહેતુત્વાપત્ત્યા પરંપરયા હેતુરપિ ન સ્યાદતઃ કથં તાદૃશાદૃષ્ટં નેત્યુચ્યત ઇત્યત આહ -- ન ચૈવમિતિ ॥
1.અન્ત્યપદં ન -નં.જ. 2.સં યો -રા.ક. 3.ત્તિં પ્રતિ પ્રતિબન્ધકત્વાત્- રા.નં.ગ. 4.કે-ઉ. 5.કદાચિદિતિ નાસ્તિ -ઉ. 6.હપ્રભ -ઉ. 7.વિલમ્બાદેવેત્યધિકમ્-ઉ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 50.
------------------------ ------------- -------
દૃષ્ટસામગ્રરહિતે સર્ગાદ્યકાલીને કાર્યે ઽદૃષ્ટસ્ય સાક્ષાજ્જનકત્વસ્વીકારાત્ ॥
અસ્તુ વા દાહાદાવપિ સાક્ષાજ્જનકમદૃષ્ટં, તથાપિ ન તન્મણ્યાદિ 1 વિનાશ્યમ્ ।
અદૃષ્ટશ્ટસ્યાદૃષ્ટનાશકત્વેન વિહિતેતરફલમાત્રનાશ્યત્વાત્ । અન્યથા મણ્યાદિનાદૃષ્ટનાશશઙ્ક્યા વૈદિકે કર્મણિ નિષ્કમ્પપ્રવૃત્તિર્ન સ્યાત્ ॥
નાપિ -- મણિના દાહપ્રતિપક્ષાદૃષ્ટજનનાદ્દાહવિલમ્બઃ, પ્રતિપક્ષાદૃષ્ટજનને શૌચાદ્યનપેક્ષાદિતિ વાચ્યમ્ ।
ન તન્મણ્યા 2 વિનાશ્યમિતિ । યેન મણ્યાદેઃ પ્રતિબન્ધકત્વે શક્તિં વિનાપ્યુપપન્નં સ્યાદિતિ દોષઃ કુતો નેત્યત આહ -- અદૃષ્ટસ્યેતિ ॥ પ્રબલદુરિતાદૃષ્ટસ્ય પુણ્યાદૃષ્ટનાશકત્વેન પ્રબલપુણ્યાદૃષ્ટસ્ય દુરિતાદૃષ્ટનાશકત્વેન મણ્યાદેરનાશકત્વાદિત્યર્થઃ । અદૃષ્ટસ્ય વિહિતાદિજન્યત્વાદ્વિહિતે 3 તરનાશ્યત્વેપિ ફલમાત્રનાશ્યત્વેન મણ્યાદિરૂપેણ વિરિતેતરેણાનાશ્યત્વાદિત્યર્થઃ । કીર્તનાદેરપ્યુપલક્ષણમ્ ।"ધર્મઃ ક્ષરતિ કીર્તનાત્"ઇત્યાદેઃ । યદ્વાદૃષ્ટસ્ય નાશ્યત્વાદિત્યન્વયઃ । અદૃષ્ટનાશકત્વેન યદ્વિહિતં પ્રાયશ્ચિત્તાદિ તદિતરેણ ફલમાત્રેણ નાશ્યત્વાદિત્યર્થઃ । મણ્યાદિ ત્વદૃષ્ટનાશકતયા વિહિતેતરદપિ ન ફલરૂપમિતિ ન તન્નાશકમિતિ ભાવઃ ॥
દ્વિતીયં નિરાહ -- નાપીતિ ॥ પ્રતિપક્ષેતિ ॥ પ્રતિકૂલેત્યર્થઃ ॥ શૌચાચમનાદેરભાવે કથમદૃષ્ટજન્મેત્યત આહ -- પ્રતિપક્ષેતિ ॥
1.દિના દૃષ્ટિં વિનાશ્યં ઇત્યસ્તિ -રા. 2.ણ્યાદિવિ -ઉ. 3.તૈર -ઉ.
લાલા-વક્ત-શક્ત્યપ-ભઙ્ગઃ) શક્તિવાદઃ પુ - 51.
------------------------- ---------- ---------
1 પ્રતિપક્ષાદૃષ્ટસ્યાપિ મણિતુલ્યતયા તદ્વિધટનીયત્વેનૈવ શક્તિસિદ્ધેઃ ॥
નાપિ -- મણ્યાદ્યભાવરૂપદૃષ્ટકારણાભાવાદેવ દાહવિલમ્બઃ ; અભાવસ્યાપિ 2 ભાવવદ્ગ્રાહકતૌલ્યેન કારણત્વાત્ ; ત્વયાપિ વિશેષદર્શનેન ભ્રમસ્ય, વિહિતાકરણેન પ્રત્યવાયસ્ય, નિર્દેષત્વાદિના વેદપ્રામાણ્યાદેશ્ચ સ્વીકૃતત્વાદિતિ વાચ્યમ્ । ઉત્તેજકસમયે મણિસત્વેપિ દાહદર્શનેન મણ્યાદ્યભાવસ્યાહેતુત્વાત્ ॥
તસ્માન્મણ્યાદિના પ્રતિબનધદશાયાં દાહજનકાદૃષ્ટસ્ય --
નનુ -- પ્રતિકૂવલાદૃષ્ટસ્ય મણ્યાદિજન્યસ્ય ન શક્તિવિઘટકત્વેન દાહપ્રતિબન્ધકતા, કિં તુ પ્રતિકૂલાદૃષ્ટાન્તરજનકત્વેનેતિ ચેત્તર્હ્યનવસ્થાપત્તિઃ । એવં તર્હિ સ્વાભાવરૂપદાહકારણવિઘટનરૂપત્વેન પ્રતિપક્ષાદૃષ્ટસ્ય દાહપ્રતિબન્ધકતાસ્ત્વિતિ ચેન્ન । એવં હિ મણ્યાદેરેવ તથાત્વોપપત્તૌ કિં પ્રતિપક્ષાદૃષ્ટજન્મકલ્પનયા ॥
નન્વસ્તુ તર્હિ તથૈવેત્યતસ્તૃતીયં પક્ષં સયુક્તિકમાશઙ્ક્ય નિરાહ -- નાપીતિ ॥ વાચ્યમિત્યન્વયઃ । ભાવવત્ ભાવસ્ય કારણત્વવત્ । અભાવસ્ય હેતુતા ન કેવલં યુક્તિસિદ્ધા પ્રતિવાદિસિદ્ધા ચેત્યાહ -- ત્વયાપીતિ ॥ અદર્શનાકરણનિર્દેષપદૈરભાવસ્યૈવ પ્રતીતેરિતિ ભાવઃ ।
1.પ્રતિપક્ષેત્યારભ્ય નાસ્તિ -રા. 2.સ્યાભા - રા.

લીલા-વક્ત-શક્ત્યપ-ભઙ્ગઃ) શક્તિવાદઃ પુ - 52.
-------------------------- ---------- --------
-- મણ્યાદિના નાશાદ્વા મણ્યાદિના દાહપ્રતિકૂલાદૃષ્ટજનનાદ્વા મણ્યાદ્યભાવરૂપદૃષ્ટકારણવિરહાદ્વા દાહાનુત્પત્તિરિતિ લીલાવલત્યાદ્યુક્તં વક્ષત્રયમપ્યયુક્તમ્ ॥
લીલાવત્યા 1 દ્યુક્તશક્ત્યપલાપપ્રકારભઙ્ગઃ

આદિપદેન કુડ્યસંયોગાભાવસ્ય ગતાવનુપલબ્ધેશ્ચાભાવજ્ઞાને હેતુત્વદૃષ્ટેતિ ગૃહ્યતે । તસ્માદિત્યુક્તમેવ હેતુત્રયં
વ્યનક્તિ -- મણ્યાદિનેતિ ॥
લીલાવત્યુ 5 ક્તશક્ત્યપલાપભઙ્ગઃ

અથ શક્તૌ શ્રુત્યાદિનિરૂપણમ્

અત્ર નૈયાયિકાઃ 2 --
ઉત્તેજકાભાવવિશિષ્ટમણ્યાદ્ય 3 ભાવરૂપદૃષ્ટકારણ 4 વિરહાદેવ દાહાનુત્પત્યુપપત્તેર્ન શક્તિસિદ્ધિઃ ॥
અથ શક્તૌ શ્રુત્યાદિનિરૂપણમ્

યત્વનુમાનખણ્ડે મણાવીશ્વરવાદાનન્તરં લીલાવત્યાદ્યભિમતશક્ત્યપલાપપ્રકારં નિરસ્ય સ્વયં પ્રકારાન્તરેણાપલાપપ્રદર્શનં કૃતં તદપ્યુચ્યત ઇત્યાદિના ન યુક્તમિતિ વક્તુમનુવદતિ --"અત્ર નૈય્યાયિકા"ઇત્યાદિના --"તસ્માન્ન શક્તિ"રિત્યન્તેન । ઉત્તેજકં પ્રતિબન્ધકપ્રતિબન્ધકં, --
1.આદિપદં ન -નં. 2.કઃ -જ. 3.એતાદૃશસ્થલે આદિપદં ન -રા. 4.ણાભાવાદે -નં-જ-ગ. 5.ત્યાદ્યુ -ઉ. 3 6 - ઉ.
શક્તૌ-શ્રુદિ-નિરૂપણમ્) શક્તિવાદઃ પુ - 53.
--------------------- ---------- -------
નનુ મણ્યાદ્યભાવાનાં ન તાવન્મણ્યાદ્યભાવત્વેન કારણત્વમ્ । અનનુગમાત્ । નાપિ પ્રતિબન્ધકત્વા 1 ભાવત્વેન અન્યોન્યાશ્રયાત્ । કારણીભૂતાભાવપ્રતિયોગિન એવ પ્રતિબન્ધકત્વાત્ । મન્ત્રસત્વેપિ મણ્ય 2 ભાવમાત્રેણ દાહાપત્તેશ્ચ । તસ્યાપિ પ્રતિબન્ધકાભાવત્વાત્ । ન હિ યાવત્કારણ 3 સમવધાન એવ કાર્યમ્ । એકદણ્ડસમવધાનેપિ ઘટોત્પત્તેરિતિ ચેન્મૈવમ્ । દણ્ડચક્રાદિકૂટવત્સકલાનાં મણ્યાદી 4 નાં સંસર્ગાભાવકૂટસ્ય દાહજનકત્વેનાનનુગમાન્યોન્યાશ્રયયોરભાવાત્॥
એતેન -- દાહકાલે સકલાનાં મણ્યાદિસંસર્ગાભાવાનાં કૂટો ઽસમ્ભ 5 વી, 6
મણિધ્વંસકાલે તત્પ્રાગભાવસ્યાસમ્ભવાદિતિ નિરસ્તમ્ ।
-- તદભાવવિશિષ્ટો યો મણ્યાદિસ્તદભાવેત્યર્થઃ । મણ્યાદ્યુક્તં મણિમન્ત્રૌષધાદ્યભાવાનાં કૂટસ્થ 7 કારણત્વં શઙ્કોત્તરાભ્યાં વ્યનક્તિ -- નન્વિત્યાદિના ॥
અન્યોન્યાભાવવ્યાવૃત્યર્થં પ્રાગભાવાદિસાધારણાભાવલાભં 8 ચાહ -- સંસર્ગાભાવકૂટસ્યેતિ ॥ સકલપદસ્ય મણ્યાદેર્વિશેષણત્વેનોક્તૌ કૃત્યં વ્યનક્તિ -- એતેનેતિ ॥ એતચ્છબ્દાર્થં સ્ફુટીકરોતિ -- સાકલ્યસ્યેતિ ॥ અભાવવિશિષેણત્વે હિ સ્યાત્ ત્વદુક્તદોષઃ । ન ચૈવમિત્યર્થઃ । પ્રતિબન્ધકાભાવેનોક્તૌ કૃત્યં વ્યનક્તિ -- એતેનેતિ ॥ 9 પ્રતિબન્ધકાભાવત્વેન કારણત્વેપિ ન પાગુક્તદોષ ઇતિ ભાવેન"યદ્વા પ3તિબન્ધકત્વાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિકો ઽભાવઃ કારણ"મિત્યાદિના મણ્યુક્તમેવાહ--કિઞ્ચેતિ ॥
1.કાભા- નં-જ-ગ-ક. 2.ઽણ્યાદ્યઽ રા-નં. 3.ઽજાતીયઽ ઇત્યધિકમ્- રા-નં-જ-ગ. 4.દિના સં -રા. 5.ભાવી -નં. 6.મણિપદં ન -રા. 7.ટસ્ય -ઉ. 8.ભાયાહ -- ઉ. 9.પ્રતિબન્ધકેત્યાદિ નાસ્તિ - ઉ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 54.
------------------------ ------------ -------
સાકલ્યસ્ય પ્રતિયોગિવિશેષણત્વેનોક્તતયા સર્વેષાં મણ્યાદીનામેકૈકસ્ય સંસર્ગાભાવસ્ય દાહકાલે સત્વેન તાદૃશાભાવેકૂટસ્યાપિ તત્કાલે સત્વાત્ ॥
કિં ચ કાર્યાનુત્પત્તિવ્યાપ્યત્વં પ્રતિબન્ધકત્વમિતિ પક્ષે પ્રતિબન્ધકત્વાવચ્છિન્નાભાવઃ કારણમ્ । સ ચ યત્કિઞ્ચિત્પ્રતિબન્ધકત્વસત્વદશાયાં નાસ્તીતિ ન તદા દાહપ્રસઙ્ગઃ । નાપ્યન્યોન્યાશ્રયાનનુગમૌ । પ્રહં મા દહેતિ સાવધિમન્ત્રપાઠે
મન્ત્રસ્ય ઝડિતિ નાશેપિ મન્ત્રપ્રયોક્તૃપુરુષાભિપ્રાયવિષયઃ કાલવિશેષ એવ પ્રતિબન્ધક ઇતિ ન કોપિ દોષઃ ॥
કાર્યાનુત્પત્તિઃ કાયા 1 પ્રાગભાવો વ્યાપ્તિશ્ચ કાલિકીતિ ભાવઃ । પ્રતિબન્ધકત્વેપિ ॥ મણિમન્ત્રાદ્યનુગતપ્રતિબન્ધકત્વાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકાભાવત્વેન 2 ન મણ્યાદ્યભાવસ્ય કારણત્વમિત્યર્થઃ ॥
મન્ત્રસત્વેપિ મણ્યાદ્યભાવમાત્રેણ દાહાપત્તિરૂપપ્રાગુક્તદોષો નેત્યાહ -- ન ચેતિ ॥ મન્ત્રસત્વસ્થલે મણિત્વાદ્યવચ્છન્નાભાવસત્વેપિ એકપ્રતિબન્ધકસત્વે પ્રતિબન્ધકત્વાવચ્છિન્નાભાવો નેતિ ન દાહપ્રસઙ્ગદોષ ઇતિ ભાવઃ ॥ નાપ્યન્યોન્યાશ્રયેતિ ॥ કારણીભૂતાભાવપ્રતિયોગિત્વપક્ષ એવાસ્ય દોષસ્યોક્તેરિતિ ભાવઃ ॥
નનુ -- વ્યભિચારાત્કથં મન્ત્રાદ્યભાવઃ કારણમિત્યતો વ્યભિચારં નિરાહ -- પ્રહરમિતિ ॥ નિષેધાક્છતમાશબ્દોયમ્ । ન માઙ્ । તેન"માઙિ લુડિતિ"લુઙા ભાવ્યમિતિ ન શઙ્ક્યમ્ ।
ર્1.યપ્રાગ- ઉ. 2.ઽનઽ ઇતિ નાસ્તિ -ઉ.
શક્તૌ-શ્રુદિ-નિપણમ્) શક્તિવાદઃ પુ - 55.
------------------- --------- --------
તસ્માન્ન શક્તિ 1 સિદ્ધિરિતિ । ઉચ્યતે --
"પરાસ્ય શક્તિર્વિવિધૈવ શ્રૂયતે । સ્વાભાવિકી"2
"વિચિત્રશક્તિઃ પુરુષઃ પુરાણો,"
"ન ચાન્યેષાં શક્તયસ્તાદૃશાઃ સ્યુઃ"
"સર્વૈર્યુક્તા શક્તિભિર્દેવતા સા"
મણ્યાદેઃ પ્રતિબન્ધકત્વાન્યથાનુપપત્તિરૂપાર્થાપત્તેર્નૈયાયિકોક્તાન્યથોપપત્તિમગ્રે નિરસિષ્યન્, એકત્ર શક્તિસિદ્ધૌ 3 અન્યત્ર શબ્દાદાવપિ તદનુમાનમિતિ ભાવેન, પરમેશ્વરે શક્તિસત્વે તાવત્ --
"જ્ઞાનં નિત્યં ક્રિયા નિત્યા બલં શક્તિઃ પરાત્મનઃ ।
નિત્યાનન્દોવ્યયઃ પૂર્ણો ભગવાન્વિષ્ણુરુચ્યતે ॥
ઇતિ પૈઙ્ગિશ્રુતિશ્ચાહ શક્તિસદ્ભાવ એવ તુ"
ઇત્ય 4 ત્રાધિકરણાનુવ્યાખ્યાનાદ્યુક્તદિશા શ્રુત્યાદિરૂપમનોક્ત્યા શક્તૌ માનં નેત્યે 5 તાવત્તાવન્નિરાકરોતિ -- પરસ્યેતિ ॥ અસ્ય ભગવત ઇત્યર્થઃ । જ્ઞાનબલાભ્યાં સહિતા ક્રિયા જ્ઞાનબલક્રિયા ચેતિ વિગ્રહઃ । વિચિત્રેતિ વાક્યાન્તરમ્ । તાદૃશાસ્તાદૃશ્યઃ । સર્વૈર્યુક્તેતિ વાક્યાન્તરમ્ । સર્વૈઃ સર્વાભિઃ । લિઙ્ગવ્યત્યયાત્॥
"પરેતિ યાં પ્રાહુરજસ્રશક્તિમ્"।
ઇતિ વાક્યદોષઃ ।"એતા આત્મનિ ચૈવં વિચિત્રાશ્ચ હિ"ઇત્યાદિ સૂત્રભાષ્યોક્તાઃ । તાવતા ન સર્વવસ્તુષુ શક્તિલાભ ઇત્યતો રામાનુજભાષ્યોક્તવિષ્ણુપુરાણસ્મૃતિમાહ -- શક્તય ઇતિ ॥
1.સિદ્ધિપદં ન -રા-નં. 2.ઽજ્ઞાનબલક્રિયા ચઽ ઇત્યધિકમ્ -રા.નં-જ-ગ-ક. 3.દ્વાવપિ તદનુ-ઉ. 4.ત્તૃત્વાધિક
-ઉ. 5.તત્તાવન્નિરાહ --ઉ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 56.
------------------------ ------------- -------
"પરેતિ યાં પ્રાહુ"ઇત્યાદિ શ્રુત્યા
"શક્ત્યઃ સર્વભાવાનામચિન્ત્ય 1 જ્ઞાનગોચરાઃ ।
યતો ઽતૌ બ્રાહ્મણસ્તાસ્તુ સર્ગાદ્યા ભાવશક્તયઃ"॥
ઇત્યાદિસ્મૃત્યા ચ શક્તિસિદ્ધેઃ 2 ॥
ન ચેયં સ્વરૂપમાત્રપરા । અસ્યેતિષષ્ઠ્યા વિચિત્રશક્તિરિતિ બહુવ્રીહિણા શક્તિભિર્યુક્તેતિ યુક્તશબ્દેન સમ્બન્ધત્વેન વિવિધૈવેતિ વિચિત્રેતિ ચબુહુવિધત્વેન
શક્તિભિઃ શક્તય ઇતિ બહુત્વેન ચોક્તેઃ ॥
નાપ્યગન્તુકસહકારિપરા ।.
નાપિ પ્રતિબન્ધકાભાવપરા । ભાવત્વોક્તેઃ ।"અતિન્ત્ય 4 જ્ઞાનગોચરા"ઇતિ બીજાદિનિષ્ઠશક્તેરપ્યતીન્દ્રિયત્વોક્તેશ્ચ ॥
સર્ગાદ્યાઃ સૃષ્ટ્યાદિવિષયા ભાવશક્તયઃ ભાવરૂપ 5 શક્તય ઇતિ વા સ્વભાવશક્તય ઇતિ વાર્ઽથઃ । શ્રુત્યાદેરન્યથોપપત્તિં નિરાહ -- ન ચેય 6 મિત્યાદિના ॥ વાક્યદોષ ઇતિ ॥ પરાસ્ય શક્તિરિત્યસ્ય પૂર્વવાક્યે ન તસ્ય કાર્યં 7 કારણજન્યકારણં ન વિદ્યત ઇત્યુક્તેરિત્યર્થઃ ।
1.ન્ત્યા -રા. 2.દ્વિઃ -નં-જ-ગ-ક. 3.ઉભયત્ર ઽત્વઽ ઇતિ નાસ્તિ-રા. નં. આદો નાસ્તિ -નં. અન્તે નાસ્તિ - ગ. 4.ન્ત્યા - રા. 5. પાઃ શ-ઉ. 6.ચૈવ -ઉ. 7.કારણં ચ - ઉ.
શક્તા-યત્તિ-પકમ્) શક્તિવાદઃ પુ - 57.
----------------- --------- ---------
"અન્યોન્યાનન્તરબલાઃ ક્રમાદેવ 1 પ્રકીર્તિતાઃ"॥
ઇત્યાદસ્મૃત્યા ઇદમહ શક્તં, ઇદં શક્તતરં, ઇદં તુ શક્તતમમિતિ લોકવ્યવહારેણ ગુરુત્વાદાવિવ શક્તૌ તારતમ્યપ્રતીતેશ્ચ ॥
ઇતિ શક્તૌ શ્રુત્યાદિનિરૂપણમ્ 2

ઇત્યાદિ 5 સ્મૃત્યેતિ ।.
"ભીમશ્ચ બલભદ્રશ્ચ મદ્રરાજશ્ચ વીર્યવાન્ ॥
ચતુર્થઃ કીચક 6 સ્તસ્માત્પઞ્ચમં નાનુશુશ્રુમ"ઇતિ ॥
અન્યોન્યાનન્તરેતિ ॥ વિરાટપર્વગતસ્મૃત્યેત્યર્થઃ । તારતમ્યપ્રતીતેશ્ચેયં નાભાવપરેત્યન્વયઃ । અભાવે તારતમ્યાભાવાદિતિ ભાવઃ ॥
ઇતિ શક્તૌ શ્રુત્યાદિનિરૂપણમ્

અથ શક્તાવર્થાપત્તિપઞ્ચકમ્

કિઞ્ચ દણ્ડાદેરન્વયવ્યાતિરેકાભ્યાં 3 ઘટાદિકારણત્વં તાવદનુમીયતે । તત્ર ન તાવત્પૂર્વ 4 વૃત્તિત્વમાત્રં લિઙ્ગમ્ । રાસભાદાવપિ સત્વાત્ ॥
અથ શક્તાવર્થાપત્તિપઞ્ચકમ્

શ્રુત્યાદ્યનુગ્રાહકાર્થાપત્તિરપિ શક્તૌ માનત્વેન વિવક્ષુરાદૌ કારણત્વસ્યાન્વયવ્યતિરેકગમ્યત્વા 7 ન્યથાનુપપત્તિરૂપાર્થાપત્તિં સુધોક્તાં તાવવ્દ્યનક્તિ -- કિઞ્ચ દણ્ડાદેરિતિ ॥ અનુમીયત ઇતિ ॥ તસ્ય પ્રત્યક્ષત્વે ઘટાદિપ્રત્યસ્યેવાન્વયાદ્યપેક્ષા ન સ્યાત્ ।
1.વં-રા. 2.નાત્ર પ્રકરણવિભાગઃ - નં.જ.ક. 3.ઘટપદં ન -રા. 4.વર્તિત્વ-નં-જ -ગ. 5.શ્રુત્યે-ઉ. 6.સ્તેષાં ષં- ઉ. 3 7 -ઉ. 7.નુપપત્તિ-ઉ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 58.
------------------------ ------------- --------
નાપિ નિયમવિશેષિતમ્ । અન્યથાસિદ્ધે ઽપિ સત્વાત્ । તસ્માત્પ્રત્યક્ષસિદ્ધં કારણતા 1 ત્વેન ત્વદભિમતમનન્યથાસિદ્ધનિયતપૂર્વવૃત્તિત્વમેવ લિઙ્ગં વાચ્યમ્ । ન ચ તદેવ 2 તેનાનુમેયમિતિ તદનુમેયાતીન્દ્રિયશક્તિસિદ્ધિઃ । ન ચ તત્ર સ્વરૂપયોગ્યતારૂપં દણ્ડત્વમનુમેયમ્ । તસ્ય પ્રત્યક્ષત્વાત્ ॥
કારણત્વમેવ શક્તિપદાર્થ ઇતિ કારણતા 3 વાદે મણિ કૃદુક્ત્યાતીન્દ્રિયત્વાવગતેશ્ચેતિ ભાવઃ । અન્વયવ્યતિરેકૌ 4 નામ અનન્યથાસિદ્ધનિયતપૂર્વવૃત્તિત્વરૂપો યસ્મિન્ સતિ યન્નિયતં યદભાવે ચ યદભાવો નિયત ઇત્યેવંરૂપત્વાદન્વયવ્યતિરેકયોઃ । એવં ચ તત્ર કારણત્વાનુમાપકં કિં વિશેષ્યમાત્રં નિયમિવિશેષિતં વિશેષ્યં વા કૃત્સ્રં વિશિષ્ટં વા । આદ્યયોઃ સાધ્યાવિશિષ્ટત્વદોષાભાવેપિ વ્યભિચારાન્ન લિઙ્ગત્વમિત્યાહ -- તત્ર ન તાવદિતિ ॥ અન્યથાસિદ્ધેપીતિ ॥ ઘટાકારણે તદ્ગતરૂપકારણે મૃત્પિણ્ડરૂપ ઇત્યર્થઃ । કારણ 5 ત્વેનેતિ ॥ કારણત્વરૂપત્વેનેત્યર્થઃ ॥
કારણત્વસ્યોક્તરૂપવિઙ્ગાનુમેયાન્યથાનુપપત્તિરૂપાર્થાપત્તેરન્યથોપપત્તિં ત્રેધાઽશઙ્ક્ય નિરાહ -- ન ચેત્યાદિના ॥ કારણતાવચ્છેદકસ્યૈવ સ્વરૂપયોગ્યતારૂપત્વાદ્દણ્ડત્વમિત્યુક્તમ્ । તસ્યેતિ ॥ ઉક્તરૂપાવચ્છદેકત્વસ્યેત્યર્થઃ ।---------------------------------------------------------------------------
1.ણત્વેન-રા. નં.જ.ક. 2.તત્રા-નં-ક-જ. 3.ણવા-ઉ. 4.કોના-ઉ. 5.તાત્વે-ઉ.
શક્તા-વત્તિ-પકમ્) શક્તિવાદઃ પુ - 59.
----------------- --------- ----------
નાપિ -- સહકારિસમવધાનરૂપં ફલોપધાનમનુમેયમ્ । દણ્ડે સહકાર્યસમવધાને ઽપિ 1 તવ્દ્યવહારાત્ । શિલાદૌ તત્સમવધાને ઽપિ 2 કારણત્વાવ્યવહારાચ્ચ ॥
નાપિ -- દણ્ડત્વસ્યાનન્યથાસિદ્ધિવિશિષ્ટનિયમાવિચ્છેદકત્વમનુમેયમ્ । તસ્ય હેતુશરીર એવ પ્રવેશાત્ । એતદેવાભિપ્રેત્યોક્તં સુધાયામ્ --"તતોન્વયવ્યતિરેકસમધિગમ્યમતીન્દ્રિયમેવ કિઞ્ચિન્મૃદાતીનાં ઘટાદિકારણત્વમભ્યુપગમનીયમ્ । તદેવ ચ શક્તિ"રિતિ ॥
વ્યાપ્તિગ્રાહકપ્રત્યક્ષેણ તુ નિયમરૂપા રસરૂપાદિસાધારણી વ્યાપ્તિરેવ ગૃહ્યતે । ન તુ શક્તિરૂપાકારણતા । તસ્યા નિત્યાતીન્દ્રિયત્વાત્ ॥
અનન્યથાસિદ્ધનિયતપૂર્વવૃત્તિત્વાન્યૂનાનધિકવૃત્તિત્વસ્ય હેતુત્વેન વાચ્યત્વાત્તસ્યૈવોક્તરૂપાવચ્છેદકત્વાદિતિ ભાવઃ । સુધાયામિતિ ॥"અત્તાચરાચરગ્રહણા"દિત્યધિકરણે --
"ઇતિ પૈઙ્ગિશ્રુતિશ્ચાહ શક્તિસદ્ભાવ એવ તુ"।
ઇત્યાદિશ્લોકવ્યાખ્યાનાવસર ઇતિ ધ્યેયમ્ ॥
નનુ -- વહ્ન્યાદૌ સતિ દાહાદિસ્તદભાવે તદભાવ ઇતિ દાહાદેર્વહ્ન્યાદિના વ્યાપ્તિગ્રાહકપ્રત્યક્ષેણાવ દાહકારણત્વં વહ્ન્યાદેર્ગૃહ્યતે । યદ્વા યત્ર ધૂમસ્તત્રાગ્નિરિત્યાદિવ્યાપ્તિગ્રાહકપ્રત્યક્ષેણ 3 કારણતા ગૃહ્યત ઇતિ કથમનુમેયતોક્તિઃ । 4 એતદન્યથાનુપપત્યા શક્તિસિદ્ધિરિત્યત આહ -- વ્યાપ્તીતિ ॥--------------------------------------------------------------------------
1.કારણત્વવ્ય -રા. નં.જ.ગ. 2.તદવ્ય -રા. - તદવ્યવધાનેપિ તદવ્ય -ગ. 3. ઽકારણત્વંઽ -ઇત્યારભ્ય નાસ્તિ- ઉ. 4.યેન ત -ઉ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 60.
------------------------- ---------- --------
ન ચ 1 વ્યભિચારિતં સહચારદર્શનં નિયમરૂપવ્યાપ્તેરપિ કથં ગ્રાહકમ્, ગ્રાહકકોટૌ નિયમપ્રવેશે ચાત્માશ્રય ઇતિ વાચ્યમ્ । તસ્યાઞ્જનાદિવદ્વ્યાપ્તિગ્રાહકપ્રત્યક્ષસહકારિત્વેનાવ્યભિચારાનપેક્ષ 2 ણાત્ ॥
કિઞ્ચ જલસ્ય જલત્વેન પિપાસોપશામકત્વં તાવદનુમીયતે । તત્ર ચ ન તાવત્ફલોપધાનમનુમેયમ્ । બાધાદ્વ્યભિચારાચ્ચ । કિં તુ પિપાસોપશમનકાણત્વમાત્રમ્ । તચ્ચ ન તાવદન્યથાસિદ્ધનિયતપૂર્વવૃત્તિત્વરૂપમ્ । તસ્ય પૂર્વમેવજ્ઞાતત્વાત્ । કથમન્યથા જલત્વસ્ય વ્યાપ્તિગ્રહઃ ॥
નનુ વ્યાપ્તિરેવ ગૃહ્યત ઇત્યયુક્તમ્ । સહચારદર્શનસ્ય વા 3 નિયતસહચારદર્શનસ્ય વા તદનિર્ણાયકત્વાદિત્યાશઙ્ક્ય સમાધત્તે -- ન ચેતિ ॥ તસ્ય સહચારદર્શનસ્યેત્યર્થઃ ॥
જલસ્ય પિપાસોપશાકત્વાનુમિત્યન્યથાનુપપત્તિશ્ચ શક્તૌ માનમિતિ ભાવેનાહ -- કિઞ્ચેતિ ॥ અર્થાપત્તેરન્યથોપપત્તિં નિરાહ -- તત્ર ચેતિ ॥ કિં ત્વિત્યાદિના વક્ષ્યમાણપક્ષાપેક્ષયા તાવચ્છબ્દઃ । બાધાદિતિ ॥ તત્રાનુમિત્યન્તરં પ્રવૃત્તસ્ય જલપાનાનાન્તરમેવોદન્યાનિવૃત્તિરૂપફલોપલમ્ભાત્ક્વચિદપ્રવૃત્તિપાનાભાવયોરપિ સંભવાચ્ચેતિ ભાવઃ । વ્યભિચારાદિતિ ॥ જલત્વોપેતસ્ય સર્વસ્યાપ્યુક્તફલોપધાને માનાભાવાત્પ્રત્યગ્રોત્પન્નવિનષ્ટજલે ફલોપધાનાભાવાચ્ચ વ્યભિચાર ઇતિ ભાવઃ॥
1.ચાવ્ય -રા. 2.ક્ષત્વા-નં. 3.નિયતેત્યાદિ વા ઇત્યન્તં નાસ્તિ - ઉ.
શક્તા -વત્તિ-પકમ્) શક્તિવાદઃ પુ - 61.
------------------ ----------- ---------
નાપિ સહકારિવિરહપ્રયુક્તકાર્યાભાવવત્વરૂપમ્ । સહકારિશબ્દેન સ્વેતરકારણસ્યૈવ વિવક્ષણીયત્વેનાત્માશ્રયાત્ 1 । ભાવિસહકારિવિરહશઙ્ક્યા ફલાર્થિનો નિષ્કમ્પપ્રવૃત્યયોગાત્ । તાવતા 2 ત્વદુક્તનિર્વચનસ્ય સહકારિવિરહઃ 3 કાર્યપ્રાગભાવસ્યોત્તરકાલસંબન્ધ 4 કારણમિત્યેતદર્થકતયા કારણત્વમજ્ઞાત્વા કાર્યાભાવસ્ય સહકારિવિરહપ્રયુક્તત્વસ્ય જ્ઞાતુમશક્યતયા 6 લ્યસમવધાનદશાયાં દણ્ડાદેરહેતુત્વાપાતાચ્ચ 7 । તસ્માદતીન્દ્રિયં શક્તિરૂપં કારણત્વ--
8 પ્રકારાન્તરેણ પિપાસોપશમકારણત્વસ્યરૂપમાશઙ્ક્ય નિરાહ -- નાપીતિ ॥ સહકારિવિરહપ્રયુક્તઃ સહકારિવિરહેણોત્તરસમયસંબન્ધવિશિષ્ટતયા જન્યો યસ્તૃપ્તિરૂપકાર્યસ્ય પ્રાગભાવસ્તદ્વત્વં પિપાસોપશમનકારણત્યમિત્યર્થઃ । તાવતા ત્વદુક્તનિર્વચન 9 । ભૂતપ્રાગભાવસ્ય પ્રાગભાવાન્તરભાવાત્તત્ર
સહકારિવિરહપ્રયુક્તઘટપ્રાગભાવરૂપકાર્યાભાવવત્વરૂપત્વદુક્તકારણત્વાભાવાદ્ઘટાદિપ્રાગભાવે ઽતિવ્યાપ્તિરિત્યર્થઃ । દણ્ડાદેરહેતુત્વેતિ ॥ તદા પ્રાગભાવસત્વેપિ તસ્ય સહકારિવિરહપ્રયુક્તત્વાભાવાત્ । ન ચેષ્ટાપત્તિઃ । સર્વદૈ તત્ર
હેતુત્વ 10 વ્યવહારાદિતિ ભાવઃ । તસ્માદિતિ ॥ પિપાસોપશમનકારણત્વસ્ય શક્તિતો ઽન્યસ્યાયોગાદિત્યર્થઃ ॥

1.સહકારિશબ્દેનેત્યાદિ નાસ્તિ-નં.ગ. 2.ઽતાવતાઽ ઇતિ નાસ્તિ-નં.જ.ક. 3.હપ્રયુક્તકા -નં. 4.ન્ધઃકારણમિત્યજ્ઞાત્વા -નં. ન્ધકારમમિત્યજ્ઞાત્વા -જ.ક. 5.કારણત્વમજ્ઞાત્વેત્યાદિ નાસ્તિ-ગ. 6.લ્યેતરસ -રા. ઇતરસમવ -જ. સમવધાનેતિ નાસ્તિ-ગ. 7.પ્રાગભાવેત્યાદિ નાસ્તિ- નં. 8.આકા-ઉ. 9.ઽસ્યેતિઽ । ઇત્યેતદર્થકતયેત્યન્વયઃ । આત્માશ્રયેતિ । કારણત્વરૂપનિર્વચને કારણપદપ્રવેશાદિત્યર્થઃ । પ્રાગભાવ ઇતિ । ઘટાદિકારણીઽ ઇત્યધિકમ્- ઉ. 10.તુલ્ય - ઉ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 62.
------------------------ ------------ -------
--મે 1 વાનુમેયમિતિ શક્તિસિદ્ધિઃ॥
કિઞ્ચાનન્યથાસિદ્ધનિયતપૂર્વવૃત્તિત્વમેવ કારણત્વં ચેદ્રાસભાદૌ તદભાવો ન તાવદન્યથાસિદ્ધ્યા । નિયતપદવૈયર્થ્યાત્ ॥
નાપિ -- પૂર્વવૃત્તિત્વસ્યાનિયતત્વેન । વ્યક્ત્યપેક્ષયા નિયમસ્ય દણ્ડાદાવપ્યભાવાત્ । જાત્યપેક્ષયાનિયમસ્ય ચ રાસભે ઽપિ પ્રસઙ્ગાત્ । સંભવતિ 2 હ્યનાદૌ સંસારે ઘટાજાતીયાદ્રાસભજાતીયસ્ય 3 કદાચિદપિ વ્યવહિતપૂર્વવૃત્તિત્વાનિયમઃ ॥
નાપ્યવ્યવહિતપૂર્વવૃત્તિત્વસ્યાનિયતત્વેન ।
રાસભાદેરકારણત્વાન્યથાનુપપત્યા ચ શક્તિસિદ્ધિરિતિ ભાવેનાહ -- કિઞ્ચાન 4 ન્યથેતિ ॥ ચેદિત્યનન્તરં રાશભાદેર્ઘટાદિકં પ્રતિ કારણત્વાભાવો ન સ્યાદિ 5 તિ શેષઃ । કુતો ન વ્યાદિત્યત આહ -- રાસભાદાવિત્યાદિ ॥
પૂર્વવૃત્તિત્વસ્યાનિયતત્વેનેતિ ॥ રાસભાદૌ તદભાવ ઇત્યનુષઙ્ગઃ । કિં વ્યાવહિતપૂર્વવૃત્તિત્વસ્યાનૈયત્યેન રાસભાદૌ કારણત્વાભાવો ઽન 6 ભિમત ઉતાવ્યવહિતપૂર્વવૃત્તિત્વસ્યાનૈયત્વેનેતિ ॥ આદ્યે રાસભાદાવતિપ્રસઙ્ગં વ્યાનક્તિ -- સંભવતિ હીતિ ॥ અન્ત્યં નિરાહ -- નાપીતિ ॥ અનિયતત્વેનેત્યનન્તરં પૂર્વવદનુષઙ્ગઃ ।
1.ઽએવઽ ઇતિ નાસ્તિ -રા. ણત્વેનાનુ -જ. 2.ઽનહ્યનૌદૌઽ ઇત્યસ્તિ -નં.જ. 3.કદાચિદપિઽ નાસ્તિ- રા. 4.ચાન્યથા-ઉ. 5.ત્યર્થઃ-ઉ. 6.વો ઽભિ -ઉ.
શક્તા-વત્તિ-પકમ્) શક્તિવાદઃ પુ - 63.
---------------- -------- -------
વ્યવહિત 1 નિયપૂર્વવર્તિનો યાગાદેઃ સ્વર્ગાદ્યહેતુત્વાપાતાત્ । સાપૂર્વસ્ય યાગસ્યાવ્યવહિતત્વમસ્તીતિ ચેન્ન । પૂર્વં પ્રતીતેન યાગસ્ય સ્વર્ગહેતુત્વેન પશ્ચાદપૂર્વસ્ય કલ્પનીયતયા તદવ્યવહિતત્વસ્ય કારણત્વશરીતે પ્રવેશાયોગાત્ । અન્યથાપૂર્વં વાચ્યં સ્યાત્ ॥
તસ્યાદતીન્દ્રિયશક્તિરેવ કારણત્વમ્ । તાં ચ પ્રતિ સ્વાશ્રયજાતીયસ્ય ફલાવ્યવધાનં વ્યાપકમ્ । યાગસ્ય ચ ભોજનાદેસ્તૃપ્તિં પ્રતીવ સ્વર્ગં પ્રતિ સ્વરૂપેણાવ્યવધાનં ન સમ્ભવતી 2 ત્યનુભવસ્ય સ્મૃતિં પ્રતીવ વ્યાપાર 3 દ્વારાવ્યવધાનં વક્તવ્યમિત્યપૂર્વકલ્પના યુક્તા ॥
સાપૂર્વસ્યેતિ ॥ અપૂર્વસહિતસ્યેત્યર્થઃ । તદિતિ ॥ અપૂર્વવ્યવહિત 4 સ્યેત્યર્થઃ । વાચ્યં 5 સ્યાદિતિ ॥ ત્વન્મત ઇષ્ટસાધનત્વસ્યૈવ લિઙ્ગાદિવાચ્યાતયા ગુરુમત ઇવાપૂર્વસ્ય લિઙ્ગાદિવાચ્યત્વાભાવાત્ । સાપૂર્વસ્ય સ્વર્ગાવ્યાવહિતપૂર્વવૃત્તિત્વરૂપકારણ 6 ત્વસ્ય યાગનિષ્ઠસ્ય વિધ્યર્થત્વે ઽપૂર્વમપિ લિઙ્ગાદિવાચ્યમ્ સ્યાત્ ન ત્વર્થાપત્તિકલ્પ્યમિત્યપસિદ્ધાન્ત ઇતિ ભાવઃ । શક્તિરેવેતિ ॥ તથા ચ રાસભાદૌ તદભાવાદેવ કારણત્વાભાવ ઇતિ
નાતિપ્રસઙ્ગ
ઇતિ ભાવઃ । નાપિ યાગાદાવવ્યાપ્તિપ્રસઙ્ગાદિત્યત આહ -- તાં ચેતિ ॥ શક્તિં ચેત્યર્થઃ। સ્વાશ્રય--
1.નિયતપદં ન -નં. જ. 2.તિ । અતો- રા. 3.દ્વારપદં ન -નં. 4.તત્વસ્યે -ઉ. 5.ચ્યત્વં સ્યા -ઉ. 6.ણસ્ય -ઉ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 64.
------------------------ ------------ ---------
એતદપ્યુક્તં સૂધાયામ્-- અતીન્દ્રિયમેવેત્યાદિના ॥
નન્વેવં શક્તિઃ કારણત્વં ચેત્સા કારણં ન સ્યાત્ । તથાચ શક્તિર્દાહાનુકૂલા ન સ્યાદિતિ ચેન્ન 1 । કારણત્વસ્યાપિ કારણત્વસ્યેવ કાર્યપ્રાગભાવવ્યાપ્યપ્રાગભાવપ્રતિયોગિત્વરૂપાનુકૂલત્વાશ્રયત્વાત્ ॥
કેચિત્તુ -- પ્રતિબન્ધકાભાવત્વેન કારણત્વે ઽન્યોન્યાશ્રયાન્મણ્યાદ્યભાવકૂટસ્ય કારણતા ત્વયોક્તા । તથાચાનનુગતાનાં તાવદભાવાનાં કારણતા --
--સ્યેત્યેવોક્તા 2 વરણ્યસ્થદણ્ડે વ્યભિચારઃ સ્યાદતઃ સ્વાશ્રયજાતીયસ્યેત્યુક્તુઃ । એતદપીતિ ॥ રાસભાદેશ્ચા 3 કારણત્વાન્યથાનુપપત્યાપ્યતીન્દ્રિયશક્તિ 4 સિદ્ધિરિત્યેતદપીત્યર્થઃ ॥
શક્તેઃ કારણત્વરૂપત્વે બાધકમાશઙ્ક્ય નિરાહ -- નન્વેવમપિ ॥ વ્યાપ્યે 5 તિ ॥ વ્યાપ્તિઃ કાલિકી ધ્યેયા । દણ્ડાદેઃ કારણસ્યેવ તચ્છક્તેરપિ તાદૃશપ્રાગભાવપ્રતિયોગિત્વાદિતિ ભાવઃ । પ્રકારાન્તરેણ શક્તિસિદ્ધિમન્યાપદેશેનાહ -- 6 કેચિત્વિતિ ॥ અન્યોન્યેતિ ॥ મણ્યાદ્યભાવાનાં પ્રતિબન્ધકાભાવત્વે 7 જ્ઞાતે તદભાવાનાં કારણત્વજ્ઞાનં કારણત્વજ્ઞાને ચ સતિ કારણીભૂતાભાવપ્રતિયોગિત્વરૂપપ્રતિબન્ધકત્વજ્ઞાનં સતિ ચ તસ્મિન્ પ્રતિબન્ધકાભાવત્વેન તદભાવાનાં કારણત્વજ્ઞાનમિત્યન્યોન્યાશ્રયાદ્ધેતોરભાવકૂટસ્ય કારણતા ત્વયોક્તેત્યર્થઃ ॥
તતશ્ચ કિમિત્યતઃ સ્વાભિમતસાધ્યમાહ -- તથાચેતિ ॥
1.ઽનઽ ઇતિ નાસ્તિ-રા. 2.ક્તૌ વનસ્થ -ઉ. 3.શ્ચકા -ઉ. 4.ક્તિરિ -ઉ. 5.પ્ત્યેતિ -ઉ. 6.ઽકેચિત્ત્વિતિઽ ઇતિ નાસ્તિ -ઉ. 7.ત્વજ્ઞાનં કાર -ઉ.
શક્તા-વત્તિ-પકમ્) શક્તિવાદઃ પુ - 65.
----------------- -------- ----------
તત્તદનન્તનિષ્ઠાન 1 ન્તધર્માણાં કારણતાવચ્છેદકત્વમિતિ કલ્પનાદ્વારં શક્તિકલ્પનમ્ । અન્યથા તવાપિ સમવાયો ન સિધ્યેતિ। કૢપ્તૈરનન્તૈઃ સ્વરૂપસમ્બન્થૈરેવ વિશિષ્ટપ્રતીત્યુપપત્તેરિત્યાહુઃ ॥
કિઞ્ચૈવમુત્તેજકાભાવવિશિષ્ટ 2 મણ્યભાવસ્ય હેતુત્વં સ્વીકૃત્ય શક્ત્યપલાપે પ્રાયશ્ચિત્તાભાવસહકૃતસન્ધ્યાવન્દનાદ્યકરણસ્ય નરકહેતુત્વસંભવાત્ત 3 ન્નિવત્યેમપિ દૂરિતાપૂર્વં ન સિધ્યેત્ ॥
એવં જ્યોતિષ્ટોમાદિ 4 જન્યમપૂર્વમપિ ન સિધ્યેત્ । અન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં સાઙ્ગયાગપ્રગભાવ 5 વિશિષ્ટાત્માભાવસ્યૈવ સ્વર્ગાદિફલહેતુત્વોપપત્તેઃ ।
અભાવકૂટસ્ય કારણત્વે સતીત્યર્થઃ । અન્યથા કલ્પનાગૌરવાનાદર ઇત્યર્થઃ । તવાપીતિ ॥ જાતિગુણક્રિયાવિશિષ્ટપ્રતીયતયો વિશેષણ 6 સંબન્ધનિમિત્તકા ઇત્યાદિરૂપેણ સમવાયમનુમિમાનસ્ય તવેત્યર્થઃ । અત્ર પક્ષે ઽરુચિબીજં તુ પ્રતિબન્ધકાભાવાનાં વક્ષ્યમાણદિશા વિશિષ્ટવિધિત્વાદિનાનુગતિપક્ષે ઽસ્ય દોષસ્યાભાવાત્ અન્યથાનુપપત્યા શક્તિકલ્પનાનવકાશ ઇતિ બોધ્યમ્ । તથાપિ તત્પરરીત્યા પરસ્યાપાદનસંભવાદેતત્પક્ષાવતાર ઇત્યદોષઃ ॥
અપૂર્વપ્રતિબન્દ્યાપિ શક્તિં સાધયતિ -- કિઞ્ચૈવમિતિ ॥ પૂર્વત્ર શ્રુત્યાદિનિરૂપણવાદે અત્ર નૈયાયિકા ઇત્યાદિનોક્તરીત્યે 7 વશબ્દાર્થઃ । અપૂર્વમપીતિ ॥ યાગજન્યાપૂર્વમપીત્યર્થઃ । કથં તર્હિ ચિર 8 ધ્વસ્તયાગાદેઃ સ્વર્ગાદિહેતુતેત્યત આહ -- અન્વયેતિ ॥ ઉપપત્તેરિત્યેતદ્વ્યનક્તિ-- આત્મન
ઇતિ॥
1.નાં તદ્ધર્મ- રા. 2.પ્રતિબન્ધકાભાવહે -રા. નં. વસ્ય હે-જ. ગ. 3.ત્ પ્રાયશ્ચિત્તેન નિવ -રા. પ્રાયશ્ચિત્તનિવર્ત્ય -જ. ગ. 4. સાધ્યમ -ગ. 5.ઇતઃ । સંભવાત્ઽ પર્યન્તં નાસ્તિ -ગ. 6.ષણ -ઉ. 7.ત્યેત્યેવં -ઉ. 8. ન્તનયા -ઉ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 66.

----------------------- ------------ -------
આત્મનઃ સ્થાયિત્વેન વિશેષ્યાભાવાભાવેપિ પ્રાગભાવરૂપવિશેષણાભાવેન વિશિષ્ટાભાવસંભવાત્ ॥
નચાસ્ય 1 વિશિષ્ટાભાસ્યાનન્તત્વેન ફલાનન્ત્યં 2 સ્યાદિતિ શઙ્ક્યમ્ । સાવધિકફલબોધકશ્રુતિબલાદપૂર્વસ્યેવોક્તસ્ય વિશિષ્ટાભાવસ્યાપિ સાવધિકફલજનકત્વસ્વભાવકલ્પનાત્ ॥
અપિ ચ યત્ર દેવદત્તાદિશરીરં પ્રત્યક્ષેણ ગૃહીતં પ્રત્યક્ષાન્તરેણાનુમાનાદિના વા પુનર્નાનુભૂતં તત્રાપિ તચ્છરીરસ્મૃતિસ્તાવદુત્પદ્યતે ।
----------------------------------------------------------------------------ઇષ્ટાપૂર્તાદિકારિણો યજમાનાત્મનઃ સ્થાયિત્વે ઽપિ તસ્ય કૃતયાગાદિત્વેન તત્ર તત્પ્રાગભાવાદ્વિશેષણાભાવપ્રયુક્તો વિશિષ્ટભાવઃ સુલભ એવ, મણ્યાદિસત્વદશાયામુત્તેજકે સત્યુત્તેજકાભાવવિશિષ્ટમણ્યાદ્યભાવસત્વવદિતિ ભાવઃ॥
નનુ યાગસ્યૈવ પ્રાગભા 3 વવિરોધિતયાઽશુતરવિનાશિયાગનાશે પ્રાગભાવોન્મજ્જનાત્ર વિશેષણાભાવસંભવ ઇતિ ચેન્ન । યાગસ્યેવ તદ્ધ્વંસસ્યાપિ તત્પ્રાગભાવવિરોધિત્વાત્ ॥
પ્રતિબન્ધકાભાવવૈષમ્યમાશઙ્ક્ય નિરાહ -- ન ચેતિ ॥ સાવધિકેતિ ॥"અમૃતો વા વ સોમપો ભવતિ યાવદિન્દ્રો યાવન્મનુર્યાવદાદિત્ય"ઇત્યાદિશ્રુતીત્યર્થઃ । યથા ફલાનન્ત્યશઙ્કા નાસ્તિ તથા પ્રતિબન્દ્યન્તરમાહ -- અપિ ચેતિ ॥ અનુભવ 4 પ્રસઙ્ગાભાવરૂપવિશેષણસ્યાભાવોપપાદનાયોક્તં પ્રત્યક્ષાન્તરેણાનુમાનાદિના વા
પુનર્નાનુભૂતમિતિ ।
1.સ્યાપિ -નં. 2.ઽસ્યાદિતિઽ ઇતિ નાસ્તિ- રા. 3.વાભાવતાય - ઉ. 4.પ્રાગભા-ઉ.
શક્તા-વત્તિ-પકમ્) શક્તિવાદઃ પુ - 67.
---------------- ------- ---------
તાં ચ સ્મૃતિં પ્રત્યન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં તદનુભવપ્રાગભાવવિશિષ્ટાત્મ 1 વિરહઃ સ્મૃતિપર્યન્તસ્થાયી કારણમસ્તુ । કૃતમનુભવસ્ય સ્મૃતિહેતુત્વમઙ્ગીકૃત્ય તન્નિર્વાહાય સંસ્કારકલ્પનયા ॥
ન ચાત્ર સ્મૃતિરૂપફલસા 2 તત્યશઙ્કાવકાશોપ્યસ્તિ ॥ સંસ્કારકલ્પનાપક્ષ ઇવ સદૃશાદૃષ્ટચિન્તાસહકારિવૈકલ્પ્યાદેવ ફલોભાવોપપત્તેઃ ॥
યદિ ચ 3 તત્ર સ્વર્ગસ્મરણાદો કલ્પૃપ્તકારણભાવસ્ય યાગાનુભવાદેરેવ લઘવેન ભાવરૂપાપૂર્વસંસ્કાર 4 દ્વારા કારણત્વં વ્યવસ્થાપ્ય તદભાવાત્કાર્યાભાવોપપાદનં ; તર્હિહાપિ 5 દાહે કૢપ્તકારણા 6 ભાવસ્ય વહ્નેરેવ લાઘવાદ્ભાવરૂપશક્ત્યા કારણત્વં નિર્વાહ્ય તદભાવાત્કાર્યાભાવ ઉપપાદ્યતામ્ । કુતમુત્ત 7 મ્ભકાભાવવિશિષ્ટપ્રતિબન્ધકાભાવસ્ય હેતુત્વકલ્પનયા ॥
તસ્માત્પ્રતિબન્ધકાભાવો ન હેતુરિતિ પ્રતિબન્ધકસમયે શક્ત્યભાવાદેવ દાહાભાવો વક્તવ્ય ઇતિ શક્તિ સિદ્ધિઃ ॥
કુતમિતિ ॥ અવમિત્યર્થઃ । પ્રાગુક્તદોષો ઽત્ર નેત્યાહ -- ન ચાત્રેતિ ॥ પ્રતિબન્દીદ્વયે પરમુખેનૈવ સમાધિં વાચયિત્વાત્રાપિ તથેત્યાહ -- યદિ ચેતિ ॥
1.ત્માભાવઃ- રા. 2.સાંત -રા.ગ. 3.તત્રેતિ નાસ્તિ -રા. 4.રાદિ -રા.નં.ગ. 5.દાહ ઇતિ નાસ્તિ -રા. 6.ણભા -રા, ણસ્યા ભા -નં. 7. ત્તેજકા -રા.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 68.
------------------------ ------------- -------
નનુ -- શક્તિપક્ષે પૂર્વસ્યાઃ શક્તેર્નાશાત્પ્રતિબન્ધકાપનયે વોત્તેજકસમવધાને વા કથં પુનર્દાહઃ । યદિ ચ તાભ્યાં શક્ત્યન્તરોત્પાદસ્તતાનનુગતસ્યાપિ પ્રતિબન્ધકાભાવસ્ય હેતુત્વં તવાપિસમાનમિતિ ચેન્ન ॥ સત્યે 2 વ કુઠારે 3 કદાચિત્કુણ્ઠત્વવત્સામગ્ર્યાં સંશયોત્તરપ્રત્યક્ષસ્થલે ઽનુમિત્યભાવવત્સસત્યેવાપૂર્વે કદાચિતવિપાકવચ્ચ સત્યમેવ શક્તૌ તસ્યાઃ 4 કદાચિત્કણ્ઠીભાવવલક્ષણાવસ્થાવિશેષસ્ય કલ્પનાત્ ॥
ઉક્તં હિ સુધાયાં"વ્યક્તિશબ્દેન શક્તેરેવાવસ્થાવિશેષસ્ય વિવક્ષિતત્વા"દિતિ ॥
કિઞ્ચાસ્તુ ત્વયા વક્ષ્યમાણે 5 પક્ષચતુષ્ટયે ત્વદનભિમતે --
શક્તિપક્ષે બાધકમાશઙ્ક્યાનેકદૃષ્ટાન્તપૂર્વં નિરાહ -- નન્વિત્યાદિના ॥ ઉક્તં હીતિ ॥ અત્તા ચરાચરેત્યાધિકરણસુધાયામ્ શક્તેરવસ્થા વિશેષ એવ ન તુ શક્ત્યન્તરિત્યેતદુક્તમિત્યર્થઃ । શક્તિર્વવ્યક્ત્યાત્મનાસ્તીત્યુક્તૌ કાનામવ્યક્તિરિતિ પૃષ્ટસ્યોત્તરં વક્તિ -- શબ્દેનેત્યાદિના ॥
મણ્યાદેઃ પ્રતિબન્ધકત્વાન્યથાનુપપત્યા ચ શક્તિસિદ્ધિરિત્યાહ -- કિઞ્ચેતિ ॥ વક્ષ્યમાણ ઇતિ ॥ વિશેષણવિશેષ્યતત્સંબન્ધાનામભાવત્રયં વા --
1.ક્ષેપિ -રા.ન.જ.ક. 2.ત એવ -રા. જ. 3.સ્વત એવ -નં. ક. અત એ-ગ. 3.રસ્ય -રા.ન.જ.ગ.ક. 4.સ્યાં -ગ. 5.ણપ -જ.
શક્તા-વત્તિ-પકમ્) શક્તિવાદઃ પુ - 69.
----------------- -------- --------
-વિશિષ્ટં પદાર્થાન્તરમિતિ પક્ષે ચ કથઞ્ચિદ્વિશિષ્ટાભાવસ્યાનુગમઃ કારણતા ચ । તથાપિ મણ્યાદેર્ લોકસિદ્ધં કાર્યાનુકૂલકિઞ્ચિદ્ધર્મવિઘટકત્વરૂપં પ્રતિબન્ધકત્વં
ન સ્યાદિતિ મણ્યાદેઃ પ્રતિબન્ધકત્વાન્યથાનુપપત્યા શક્તિસિદ્ધિઃ ॥
ન ચ મણિઃ કાર્યાનુકૂલવિઘટનરૂપઃ પ્રતિબન્ધ એવ, ન તુ પ્રતિબન્ધકઃ, તત્પ્રયોક્તા પુરુષ એવ તુ પ્રતિબન્ધકઃ, મણૌ પ્રતિબન્ધકવ્યવહારસ્તુ ઉપચારાદ્વા સ્યાર્થે કપ્રત્યયાશ્રયણાદ્વેતિ વાચ્યમ્ । મુખ્યે બાધકાભાવાત્ । મણિના પ્રતિબદ્ધ ઇતિ વ્યવહારાનુસારેણ પ્રતિબન્ધક ઇત્યત્રાપિ કર્તર્થા 2 ક પ્રત્યસ્યૈવૌચિત્યાચ્ચ ।
વિદ્યમાનસ્યાપિ પ્રતિબન્ધકરૂપવિશેષ્યસ્યૈવ પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકભેદેનાભાવો વા દેશાન્તરસ્થાનુમુત્તમ્ભકાભાવવિશિષ્ટાનાં મણ્યાદીનામત્રત્યાભાવો વા વિશેષણવિશેષ્યયોર્યઃ સંબન્ધસ્તદભાવો વા કારણમિત્યુત્તરભઙ્ગેઃ વક્ષ્યમાણ ઇત્યર્થઃ । કર્ત્રેર્થકપ્રત્યયસ્યેતિ ॥"ણ્વલ્તૃચાવિતિ"કર્તરિ વિહિતણ્વુલ્પ્રત્યયસ્યેત્યર્થઃ ॥
નનુ -- કારણીભૂતસ્વાભાવપ્રતિયોગિત્વરૂપપ્રતિબન્ધકત્વમેવ મણ્યાદેરિતિ મતે શક્તિસિદ્ધિર્નેત્યતઃ શક્તિં વિના તદેવાયુક્તમિત્યાહ --કિઞ્ચેતિ ॥
1.પુનઃ ઽમણ્યાદેઽ રિત્યન્તં નાસ્તિ - રાર્. 2.થક - નર્ં-થે ઽક -જ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 70.
------------------------ ------------- -------
કિઞ્ચ મણ્યાદ્યભાવસ્ય કારણત્વે મણેઃ પ્રતિબન્ધકત્વમપિ ન સ્યાત્ । લોકે કારણાભાવરૂપે દણ્ડાભાવાદૌ પ્રત્યવાયકારણીભૂતવિહિતકારણસ્યાભાવરૂપે વિહિતકરણે ચ પ્રતિબન્ધકવ્યવહારાભાવાત્ ॥
તસ્માદ્દુ 1 ષ્ટાન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં કારણત્વાનુમિત્યન્યથાનુપપત્યા રાસભાદેરકારણત્વાન્યથાનુપપત્યાપૂર્વાદિપ્રતિબન્દ્યા મણ્યાદેર્લોકસિદ્ધપ્રતિબન્ધકત્વાન્યથાનુપપત્યા ત્વદભિમતપ્રતિબન્ધકત્વાન્યથાનુપપત્યા 2 ચ શક્તિસિદ્ધિઃ ॥
ઇતિ શક્તાવર્થાપત્તિપઞ્ચકમ્

તથા ચ કારણીભૂતશક્તિવિઘટનરૂપત્વાદિનૈવ પ્રતિબન્ધકત્વં ત્વયાપિ વાચ્ય 3 મ્। પ્રાગુક્તં સર્વં નિષ્કૃષ્યાનુવદન્નુપસંહરતિ -- તસ્માદિતિ ॥ અપૂર્વાદીત્યાદિપદેન સં 4 ગ્રહઃ । કેચિતિત્યાનોક્તકલ્પનાલાઘવસ્યારુચિગ્રસ્તત્વાન્ન તસ્ય સંગ્રહઃ કૃતઃ॥
શક્તાવર્થાપત્તિપઞ્ચકમ્ ।

1.સ્માદન્વય -રા.નં.ગ. 2.ત્વદભિમતેત્યાદિ નાસ્તિ - જ. 3.ઽઇતિ ભાવઽ ઇત્યધિકમ્ - ઉ. 4.સ્કારગ્ર-ઉ.।ઽ3 8 ઽ -ઉ.
પ્રભાસ્ય-હેત્વે-પ્રચઙ્ગઃ) શક્તિવાદઃ પુ - 71.
-------------------- ---------- --------
અથ પ્રતિબન્ધકાભાવસ્ય હેતુત્વે પ્રકારચતુષ્ટયભઙ્ગઃ

કિઞ્ચ -- ત્વન્મતે વિશિષ્ટં વિશેષણવિશેષ્યતત્સમ્બન્ધાતિરિક્તં નાસ્તીત્યુત્તમ્ભકાભાવવિશિષ્ટપ્રતિબન્ધકાભાવો ઽપિ ક્વચિદ્વિશેષણાભાવરૂપઃ ક્વચિદ્વિશેષ્યાભાવરૂપઃ 1 ક્વચિત્સમ્બન્ધાભાવરૂપ ઇત્યનનુગમાન્ન હેતુઃ । અભાવત્રયસ્યૈકશક્તિમત્વેનાનુગમે ચ શક્તિસિદ્ધિઃ ॥
અથ પ્રતિબન્ધકાભાવસ્ય હેતુત્વભઙ્ગઃ

એવમુત્તેજકાભાવવિશિષ્ટમણ્યાદ્યભાવરૂપદૃષ્ટકારણાભાવાદેવ દાહાનુત્પત્યુપપત્તેર્ન શક્તિસિદ્ધિરિત્યાદિના કૃતચોદ્યસ્ય શ્રુત્યાદિવિરોધાર્થાપત્તિપઞ્ચકવિરોધાભ્યાં દૂષણમુક્ત્વાધુના તાદૃશાભાવસ્ય કારણત્વમેવ ન યુક્તં યેન શક્ત્યપલાપો ધટેતેતિ ભાવેનાહ -- કિં ચેતિ ॥ મણૌ હિ ઉત્તેજકાભાવસહકૃતસ્યાભાવો હેતુરિતિ પ્રાઞ્ચ ઇત્યુક્ત્વા વિશિષ્ટં 2 નાર્થાન્તરં 3 એતદભાવો ઽનુગતઃ સ્યાદિત્યાદિના તદ્દૂષયિત્વા સ્વયં તત્સર્વં નિષ્કૃષ્ય વદન્ દૂષણમાહ -- ત્વન્મત ઇત્યાદિના ॥ એકશક્તિમત્વેનેતિ ॥ એકકાર્યાનુકૂલશક્તિમત્વેનેત્યર્થઃ ॥
1. ઉભયત્ર રૂપપદં ન -રા. 2. વાર્થા -ઉ. 3.યેન તદ - ઉ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 72.
------------------------ ------------- ---------
ન ચ વિશેષણવિશેષ્યતત્સબન્ધાભાવાઃ વિશિષ્ટવિરોધિત્વેનાનુગતાઃ, તત્ર વિશેષણં વા વિશેષ્યં વા તત્સસમ્બન્ધો વા
નાસ્તિ તત્ર વિશિષ્ટં નાસ્તીતિ પ્રતીતેરિતિ વાચ્યમ્ । વિશિષ્ટવિરોધિત્વં હિ વિશિષ્ટવિરહાત્મકત્વં વા તવ્દ્યાપ્યત્વં વા વાચ્યમ્ । તદુભયમપિ પ્રતિયોગિનો વિશિષ્ટસ્યાનનુગમે તદભાવસ્યાપ્યનનુગમાદનનુગતમેવ । વિશિષ્ટસ્યેવાનુગમે તુ તદભાવો ઽપિ સ્વત એવાનુગત ઇતિ કિમનયા કૃસૃષ્ટ્યા ॥
નનુ - તર્હિ સ્વરૂપેણ વિદ્યમાનસ્યૈવ મણેરુત્તેજકસમયે ઉત્તેજકાભાવાવચ્છિન્નત્વેનાભાવો ઽસ્તિ । પ્રતિયોગિભેદેનેવ પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકભેદેનાપ્યભાવભેદાત્ ।
શશધોક્તમેવાનુગમકમાશઙ્ક્ય નિરાહ -- ન ચેતિ ॥ ત્રયાણાં વિશિષ્ટવિરોધિત્વં વ્યનક્તિ -- યત્રેતિ ॥ અનુગત ઇતિ ॥ વિશેષણવિશેષ્યતત્સમ્બન્ધરૂપત્રિતયાત્મકત્વે તદભાવસ્યાપિ ત્રિત્વાપત્યાનનુગમાત્ । તદ્વિરહાત્મકત્વં વા તદ્વિરહવ્યા 1 પ્યત્વં વાનનુગતેત્યર્થઃ । અનુગમે ત્વિતિ ॥ વિશેષણાદિત્રિતયાનુગતં વિશિષ્ટં પદાર્થાન્તરમિત્યુપગમે ત્વિત્યર્થઃ । કૃસૃષ્ટ્યેતિ ॥ વિશિષ્ટવિરોધિત્વેનાનુગમઃ વિરોધિત્વં વિરહાત્મત્વા 2 દિતિ કલ્પનયેત્યર્થઃ ॥
એવં શશધરાભિમતમભાવત્રયપક્ષં મણ્યાદ્યુક્તદિશા નિરસ્યેદાનીમુદયનાદ્યભિમતમતિરિક્તાભાવપક્ષમાશઙ્કતે -- નનુ તર્હિતિ ॥ પ્રતિયોગિભેદે 3 નૈવેતિ ॥ યદ્યપિ પ્રતિયોગિભેદસ્થલે પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકભેદસ્યાવશ્યકત્વાત્તદ્ભેદાદેવ ભેદસ્તથાપિ યથા પ્રતિયોગિભેદો ઽભાવભેદવ્યાપ્તસ્તથા પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકભેદો ઽપીત્યર્થઃ ।
1.પ્તત્વં -ઉ. 2.ત્વાદિરિ -ઉ. 3.ન વે - ઉ.
પ્રભાસ્ય-હેત્વે-પ્રચઙ્ગઃ) શક્તિવાદઃ પુ - 73.
--------------------- ------ --------
કથમન્યથા દણ્ડિનિ પુરુષે સત્યેવ કેવલ 1 પુરુષો નાસ્તીતિ કૈવલ્યાવચ્છિન્નત્વેન પુરુષાભાવપ્રમા । તથાચોત્ત 2 મ્ભકે સત્યસતિ ચ મણ્યભાવકાલે ઉત્તમ્ભકયુક્તમણિકાલે ચાનુગતો મણ્યભાવ એવ હેતુરિતિ ચેન્ન । મન્મતે પદાર્થાન્તરસ્ય વિશિષ્ટસ્યૈવાવચ્છિન્નાભાવપ્રતિયોગિત્વેન મણેસ્તદપ્રતિયોગિત્વાત્ । ત્વન્મતે ચ વિશિષ્યે સતિ વિશિષ્ટાભાવબુદ્ધેઃ સવિશેષણે હીતિ ન્યાયેન વિશેષણાભાવવિષ 3 ત્વેનાનનુગતમતાદવસ્થ્યાત્ ।
સ ચ પ્રતિયોગિનિ સત્યપિ વર્તમાનો ઽભાવઃ પ્રાગભાવાદિત્રિતયાન્ય એવ ધ્વંસ એવ વા કૢપ્તાત્યન્તાભાવ એવ વા મણ્યુક્તદિશા 4 ધ્યેય ઇતિ ભાવઃ ॥
અસ્ત્વેવં તતશ્ચ કિમત્યત આહ -- તથા ચેતિ ॥ ઉત્તમ્ભકદશાયાં મણિર્ન ચે 5 ત્તદોત્તમ્ભકાભાવરૂપાવચ્છેદકસ્ય તદવચ્છેદ્યવિશેષ્યસ્ય ચોભયસ્યાભાવાત્તત્પ્રયુક્તો મણ્યભાવઃ, ઉત્તમ્ભકે સતિ મણિર્ન ચેત્તદા તુ વિશેષ્યાભાવ ઉત્તમ્ભકયુક્તમણિદશાયાં ચોત્તમ્ભકાભાવરૂપાવચ્છેદકાભાવપ્રયુક્તો વિશેષ્યાભાવો ઽનુગત ઇત્યર્થઃ। મણેસ્તદપ્રતિયોગિત્વાદિતિ ॥ તથા ચ ત્વદભિમતાભાવ એવાલીક ઇતિ કસ્ય કારણતયા શક્ત્યપલાપઃ સ્યાદિતિ ભાવઃ। મણ્યુક્તમેવ દોષમાહ -- ત્વન્મતે 6 ચેતિ ॥
1.લઃ-રા.ગ. 2.ત્તેજકે - રા. 3.ત્વેનનુ -રા. 4.જ્ઞે -ઉ. 5.ઽનચેત્યન્તં નાસ્તિ -ઉ. 6. વેતિ -- ઉ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 74.
------------------------ ------------- ----------
કથમન્યથા 1 શિખૈવ નષ્ટા ન 2 તુ પુરુષ ઇત્યવાધિતધીઃ । કથં ચ વિશેષ્યસત્વાવિરોધિનસ્તદભાવત્વમ્ । વિશેષણસત્વમાત્રવિરોધિનસ્તદભાવત્વાભાવશ્ચ॥
કિઞ્ચાસ્યૈવ મણેરુત્તેજકાત્પૂર્વમુત્તેજકકાભાવવિશિષ્ટતયા તદવચ્છેદેનાપ્યભાવો ઽસમ્ભવી । ન ચ મણ્યાદેઃ પૂર્વમુત્તેજકાભાવવિશિષ્ટત્વેપીદાનીમુત્તેજકા 3 ભાવાભાવેનેદાનીમુત્તેજતકાભાવવિશિષ્ટત્વેનાભાવોસ્તીતિ વાચ્યમ્ । એવં
હી 4 દાનીન્તનોત્તમ્ભકાભાવવૈશિષ્ટ્યં પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકં વાચ્યમ્ । તચ્ચાયુક્તમ્ । તસ્યોત્તેજકસમવહિતમણૌ કદાચિદપ્યભાવેન --
ઉદયનમત ઇત્યર્થઃ । કથમન્યથેતિ ॥ વિશિષ્ટાભાવવબુદ્ધેર્વિશેષ્યાભાવપરત્વ ઇત્યર્થઃ । વિશેષણાભાવવિષયત્વં વિશિષ્ટાભાવવબુદ્ધેર્વ્યનક્તિ -- કથં ચેતિ ॥ વિશેષણસત્ત્વેતિ ॥ કથં ચેત્યનુષઙ્ગઃ ॥
એતાદૃશાભાવવકલ્પનં ન્યાયસિદ્ધાન્તવિરુદ્ધં ચેત્યાહ -- કિઞ્ચાસ્યૈવેતિ ॥ યસ્યાભાવ ઉચ્યતે તસ્યૈવ મણેરિત્યર્થઃ । કુમુત્તેજકાત્પૂર્વં તદભાવઃ પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકો ઽથોત્તેજકદશાયામ્ । આદ્ય આહ -- ઉત્તેજકાદિતિ ॥ દ્વિતીયમાશઙ્ક્ય નિરાહ -- ન ચેતિ ।. ઇદાનીમિતિ ॥ ઉત્તેજકદશાયામિત્યર્થઃ । ઇદાનીન્તનેતિ ॥ ઉત્તેજકાલીનેત્યર્થઃ ।
1.થા વિશિષ્ટસ્યૈવ નષ્ટા - ક. 2.તુ શબ્દો નાસ્તિ -નં 3.કભાવેને -નં. કાભાવેનો -ગ. 4.હ્યુત્તેજકાભાવ -નં.
પ્રભાસ્ય-હેત્વે-પ્રચઙ્ગઃ) શક્તિવાદઃ પુ - 75.
--------------------- ---------- --------
--વ્યધિકરણધર્માવચ્છન્નાભાવાપત્યાપસિદ્ધાન્તાત્ । તસ્ય કેવલાન્વયિતયોત્તેજકાત્પૂર્વમપિ સત્વેન તદાપિ દાહાપત્તેશ્ચ ॥
કિઞ્ચ વિદ્યમાનસ્યાપ્યવિદ્યમાનધર્માવચ્છેદેનાભાવે વ્યાસજ્યપ્રતિયોગિ 1 કોપ્યભાવઃ સ્યાત્ । સ ચ નેષ્ટઃ ॥
વ્યધિકરણેતિ ॥ પ્રતિયોગિતા 2 વ્યધિકરણેત્યર્થઃ । અપસિદ્ધાન્તાદિતિ ॥ યથા શ્રુઙ્ગે શશીયત્વસ્ય કદાપ્યભાવેન શશીયત્વાવચ્છિન્નશ્રુઙ્ગાભાવો નોપેયતે તથાત્વે પટત્વાવચ્છિન્ને ભૂતલે ઘટો નેતિ પ્રતીત્યા વ્યધિકરણધર્માવચ્છિન્નાધિકરણતાકાભાવસ્યાતિરિક્તસ્યાઙ્ગીકર્તવ્યતાપ્રસઙ્ગભયાત્ વ્યક્તમેતદનુમિતિલક્ષણે તટ્ટીકાસુ ; તથેહાપ્યુત્તેજકસહકૃતમણાવભાવપ્રતિયોગિતાવતીદાનીન્તનોત્તેજ 3 કાભાવરૂપાવચ્છેદકસ્યાન્યત્રૈવ સત્વેનેહ તદા કદાપ્યભાવેન પ્રતિયોગિતાવ્યધિકરણત્વાવચ્છિન્નાભાવાઙ્ગીકારે ઽપ્રસિદ્ધાન્તાદિત્યર્થઃ ॥
યદિ કશ્ચિત્બ્રૂયાદસ્તુ તાદૃશોપ્યભાવ ઇતિ તદાપિ દોષમાહ -- તસ્યેતિ ॥ ઉત્તેજકકલીનોત્તેજકાભાવરૂપવ્યધિકરણધર્માવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકાભાવરૂપે 4 ત્યર્થઃ ॥
અતિપ્રસઙ્ગં ચાહ -- કિઞ્ચેતિ ॥ વ્યાવજ્યેતિ ।. ઘટસત્વસ્થલે ઘટપટૌ ન સ્ત ઇતિધીબલાદ્દ્વિત્વાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકો વિદ્યમાનઘઠપટોભયપ્રતિયોગિકો 5 ક્તાતિરિક્તાભાવો ઽપિ સ્યાત્ । અન્યતરાભાવસ્યૈવ પ્રતીત્યુપપત્તાવપ્રામાણિકો ઽભાવો ન તત્ર નૈયાયિકૈઃ સ્વીકૃત ઇત્યર્થઃ ॥

અસ્તુ તાદૃશો ઽપ્યભાવ ઇતિ વદન્તં પ્રતિ દોષાન્તરમાહ --અપિ ચૈવમિતિ ॥
1.તાકો -ક.ગ.જ. 2.ના વ્ય-ઉ. 3.ત્તમ્ભકા-ઉ. 4.રૂપપદં ન-ઉ. 5.અતિરિક્તો ઽભાવોપિ -ઉ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ શક્તિવાદઃ પુ - 76.
----------------------- --------- -------
અપિ ચૈવં રક્તતાદશાયાં ઘટસ્ય શ્યામરૂપાવચ્છિન્નત્વેનાભાવા 1 પત્યા પ્રત્યભિજ્ઞાવિરોધઃ સ્યાત્ ।.
ન ચ ઘટસ્ય શ્યામત્વેનાસ 2 ત્વે ઽપિ ઘટત્વેન સત્વાન્ન તદ્વિરોધ ઇતિ વાચ્યમ્ । તથાત્વે 3 પ્રત્યભિજ્ઞાયા ઘટત્વાવચ્છિન્નાભેદવિષત્વેનોપપત્યા શ્યામ 4 ત્વાવચ્છિન્નત્વેન ભેદાપત્યા ત્વ 5 દનભિમતભેદાભેદપ્રસઙ્ગાત્ ॥
એવં તત્તક્ષણાવચ્છેદેનાપિ ભેદાપત્યા ક્ષણભઙ્ગઃ 6 સ્યાત્। એવમેકસ્મિન્નપિ ક્ષણે સંયોગતદભાવાવચ્છેદેન ભેદાભેદૌ સ્યાતામ્ ॥
અપિ ચૈવમિતિ ॥ વિદ્યમાનસ્યૈવ વસ્તુનો ઽવચ્છેદકાભા 7 વનિમિત્તાભાવસ્વીકાર ઇત્યર્થઃ ॥ પ્રત્યભિજ્ઞેતિ ॥ યઃ શ્યામઃ સ એવાયં રક્ત ઇતિ પ્રત્યભિજ્ઞેત્યર્થઃ । ભેદાભેદેતિ ॥ ઘટત્વેનાભેદઃ શ્યામત્વેન ભેદ ઇતિ ભેદાભેદેત્યર્થઃ । તત્ક્ષણેતિ ॥ એતત્ક્ષણાવચ્છન્નો નેતિ પ્રતીત્યા પ્રતિક્ષણમવિદ્યમાનપૂર્વોત્તરક્ષણાવચ્છેદે 8 ન ભેદસંભવાત્ ક્ષણિકતા સ્યાદિત્યર્થઃ । ભેદાભેદાવિતિ ॥ વૃક્ષે શાખાયાં 9 કપિસંયોગસ્ય મૂલે તુ તદભાવસ્ય સત્વેન વૃક્ષો મૂલે કપિસંયોગવાન્ન ભવતિ અગ્રે કપિસંયોગાભાવવાન્નેતિ વા પ્રતીત્યા સંયોગવદભેદઃ સંયોગાભાવવદ્ભેદશ્ચ વૃક્ષે સંયોગ 10 તદભાવાવચ્છેદેન સ્યાતામ્ । તથા સંયોગાભાવસ્થલે સંયોગાભાવવદભેદઃ સંયોગવદ્ભેદશ્ચ સ્યાદિત્યર્થઃ ॥
1.વત્વાપ- નં.ગ. 2.ત્ત્વાપ તદ્વિ-નં. 3.પ્રત્યભિજ્ઞા ઇતિ નાસ્તિ -રા. 4.માવ -નં.ક.જ. 5.ત્વન-રા. 6.ઙ્ગ પ્રસઙ્ગાત્ -રા. 7.ભાવસ્વી -ઉ. 8.દભેદસંભવેન -ઉ. 9.સર્વત્ર ઽપિકઽ ઇત્યસ્તિ -ઉ. 10. ગાવચ્છેદેન -ઉ.
પ્રભાસ્ય-હેત્વે-પ્રચઙ્ગઃ) શક્તિવાદઃ પુ - 77.
--------------------- -------- --------
કિઞ્ચ પ્રતિયોગિસત્વકાલે ઽ1 પિ સન્નયમભાવો ન તાવદ્ધ્વંસઃ પ્રાગભાવો વા । તયોઃ
પ્રતિયોગ્યસમાનકાલીનત્વાત્ । ધ્વંસસ્યાનન્તત્વેનોત્તેજકાપન 2 યનકાલે ઽપિ સત્વેન મણિસત્વેપિ દાહાપત્તેશ્ચ । અત એવ નાત્યન્તાભાવઃ । તસ્યાનાદ્યનન્તત્વેન પ્રતિબન્ધકકાલે ઽપિ સત્વેન તદાપિ દાહાપત્તેઃ ॥
નનુ - વિશિષ્ટાત્યન્તાભાવં પ્રતિ વિશેષણસ્ય વિશેષ્યસ્ય વા પ્રાગભાવો 3 ધ્વંસો વા પ્રત્યાસત્તિઃ । તથાચ વિશેષણાદિદશાયામત્યન્તાભાસ્યાપ્રત્યસન્નત્વાન્ન દાહોત્પાદકત્વં ન વા પ્રતીતિરિત ચેન્ન । તેષુ પ્રત્યાસત્તિત્વાવચ્છેદકૈકરૂપ 4 સ્યાભાવાત્ । અનનુગતાના 5 મપિ પ્રત્યાસત્તિત્વે 6 વાપશ્યકાનાં તેષામેવ દાહહેતુતાસ્તુ । કિં વિશિષ્ટા 7 ભાવકલ્પનયા ॥
નનુ વિશેષ્યસત્વસ્થલે ઽવચ્છેદકભેદેનાઙ્ગીક્રિયમાણો ઽભાવઃ સંસર્ગાભાવ એવ ન ત્વન્યોન્યાભાવઃ । યેનોક્તદોષઃ સ્યાદિત્યત આહ -- કિઞ્ચેતિ ॥ દાહાપત્તેરિત્યુપક્ષણમ્ । તદાપ્યભાવધીપ્રસઙ્ગાચ્ચેત્યપિ ધ્યેયમ્ ॥
અત્યન્તાભાવપક્ષમુપેત્ય તત્રોક્તદોષોદ્વારમાશઙ્કતે -- નન્વિતિ ॥ તેષ્વિતિ ॥ યદ્યપિ ધ્વંસપ્રાગભાવૌ દ્વાવેવ શઙ્કિતૌ । તથાપિ વિશેષણવિશેષ્યરૂપપ્રતિયોગિભેદાચ્ચતુષ્ટ્વમુપેત્ય તેષ્વિત્યુક્તમ્ ।
1.ઽઅપિઽ ઇતિ નાસ્તિ-નં.રા. 2.યનયન-નં. 3.પ્રધ્વં-રા.ગ. 4.પાભા-નં.ગ. 5.નાં તેષાં પ્ર- રા. નામપિ તેષાં -ગ. 6.ચાવ -રા. ત્વેનાવ -ક.ગ. 7.ષ્ટાત્યન્તાભા-નં.રા.ગ.જ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 78.
------------------------ ----------- --------
એતેન કાલવિશેષ એવ પ્રત્યાસત્તિરિતિ નિરસ્તમ્ । અનનુગમાત્ । સર્વત્રાપિ તત્તત્કાવલવિશેષસ્યૈવ હેતુત્વાપત્યા કારણાન્તરાપલાપાપત્તેશ્ચ ॥
નાપ્યયમુત્પાદવિનાશશીલસ્તુરીયો ઽભાવઃ । 3 ઉત્તમ્ભકોપનયે ઉત્તમ્ભકાભાવવિશિષ્ટમણ્યભાવસ્યોત્પત્તેરપનયે ચ વિનાશાદિતિ વાચ્યમ્ । ઉક્તરીત્યાવશ્યકેન વિશેષણાભાવનૈવ તવ્દ્યવહારોપપત્તૌ તુરીયાભાવકલ્પકાભાવાત્
॥ ન ચાયં કાલવિશેષાવચ્છેદેનાત્યન્તાભાવ 2 એવેતિ વાચ્યમ્ । તથાત્વે પ્રાગભાવાદેરપિ તથાત્વાપાતાત્ । 3 ઇહ 4 ઘટો નેત્યત્રાપિ ઘટભૂતલસંબન્ધ એવ પ્રતિયોગી ન તુ ઘટઃ । વક્ષ્યતે ચૈતદભાવપ્રસ્તાવે ॥
યદ્વા ધ્વંસાદિવ્યક્તિબાહુલ્યાપેક્ષયા તેષ્વિત્યુક્તિઃ । એવં ચાનનુગમ એવ ક્વચિત્કસ્યચિદેવ પ્રત્યાસત્તિત્વસ્વીકારાદિતિ ભાવઃ। અનનુગમાદિતિ ॥ ક્વચિત્પ્રાગભાવકાલઃ ક્વચિત્પ્રધ્વંસકાલ ઇત્યનનુગમાદિત્યર્થઃ । તુરીય ઇતિ ॥ પ્રાગભાવપ્રધ્વંસાત્યન્તાભાવરૂપે 5 સંસર્ગાભાવમધ્યે સામયિકોપિ 6 ક્વચિદત્યન્તાભાવોસ્ત્વિત્યર્થઃ । કાલવિશેષેતિ ॥
ઉત્તમ્ભક7 કાલવિશેષેત્યર્થઃ॥
નન્વેવં -- વિશેષણાભાવાદિના વિશિષ્ટાભાવાપલાપે ઘટા 8 દ્યભાવો ઽપિ ન સિધ્યેત્ । ઇહ ભૂતલે ઘટો નેત્યત્રાપિ ઘટભૂતલસંબન્ધાભાવાનૈવ તવ્દ્યવહારોપપત્તેરિત્યત ઇષ્ટાપત્તિમાહ -- ઇહ ઘટેતિ ॥ વ્યક્તમે 9 તન્ન્યાયમૃતે અસતો ઽભાવપ્રતિયોગિત્વવાદે પ્રથમપરિચ્છેદે ॥ વક્ષ્યતે ઇતિ॥ અભાવસ્ય સ્વરૂપાદન્યત્ર પ્રત્યાસત્તિરિત્યેતદાશ્રયાસિદ્ધેર્દેષત્વભઙ્ગે વક્ષ્યત ઇત્યર્થઃ ॥
1.ઉભયત્ર ઽઉત્તેજકઽ ઇત્યસ્તિ-રા. આદાવસ્તિ-ગ. 2.વોસ્ત્વિતિ -નં. 3.ન ચેત્યાદિ નાસ્તિ -જ. 4.ઽભૂતલઽ ઇત્યધિકમ્ -નં. 5.પસં-ઉ. 6.કશ્ચિદ-ઉ. 7.ઽસત્વઽ ઇત્યધિકમ્ -ઉ. 8.ટાભા-ઉ. 9.વન્યા-ઉ.
પ્રભાસ્ય-હેત્વે-પ્રચઙ્ગઃ) શક્તિવાદઃ પુ - 78.
--------------------- --------- -------
નનુ-- તર્હિ મણ્યુત્તમ્ભકોભયસત્વકાલે તદાનીમુત્તમ્ભકાભાવવિશિષ્ટાનાં દેશાન્તરસ્થાનામન્યેષાં મણ્યાદીનામત્રત્યા 1 ભાવઃ કારણં ; ન ત્વત્ર વિદ્યમાનસ્યૈવ મણ્યાદેરભાવઃ । અત એવોદયનો"ન 2 હિ દણ્ડિનિ સત્યદણ્ડાનામન્યેષાં નાભાવ"ઇત્યાહ । અન્યથાન્યેષામિતિ વ્યર્થં સ્યાદિતિ ચેન્ન । એવં હિ ઉત્તમ્ભકકાલીનં દાહં પ્રતિ વિદ્યમાન 3 મણેરભાવઃ કારણં ન સ્યાત્ । તથા ચોત્તેજકાગમનાત્
પ્રાક્ મણિકાલે ઽપિ દાહઃ સ્યાત્ । એતન્મણ્યભાવસ્ય તદાનીમસત્વે ઽપિ તસ્યાહેતુત્વેન તદ્વિલમ્બેન દાહવિલમ્બાનુપપત્તેઃ । હેતુભૂતસ્ય ચ તત્રાવિદ્યમાનાનામન્યેષાં મણીનામભાવસ્યોત્તેજકાગમનાત્પ્રાગપિ સત્વાત્ ॥
ઉદયનોક્તં પક્ષાન્તરમાશઙ્ક્ય નિરાહ -- નનુ તર્હિત્યાદિના ॥ અભાવસ્ય વિદ્યમાનમણ્યાદિપ્રતિયોગિકત્વાસંભવ ઇત્યર્થઃ । અદ 4 ણ્ડિનામપિ ન બહુવ્રીહિઃ કિન્તુ દણ્ડિનામેવેતિ યોજ્યમ્ ॥
1.ત્યોભા -રા.ગ. 2.તર્હિ -ગ. 3. નં મ -ક. 4.ણ્ડાનામિતિ ન બ -ઉ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 80.
------------------------ ------------- --------

અથં મતં -- વિશેષણવિશેષ્યયોઃ સમ્બન્ધ એવ વિશિષ્ટં, તથાચ મણ્યુત્તમ્ભકાભાવરૂપોભયસંબન્ધાભાવો વિશેષણાદ્યભાવવ્યાપકો ઽનુગતો 1 હેતુરિતિ ચેત્ । મૈવમ્ । અયમપ્યભાવો હિ મણ્યુત્તમ્ભકાભાવારૂબપસંબન્ધ્યા 2 ત્મકવિશેષણદ્વયવિશિષ્ટ 3 સંબન્ધરૂપવિશેષ્યસ્યાભાવઃ । ન તુ સંબન્ધમાત્રસ્યાભાવો ઽતિપ્રસઙ્ગાત્ । તથા ચાયં વિશિષ્ટાભાવો ઽહિ યદિ સંબન્ધઝિરૂપિવિશેષણદ્વયેન સહ સંબન્ધરૂપવિશેષ્યસ્ય યત્સંબન્ધાન્તરં તદભાવાત્મકઃ તદાનવસ્થા । યદિ તુ તત્પરિહારાય વિશેષણાભાવાદ્યાત્મકસ્તદા પૂર્વવદનગમતાદવસ્થ્યમ્ ॥
"અત્રોચ્યતે"ઇત્યાદિના મ 4 ણ્યુક્તં પક્ષમાશઙ્કતે -- અથ મતમિતિત ॥ અતિપ્રસઙ્ગાદિતિ ॥ ઘઠપટસમ્બન્ધાભાવસ્યાપિ દાહહેતુત્વપ્રસઙ્ગાદિત્યર્થઃ । અયમિતિ ॥ વિશેષણવિશેષ્યયોઃ સંબન્ધરૂપવિશિષ્ટસ્યાભાવો ઽપીત્યર્થઃ । વિશેષણદ્વયેનેતિ ॥ વિશેષણવિશેષ્યરૂપવિશેષણદ્વયેનેત્યર્થઃ । દણ્ડીત્યત્ર
દણ્ડચૈત્રસંબન્ધસ્ય વિશિષ્ટશબ્દાર્થત્વે સતિ તુલ્યન્યાયતયા સંબન્ધસ્ય તત્સં 5 બન્ધીભૂતવિશેષણાભ્યાં દણ્ડચૈત્રાભ્યાં સહ કશ્ચન સમ્બન્ધ એવ વિશિષ્ટશબ્દાર્થો વાચ્યઃ । તત્રાપિ સમ્બન્ધસ્ય તત્સંબન્ધિભૂતસંબન્ધતત્સંબ્ધિભ્યામન્ય એવ સંબન્ધો વિશિષ્ટપદાર્થ ઇતિ વિશિષ્ટાભાવવપક્ષે 6 પ્રાચીનસંબન્ધસ્ય સંબન્ધાન્તારાભાવ એવ વિશિષ્ટાભાવો વાચ્યઃ । 7 તત્રાપ્યેવં તત્રાપ્યેવમિત્યનવસ્થેત્યર્થઃ । તત્પરિહારાયેતિ॥ અનવસ્થાપરિહારાય વિશેષ્યતત્સમ્બન્ધાભાવાત્મક ઇત્યર્થઃ ॥
1.ઽઅપિઽ ઇત્યધિકમ્ -રા. 2.ન્ધાત્મ-નં. 3.ષ્ટસ્ય સં- નં.ગ.જ. 4.ણિકૃદુ -ઉ. 5.બન્દિભ્યામન્ય એવ સમ્બન્ધો વિશિ-ઉ. 6.ક્ષેપિ -ઉ. 7.એકં ઽતત્રાપ્યેવઽ મિતિ નાસ્તિ -ઉ.
પ્રભાસ્ય -હેત્વ-પ્રચઙ્ગઃ) શક્તિવાદઃ પુ - 81.
--------------------- ---------- --------
નનુ - ભવેદિદં યદ્યુત્તમ્ભકસહિતમણ્યાદિકાલે મણ્યાદિરૂપવિશેષ્યસ્ય સત્વે ઽપ્યનુત્તમ્ભકાભાવ 1 વિશેષણાભાવવત્સમ્બન્ધરૂપવિશેષ્યસ્ય સત્વે ઽપિ કદાચિત્સમ્બન્ધિરૂપવિશેણાભાવઃ સ્યાત્ । ન ચૈવં પ્રકૃતે। સમ્બન્ધિનોરભાવે સમ્બન્ધાભાવસ્યાવશ્યકત્વાત્ । તથા ચ સમ્બન્ધરૂવિશેષ્યાભાવ એવાનુગત ઇતિ ચેત્ । મૈવમ્ . અનુગમાય તદનપેક્ષાયામપિ સમ્બન્ધાભાવમાત્રસ્ય હેતુત્વે ઽતિપ્રસઙ્ગેનાનતિપ્રસક્તસ્ય કારણત્વાય તદપેક્ષણાત્ । મણ્યુત્તમ્ભકાભાવસમ્બન્ધસ્ય તદુભયમાત્રવર્તિત્વેન દાહ્યે કરતલે દાહકે વહ્નૌ ચ તત્સમ્બન્ધાભાવસ્ય સદા સત્વેન કેવલમણિકાલે ઽપિ દાહપ્રસઙ્ગાચ્ચ ॥
----------------------------------------------------------------------------ઉક્તાનવસ્થાદિદોષ 2 નિરાસાય વૈ 3 ષમ્યામાશઙ્કતે -- નન્વિતિ ॥ ઇદમિતિ ॥ સમ્બન્ધાન્તરમાદાયાનવસ્થોદ્ભવનમિત્યર્થઃ । પ્રકૃત ઇતિ ॥ સમ્બન્ધસમ્બન્ધિનોઃ સમ્બન્ધી વિષય ઇત્યર્થઃ । સમ્બન્ધાભાવસ્યેતિ ॥ વિશેષ્યભૂતસમ્બન્ધાભાવસ્યેત્યર્થઃ ॥ તદનપેક્ષાયામિતિ ॥ સમ્બન્ધિભૂતવિશેષણાનપેક્ષાયામિત્યર્થઃ । તદુપેક્ષણાદિતિ ॥ તથા ચ
વિશેષ્યસમ્બન્ધાભાવાત્મકત્વે ઽનનુગમતા 4 સ્યાદેવેતિ ભાવઃ ॥
નનુ તદપેક્ષાયામપિ પરિચાયકત્વેનૈવ તદપેક્ષાસ્તુ તાવતાતિપ્રસઙ્ગાભાવાદિત્યતો દોષાન્તરમાહ -- મણીતિ ॥ મણેરુત્તમ્ભકકાભાવેન યઃ સમ્બન્ધસ્તસ્યેત્યર્થઃ ॥
1.રૂપેત્યધિકમ્ -ક. રા.ગ.જ. 2.પરિહારાય -ઉ. 3.શેષ્ય -ઉ. 4.દવસ્થ્ય -ઉ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 82.
----------------------- ------------- --------
કેચુત્તુ -- સંશયોત્તરપ્રત્યક્ષં વિશેષદર્શનમિવ પ્રતિબન્ધકકાલીનદાહં પ્રત્યુત્તેજકં હેતુરિતિ કલ્પનેનૈવ સર્વસમામઞ્જસ્યે કિં વિશિષ્ટાભાવસ્ય હેતુત્વકલ્પને 1 નેત્યાહુઃ ॥
તસ્માચ્છુશધરરીત્યા વિશેષણવિશેષ્યતત્સમ્બન્ધાભાવત્રયં વોદયનાદિરીત્યા વિદ્યમાનસ્યપિ પ્રતિબન્ધકરૂપવિશેષ્યસ્યૈવ પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકભેદેનાભાવો વા દેશાન્તરસ્થાનામુપત્તમ્ભકાભાવવિશિષ્ટાનાં મણ્યાદીનામ 2 ત્યાન્તાભાવો વા મણિકૃદ્રીત્યા વિશેષણવિશેષ્યયોર્યઃ સમ્બન્ધસ્તદભાવો વા કારણમિતિ વિદ્યમાનમણેઃ કારણીભૂતાભાવપ્રતિયોગિત્વરૂપં પ્રતિબન્ધત્વમયુક્તમિતિ કાર્યાનુકૂલવિઘટકત્વરૂપં પ્રતિબન્ધત્વમેવ વાચ્યમિતિ મણ્યાદિવિઘટનીયશક્તિસિદ્ધિઃ ॥
ઇતિ પ્રતિબન્ધકાભાવસ્ય હેતુત્વે 3 પ્રકારચતુષ્ટયભઙ્ગઃ

કેચિ 4 ત્વિતિ ॥ અસ્મિન્ પક્ષે શક્તિસિદ્ધેરભાવો ઽરૂચિબીજં ધ્યેયમ્ ॥ દેશાન્તરસ્થાનામિતિ ॥ ઉદયનાદિરીત્યેત્યનુકર્ષઃ ॥
પ્રતિબન્ધકાભાવસ્ય હેતુત્વભઙ્ગઃ ।

1.નયેત્યા- રા.ગ.જ. 2. ત્રત્યાભા - રા.ગ. 3.ત્વપ્ર-ક.ગ. 4.દિતિ -ઉ. 5.ન્ધાભ-ઉ. 3 9 -ઉ.
તૃણિર્-ણાના-મેશ-ત્વસા-નમ્) શક્તિવાદઃ પુ - 83.
------------------------- --------- --------
અથ તૃણારણિમણીનામેકશક્તિમત્વસાધનમ્

કિઞ્ચ -શક્ત્યભાવે તૃણારણિમણીનાં વહ્નિજાતીય રૂપકાર્યે ઽનનુગમેન 1 હેતુત્વં ન યુક્તમિતિ તેષામેકશક્તિમત્વેનાનુગમાર્ 2 થં શક્તિઃ સ્વીકાર્યા ॥
અથ તૃણારણિમણીનામેકશક્તિમત્વસાધનમ્

યદ્યપ્યનુમાનખણ્ડે મણૌ તૃણારણિમણીનાં વહ્નૌ કારણત્વેનૈકશક્તિમત્વમુપેયમિત્યાદિના શક્તિસિદ્ધિં પૂર્વપક્ષયિત્વા તન્નિરાકરણં સિદ્ધાન્તિતમ્ । તદપિ નિરાકૃત્ય શક્તિં સાધયતિ -- કિં ચેતિ ॥ એવં 3 ક્ચિચ્છક્તિસિદ્ધૌ પદે ઽપિ તદનુમાનં ભવિષ્યતીતિ પૂર્વવદભિપ્રાય ઊહ્યઃ ॥ એકશક્તિમત્વેનેતિ ॥ એકજાતીયકાર્યાનુકૂલશક્તિમત્વેનેત્યર્થઃ । અન્યસ્યાભાવાદનુકૂલત્વં ચ કાર્યાભાવપ્રયોજકાભાવપ્રતિયોગિત્વં કારણતદવચ્છેદકોભવસાધારણ્ । તેન શક્તેરવચ્છેદકત્વે ઽપિ નાનુકૂલત્વહાનિઃ । એવં ચ શક્તીનાં પ્રતિવ્યક્તિ નાનાત્વેન તન્નિષ્ઠાનુગતજાત્યૈવૈકજાતીયશક્તિમત્વેનાનુગતેતારવશ્યકત્વાચ્છક્તૌ જાતેશ્ચ તવ્દ્યઞ્ચકસંસ્થાનવિશોષાદેરભાવેનાયોગ ઇત્યાદિદૂષણાનવકાશઃ। સિદ્ધાન્તે જાતેરભાવાચ્ચ ॥
યદ્વા સંસર્ગાનુગતૈકૈવૈઽસ્તુ 4 । ન ચૈવમેકતૃણવ્યક્તિનાશે 5 આશ્રયનાશપ્રયુક્તશક્તિનાશાતૃણાન્તરાદિતઃ કાર્યાભાવદોષ ઇતિ વાચ્યમ્ । આધેયશક્તિવાદે વક્ષ્યમાણદિશા સમાધાનસમ્ભવાદિત્યાશયાદિત્યાહુઃ ॥
1.ઽતૃણારણિમણીણાઽ મિત્યધિકમ્ -ગ. 2.માય-નં.રા.ગ. 3.ઽચઽ ઇત્યધિકમ્ -ઉ. 4.શક્તિરિત્યધિકમ્ -ઉ. 5.પ્યાશ્ર.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 94.
------------------------ ------------ -----------
ન ચાચાક્ષુષદ્રવ્યત્વમુપાધિઃ । તૈજસે 1 ત્ર્યણકે ચાક્ષુષે 2 દાહાનુકૂ 3 લાતીન્દ્રિયોષ્ણસ્પર્શવતિ સાધ્યાવ્યાપકત્વાત્ । પક્ષમાત્રવ્યાવર્તકવિશેષમવત્વેન
સાધ્યવ્યાપકતાગ્રાહકતર્કાભાવેન પ્રતિબન્ધકસત્વે ઐન્દ્રિયકસ્યાપિ તાદૃશધર્મં વિના કાર્યજનકત્વ---
ન ચાચાક્ષુષેતિ ॥ આત્મનિ તાદૃશાદૃષ્ટાદિમત્વમાદાય સાધ્યવ્યાપકત્વાત્પક્ષે સાધનાવ્યાપકત્વાદિતિ ભાવઃ । ત્ર્યણુકગતોષ્ણસ્પર્શે ઽતીન્દિયત્વવિવાદિનં પ્રત્યાહ -- પક્ષેતિ ॥ તૃતીયાન્તાનામુપાધેરેવેત્યાદિસાધ્યે 4 નાન્વયઃ । અનુકૂલતર્કસધ્રીચીનસ્ય તાદૃશસ્યાપ્યુપાધિત્વે દોષાભાવાદાહ-- સાધ્યવ્યાપકતાગ્રાહકેતિ ॥ નિરુપાધિસહચાર એવ તાદૃશતર્ક ઇત્યતો નિરૂપાધિત્વમસિદ્ધમિતિ ભાવેનાહ -- પ્રતિબન્ધકેત્યાદિ ॥ પ્રકૃતહેતોરેવોક્તતર્કાનુગૃહીતત્વેન ચેતિ 5 દાહસ્યૈતાદૃશધર્માન્યૈન્દ્રિયિકત્વપ્રયોજ્યત્વં 6 પ્રતિબન્ધકાલે ઽપિ દાહઃ સ્યાત્ । ન ચૈવમતઃ પ્રતન્ધકદશાયાં તાદૃશાતીન્દ્રિયધર્મવત્વશૂન્યત્વવાદ્વહ્નેર્દાહરૂપકાર્યાજનકત્વં દૃષ્ટમ્ । ઐન્દ્રિયકત્વે તુ સત્યપિ દાહજનકત્વં ન દૃષ્ટમિત્યપ્રતિબન્ધદશાયામપિ તાદૃશધર્મવત્વાભાવે ચાક્ષુષદ્રવ્યાદપિ વહ્નિતો દાહકાર્યાનુદયઃ સ્યાત્ । તથા ચ હેતૂચ્છિત્તિરૂપવિપક્ષબાધકતર્કસહિતત્વાદ્ધેતોઃ --
"અનુકૂલેતિ તર્કેણ સનાથે સતિ બાધને ।
સાધ્યવ્યાપકતાભઙ્ગાત્પક્ષે નોપાધિસંગ્રહઃ। 7 ॥
1.સત્ર્ય -ન.રા.ગ. 2.તાદૃશાદીન્દ્રિયયોષ્ણસ્ય સાધ્યવ્યાપકત્વાત્. ઇત્યસ્તિ-- રા. તાદૃશાતીન્દ્રિયોષ્ણ-ગા. 3. લસ્થૂ -નં. 4.ધ્યેન્વ-ઉ. 5.પાઠસ્યૈ -ઉ. 6.ત્વે પ્ર-ઉ. 7.ભવઃ-ઉ.
તૃણિ-ણીના-મેશ-ત્વસા-નમ્ ) શક્તિવાદઃ પુ - 95.
--------------------------- ---------- --------
લક્ષણવિપક્ષબાધકેનોક્તશ્રુત્યાદિબાધકપ્રસઙ્ગેન 1 2 પ્રત્યુત હેતોરે 3 વોક્તતર્કાનુગૃહીતત્વેન ચોપાધેરેવ સાધ્યાવ્યાપકત્વાત્ । અવ એવ નાપ્રયોજકત્વમ્॥
ન ચ તૃતીયે આત્મત્વં દ્રવ્યત્વં 4 ચોપાધિઃ । અદૃષ્ટાદૌ સાધ્યાવ્યાપકત્વાત્ । ન ચ ઘટાદૌ વ્યભિચારઃ । પક્ષસમત્વાત્ ॥
ઇતિ ન્યાયેનોપાધેરેવ સાધ્યાવ્યાપકત્વાદિત્યર્થઃ । 5 કેચિત્તુ પ્રત્યુત હેતોરેવોક્તતર્કાનુગ્રહઃ॥ ઉક્તેતિ ।"પરાસ્ય શક્તિ"રિત્યાદિશ્રુતિસ્મૃતિબાધિતત્વપ્રસઙ્ગેનેત્યર્થઃ । અત એવેતિ ॥ વિપક્ષે બાધકાદ્યુપેતત્વાદેવેત્યર્થઃ । તથા ચ મણિકૃદુક્તમપ્રયોજકત્વદૂષણમજ્ઞાનમૂલમિતિ ભાવઃ । અદૃષ્ટાદાવિત્યાદિપદેન તાદૃશદણ્ડત્વાદિધર્મવદ્દણ્ડાદિપરિગ્રહઃ । અદૃષ્ટસ્યાપિ પૂર્વોક્તરીત્યા કાર્યાનુલૂલાદૃષ્ટધર્મવત્વાદિતિ ભાવઃ ॥
ઘટાદાવિતિ ॥ તસ્યાપિ સ્વગતરૂપાદિકં 6 પ્રતિ પરમતે કારણત્વાજ્જ્ઞેયત્વાચ્ચ હેતોઃ સત્વે ઽપિ સાધ્યાભાવાદિતિ ભાવઃ । પક્ષેતિ ॥ શક્તયઃ સર્વભાવાના"મિતિ સ્મૃત્યા સર્વવસ્તુષ્વપિ શક્તેરઙ્ગીકારાદિતિ ભાવઃ ॥
મણ્યુક્તમનવસ્થારૂપપ્રતિકૂલતર્કપરાહતિલક્ષણબાધકમાશઙ્ક્ય નિરાહ--નન્વિત્યાદિના ॥
1.ઽસાધ્યવ્યાપકતાગ્રાહઽ ઇત્યાદેઃસ્થાને. ઽઉપાધેરનુગ્રાહકતર્કાભાવેનઽ ઇત્યસ્તિ-નં.જ. 2.પ્રત્યુતેત્યપિ નાસ્તિ- જ.ક. ઽઉપાધેરનુગ્રાહકતર્કાભાવેઽ નેત્યધિકમ્ -ક. ઇતઃ ચોપાધેરિત્યત્ર ઽ ઉપાધેઽ રિતિ પર્યન્તં નાસ્તિ - રા. 3.એવકારો નાસ્તિ -ગ. 4.વોપા -ગ.જ. 5.ક્વચિ -ઉ. દિપ્ર -ઉ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 96.
------------------------ ----------- ---------
1 નનુ - તથા।ડપિ બીજાદાવઙ્કુરાનુકૂલશક્તિવચ્છક્ત્યનુકૂલા શક્તિરપિ સ્વીકાર્યા । બીજનિષ્ઠામઙ્કુરજનનશક્તિં પ્રતિ બીજસ્ય સમાવાયિકારણત્વાત્ । એવં તદનકૂલા તત્પૂર્વકાલીના બાજાદાવનાદિશક્તિપરંપરાઙ્ગીરકાર્યેતિ બીજાદેરનાદિત્વં સ્યાદિતિ ચેન્ન । મન્મતે ઽઙ્કુરે શક્તિયુક્તસ્ય 2 બીજસ્ય 3 બીજે શક્તાત્સ્વકારણાદેવોપપત્યા બીજગતશક્તિપરંપરાનપેક્ષણાત્ ।.
કિઞ્ચ -- યથા પ્રતબન્ધકે સત્યઙ્કુરાનુત્પત્તિઃ પ્રામાણિકી તથા પ્રતિબન્ધાભિમતકિઞ્ચિત્સત્વે યદિ શક્ત્યનુત્પત્તિઃ પ્રામાણિકી સ્યાત્તદા શક્ત્યનુકૂલાપિ શક્તિર્બી 4 જાદૌ સ્વીકાર્યા સ્યાત્ । ન ચ તદસ્તિ।
સ્વીકાર્યેતિ ॥ અન્યથા પ્રાગુક્તહેતોસ્તત્ર વ્યભિચારાપત્તેરિતિ ભાવેનાહ -- બીજનિષ્ઠામિતિ ॥ તદનુકૂલેતિ ॥ અઙ્કુરજનનશક્તિજનનશક્ત્યનુકૂલેત્યર્થઃ॥
અનવસ્થાઽપાદનમેવાયુક્તં વૈષમ્યમિતિ ભાવેનાહ -- કિઞ્ચેતિ ॥
નન્વેવમપિ -- યથાકારણં બીજાદિકં સ્વકાર્યજનને શક્તિમપેક્ષતે । તથા શક્તરપિ સ્વકાર્યજનને શક્ત્યન્તરમપેક્ષેત । સાપિ તથેત્યનવસ્થાદિ --
1. ઇતઃ ઽ નિર્વાહકત્વાદિતિ ઽ ઇત્યન્તોભાગઃ, ઽતસ્માત્ઽ ઇત્યાદેઃ ઽપ્રમાણાનિ ઇત્યન્તસ્યાનન્તરમસ્તિ -નં.રા.ક.જ. 2. ક્તબી -નં. 3.બીજશક્તેઃ સ્વ -નં.જ. 4.ઽબીજાદૌ ઇતિ નાસ્તિ- રા.
આધેયશક્તિઃ) શક્તિવાદઃ પુ - 97.
------------ --------- ---------
નાપિ શક્તાવપિ 1 સ્વાકાર્યાનુગુણશક્તિઃ સ્વીકાર્યેત્યનવસ્થા । સમવાયવિશેષાદિવત્સ્વનિર્વાહકત્વાદિતિ ॥
2 તસ્માદુક્તરીત્યા 3 શ્રુત્યિસ્મૃતી અર્થાપત્તિપઞ્ચકં પરોક્તસ્ય વિશિષ્ટાભાવકારણત્વસ્યાનુપપત્તિસ્તૃણાદેર્વાહ્નિજાતીયકારણત્વાનુપપત્તિરનુમાનાનાનિ ચ પ્રમાણાનિ ॥
ઇતિ સહજશક્તિઃ4

સ્યાદિત્યત આહ-- 5 નાપીતિ ॥ વિશેષેતિ ॥ નિત્યદ્રવ્યેષુ વ્યાવર્તકતયા તાર્કિકાભ્યુપગતવિશેષસ્યેવેત્યર્થઃ ॥
સહજશક્તિવાદઃ

।
અથાધેયશક્તિઃ

એવમાધેયશક્તરપિ સ્વીકાર્યા । અન્યથા --
અથાધેયશક્તિઃ

એવમાધેયેતિ ॥ સહજશક્તિવત્કારણવિશેષો 6 ત્પાદ્યાપ્યુપેયેત્યર્થઃ । યદ્યપિ સહજશક્તેરભાવે વિષ્ણાવેવ વેદસ્ય શક્તિતાત્પર્યરૂપસમન્વયાયોગવદાધેયશક્ત્યભાવે
કાચિદપિ હાનિર્નાસ્તિ;
1.સ્વ-નં.ગ.જ. 2.ઽ તસ્માત્ઽ ઇત્યાદિગ્રન્થો નાસ્તિ - ગ. 3.ઽશક્તૌઽ ઇત્યધિકમ્ -નં. 4.વાદ ઇત્યધિકમ્ -રા. 5.સાપી -ઉ. 4 1 -ઉ. 6.ક્ત્યાદ્યાપ્યુ -ઉ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 98.
------------------------ ----------- ---------
વ્રીહીન્ પ્રોક્ષતીત્યાદૌ પ્રોક્ષણજન્યસ્ય વ્રીહીનિષ્ઠસ્યાતીન્દ્રિયસ્યે 1 પ્સિતસ્યાતિશયસ્યાભાવેન વ્રીહિનિતીપ્સિતકર્મણિ દ્વિતીયા ન સ્યાત્ ॥
-- પદાનિ પદાન્તરસન્નિધાનાહિતશક્ત્યન્તરાણિ વિશેષતો ઽપ્યન્વિતાન્ સ્વાર્થાનભિદધતીતિ પદ્ધતિવાક્યસ્યાન્વતાભિધાનવાદે ઽગ્રે ગતેર્વક્ષ્યમાણત્વેન વિશેષાન્વયતો ઽપ્યાધેયશક્તેરનપેક્ષિતત્વાત્ । તથાપિ કારણાનાં પ્રમાજનનસ્વભાવાનામપિ દોષેણાહિતશક્તિકાનામપ્રમાજનકત્વસ્વીકારાત્તથા પ્રામાણ્યગ્રહણસ્વભાવસ્યાપિ સાક્ષિણો વિસંવાદાદિરૂપપરીક્ષા 2 હિતશક્તિકસ્યાપ્રામાણ્યગ્રાહકત્વસ્વાકારાત્સંસ્કારાહિતશક્તિકસ્ય ચક્ષુરાદેઃ પ્રત્યભિજ્ઞા 3 જનકત્વસ્વીકારાત્તદુપયોગિતયા 4 તત્સાધનમિત્યવધેયમ્ ॥
વ્રીહીનિતિ ॥ યદિ હિ"ચતુરો મુષ્ટીર્નિર્વપતિ"ઇતિ પુરોડાશાર્થતયા નિરુપ્તાનાં વ્રીહીનાં પ્રોક્ષણં વિધીયતે"વ્રીહીન્ પ્રોક્ષતિ"ઇતિ । આદિપદેન"અપઃ પ્રણયતિ"ઇત્યાદિગ્રહઃ॥ ઈપ્સિતસ્યેતિ ॥ આપ્તુમિષ્ટસ્યેત્યર્થઃ । આપઌવ્યાપ્તવિત્યસ્ય(?) સન્પ્રત્યયે"આપ્જ્ઞપ્યૃધામીત્"ઇતીકારા 5 દેશે સતિ નિષ્ઠાયામીપ્સિતમિતિ રૂપસંપત્તેઃ ॥
ઈપ્સિતકર્મણીતિ ॥ કર્મકારકં તાવદ્વિવિધમ્ । ઈપ્સિતમનીપ્સિતં ચ ।"કર્તુરીપ્સિતતમં કર્મ, તથાયુક્તં ચાનીપ્સિતમ્"ઇતિ પાણિન્યુક્તેઃ । તત્રાદ્યં ગ્રામં ગચ્છતિ વ્રીહીન્ પ્રોક્ષતીત્યાદિ । દ્વીતીયં તુ વિષં ભૂઙ્ક્ત ઇત્યાદિ। અતસ્તદ્વ્યાવૃત્યર્થમીપ્સતકર્મણીત્યુક્તમ્ । દ્વિતીયેતિ ॥"કર્મણિ દ્વિતીયા"ઇતિ સૂત્રોક્તા દ્વિતીયાવિભક્તિરિત્યર્થઃ ॥
1.ઈપ્સિતપદં નાસ્તિ- ગ. સ્ય તસ્ય- જ. 2.ક્ષાસહિ- ઉ. નાદિજ-ઉ. 4. યા
એવ -ઉ. 5. દીપ્સિતેતિ સં-ઉ.
આધોયશક્તિઃ) શક્તિવાદઃ પુ - 99.
------------- ------ -------
ન ચ પ્રોક્ષણજન્યલસંયોગ એવ વ્રીહિનિષ્ઠો ઽતિશયઃ। ક્ષણિકસ્ય તસ્ય ભાવિકારણોત્પા 1 દ્યાપૂર્વાનુપયોગિત્વેનાનીપ્સિતત્વાત્ । સંયોગાવચ્છિન્નક્રિયાયાઃ પ્રોક્ષણપદાર્થત્વેન સ્વસ્યૈવ 2 સ્વજન્યત્વવિરોધાચ્ચ ॥
ન ચ ધાત્વર્થે સંયોગાદિરૂપલક્ષણમાત્રમિતિ વાચ્યમ્ । ત્યજાતિગચ્છત્યોઃ પર્યાયત્વાપત્તેઃ । ગ્રામસંયોગવિભાગયોર્ધાત્વર્થાપ્રવેશાત્ । ક્રિયા 3 ત્વમાત્રસ્ય ચોભયત્ર સામ્યાત્ ॥
શશધરે મણૌ ચોક્તમાશઙ્ક્ય નિરાહ -- ન ચેતિ ॥ ભાવિકરણેતિ॥ કરણં યાગઃ ચ તત્કારણોત્પત્યપૂર્વં ચ તદનુપયોગિત્વેનેત્યર્થઃ । પ્રોક્ષિતવ્રીહયોઃ હિ અવઘતાદિદ્વારા પુરોડાશં નિર્વર્ત્ય તત્સાધકયાગક્રિયાજન્યોત્પત્યપૂર્વે ઉપયુજ્યન્તે । સન્નિપાત્યઙ્ગત્વાત્તચ્ચ વ્યવહિતો 4 તત્કાલભવીતિ કથં તદુપયોગઃ। તદુપયોગાભાવે ઈપ્સિતં ન સ્યાદિતિ ભાવઃ । ધાત્વર્થ ઇતિ ॥ પ્રોક્ષણાદિરૂપધાત્વર્થ ઇત્યર્થઃ । સંયોગાદિરેવેતિ ॥ વિભાગ આદિપદાર્થઃ । ગ્રામં ત્યજતીત્યત્ર ગ્રામવિભાગસ્ત્યજધાત્વર્થે ઉપલક્ષણમિત્યર્થઃ । ત્યજતીતિ॥ ત્યજ વિસર્ગે ગંગતાવિતિ ધાત્વોરિત્યર્થઃ । અવચ્છેદકીભૂતસંયોગવિભાગયોરુપલક્ષણત્વે ક્રિયા 5 માત્રસ્યોભયત્ર ધાત્વર્થે સત્વાદિતિ ભાવેનાહ -- ગ્રામેતિ॥ એવમિત્યસ્ય વ્યાખ્યા વ્રીહીણામિત્યાદિ। ગ્રામસ્ય યથા તથેતિ ભાવઃ॥
1.ત્પત્ય -નં.રા.ક.ગ.જ. 2.સ્વપદં ન -જ. 3. યામા-નં.રા.ક.ગ.જ. 4.ત્તરકાલ-ઉ. 5.ત્વમા-ઉ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 100.
------------------------- ------------- -----------
કિઞ્ચૈવં વ્રીહિણામપિ પ્રાપ્યકર્મત્વે સંસ્કાર્યકર્મત્વાભાવેન--
"ઉત્પાદ્યં ચ વિકાર્યં ચ પ્રાપ્યં સંસ્કાર્યમેવ ચે"
તિ લોક 1 સિદ્ધં કર્મણશ્ચાતુર્વિધ્યં ન સ્યાત્ ॥
યદિ ચ સ્થાયી 2 સંયોગધ્વંસો ઽપૂર્વોપયૌગી તર્હિ યાગધ્વંસ એવ સ્વર્ગોપયોગી સ્યાત્।
ઉત્પાદ્યમિતિ ॥ કુલાલા ઘટમુત્પાદયતીત્યાદાવુત્પાદ્યકર્મ, કાષ્ઠં 3 તક્ષ્યા કરોતિ સુવર્ણં કુણ્ડલં કરોતીત્યાદૌ વિકાર્યકર્મ, ગ્રામં ગચ્છતીત્યાદૌ 4 વ્રીહીન્ પ્રોક્ષતીત્યાદૌ સંસ્કાર્યં કર્મેતિ ચાતુર્વિધ્યં ન સ્યાદિત્યર્થઃ। યદ્યપિ પ્રથમે કર્તુરીપ્સિતતમં કર્મેત્યત્ર મઞ્જાર્યામ્ ---
"નિવર્ત્યં ન વિકાર્યં ન પ્રાપ્યં ચેતિ ત્રિધા મતમ્ ।"
ઇત્યુક્ત્વા --
યદસંજાયતે યદ્વા જન્મના યત્પ્રકાશ્યતે।
તન્નિવર્ત્યં વિકાર્યં તુ કર્મ દ્વેધા વ્યવસ્થિતમ્ ।
પ્રકૃત્યુચ્છેદસંભૂતં કિઞ્ચિત્કાષ્ઠાદિ ભસ્મવત્।
કિઞ્ચિદ્ગુણાન્તરોત્પત્યા સુવર્ણકટકાદિવત્।
ઇત્યાદિના તત્સ્વરૂપં ચોક્તમ્ । તથાપિ 5 પ્રભાકરૈરાઘારાગ્નિહોત્રાદ્યધિકરણેષુ તત્ર ચાતુર્વિધ્યસ્યોક્તત્વાત્ । પિષ્ટં સં 6 યૌતિ, આજ્યં વિલાપયતિ ગાં ગોગ્ધિ, વ્રીહીન્ પ્રોક્ષતીત્યાદેરુદાહૃતત્વાચ્ચૈવમુક્તમિતિ બોધ્યમ્ ॥
નનુ પ્રોક્ષિતા વ્રીહયો ઽવઘતાય કલ્પ્યત ઇતિ વાક્યબલેનોત્તરોપયોગિત્વેનાવગતપ્રોક્ષણસ્યોપક્ષણતયા સંયોગધ્વંસદ્વારોત્તરોપયોગો ઽસ્ત્વિત્યત આહ -- યદિ ચેતિ ॥ અપૂર્વેતિ ॥ યોગોત્પત્યપૂર્વેત્યર્થઃ॥
1. પ્રસિ-રા.ગ. 2.ઽસન્ઽ ઇત્યધિકમ્-નં. યિસ -રા. 3.ભસ્મક -ઉ. 4.પ્રાપ્યં વ્રીહીન્ -ઉ. 5.તથાપિ ઇતિ નાસ્તિ -ઉ. 6.સંયોજયતિ -ઉ.
આધેયશક્તિઃ) શક્તિવાદઃ પુ - 101.
------------ ---------- ----------
કિઞ્ચૈવં પરમતે ઽપિ પ્રોક્ષણજન્યમાત્મનિષ્ઠમપૂર્વં 1 કલ્પ્યં સ્યાત્ । ન ચાત્મનિષ્ઠમેવાદૃષ્ટં વ્રીહિસંયુક્તાત્મદ્વારા વ્રીહિસંબદ્ધ 2 મતિશયઃ।
સાક્ષાત્સંબન્ધસ્યૌત્સર્ગિકત્વાત્ । પ્રોક્ષણજન્યાદૃષ્ટવદાત્મસંયોગસ્યાપ્રોક્ષિતવ્રીહીષ્વપિ સત્વાચ્ચ ॥
ન ચાત્મનિષ્ઠદૃષ્ટં સ્વરૂપસંન્ધેન સાક્ષાદ્વ્રીહિસંબદ્ધમિતિ વાચ્યમ્ । અદૃષ્ટસ્યાત્મના સમવાયો વ્રીહિભિઃ સ્વરૂપસંબન્ધ ઇતિ સંબન્ધદ્વય કલ્પને ગૌરવાત્॥
નન્વેવં યાગધ્વંસસ્યાનન્તત્વા 3 ત્કાલાનન્ત્યં સ્યાદિત્યતો દોષાન્તરમાહ-- કિઞ્ચૈવમિતિ॥
નન્વસ્ત્વેવં વ્રીહીણાં દ્વિતીયાન્તાનામીપ્સિતકર્મત્વાન્યથાનુપપત્યા વિહિતક્રિયારૂપપ્રોક્ષણજન્યાતિશયવત્વં 4 પરંપરૈવાન્યગતેન સાક્ષાત્સ્વરૂપસંબન્ધેન વોપપન્નમિતિ કિમર્થમપ્રામાણિકાનેકાપૂર્વં વ્રીહિષુ કલ્પનીયમિત્યાશઙ્ક્યાહ-- ન ચેતિ॥ 5 તચ્ચાત્મનીતિ ચ સ્વરૂપસંબન્ધેન । સાક્ષાદિતિ॥ આત્મનિષ્ઠજ્ઞાનાદેર્બાહ્યઘટાદિનેવેતિ ભાવઃ॥ ગૌરવાદિતિ॥ જ્ઞાનાદેસ્ત્વનન્યગતા 6 ત્મનિષ્ઠત્વાનુભવબલેન ચ સંબન્ધદ્વયકલ્પનમ્ । ન ચૈવં પ્રકૃતે। વ્રીહિગતત્વેનૈવ કલ્પને બાધકાભાવાદિતિ ભાવઃ॥
ર્1.વમક-નર્ં. વંસ્યા -રાર્. વં ક -ગ. 2.દ્ધોતિ- નં.ક.જ. 3.ત્ફલા-ઉ. 4.તચ્ચ ઇત્યધિકમ્ -ઉ. 5.નચાત્મની-ઉ. 6.ત્યા આત્મ -ઉ. 7.લ્પ્યેત- ઉ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 102.
------------------------ ------------- -----------

ન ચ -- ગ્રામં ગચ્છામિ, ઘટં જાનામિ, અતીતં જાનામીત્યાદૌ વ્યભિચારઃ, ગ્રામં સંયોગાદેરનીપ્સિતત્વાત્ અન્યસ્યે 1 પ્સિતસ્યાભાવાત્, ઘટાદૌ 2 ચ ત્વન્મતે જ્ઞાનતાયા અભાવાદિતિ વાચ્યમ્ । ગ્રામાદૌ શયનાસનાદેર્ઘટાદૌ ચ વ્યવસાયજન્યાનુવ્યવસાયસ્મરણાદિવિષયત્વસ્ય વ્યવહારયોગ્ય 3 ત્વસ્ય ચ ક્રિયાજન્યોપ્સિતસ્ય સત્વત્વાત્ ॥
ન ચ શત્રુવધમુદ્દિશ્ચ વિહિતે શ્યોનાદૌ દેવતોદ્દેશેન વિહિતે યાગાદૌ ચ વ્યભિચારઃ। તત્રાપિ શુત્રુનિષ્ઠસ્ય જ્વરસ્ફોટાદેર્દેવતાપ્રતીતેશ્ચ સત્વાત્ ॥
તસ્માત્ પ્રોક્ષણાદિકં વ્રીહિનિષ્ઠેપ્સિતજનકં તદુદ્દેશેન વિહિતત્વાત્। પિત્રાદ્યુદ્દેશેન
ક્રિયમાણગયાશ્રાદ્ધાદિવત્ ॥
એવં દ્વિતીયાવગતેપ્સિતકર્મત્વાન્યથાનુપપત્યા વ્રીહિષ્વેવાતિશયઃ કલ્પ્યો 7 ન ત્વાત્મનિ પરંપરાસંબન્ધાદિના ગૌરવપ્રસઙ્ગાદિત્યુક્તમ્ । તદયુક્તમ્ । ગ્રામં ગચ્છતીત્યાદૌ કા ગતિરિત્યાદિના મણાવેવ વ્યભિચારોક્તેરિત્યતસ્તદાશઙ્ક્ય નિરાહ -- નચેત્યાદિના । વ્યભિચાર ઇતિ ॥ દ્વિતીયાવગતેપ્સિતકર્મત્વબલેન કર્મકારક એવાતિશયઃ કલ્પ્ય ઇત્યસ્ય વ્યભિચાર ઇત્યર્થઃ। સર્વત્રાપ્યુક્તકર્મકારકે ઽતિશયરૂપસાધ્ય 4 સત્વાત્તત્ર વ્યભિચારમુદ્ધરતિ-- ગ્રામાદાવિતિ ॥ ષઙ્ગ્વાદ્યધિકારિભદાપેક્ષયોક્તં શયનાસનાદેરિતિ ॥
વક્ષ્યમાણપ્રયોગે વ્યભિચારમુદ્ધરતિ -- ન ચ શત્રુવધમિતિ ॥ તસ્માદિતિ॥ અન્યથોપપત્તિવ્યભિચારયોરભાવાદિત્યર્થઃ। તદુદ્દેશેન વ્રીહ્યાદ્યુદ્દેશેનેત્યર્થઃ
1.સ્ય યે -નં.રા.ક.જ. 2.ટે ચ -નં. 3.ગ્યસ્ય -નં. 4.વત્વોક્ત્યા વ્યભિ-ઉ.
આધેયશક્તિઃ) શક્તિવાદઃ પુ - 103.
------------ -------- ---------
ન ચ સંસ્કારાણાં પ્રતિવ્રીહિ નાનાત્વે ગૌરવમ્। પ્રોક્ષિતસર્વવ્રીહિષ્વેકત્વે તદશ્રયત્રિચતુરાદિ 1 વ્રીહિનાશનામનનુગતત્વેન સંસ્કારનાશં પ્રત્ય 2 નાશ્યત્વેનૈવ પ્રયોજકત્વે એકવ્રીહિનાશે ઽપિ સંસ્કારનાશાદ્ભાવિકાર્યં ન સ્યાદિતિ વાચ્યમ્। ઉક્તરીત્યા સંસ્કારસ્ય વ્રીહ્યાશ્રિતત્વેન પ્રમિતે ઽનન્તરં પ્રતિસન્ધીયમાનસ્ય નાનાત્વસ્ય ફલમુખત્વેનાદોષત્વાત્। ત્વન્મતે ઽપ્યનેકયજમાનકસત્રયાગાદાવપૂર્વનાનાત્વસ્યાવશ્યકત્વાચ્ચ॥
વિહિતત્વમાત્રસ્ય વ્યભિચારાદ્વિશેષણોક્તિઃ। ન ચ વિશેષણાસિદ્ધિઃ શઙ્ક્યા। દ્વિતીયાવગતકર્મત્વેનૈવ તત્સિદ્ધેરુક્તત્વાદિતિ ભાવઃ॥
ઉક્તાનુમાનસ્ય મણ્યાદ્યુક્તતર્કપરાહતિમાશઙ્ક્ય નિરાહ -- ન ચ સંસ્કારાણામિતિ॥ સર્વવ્રીહિષ્વેકત્વમિત્યાપાદકસ્યૈકવ્રીહિનાશે ઽપીત્યાદિનાઽપાદ્યે ઽન્વયઃ। નન્વેકવ્રીહિનાશાન્ન સર્વવ્રીહ્યનુગતૈકસંસ્કારનાશઃ। કિં તુ દ્વયોસ્ત્રયાણાં ચતુર્ણાં
પઞ્ચાદીનાં વા નાશ એવેત્યત ઉક્તં તદાશ્રયેત્યાદિ॥ પ્રયોજક 3 ઇતિ ॥ વક્તવ્યે સતીતિ શેષઃ॥
આત્મનિષ્ઠાપૂર્વકલ્પને ઽપિ ક્વચિદ્ગૌરવમસ્ત્યેવેત્યાહ ----ત્વન્મત ઇતિ॥ યે યજમાનસ્ત ઋત્વિજ ઇતિ યજામાનાનામેવ સત્રયાગે ઋત્વિક્ત્વેન --
1. આદિપદં ન -નં.જ. 2. ત્યાશ્રયનાશકત્વે -નં.ગ.જ. 3.ત્વ ઇ -ઉ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 104.
----------------------- ------------ ---------
યદ્વા એકૈવ શક્તિરસ્તુ પ્રતિવ્યક્તિ વૃક્ષાણાં સિહ્યનાશ્રયત્વે ઽપિ વનત્વાવચ્છિન્નસ્ય તદાશ્રયત્વવત્પ્રત્યેકં વ્રીહીણાં તદનાશ્રયત્વે ઽપિ કાર્યોપયોગિત્વરૂપધર્માવચ્છિન્નસ્ય તદાશ્રયત્વોપપત્યૈકવ્રીહિનાશે તદવચ્છિન્નાનાશેન સંસ્કારાનાશાત્ ॥
યદ્વા યત્કિઞ્ચિદાશ્રાયનાશે ઽપિ ક્ષિપ્યમાણવાલુપિણ્ડાદૌ વેગાખ્યસંસ્કારાનાશવાદિહાપ્યનાશો ઽસ્તુ ॥
યત્તુ -- પ્રોક્ષણમપૂર્વજનકં દૃષ્ટદ્વારાભાવે સતિ --
-- સર્વેષામપિ યાગ 1 ભાક્ત્વાદિતિ ભાવઃ ॥
એક 2 પક્ષે ઽપ્યધિકરણતાવચ્છેદકદ્વિત્રનાશે ઽપ્યધિકરણતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નસત્વન 3 વાશ્રિતસંસ્કારાનાશ ઇતિ ભાવેન દૃષ્ટાન્ત પૂર્વમાહ -- પ્રતિવ્યક્તીતિ ॥
વ્રીહિત્વાદેરધિકરણતાવચ્છેદકત્વે ઽપિ ન દોષ ઇત્યાહ -- યદ્વેતિ॥ નનુ પ્રોક્ષિતવ્રીહિષ્વવઘાતાદિનૈકૈકાવયવાગમે સિતિ પીલુપાકપ્રક્રિયયા દ્રવ્યાન્તરોત્પત્યા તત્ર સંસ્કારાભાવસ્યાભાવેનોત્તરકાર્યાનુપયોગાપત્યાઽત્મનિષ્ઠતૈવાપૂર્વસ્ય વાચ્યેત્યતો વાહ -- યદ્વેતિ ॥
ઇદં ચ રીતિત્રયં તૃણારણિમણીનામેકશક્તિમત્વમિત્યત્રા 4 નુસન્ધેયમિતિ વદન્તિ॥ અપૂર્વજનકમિતિ ॥ ધર્મજનકમિત્યર્થઃ।
1.ફલેત્યધિકમ્ -ઉ. 2.શક્તીત્યધિકમ્ -ઉ. 3.નાશ્રિ -ઉ. 4.ઽઅપિઽ ઇત્યધિકમ્ -ઉ.
આધેયશક્તિઃ) શક્તિવાદઃ પુ - 105.
------------ --------- ---------
કાલાન્તરભાવિફલજનકેત્વન વિહિતત્વાત્ યાગવદિતિ મણ્યુક્તમનુમાનં, તત્ર સાધ્યે ઽપૂર્વપદં માનાન્તરા 1 ગમ્યાતિશયમાત્રપરં ચેદ્વ્રીહિનિષ્ઠસ્યાપિ તથાત્વેન સિદ્ધસાધનમ્ । આત્મનિષ્ઠત્વેન વિશેષિત 2 પરં ચેદુક્તહેતોર્વિશેષ્યમાત્રેણોપપત્યા વિશિષ્ટં પ્રત્યપ્રયોજકત્વમ્ 3 ॥
કિઞ્ચ ત્વન્મતે જીવન્મુક્તાવનુષ્ઠિતપ્રોક્ષણાદિનાદૃષ્ટાજનનાત્કથં તસ્ય ભાવ્યુપયોગઃ॥
અપિ ચ --દ્વિતીયાશ્રુત્યા કિઞ્ચિત્કાલગર્ભિતે 4 ન શેષિત્વેન શ્રુતે હ્યાદૌ ન કિઞ્ચિત્કારઃ શેષિત્વેનાશ્રુતે આત્મનિ ચ કિઞ્ચિત્કાર ઇતિ શ્રુતહા 5 ન્યશ્રુતકલ્પને સ્યાતામ્ ।
તથા ચ નિષિદ્ધકર્મણ્યવ્યભિચારાય હેતૌ વિહિતત્વાદિત્યુક્તમ્। પ્રાયશ્ચિત્તે વ્યભિચરાનિરાસાય કાલાન્તરેત્યાદિ॥
"કૃષિવાણિજ્યગોરક્ષા વૈશ્યમ્યૈવ વિધીયતે"॥
ઇત્યદિપ્રત્યેકં વર્ણોપાયવિધિવિહિતકૃષ્યાદાવવ્યભિચારાય દૃષ્ટેત્યાદિસત્યન્તમ્ ॥
હેતોર્વ્યભિચાર ચાહ -- કિઞ્ચેતિ ॥ આત્મનિષ્ઠત્વેનાપૂર્વસ્ય વિશેષિતત્વપક્ષે તર્કપરાહતિં ચાહ -- અપિ ચેતિ ॥ દ્વિતીયશ્રુત્યેત્યસ્ય શ્રુત ઇત્યનેનાન્વયઃ।
1.રગ-નં-રા. 2.માત્રેત્યધિકમ્-નં. 3.હેતૌ ચ દ્વારપદં અદૃષ્ટેતરદ્વારપરમ્। અલૌકિકાતિશયેતરદ્વારપરં વા । આદ્યે શક્તિવાદિનં પ્રત્યસિદ્ધિઃ। મન્મતે શક્તેરેવાદૃષ્ટભિન્નત્વાત્ । નાન્ત્યઃ। અપ્રયોજકત્વાત્ । અપૂર્વાભાવાવે ઽપિ શક્ત્યાખ્યાલૌકિકવ્યાપારેણૈવ હેતોરુપપત્તેઃ-- ગ. 4.તત્વેન-નં.ક. 5.નાશ્રુ-રા.ગ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 106.
----------------------- ------------ ----------
અન્યથા સક્તૂન્ જુહોતીત્યાદાવિવ વિભક્તિવિપરિણામઃ સ્યાત્ ॥
કિઞ્ચૈવં યાગાદિજન્યસંસ્કારાણામેવ હરિરાદ્યારમ્ભકપરમાણુનિષ્ઠત્વં કિં ન સ્યાત્॥
કિઞ્ચ -- પ્રોક્ષણાદેરપૂર્વજનકત્વે દર્શાદિવત્પ્રધાનકર્મત્વં વા
પ્રયાજાદિવદારાદુપકારકત્વં વા સ્યાન્ન તુ સન્નિપત્યોપકારકત્વમ્ ॥
કિઞ્ચિત્કારો નામોપકાર્યત્વ 1 વિશેષઃ। અન્યથેતિ ॥ વ્રીહિષુ કસ્યચિદાશયસ્યાભાવઃ કિન્ત્વાત્મન્યેવેતિ પક્ષઃ ઇત્યર્થઃ। ઇત્યાદાવિવેત્યુપલક્ષણમ્ ।"વ્રીહિભૈર્યજેતે"ત્યાદૌ દ્વિતીયા ચ સ્યાત્ । પ્રોક્ષતીત્યાદાવિવ તત્રાપ્યદૃષ્ટવદાત્મસંબન્ધાદેસ્ત્વદુક્તદિતીયાવિભક્તિહેતોઃ સુવચત્વાદિત્યપિ ધ્યેયમ્॥
સાધ્યવિકલો દૃષ્ટાન્ત ઇતિ ભાવેનાહ -- કિઞ્ચૈ 2 વમિતિ॥ દ્વિતીયાવગતસ્ય વ્રીહિગતકિઞ્ચિત્કારસ્યાત્મગતત્વે સતિ યાગદાનહોમાદિજન્યાપૂર્વશબ્દિતસંસ્કારાણામેવ પરમાણુગતત્વં સ્યાત્, આત્મનસ્તજ્જન્યસુખભોગશ્ચાદૃષ્ટ 8 વત્પરજન્યસંસ્કારસ્યાવગમાદિત્યપિ સુવચત્વાચ્ચ ॥

પ્રાગુક્તાનુમાનસ્ય તર્કપરાહત્યન્તરાણ્યાહ -- કિઞ્ચ પ્રોક્ષણાદેરિરિત્યાદિના ॥ ફલાપૂર્વે વ્યાપ્રિયમાણમાતારાદુપકારકં યાગસ્વરૂપનિષ્પત્તાવુપયુજ્યમાનં સન્નિપત્યોપકારકમિતિ જ્ઞેયમ્।
1.ત્વેતિ -ઉ. 2.ચેતિ--ઉ. 3.ષ્ટપર. 4.દ્યતામ્। નનુ યજેતેત્યાત્માનેપદબલાત્સંસ્કારઃ કર્તૃનિષ્ઠ ઉપગમ્યત ઇતિ ચેન્ન। તજ્જન્યસુખભોગરૂપફલાભિપ્રાયેણાત્મપદોપપત્તેઃ। શેષિત્વબોધક -ઉ.
આધેયશક્તિઃ) શક્તિવાદઃ પુ - 107.
------------ -------- ---------
અપિ ચાતિશયસ્યાત્મનિષ્ઠત્વે વ્રીહીણાં ચણ્ડાલા 1 દિસ્પર્શેન તન્નાશે ન સ્યાત્ વ્યધિકરણત્વાત્। પુત્રાનૃતભાષણાદિના પિત્રાદેર્નરકાદિકં તુ --
"સ વિષ્ઠાયાં કૃમિમામ્લે 2 ન શુધ્યતીત્યાદિસ્મૃતિવિરોધઃ। તયા 3 શુદ્ધિરૂપસ્ય તન્નિવર્ત્યા 4 શુદ્ધિરૂપસ્ય ચાતીન્દ્રિયાતિશયસ્ય તામ્રાદિગતત્વોક્તેઃ। એવં દેવતાપ્રતિમાદાવપિ પ્રતિષ્ઠાદિ 5 જન્યાધેય 6 શક્તિઃ સ્વીકાર્યા ॥
7 આધેયશક્તિઃ

પુત્રાનૃતવચનેન પિતુઃ કથં દોષ ઇત્યત આહ -- પુત્રેતિ ॥ અતિશયસ્ય
વસ્તુનિષ્ઠત્વાનઙ્ગીકારે બાધકાન્તરં ચાહ -- કિઞ્ચેતિ --
રજસા શુ 8ન્ધતે નારી વેગેન શુધ્યતિ।
ભસ્મના શધ્યતે કાંસ્યં તામ્રમામ્રેણ શુધ્યતિ॥
ઇતિ સ્મૃતિવિરોધં સ્પષ્ટયતિ 9 -- એવમિતિ ॥ એવં ચ મણ્યાદ્યુક્તદિશા પ્રતિમાગતપ્રતિષ્ઠાધ્વંસાદિર્વા પ્રતિષ્ઠાજન્યદૃષ્ટવદાત્મસંયોગાદિર્વા પૂજ્યત્વપ્રયોજકઃ પ્રતિમાગત ઇત્યાદ્યપ્રામાણાકિં ન કલ્પનીયમિતિ ભાવઃ ॥
આધેયશક્તિઃ

1.આદિપદં ન -નં. રા.ક.ગ. 2.મ્રણ-નં.રા. 3.તથાશુ -જ. 4.સ્યાતીન્દ્રિયાતિ-રા. 5.આદિપદં ન -નં.ક.જ. 6.યા શ -નં. 7.ઇત્યાધેયશક્તિવાદઃ -રા. ઇત્યાધેયશક્તિસ્થાનમ્ -ક. 8.ધ્યતે -ઉ. 9.ઽતથેતિઽ ઇત્યધિકમ્ - ઉ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 107.
----------------------- ------------ ----------
અથ તમસો દ્રવ્યત્વસાધનમ્

યથા શુક્તિઃ પદાર્થાન્તરમેવં તમો દ્રવ્યાન્તરમ્ । તમો દ્રવ્યં રૂપિ 1 ત્વાત્ ક્રિયાઽશ્રયત્વાત્ પરિમાણા 2 દિયુક્તત્વાચ્ચ ઘટવદિત્ય 3 નુમાનાત્॥
અથ તમસો દ્રવ્યત્વસાધનમ્

પ્રસઙ્ગાદાહ -- યથેતિ ॥ પદાર્થાન્તરમિતિ ॥ 4 દ્રવ્યગુણકર્મસામાન્યસમવાયરૂપપદાર્થાદન્યઃ પદાર્થસ્તથા 5 તદન્યો ઽપિ પૃથિવ્યાદિદ્રવ્યનવકાદન્યદ્દવ્યમિત્યર્થઃ॥
એતેન તમસો દ્રવ્યત્વે પૃથિવ્યાદિનવકાન્તર્ભાવો વાચ્યઃ। ન ચ ન યુક્તઃ। ગન્ધરસભાસ્વરરૂપસ્પર્શશબ્દહીનત્વેન ભૂતપઞ્ચકાન્તર્ભાવાયોગાત્ । અનિત્યત્વેન નિત્યવસ્ત્વન્તર્ભાવાયોગાદિતિ નિરસ્તમ્ । અતિરિક્તદ્રવ્યત્વોપપત્તેઃ॥
અન્તર્ભાવઃ શક્યશ્ચેદિત્યાદ્યગ્રેતનવાક્યં ત્વનાસ્થેયમિતિ ધ્યેયમ્ । ઇત્યનુવાદમહિમ્નૈવ શક્તેરપિ ષટ્પદા 6 ન્તર્ભાવાનુપપત્તિ 7 બાધકં પ્રત્યુક્તં ધ્યેયમ્। મણૌ તમસો દ્રવ્યત્વાભાવસ્યાચિન્ત્યત્વે ઽપિ શશધરાદૌ ચિન્તિત્વાત્ । તત્ખણ્ડનેન
નવિલશ્રણત્વાધિકરણે 8 પ્રાકૃતેન્દ્રિયમનોભેદાદિત્યેતવ્દ્યાખ્યાનસુધાયાં મનો નિત્યં સ્પર્શરહિતદ્રવ્યત્વાદિત્યત્ર તમસાસ્માકમનૈકાન્ત્યાદિત્યુક્તહેતુસમર્થનાર્થોયં પ્રયત્નઃ॥
1. પવત્વાત્ -રા.ગ. 2.ણવત્વાચ્ચ-નં. 3.ત્યાદ્ય-નં.ક.જ.ગ. 4.યથા ઇતિ પૂરિતમ્ -ઉ. 5.તમોપિ -ઉ. 6.દાર્થા-ઉ. 7.ત્તિઃ બાધકં-ચ ઇત્યસ્તિ-ઉ. 8.પઞ્ચેન્દ્રિય -ઉ.
તસો દ્રત્વ-સાનમ્) શક્તિવાદઃ પુ - 109.
----------------- ----------- ---------
ન ચાસિદ્ધિઃ। નીલં તમઃ છાયા ગચ્છતીત્ય 1 બાધિતપ્રત્યયાત્। રામાયણે"હનૂમચ્છાયા 2 યાં વાયુપુત્રાનુગામિની"ત્યનેન ક્રિયાયાઃ,"દશયોજનવિસ્તીર્ણે"ત્યાદિના પરિમાણસ્ય"છાયાયાં સંગૃહીતાયાં"ઇત્યાદિના ગ્રહણસ્ય ચોક્તેશ્ચ॥
ક્રિયાશ્રયત્વાદિ 8 ત્યયં ચ હેતુદ્રવ્યત્વસાધકઃ પરરીત્યૈવ બોધ્યઃ। તેન મિથ્યાત્વાનુમાનટીકાભાવપ્રકાશિકાયાં
"ગુણાદ્વા લોકવત્"ઇત્યત્ર ચન્દ્રિકાયાં ચ ગુણાદાવપિ ક્રિયાવત્વસાધનાન્ન વ્યભિચારઃ શઙ્ક્યઃ। 4 પૂત્યાદીત્યાદિપદેન ગૃહ્યમાણત્વપઙ્કભૂતત્વપાઠ્યમાનત્વાદિગ્રહઃ॥
છાયેતિ ॥ તસ્યાસ્તમસ્ત્વસ્ય સર્વસંમતેઃ તત્ર ક્રિયા પ્રત્યક્ષસિદ્ધા। છાયાહસ્તચતુષ્ટપરિમિતેત્યાદિપરિમાણપ્રતીતિરાદિપદાર્થઃ -- અબાધિતેતિ॥ કદાપિ ન નીલં તમ ઇત્યાદિવિપરીતપ્રત્યાભાવાદ્યૌક્તિકબાધસ્ય 5 પ્રત્યક્ષપ્રતીતિતો દુર્બલત્વાન્નિરસિષ્યમાણત્વાચ્ચેતિ ભાવઃ॥
વચનેનાપિ ક્રિયાવત્વાદિકં વ્યનક્તિ-- રામાયણ ઇતિ ॥ વાયુપુત્રપદેન ભીમભ્રાન્તિનિરાસાયોક્તં હનુમચ્છાયામિતિ। સુન્દરકાણ્ડે પ્રથમસર્ગે --
શ્વેતાભ્રઘનરાજીવ વાયુપુત્રાનુગામિની ।
તસ્ય સા શુશુભે છાયા વિતતાલવણામ્ભસિ॥ ઇતિ ॥
તથા --
છાયાયાં સંગૃહીતાયાં ચિન્તયામાસ મારુતિઃ।
ઇતિ વાલ્મીક્યુક્તેશ્ચેત્યર્થઃ। સંગૃહીતાયાં છાયાગ્રહેણેતિ યોજ્યમ્ ।.
1.ત્યાદ્ય -રા.ક.જ.ગ. 2.યૈષા -ક. 3.પ્રતીકવદિદં ધૃતમ્-ઉ. 4.પરિમાણાદીત્યાદિ -ઉ. 5.ઽચાઽ ઇત્યધિકમ્ -ઉ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 110.
------------------------ --------------- ----------
ત્વન્મતે આલોકાભાવત્વમેવ તમસ્ત્વમિતિ તમસ્ત્વેન પ્રતીતે 1 નૈલ્યા 2 રોપાયોગાચ્ચ। દોષાભાવેનારોપાયોગાચ્ચ ॥
કિઞ્ચાન્ધકારો નાલોકાભાવઃ। નાત્રાલોકઃ કિન્તુ તમ 3 ઇતિ પૃથગ્વ્યવરહારાત્। આપ્નોક્તેન તજો ઽભાવેનાન્ધકારાનુમાનાચ્ચ । પ્રતિયોગિત્વેનાભિમતાલોકાપ્રતીતાવપિ પ્રતીતેશ્ચ। વિરલનિબિડનિબિડતરત્વાદિનોત્કર્ષાપાકર્ષાદિપ્રતીતે 4 રબાધાચ્ચ॥
તમઃસુઘોરં ગગનચ્છદે મહદ્વિદારયદ્ભરિતરેણ રોચિષા ।
ન કેવલં નૈલ્યાદિધિયો 5 ઽબાધાદેવ પ્રમાત્વં વિશેષદર્શનેન કારણાભાવેન ચ ભ્રમત્વાયોગાચ્ચેત્યાશયેનાહ -- ત્વન્મત ઇતિ ॥ ન હિ શુક્તિત્વેન જ્ઞાને રજતારોપો યુક્ત ઇતિ ભાવઃ॥
નનુ તમસ આલોકાભાવા 6 ન્યથાનુપપત્યા ભ્રમત્વાદિકં કથં ચિત્કલ્પનીયમિત્યતસ્તદેવાસિદ્ધમિત્યાહ -- કિઞ્ચેતિ ॥ અનુમાનાચ્ચેતિ ॥ લિઙ્ગલિઙ્ગિભાવસ્ય 7 ભેદાભાવે ઽસમ્ભવાદિતિ ભાવઃ॥
પ્રતિયોગિત્વેતિ ॥ ન ચ દોષવશાત્ પ્રતિયોગિનો 8 ભાનાભાવે ઽપિ તમસો ભાનં યુક્તમિતિ વાચ્યમ્ । તાદૃશકૢપ્તદોષસ્ય કસ્યચિદાભાવાત્ । તમસઃ સ્વરૂપમેવ દોષ ઇતિ કલ્પનં 9 તસ્યાભાવત્વસિધ્યુત્તરકાલીનત્વેનાન્યોશ્રયાદિતિ ભાવઃ-- વિરલેતિ ॥ અભાવે ચ નોત્કર્ષાદિધીરિત ભાવઃ।
1.તેર્નૈ-નં. તૌનૈ-ક.જ. 2.લ્યાદ્યા-રા.ક.ગ. 3.ઽએવઽ ઇત્યધિકમ્-રા. 4.તેશ્ચ-નં. 5.ધિયા-ઉ. 6.વત્વાન્ય-ઉ. 7.વાસમ્ભ-ઉ. 8.નોભાનેપિ-ઉ. 9.ઽતુઽ ઇત્યધિકમ્-ઉ.
તસો-દ્રત્વ-સાનમ્)શક્તિવાદઃપુ - 111.
મનોજવં નિર્વિવિશે સુદર્શનં ગુણચ્યુતો રામશરો યથાચમૂમ્ ॥
ઇતિ ભાગવતે,
તતઃ કદાચિદ્દુઃખેન રથમૂહુસ્તરઙ્ગમાઃ।
પઙ્કભૂતં હિ તિમિર 1 મશ્વાનાં જાયતે ઽનધ॥
અથ પર્વતભૂતં 2 તત્તિમિરં સમાજાયત।
તદાસાદ્ય 3 હયા રાજન્ નિષ્પ્રયત્નાસ્તતઃ તત્તમઃ॥
તતશ્ચક્રેણ ગોવિન્દઃ પાટયામાસ તત્તમઃ ॥
ઇતિ હરિવંશે ચ તમસશ્ચક્રવિદાર્યત્વપઙ્કત્વપર્વતત્વાદ્યુક્ત્યા કાઠિણ્યાદિપ્રતીતેશ્ચ। તજો ઽભાવ 4 બહુત્વાદિનોત્કર્ષાદિધીશ્ચેત્સુખાદાવપિ દુઃખાભાવાદિબાહુલ્યાદિનોત્કર્ષાદિધીઃ સ્યાદિતિ દુઃખાભાવ 5 એવ સુખં 6 સંયોગાભાવ એવ વિભાગો ઽન્ધકારાભાવ એવ ચા 7 લોક ઇતિ સ્યાત્ ॥
નિર્વિવિશે પ્રવિવેશ-- ભાગવત ઇતિ ॥ દશમસ્કન્ધે ઽશ્વમેધપ્રકરણે -- કાઠિણ્યા 8
દિપ્રતીતેશ્ચેતિ ॥ અન્ધકારો નાલોકાભાવ ઇત્યન્વયઃ ॥
પ્રાગુક્તોત્કર્ષાદિપ્રતીતિરૂપહેતોરન્યથા 9 ઽનુપપત્યાપ્રયોજકત્વમાશઙ્ક્ય નિરાહ -- તેજ ઇતિ ॥ એતેનેત્યુક્તં વ્યનક્તિ -- આલોક ઇતિ ॥
1.સંસ્પર્શેન જ્ઞાય -જ. 2.તુ તિમિરં સમપદ્યત -જ. 3.માહારાચ નિષ્પ્રયત્ના હયાઃ સ્થિતાઃ - જ. 4.બાહુલ્યાદિનો -નં.રા.ક.જ.ગ. 5.એવ ઇતિ નાસ્તિ-- નં. એવાલો -ક. 6 સ્યાત્ ઇત્યધિકમ્ -રા. 7. ચ સતિ નાસ્તિ -રા. નં. 8.ણ્યપ્ર - ઉ. 9. થોપપત્યા -ઉ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 112.
------------------------ ----------- ---------
એતેન તમો દ્રવ્યાન્તરમિતિ મતે ઽપ્યાલોકાભાવસ્યાવશ્યકત્વાત્સ એવ તમ ઇતિ નિરસ્તમ્ । આલોકો દ્રવ્યાન્તરમિતિ મતે ઽપ્યન્ધકારાભાવસ્યાવશ્યકત્વાત્॥
નનુ -- તમસો 1 રૂપિત્વે આલોકનિરપેક્ષચક્ષુર્ગાહ્યત્વં ન સ્યાત્ । તસ્માત્ પ્રૌઢપ્રકાશકયાવત્તેજઃસંસર્ગાભાવો વા, ઉદ્ભૂતરૂપયોગ્યયાવત્તેજઃ સંસર્ગાભાવો વા,
ન ચાવલોકસ્ય દ્રવ્યત્વમનન્યથાસિદ્ધ 2 ત્વરૂપવત્વાદિપ્રમાણસિદ્ધમિતિ વાચ્યમ્। તમોદ્રવ્યત્વસ્યાપિ પ્રાગુક્તરૂપવત્વાદિપ્રમાણસિદ્ધત્વાદિતિ ભાવઃ॥
નનુ તાનિ પ્રમાણાનિ તર્કપરાહતાનિ ન દ્રવ્યત્વસાધકાનીતિ ભાવેન શશધરાદ્યુક્તં તર્કવિરોધરૂપવત્વં હેતૌ તાવદાશઙ્ક્ય નિરાહ -- નન્વિત્યાદિના નવચ્છાયાયાં ગતેરિત્યેતત્પર્યન્તેન ગ્રન્થેન ॥
તસ્માદિતિ ॥ આલોકનિરપેક્ષચક્ષુર્ગ્રાહ્યત્વેન દ્રવ્યત્વાયોગાદિત્યર્થઃ। તારાદિતેજસિ સત્યપિ તમો વ્યવહરાદ્યુ 4 ક્તં પ્રૌઢેતિ । રૂપિત્વાદિના વિવિચ્ય પ્રકાશનસામર્થ્યં પ્રૌઢત્વમ્ । વિદ્યમાને ઽપિ પ્રૌઢતેજસિ તેજોન્યતરાભાવમાદાય તમોવ્યવહારાપત્તેરુક્તં સંસર્ગેતિ । સંસર્ગારોપપૂર્વકો ઽભાવ ઇત્યર્થઃ। તેન સંસર્ગાન્યોન્યાભાવવતિ ન તમોવ્યવહારાપત્તસ્તત્ર સંસર્ગતાદાત્મ્યસ્યૈવાયોગાત્ । ઉદ્ભૂતેતિ 5 ॥ ઉદ્ભૂત 6 રૂપયોગ્યં યાવત્તેજઃ તત્સસર્ઙ્ગાભાવ ઇત્યર્થઃ।

1.સો નિરૂ -ક. 2.દ્વરૂ- ઉ. 3.ચચ્છા -ઉ. 4. દુક્તં-ઉ. 5.અત્ર પ્રતીકો ન ધૃતઃ - ઉ. 6.ઽતં રૂપં યાવદ્યત્તેજઃઽ ઇત્યાદ્યસ્તિ-ઉ.
તસો-દ્રત્વ-સાનમ્) શક્તિવાદઃ પુ - 113.
----------------- -------- -----------
તમસ્તેજોવિરોધિ દ્રવ્યમિતિ મતે યત્તેજઃસંસર્ગા 1 વિરોધિ 2 તદભવો વા, તમ ઇતિ ચેન્ન 3 । રાત્રિઞ્ચરાણામુલૂકાદીનાં જ્ઞાતૃણામિવાન્ધકારસ્ય જ્ઞેયસ્યાપ્યાલોકનિરપેક્ષચાક્ષુસાક્ષાત્કારસંભવાત્। આલોકે
વ્યભિચારાચ્ચ।
યાવદાદિપદકૃત્યં પૂર્વવત્। પરમાણ્વાદિતેજસિ સત્યપિ તમોવ્યાવહારા 4 દ્યોગ્યમિત્યુક્તમ્ । ગ્રીષ્મોષ્માદૌ સત્યપિ તમો વ્યાવહરાદુદ્ભૂતેત્યુક્તમ્ ॥ વિરોધીતિ॥ તમો વિરોધીત્યર્થઃ॥
જ્ઞાતૃણામિતિ ॥ રાત્રૌ રૂપવત્પદાર્થદ્રષ્ટૃભિરાલોકનિરપેક્ષયૈવ ઘટાદિપદાર્થા ઉપલમ્ભન્ત વા ચક્ષૂ 6 રહિતા 7 ઇતિ કલ્પ્યતે । કિન્તૂલૂકાગિપ્રાણિચક્ષુષામેવ તાદૃશસ્વભાવ ઇત્યુચ્યતે । એવં કેંષાચિદ્રૂપવદ્વસ્તૂનામાલોકસમાપક્ષચક્ષુર્ગ્રાહ્યત્વે ઽપિ તમોરૂપવસ્તુનો ઽપિ તન્નિરપેક્ષચર્ગ્રાહ્યત્વમસ્ત્વિત્યર્થઃ॥
યત્તુ રાત્રિઞ્ચરાદીનામપિ 8 બાહ્યાલોકનિરપેક્ષ 9 ચક્ષુર્ગ્રાહકમિત્યસિદ્ધમેવ। તત્રાપિ
તેજોન્તરસ્ય સત્વાદિતિ શશધરોક્તમ્ । તન્ન। તાદૃશતેજોન્તરસત્વે માનાભાવાત્ । તથૈવ તમસો ઽપિ તાદૃશતેજઃસાપેક્ષર્ગ્રાહ્યત્વસંભવાચ્ચેતિ ભાવઃ॥
પ્રાગુક્તતર્કસ્યાપ્રયોજકત્વમુક્ત્વા વ્યભિચારં ચાહ - આલોક ઇતિ ॥ આલોકાન્યત્વે સતીત્યાપાદકવિશેષણે ચ તમોન્યત્વે સતીત્યપિ વિશેષ્યતામ્। અદ્યાપ્યાલોક એવ દ્રવ્યં તમસ્તુ નેત્યસ્યાસિદ્ધેરિતિ ભાવઃ। આપાદ્યાભિપ્રાયવ્યક્તીકરણેન વ્યભિચારં વ્યનક્તિ--તત્રેતિ ॥ આલોકસાક્ષાત્કાર ઇત્યર્થઃ ॥
ર્1.ગવિ-નર્ં. ગોવિ-વા.ક.ગ.જ. 2.ધી- રા.ગ.જ. 3.ન ઇતિ નાસ્તિ-નં. 4.ઉદ્ભૂતરૂપેત્યુક્તમ્ -ઉ. 5.તે -ઉ. 6.રાદિર -ઉ. 7.ઽનઽ ઇત્યધિકમ્-ઉ. 8.પેચકાદીનામપિ -- ઉ. 9.ક્ષં ચ -ઉ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 114.
------------------------ ------------- ---------
તત્ર વિષયીભૂતસ્યાલોકસ્ય સત્વે ઽ 1 પિ વિષસંસ્કારકસ્યાલોકાન્તરસ્યાભાવાત્॥
નનુ તત્રાભ્યાં 2 લોકાવયવગ્રહે મહત આલોકાવયવિનસ્તદ્ગ્રહે તુ સૌરાલોક એવાસ્તીતિ ચેત્ 4 । ન તાવદાલોકસંબન્ધસ્ય સાક્ષાત્પરમ્પરાસાધારણસંબન્ધત્વેન હેતુત્વમ્ । અતિપ્રસઙ્ગાત્ ॥
નાપિ સંયોગસમવાયસાધારણસાક્ષાત્સંબ્ધત્વેના । તદપેક્ષયા સંયોગત્વજાતેર્લઘુત્વાત્। અવયવાવયવિનોશ્ચ સંયોગાભાવાત્ ॥
કિં મહાલોકે વ્યભિચારસ્ત્ર્યણુકરૂપાલોકે વા। આદ્યેપ્યવયવિન્યુત અવયવ ઇતિ વિકલ્પ 5 ક્રમેણ વ્યભિચારોદ્ધારમાશઙ્ક્ય નિરાહ -- નન્વિત્યાદિના। ત્ર્યસરેણ્વવયવસ્યાપ્રત્યક્ષાદાહ -- સૌરાલોક એવેતિ ॥
આલોકસ્ય વિષયસંસ્કારકત્વં સંયોગસંબન્ધેનૈવ વાચ્યમ્ । એવં ચ રૂપિત્વે સંયોગસંબન્ધેન વિષયસંસ્કારકાલોકનિરપેક્ષચક્ષુર્ગ્રાહ્યત્વં ન સ્યાદિત્યાપાદ્યાર્થઃ સ્યાત્। તથા ચ ત્ર્યસરેણૌ વ્યભિચારાભાવે ઽપિ મહાલોકે વ્યભાચારસ્તદવસ્થ એવેતિ ભાવેન પ્રસક્તપક્ષપ્રતિષેધપૂર્વમાહ -- ન તાવદિત્યાદિના ॥ અતિપ્રસઙ્ગાદિતિ॥ આલોકસંબન્ધકુડ્યસંબન્ધ 6 ન્ધકારસ્ય
સાક્ષાત્કારોદયપ્રસઙ્ગાદિત્યર્થઃ॥
સંયોગાભાવાદિતિ ॥ તથા ચ તત્રાવ્યભિચારાલોકાન્યત્વે સતિ --
1.ઽઅપિઽ ઇતિ નાસ્તિ-નં. 2.આલોકપદં ન- રા. 3.તૈજસત્ર્યસરે -ઇત્યસ્તિ-નં.ક. જાલસ્ય તેજસ્ત્ર્યસ-રા.ગ. જલસ્થપદં ન -જ. 4.ન્ન ન -જ.. 5.પ્લ્ય ક્રમેણ વ્યભિચા - ઉ. 6.દ્વે અન્ધકારસ્થે -ઉ.
તસો-દ્રત્વ-સાનમ્) શક્તિવાદઃ પુ - 115.
---------------- ---------- --------
કિઞ્ચ - તમસ આલોકાભાવત્વે ઽપિ નીલં તમ ઇતિ ધીર્ન સ્યાદિતિ બાધકં સમમેવ । રૂપસાક્ષાત્કારસ્યાલોક 1
સાપેક્ષચક્ષુર્નજન્યત્વનિયમાત્ । ન ચ પ્રમારૂપવિશેષ એવાયં નિયમઃ। સામાન્યે બાધકાભાવાત્ । શુક્લ 2 પટાદૌ ચાક્ષુષસ્ય નીલ ઇતિ ભ્રમસ્યાપ્યાલોકં વિનાનુત્પત્તેશ્ચ॥
યત્તુ -- 3 વર્ધમાનોક્તં વસ્તુતો રૂપવતો વિશેષ્યસ્ય ચાક્ષુષત્વે આલોકાપેક્ષા, --
-- રૂપિત્વમેવ તાદૃશાલોકસાપેક્ષચક્ષુર્ગ્રાહ્યત્વે પ્રયોજકમિત્યેત્યોક્તાપાદકસ્યાલોકે ઽભાવાન્નોક્તકર્કસ્તત્ર વ્યભિચારીતિ વાચ્યમ્ । એવં સતિ તમોન્યત્વે સતિ રૂપિત્વમેવાલોકાપેક્ષચક્ષુર્ગ્રાહ્યત્વે પ્રયોજકમિત્યુપેયતામ્। એવં 4 તમસો રૂપિત્વે ઽપિ નોક્તતર્કાભાવઃ। આલોકસ્યેવ તમસોપ્યન્યનન્યથાસિદ્ધોક્તપ્રમાણસિદ્ધદ્રવ્યત્વવત્વાદિતિ ભાવઃ॥
અસ્ત્વેવં કથં ચિદુક્તન્યાયેનાલોકે વ્યભિચારાભાવસ્તથાપિ તમોન્યરૂપિત્વમેવાલોકસાપેક્ષચુક્ષુર્ગ્રાહ્યત્વપ્રયોજકમિતિ ત્વયાપિ વાચ્યમ્ । અન્યથા તવ મતે તમસિ રૂપધીર્ન સ્યાદિતિ ભાવેન પરપક્ષે ઽપિ બાધખમુપપાદયતિ -- કિઞ્ચેત્યાદિનૈવં ન ત્વયાપીત્યન્તેન ગ્રન્થેન ॥ નિયમાદિતિ ॥ આલોકરૂપસાક્ષાત્કારે 5 ત્વદુક્તદિશા વ્યભિચારા 6 દિતિભાવઃ॥
રૂપભ્રમે ઽપિ રૂપપ્રમાયામિવ ન સર્વત્રાલોકાપેક્ષા, યેન શુક્લપટાદૌ નીલરૂપભ્રમે તદપેક્ષાયાં તમસિ રૂપભ્રમે ઽપિ તદપેક્ષા સ્યાત્ । ધર્મિણો રૂપિત્વારૂપિત્વાભ્યાં તન્નિયમોપપત્તેરિતિ ભાવેનોક્તમનૂદ્ય નિરાચષ્ટે -- યત્વિત્યાદિના ॥
1.કાપેક્ષેત શોધિતમ્ -નં. 2.ક્લેપ -ન.ક.જ. 2.ક્લેઘ-રા.ગ. 3.બદ્ધમા નો-રા. ધર્મમાનો-ગ. 4.ઽચઽ ઇત્યધિકમ્-ઉ. 5.ર ઇવ-ઉ. 6.રાભાવાદિતિ -ઉ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 116.
------------------------ ------------- ---------
ભ્રમાધિષ્ઠાનભૂતઃ પટાદિશ્ચ વસ્તુતો રૂપીતિ ત 1 ત્ર વિશેષ્ય 2 સ્ય ગ્રહાર્થમેવાલોકાપેક્ષા ન તુ રૂપગ્રહણાર્થં, મન્મતે ચાલોકાભાવરૂપં તમો વસ્તુતો 3 નીરૂપમિતિ નીલં તમ ઇતિ સાક્ષાત્કારે નાલોકાપેક્ષા, ત્વન્મતે 4 તુ તમો વસ્તુતો રૂપીતિ તત્રાલોકાપેક્ષા સ્યાદેવેતિ। તન્ન । દધિ ધવલમાકાશં નીલ 5 માકાશમિત્યાદૌ ની 6 રૂપાકાશવિશેષ્યકભ્રમે, આકાશે 7 ધવલિમા આકાશે નીલિમેત્યાદૌ રૂપવિશેષ્યકભ્રમે ચાલોકાપેક્ષાદર્શનાત્ ॥
નન્વાકાશે ધાવલ્યાદિ 8 ધીર્ગૃહ્યમાણારોપરૂપા, ગ્રહણાત્મકં ચારોપ્યજ્ઞાનં રૂપવદ્દવ્યવિષયકમિત્યરોપકારણસ્ય રૂપવદ્દ્રવ્યજ્ઞાનસ્યૈવાલોકાપેક્ષા,
નીરૂપે વસ્તુનિ રૂપભ્રમે આલોકાપેક્ષા નેતિ કિં 9 નિરૂપવસ્તુવિશેષ્યકરૂપવિષેષણકભ્રમે વા રૂપવિશેષ્યવસ્તુવિશેષણકભ્રમે વા । 10 ઉભયમપ્યયુક્તમ્ વ્યભિચારાદિત્યાહ -- દધિ ધવલમિતિ ॥ શુભ્રાભાવદશાપન્નો ઽયં ભ્રમઃ। દર્શનાદિતિ ॥ તથા ચ તમસ્યાપિ રૂપભ્રમે તદપેક્ષા સ્યાદેવેતિ ભાવઃ॥
આકાશરૂપભ્રમ 11 તમોરૂપભ્રમસ્ય ગૃહ્યમાણત્વસ્મર્યમાણત્વકૃતવૈષમ્યમાશઙ્ક્ય નિરાહ -- નન્વિતિ ॥
1.તદ્વિ-રા. 2.ષ્યગ્ર-ન. 3.ન રૂપીતિ -નં.રા.ગ.ક.જ. 4.ઽતુ તમોઽ ઇતિ નાસ્તિ-ન. 5.આકાશપદં ન -જ. 6.નીલ -- રા. 7.ધાવલ્ય-રા. 8.આદિ ઇતિ નાસ્તિ-રા. 9.ની-ઉ. 10. નોભયમપિ યુક્તમ્ -ઉ. 11.માત્તમો-ઉ.
તસો-દ્રત્વ-સાનમ્ ) શક્તિવાદઃ પુ -- 117.
------------------ --------- ------------
ન તુ સાક્ષા 1 દારોપસ્યેતિ ચેન્ન । તત્રાનુભૂયમાનારોપો ઽન્ધકારે તુ સ્મર્યમાણારોપ ઇત્યત્ર નિયામકાભાવાત્ ॥

કિઞ્ચ ગૃહ્યમાણરૂપસ્ય સંસર્ગાપાર્થમેવ રૂપગ્રહસ્યાપેક્ષિતત્વાત્ રૂપગ્રહે આલોકાપેક્ષેતિ મદિષ્ટસિદ્ધિઃ। ન ચ તત્ર રૂપવદભેદસ્યૈવારોપઃ ન તુ રૂપસંસર્ગસ્યેત્યત્ર માનમસ્તિ ॥
ન ચ રૂપગ્રહો તદાશ્રયગ્રહં વિનેત્યાશ્રયગ્રહાર્થમેવાલોકાપેક્ષેતિ ।
યદ્વા નીરૂપે રૂપભ્રમે નાલોકાપેક્ષેત્યત્રાકાશરૂપારોપે વ્યભિચારોક્તિરયુક્તા, તત્રાપ્યાલોકાપેક્ષાયાં રૂપારોપકારણં યદ્રૂપવદ્દ્રવ્યાન્તરજ્ઞાનં તત્રોપયોગાદિતિ ભાવેનાશઙ્ક્ય તમોરૂપારોપોષઽપિ તથૈવ તદપેક્ષા દુર્વારેત્યાહ -- નન્વિત્યાદિના॥ ન તુ સાક્ષાદિતિ ॥ દ્રવ્યં વિના કૃતકેવકરૂપારોપલક્ષણે સ્મર્યમાણારોપેત્યર્થઃ। તમો રૂપારોપશ્ચ સ્મર્યમાણારોપ ઇતિ ભાવઃ॥
અઙ્ગીકૃત્યાપિ સ્મર્યમાણારોપત્વમાલોકસાપેક્ષત્વમાવશ્યકમિત્યાહ -- કિઞ્ચેતિ॥ મદિષ્ટેતિ ॥ તમોરૂપારોપેપ્યાલોકાપેક્ષયા સ્યાદિત્યાપાદનસિદ્ધિરિત્યર્થઃ। ઇષ્ટાસિદ્ધિમાશઙ્ક્ય 2 પરિહરતિ -- ન ચ તત્રે 8 તિ ॥ ગૃહ્યમાણારોપસ્થલ ઇત્યર્થઃ। અભ્યુપેત્યાપિ રૂપસર્ઙ્ગારોપમાલોકાપેક્ષયા અન્યથાસિદ્ધિમાશઙ્ક્ય નિરાહ -- ન ચ રૂપેતિ ॥
1. દ્રૂપેસ્યેતિ -રા. 2.નિરાહ -ઉ. 3.ઇતઃ ઽનિરાહઽ ઇતિ પર્યન્તં નાસ્તિ -ઉ.
ન્યાયદીપુયતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 118.
---------------------- ------------- -----------
ત્વન્મતે નયનગતપિત્તપીતિમાદાશ્રયગ્રહં વિનાપિ ગ્રહાત્ । તસ્માદ્દ્રૂપજ્ઞાનસ્ય રૂવદ્વિશેષ્યકત્વે 1 રૂપવિશેષ્યકત્વે ભ્રમત્વે પ્રમાત્વે 2 ચ રૂપ 3 ભાનપ્રયુક્તૈવાલોકાપેક્ષેતિ તમસો ઽભાવત્વે ઽપિ નીલં તમ ઇતિ તમસિ નૈલ્યમિતિ વા જ્ઞાને આલોકાપેક્ષા દુષ્પરિહરા ॥
એવં ચ ત્વયાપિ તમોનિષ્ઠત્વેન રૂપસાક્ષાત્કારભિન્નરૂપસાક્ષાકત્કારે તેજોપેક્ષેતિ વાચ્યમ્ । તતો વરં તમોભિન્નરૂપવત્સાક્ષાત્કારે તદપેક્ષેતિ તમો દ્રવ્યમેવાસ્તુ ॥
કિઞ્ચ રૂપિણો ઘટાદેરિવ રૂપિઘટાદ્યભાવસ્ય ગ્રહો ઽપ્યાલોકસાપેક્ષો દ્રષ્ટ ઇત્યભાવવત્પક્ષે ઽ 4 પિ તદપેક્ષાઽવશ્યકી ॥
નનુ -- તજો ઽભાવગ્રહે ન તેજો ઽપેક્ષા । અન્યથા ઘટાભાવગ્રહે ઽપિ ઘટાપેક્ષા
સ્યાદિતિ ચેત્ ।
તમો ઽન્યરૂપિત્વમેવાલોકસાપેક્ષચક્ષુર્ગ્રાહ્યત્વપ્રયોજકમિત્યુપપાદ્ય તમસો દ્રવ્યત્વે પ્રાગુક્તતર્કબાધો 5 નિરસ્તઃ। અધુના તેજોવિરોધિપ્રત્યક્ષત્વમેવાલોકનિરપેક્ષત્વે પ્રયોજકં, તચ્ચાસ્તિ તમઃપ્રત્યક્ષત્વેપીત્યુપપાદયંસ્તર્કબાધં પ્રકારન્તરેણોદ્ધરતિ--કિઞ્ચેત્યાદિના ॥ એતેનેત્યન્તેન ॥ અભાવત્વે 6 તિ ॥ તમ 7 સ્તેજોભાવવત્વપક્ષે ઽપીત્યર્થઃ॥
1.રૂપવિશેષ્યકત્વે ઇતિ નાસ્તિ -- રા. 2.ત્વેવા-નં 3.પભ્રમ -ક. પાભાવ-ગ. 4.ઽઅપિઽ ઇતિ નાસ્તિ -રા. 5.ધે નિરસ્તે-ઉ. 6.પીતિ -ઉ. 7.સસ્તે-ઉ.
તસો-દ્રત્વ-સાનમ્) શક્તિવાદઃ પુ - 119.
---------------- ---------- ----------
તેજો ઽનપેક્ષા હિ ન તેજો ઽભાવપ્રત્યક્ષત્વેન । તજો ઽભાવવ્યાપકભાસ્વરરૂપવિરહપ્રત્યક્ષસ્યાપિ તેજો ઽનપેક્ષત્વદર્શનાત્ । નાપિ તેજોવિરોધ્યભાવપ્રત્યક્ષત્વેન । ગૌરવાત્ । કિં તુ તેજોવિરોધિપ્રત્યક્ષત્વેનૈવ। તથા ચ તમસ્તેજોવિરોધિ દ્રવ્યમેવાસ્તુ । તેજો ઽ 1 પેક્ષાપ્રસઙ્ગસ્ય વિરોધેનૈવ સામાધાનાત્ । એવં ચ રૂપિત્વાદિપ્રતીતિરપ્યનુકૂલિતા ભવતિ॥
એતેન -- તમોગ્રાહકં તેજો ઽનપેક્ષં ચક્ષુર્ભિન્નમિન્દ્રિયાન્તરમેવાસ્તુ, અધિષ્ઠાનં તુ તસ્યાપિ નયનગોલકમેવ, સર્પાણાં ચક્ષુઃશ્રોત્રયોરિવૈકાધિષ્ઠાનત્વસંભવાદિતિ નિરસ્તમ્ । ઉક્તરીત્યા ચક્ષુર્ગ્રાહ્યત્વેનૈવોપપત્તાવિન્દ્રિયાન્તરલ્પકાભાવાત્ । ધર્મિગ્રાહકમાનેન ચક્ષુષ એવ રૂપગ્રાહકત્વેન સિદ્ધેશ્ચ॥
એતેનેતિ ॥ તમોભિન્નરૂપવત્સાક્ષાત્કાર એવાલોકાપેક્ષેતિ કથનેન। તથા તેજોવિરોધિપ્રત્યક્ષત્વેનૈવ તેજોનપેક્ષેતિ કથનેનેત્યર્થઃ। તદેવ વ્યનક્તિ -- ઉક્તરીત્યેતિ॥ રૂપગ્રહણાન્યથાનુપપત્તિરેવ કલ્પિકેત્યત આહ-- ધર્મીતિ ॥ રૂપજ્ઞાનં કરણસાધ્યં કાર્યત્વાદિતિ માનેનેત્યર્થઃ॥
એવં તર્કપરાહત્યાદિદોષનિરાસેન રૂપવત્વાદિત્યુક્તહેતું સમર્થ્યેદાનીં ક્રિયાશ્રયત્વાદિત્યુક્તહેતુમપિ શશધરાદ્યુક્તબાધકોક્તિમુખેનાસિદ્ધિમાશઙ્ક્ય
સાધયતિ --- ન ચ છાયામિતિ ॥
1.નપે - નં.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 120.
------------------------ --------------- ----------
ન ચ છાયા 1 યાં ગતેઃ સ્વભાવાવકત્વે આવરકછત્રાદિદ્રવ્યાનુવિધાનાનુપપત્તિઃ। સ્થાણાવચલે ઽપિ 2 તચ્છાયાયાં ગતિદર્શનાત્ । મણ્યાદ્યનુવિધાયિમણ્યાદિપ્રભાવદુપપત્તેશ્ચ। રૂપાદિધીસ્તિ પ્રભાયામિવ તમસ્યપ્યબાધિતા ॥
ન ચ તમસઃ ક્રિયાવત્વે ક્રિયાવતઃ પ્રત્યક્ષસ્ય સ્પર્શવત્વનિયમાત્સ્પર્શવત્વં સ્યાદિતિ વાચ્યમ્ । વિપક્ષે બાધકાભાવેન સ્પર્શવતો ઽપિ વાયોર્નીરૂપત્વવત્ક્રિયાવતો ઽ 4 પ્યસ્ય નિઃસ્પર્શત્વોપપત્તેઃ । આલોકાદાવિવ સ્પર્શસ્યાનુદ્ભૂતત્વેનાનુપલમ્ભસમ્ભવેનેષ્ટાપત્તેશ્ચ॥
ગતિદર્શનાદિતિ ॥ સૂર્યાદિગત્યનુરોધેનેતિ ભાવઃ। 5 પ્રામાણ્યાદિભાવાદિતિ ॥ પ્રભાવ 6 ત્તન્મતે દ્રવ્યમેવેતિ ભાવઃ॥
નનુ શશધરાદૌ કુડ્યાદ્યપસરણાવશાદન્યત્રાપિ પ્રભાચલનોપલમ્ભાત્તદનુવિધાયિત્વં તત્રાસિદ્ધમુત્યુક્તમિતિ ચેન્ન । છાયાયામપિ તદનુવિધાનાભાવસ્યોક્તત્વાદિતિ ભાવઃ॥
નનુ -- પ્રભાયામન્યાનુવિધાયિગતિત્વે ઽપિ તત્ર રૂપત્વાદ્યન્યથાસિદ્ધમાનાવગગતં દ્રવ્યત્વમિત્યત આહ -- રૂપાદિતિ ॥ અબાધિતેતિ ॥ ન નીલં 7 તમ ઇતિ કદાપ્યપ્રતીતેર્યૌક્તિબાધકસ્ય ચ નિરસ્ય 8 ત્વાદિતિ ભાવઃ। બાધકાન્તરગમાશઙ્ક્ય દ્વેધા નિરાહ -- ન ચ તમ 9 ઇત્યાદિના॥
1.યાગ -- નં. વાયા ગ -ક. 2.તત્ ઇતિ નાસ્તિ-નં. 3.ક્ષસ્પર્શ-નં.ક.જ. 4.પ્યસ્પર્શવત્વો ક. પ્યસ્યાસ્પર્શ-જ. 5.ઽમણ્યાદિપ્રભાવદિતિઽ ઇત્યસ્તિ -ઉ. 6.ચ ત્વન્મ -ઉ. 7.ઽનનુઽ ઇત્યારભ્ય એતાવન્નાસ્તિ-ઉ. 8.સ્તત્વા-ઉ. 9.મસ-ઇ-ઉ.
તસો-દ્રત્વ-સાનમ્) શક્તિવાદઃ પુ - 121.
----------------- ------------ -----------
ન ચ સ્પર્શસમાનાધિકરણદ્રવ્યત્વસાક્ષાદ્વય્યાપ્યજાતેરુદ્ભૂદસ્પર્શસામાનાધિકરણ્યનિયમાન્નૈવમ્ ઇતિ વાચ્યમ્ । વિપક્ષે બાધકાભાવાત્ ॥
ભોગવિશેષસંપાદનાર્થં હિ સ્પર્શોદ્ભવઃ, ન ચાસ્મદાદિભિઃ પ્રકૃતે ભોગાવિશેષસંપાદન 1 પ્રયોજનકત્વં નિર્ણીતું શક્યયમ્ । પુરાણેષુ તમસઃ કાઠિન્યોક્ત્યોદ્ભૂતસ્પર્શસ્યાપીષ્ટત્વાચ્ચ॥
યત્તુ છાયાયાઃ તેજોવિરોધિદ્રવ્યત્વે પ્રભાઽશ્રયે રત્નવિશેષે 2 છાયા નોપલભ્યેતેતિ ચોદ્યં, તદાલોકાભાવત્વે ઽપિ સમમ્ । તત્રાલોક 3 સ્ય વિરલત્વાદ્વાઽવરણીયતેજો ઽન્યતરાભાવસ્ય છાયાત્વાદ્વા છાયા 4 ત્વોપપત્તિરિતિ સમાધાનં ચ ભાવવત્વે ઽપિ સમમ્॥
ઇષ્ટાપત્તેશ્ચેત્યયુક્તમિત્યાશઙ્ક્ય દ્વેધા સમાધિમાહ -- ન ચ સ્પર્શેત્યાદિના ॥ નિયમાદિતિ ॥
પૃથિવીત્વજલત્વાદિજાતેસ્તથાદર્શનાત્તમસો દ્રવ્યત્વપક્ષે તમસ્ત્વસ્ય પૃથિવીત્વાદેરિવ દ્રવ્યત્વસાક્ષાવ્દ્યાપ્યજાતિત્વાપત્યોદ્ભૂતસ્પર્શસામાનાધિકરણ્યં સ્યાદેવેત્યર્થઃ। પ્રભાદાવવ્યભિચારાય સાક્ષાવ્દ્યાપ્યાપ્યજાતેરિત્યુક્તમ્ । પ્રભાત્વાદેર્દ્રત્વવ્યાપ્યતેજસ્ત્વવ્યાપ્યત્વાત્ । વિપક્ષ ઇતિ ॥ ઉક્તરૂપજાતેરપિ તાદૃશસ્પર્શસામાનાધિકરણ્યાભાવ ઇત્યર્થઃ॥

તમેવ વ્યનક્તિ -- ભોગેતિ ॥ સ્પર્શોદ્ભવઃ સ્પર્શસ્યોદ્ભૂતત્વમિત્યર્થઃ। પ્રયોજકત્વમિતિ ॥ તમઃસ્પર્શસ્યેત્યર્થઃ। પુરાષેષ્વિતિ ॥ તમસ્સુઘોરમિત્યાદિપ્રાગુક્તવચનેષ્વિત્યર્થઃ॥
તમઃ તેજોવિરોધિદ્રવ્યમેવાસ્તુ ઇતિ પક્ષે બાધકમાશઙ્ક્ય નિરાહ-- યત્વિતિ ॥
1. નેન પ્રયોજનવત્વં -રા. 2.ષચ્છાયા-નં. 3.સ્યાવિ-નં. 4.યોપ-રા.ક.ગ.જ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 122.
------------------------ ------------ ----------
યત્તુ - 1 વર્ધમાનાદિભિરુક્તં પ્રૌઢાલોકમધ્યે સર્વતો ઘનતરાવરણે છાયા ન સ્યાત્,
તેજોવિરોધેન તત્ર તમો ઽવયવાનાં પૂર્વમનવસ્થાનાત્ । સર્વત 2 સ્તેજઃસંકુલે ઽન્યતો ઽપિ તદાગમના 3 સંભવાદિતિ । તન્ન। પિહિત 4 પ્રદીપપાગમનાન્તરં પ્રાસાદવ્યાપ્યાલોકમણ્ડલદારણાનન્તરં છાયા દીપનાશાનન્તરમન્ધકારસ્ય ચારમ્ભસંભવાત્ ॥
નનુ -- તમ આલોકાભાવો ન ચેદાલોકાભાવાવિષયબુદ્ધ્યવિષયો ન સ્યાદિતિ ચેન્ન। આલોકાભાવગ્રહે પ્રતિયોગિસ્મરણાદેરધિકસ્યાપેક્ષિતિત્વેનેષ્ટાપત્તેઃ॥
એતેન -- તમો દ્રવ્યં ચેત્તદવયવાનાં તમો ઽવયવ્યારમ્ભકત્વં વાચ્યમ્ । ન ચ તદ્યુક્તમ્। આરમ્ભકત્વે સ્પર્શવત્વસ્ય પ્રયોજકત્વેન નિઃસ્પર્શસ્ય તમસો ઽનારમ્ભકત્વાત્। ન ચ મૂર્તત્વમેવારમ્ભકત્વેતન્ત્રમ્। મનસો ઽપ્યારમ્ભકત્વા 5 પાતાદિતિ શશધરાદ્યુક્તં નિરસ્તમ્ । નિઃસ્પર્શત્વમસિદ્ધમિત્યુક્તત્વાત્ ॥
યત્વિતિ॥ તમસસ્તેજોવિરોધિદ્રવ્યત્વે બાધકાન્તરમનૂદ્ય નિરાહ-- યત્તુ વર્ધમાનાદિભિરિતિ॥
શશધરાદ્યુક્તબાધકમાશઙ્ક્ય નિરાહ -- નન્વિત્યાદિના ॥ અપેક્ષિતત્વેનેતિ ॥ તમસો ગ્રહે તદનપેક્ષિતત્વેનેત્યપિ જ્ઞેયમ્ ॥
બાધકાન્તરં ચ નિરાહ -- એતેનેતિ ॥ સ્પર્શકથનેનેત્યર્થઃ।
1.બદ્ધમાન-રા. વર્ધમાન--ગ. ઇત્યસ્તિર્ 2.વતેજઃ-નં. 3.ભાવાદિતિ -નં. 4.ઽપ્રઽ ઇતિ નાસ્તિ-નં. 5.ત્વપ્રસઙ્ગાત્ -- રા.
તસો-દ્રત્વ-સાનમ્) શક્તિવાદઃ પુ - 123.
---------------- -------- ---------
તમ આરમ્ભકં અન્ત્યાવયવિભિન્નત્વે સતિ રૂપવત્વાદિત્યનેન સત્પ્રતિપક્ષત્વાચ્ચ। અસ્પર્શત્વરૂપસાધનાવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપકસ્ય નીરૂપ 1 ત્વસ્યોપાધિત્વાચ્ચ । અસ્પર્શસ્યાપિ પુરુષાર્થસાધ 2 કત્વે નારમ્ભકત્વસંભવેનાપ્રયોજકત્વાચ્ચ ॥
માનસ્તુ નારમ્ભકં પ્રયોજનાભાવાત્ । અનારમ્ભ 3 એવ ચ પ્રયોજનાભાવે પ્રમાણમ્। અન્યથાઽરમ્ભકત્વે રૂપવત્વમેવ તન્ત્રમ્,
તદેવ વ્યનક્તિ-- નિઃસ્પર્શત્વમિતિ ॥ સત્પ્રતિપક્ષત્વાચ્ચેતિ ॥ અવયવાખ્યં
તમો ઽવયવરૂપતમોનારમ્ભકં નિઃસ્પર્શત્વાદિતિ પરોક્તસ્યાનુમાનસ્યેતિ ભાવઃ। અન્ત્યાવયવિનિ ઘટાદાવવ્યભિચારાય
હેતૌ સત્યન્તમ્ ॥
ન ચ તસ્યાપિ સ્વગતગુણકર્મારમ્ભકત્વાન્ન વ્યભિચાર ઇતિ શઙ્ક્યમ્ । આરમ્ભકા 4 નાનેકપદાભ્યાં દ્રવ્યોપાદાનત્વતદભાવયોરભિમતત્વાત્ । અત એવ પટાદાવન્ત્યાવયવિનિ સાધ્ય 5 વ્યાપકત્વવારણાયા સાધનાવચ્છિન્ને સાધ્યવ્યાપકસ્ય નીરૂપત્વસ્યોપાધિત્વાચ્ચેત્યુજ્યતે । અસ્પર્શત્વાત્ તમોરૂપદ્રવ્યાન્તરાનારમ્ભકં તમ ઇત્યસ્ય દોષાન્તરમાહ -- અસ્પર્શસ્યાપીતિ ॥ પુરુષાર્થેતિ ॥ છાયાયાઃ સુખહેતુત્વેન પુરુષાર્થસાધનત્વં ધ્યેયમ્ ॥
મનસો દ્રવ્યારમ્ભકત્વમ સ્યાદિત્યત આહ -- મનસ્ત્વિતિ ॥ હેતોરસિદ્ધિમાશઙ્ક્યાહ -- અનારમ્ભ ઇતિ ॥ કુત એષા કલ્પનેત્યત આહ -- અન્યથેતિ ॥ 6 સ્પર્શવત્વાદિમાનસિદ્ધા 7 ન્તતો રૂપવત્વમાત્રં ન ----
1.પરસ્યો-રા. 2.નત્વેનારમ્ભકત્વાસંભવેન -ન. 3.મ્ભક-ન. 4.નારમ્ભક-ઉ. 5.ધ્યાવ્યા -ઉ. 6.ઽસ્પર્શવત્વસ્યૈવારમ્ભકત્વે પ્રયોજકત્વમુપેત્ય તમસો ઽનારમ્ભકત્વસ્ય દ્રવ્યત્વાભાવસ્ય વા આપાદાન ઇત્યર્થઃ। વાયોઃ પૃથિગ્દ્રવ્યત્વાદિકમ્ ઇત્યધિકમ્ -ઉ. 7.દ્ધમ્ તતો-ઉ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 124.
------------------------ ------------- ------------
વાયુસ્ત્વનુદ્ભૂત 1 રૂપા પૃથિવી વા સ્યાદનારમ્ભકો વા સ્યાત્, અદ્રવ્યં વા સ્યાત્॥
એતેનાલોક 2 જ્ઞાનાભાવ એવ તમઃ। તત્કાલે તદ્દેશે આલોકસાક્ષાત્કારાભાવસ્ય સર્વસમ્મતત્વાત્ । આલોકવદ્ગર્ભગૃહં પ્રવિશતઃ પ્રથમમાલોકાજ્ઞાને તમઃપ્રત્યયાચ્ચ। આલોકવિરોધિદ્રવ્યાન્તરસ્યાલોકભાવસ્ય વા તમસ્ત્વે 3 તદાનીં દ્વયોરપ્યભાવાત્તમઃ પ્રત્યયો ભ્રમઃ સ્યાદિત્યપાસ્તમ્ । નીલં 4 તમ ઇત્યબાધિતપ્રતીતિવિરોધાત્ । તમઃ 5 સાક્ષાત્કારસ્ય ચક્ષુરન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાન 6 વિરોધાચ્ચ । ન હિ જ્ઞાનાભાવો નીલઃ । ન વા ચાક્ષુષઃ । પ્રદીપાદિમત્યપિ ગર્ભગૃહે તમોધીર્ભ્રાન્તિર્બાધિતત્વાત્ ॥
કિઞ્ચ -- રૂપાજ્ઞાના 7 દ્ગૌણં વ્યવહારમાત્રં વા।
-- પ્રયોજકં ચેત્તમસો ઽપિ તથાત્વં સિદ્ધમિતિ ન સ્પર્શવત્વમારમ્ભકત્વે પ્રયોજકં કિન્તુ પ્રયોજનવત્વમેવેતિ સમમિતિ ભાવઃ॥
કસ્ય ચિન્મતમપાકરોતિ -- એતેનેતિ ॥ આલોકસ્મૃતિમતઃ તમઃ પ્રત્યયદર્શનાત્કથમેતદિત્યતો જ્ઞાનં સાક્ષાત્કાર ઇતિ ભાવેનાહ -- તત્કાલ ઇતિ ॥ અસિદ્ધં નિરસ્ય યુક્તિં ચાહ -- આલોકવદિતિ ॥ સૂક્ષ્મપ્રદીપાલોકયુક્તેત્યર્થઃ। પક્ષાન્તરે બાધકં ચાહ-- આલોકેતિ ॥ વિરોધદ્વયં વ્યનક્તિ-- ન હીતિ ॥ પરોક્તયુક્તિં નિરાહ -- પ્રદીપેતિ॥
1.રૂપપદં ન-નં. 2.કાજ્ઞા-નં. 3.ઇદા-રા. 4.લીનં-રા. 5.સાસા-રા. 6.પુનઃ ઽવિધાનેઽ ત્યધિકમ્ -રા. 7.નવદ્ગૌ -નં.રા.જ.
તસો-દ્રત્વ-સાનમ્) શક્તિવાદઃ પુ - 125.
----------------- ------- ---------
એતેનૈવારોપિતં નીલરૂપમેવ તમ ઇતિ નિરસ્તમ્ । નીલં 1 રૂપં તમ ઇત્યનનુભવાત્। 2 નીલરૂપવદિત્યેવાનુભવાચ્ચ । આલોકમધ્યસ્થે શ્રુક્લે વસ્તુનિ નૈલ્યારોપે તમોવ્યવહારાપાતાચ્ચ ॥
કિઞ્ચારોપસ્યોપલક્ષણત્વે ઽનારોપદશાયામપિ તમોવ્યવહારઃસ્યાત્ । વિશેષ 3 ણત્વે આરોપસ્યાપિ તમઃશરીરપ્રવિષ્ટાના 4 ચાક્ષુષત્વં 5 સ્યાત્ ॥
તસ્માત્તમ આલોકાભાવ ઇતિ, 6 આલોકાજ્ઞાનમાત્રમિતિ, આરોપિતં નીલરૂપમેવેતિ ચ પક્ષત્રયમપ્યયુક્તમ્ ॥
એવં ચ તમસો દ્રવ્યત્વે સિદ્ધે પ્રસિદ્ધદ્રવ્યાન્તર્ભાવશ્શક્યશ્ચેત્તથૈવાસ્તુ ન ચેદ્દ્રવ્યાન્તરમસ્તુ । ન તત્રાસ્માકમાગ્રહ ઇતિ ॥
ઇતિ તમસો દ્રવ્યત્વ 7 સાધનમ્

એતેનૈવેત્યેતવ્દ્યનક્તિ -- નીલરૂપમિતિ॥ અનુભવવિવાદિનં પ્રત્યાહ-- આલોકેતિ॥
તાદૃશભ્રમે ઽપિ વિપ્રતિપન્નં પ્રત્યાહ -- કિઞ્ચેતિ॥ એવં તર્હિ નવૈવ દ્રવ્યાણીતિ નિયમાત્ ક્કાન્તર્ભાવ ઇત્યત આહ-- એવં ચેતિ ॥ ન તત્રેતિ ॥ 8 ન ચૈવં ભાનાભાવાદિતિ ભાવઃ॥
ઇતિ તમસો દ્રવ્યત્વસમર્થનમ્

1.લરૂ-રા.ક.જ. 2.અયં હેતુર્નાસ્તિ-ગ. 3.ષત્વે-રા. 4.ન-રા. 5.ઽનઽ ઇત્યધિકમ્-રા. 6.ઽરૂપજ્ઞાનઽ ઇત્યસ્તિ-નં. ઽરૂપાજ્ઞાઽ -રા.ક.ગ.જ. 7.સમર્થનમ્-રા.ગ.જ. 8.ઽઇતિઽ ઇત્યધિકમપિ -ક. 8.નવૈવેત્યત્ર માનાભા-ઉ.
ન્યાયદીપયુતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 126.
----------------------- ------------- -----------
અત પરમતે સુવર્ણસ્ય યોગ્યાનુપલબ્ધિબાધઃ

સુવર્ણસ્ય તુ ન દ્રવ્યાન્તરં, નાપિ તૈજસં, કિન્તુ પાર્થિવમેવ । પીતત્વાત્। અજલત્વે 1 સતિ ગુરુત્વાત્ । નૈમિત્તિકદ્રવત્વાધિકરણત્વાચ્ચ। 2 ઘૃતાદિવદિત્યા 3 દ્યુનુમાનાત્। ઽદિવ્યં પાર્થિવં વસ્ત્વિ 4ઽ ઇત્યાદિ 5 શ્રુતેશ્ચ॥
જમ્બૂનદીરોધસો 6 મૃત્તિકા જમ્બૂફરસાનુ--
અથ પરમતે સુવર્ણસ્ય યોગ્યાનુપલબ્ધિબાધઃ

તમોવત્સુવર્ણમપિ નવભ્યો દ્રવ્યાન્તરં કિમિત્યત આહ -- સુવર્ણં ત્વિતિ॥ ન્યાયમત ઇવ તેજસ્યન્તર્ભાવઃ કિન્નેત્યાહ -- નાપીતિ॥ 7 તૈજસમિતિ॥ પયસ્યવ્યભિચારાયૈવ જલાન્યત્વે સતીતિ નૈમિત્તિકેતિ ચોક્તિઃ। અનુમાનાનુગ્રાહકશ્રુત્યાદ્યાહ -- દિવ્યમિતિ॥
યત્સોમચિત્રમુક્થ્યં દિવ્યં પાર્થિવં વસુ।
તન્નઃ પુનાન આભરેતિ--
બહુશાખાયાં શ્રવણાદિત્યર્થઃ ॥
પઞ્જમસ્કન્ધવાક્યાન્યાહ -- જામ્બૂનદીતિ ॥ મેરુસમીપસ્થા કાચિન્નદી 8 તીરયોર્મૃતિકેત્યર્થઃ। પૂર્વવાક્યોક્તસ્યા 6 નુવાદો જામ્બૂનદીતિ।
1.જલાન્યત્વે-રા.ગ. 2.ઘટાદિ-ન.રા.ક. 3.ત્યનુ-નં.ગ. 4.વસ્વિ-નં.ક.ગ.જ. 5.દેશ્ચ-નં. 6.સોર્યા-નં. સોર્મ્ય-ગ. 7.તૈજસમિતિ ઇતિ નાસ્તિ-ઉ. 8.તત્તી -ઉ. 9.સ્થાનુ-ઉ.
પતે-સુ-યોનુબ્ઘિ-બાધઃ) શક્તિવાદઃ પુ - 127.
--------------------- --------- ------------
1 વિધ્યમાના વાય્વર્કસંયોગવિપાકેન જામ્બૂનદં નામ સુવર્ણં ભવતીતિ, તાવતી ભૂમિઃ કાઞ્ચન્યાદર્શનલોપમેત્યાદિભાગવતાદિવચનાચ્ચ ॥
"અગ્નેઃ 2 પ્રજાતં પ્રથમં 3 હિરણ્યં"મિતિ શ્રુતિસ્ત્વગ્નેરાપ ઇત્યાદિશ્રુતિવદગ્નેર્હિરણ્યમિત્તત્વમાહ। ન તુ હિરણ્યસ્યાગ્ન્યાત્મકતામ્॥
નનુ -- પીતરૂપગુરુત્વાશ્રયા 4 વિનિર્ભાગવર્તિ તૈજસં 5 ભાગાન્તરમેવ સુવર્ણમ્। તત્રચ પીતત્વાદિકમસિદ્ધમિ 6 તિ ચેન્ન । તાદૃશભાગાન્તરસ્યાનનુભવાત્। તત્કલ્પકસ્ય ચાભાવાત્ ।
અન્ય7 સમં દ્યાવન્માનસોત્તરમેવેર્વોરન્તરં તાવતીતિ ષણ્ણવતિલક્ષયોજનપરિમિતા કાઞ્ચની સુવર્ણમયી દર્પણતલવદતિશ્લક્ષ્ણતમેતિ સ્વાદૂદકસમુદ્રાત્પરતો લોકાલોકપર્વતાદર્વાગ્ભાગભૂમિરિત્યર્થઃ। પરોક્તશ્રુતિગતિમાહ -- અગ્નેરિતિ॥
સુવર્ણ 9 દ્વિભાગમ્। તત્ર પાર્થિવભાગપક્ષૂકારે સિદ્ધસાધનમ્ । ભાગાન્તરપક્ષીકારે હેતૂનામસિદ્ધિરિતિ ભાવેન શઙ્ક્યતે --નન્વિતિ॥નૈમિત્તિકદ્રવ્યત્વાશ્રયેત્યપિ જ્ઞેયમ્। અવનિ 10 ભાગવર્તીતિ ॥ સંશ્લિષ્ટતયા વર્તમાનેત્યર્થઃ॥
શુક્લભાસ્વરેષ્ણસ્પર્શવદ્દ્રવ્યાનનુભવે ઽપ્યનુમીયત ઇત્યત આહ-- તત્કલ્પ 11 કસ્યેતિ ॥ તથાચૈક એવ ભાગ ઇતિ તસ્યૈવ ચ પક્ષત્વાન્નાસિદ્ધિઃ। અન્યથા ઘટાદાવપિ ભાગાન્તરકલ્પનેન તૈજસત્વાદિકલ્પનં તત્રાપિ સ્યાદિતિ ભાવઃ॥
1.ષિચ્યમાના-નં. 2.રપત્યઞ્જાતં -ગ. 3.ઽપરિયત્ઽ ઇત્યધિકમ્-જ. 4.વનિભાગ-નં.ગ. વનિભાવગર્ભિત -રા. 5.સભા-રા. 6.ઇત્થંઽ ઇત્યધિકમ્-રા. 7.ન્યત્સ -ઉ. 8.યા-ઉર્. ણં દ્વિ-ઉ. ર્10.ભાગવતીતિ-ઉ. 11.નસ્ય-ઉ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 128.
------------------------ ------------- --------
ન ચાનુદ્ભૂત 1 સ્પર્શ 2 વત્વાન્નાનુભવઃ। ત્વન્મતે સુવર્ણરૂપસ્યોદ્ભૂતત્વેનાપસિદ્ધાન્તાત્ ॥
ન ચ -- સોપિ ભાગશ્રુષા સુવર્ણત્વેનાનુભૂયતે, તસ્ય શુક્લભાસ્વરૂપં
તૂપષ્ટમ્ભકપીતરૂપાભિભૂતત્વાન્નાનુભૂયત ઇતિ વાચ્યમ્ । પાર્થિવરૂપેણ તેજોરૂપાભિવે ઘટાદિરૂપેણ તત્પ્રકાશકાલોકરૂપાભિભવાપાતાત્॥
ન ચ -- પાર્થિવં રૂપં સ્વાશ્રયા 3 વિનિર્ભાગવર્તિન એવ તેજસો રૂપાભિભાવકમિતિ વાચ્યમ્ । મણ્યાદિમધ્યવૃત્તિતેજોરૂપસ્ય મણિરૂપેણાભિભવાત્ । તથા ચ સુવર્ણમુપષ્ટમ્ભકપીતદ્રવ્યસંયુક્તમપ્યનાભિ--
અનનુભવસ્યાન્યથાસિદ્ધિમાશઙ્ક્ય નિરાહ-- નચેતિ ॥ કિં રૂપાનુભવો નેત્યુચ્યતે અથ દ્રવ્યાનુભવઃ। આદ્ય આહ-- ત્વન્મત ઇતિ॥ રૂપં 4 સુવર્ણસ્યોદ્ભૂતમેવેતિ મણ્યુક્તતેરિતિ ભાવઃ। દ્વિતીયમાશઙ્ક્યતે -- ન ચેતિ ॥
મણ્યાદિમધ્ય ઇતિ ॥ તત્રાપિ તેજોભાગસ્ય તવ સંમતત્વાત્તત્રાપ્યભિભવે 5 પરપ્ર કાશકત્વાભાવપ્રસઙ્ગાદિતિ ભાવઃ। સંયુક્તમપીત્યપિપદેનાભ્યુગમં સૂચયતિ॥
1.ઽરૂપઽ ઇત્યધિકમ્-રા.ગ. અપિચ ઽસ્પર્શઽ ઇતિ નાસ્તિ-ક.રૂપ-સ્પર્શ-જર્. 2.શત્વા-રા.નં. 3.વનિભાગ-નં. યાવિભાગ-રા. વનિર્ભા- ગ. 4.તુતસ્યેદ્ભૂ -ઉ. 5.ઽસ્વઽ ઇત્યધિકમ્ -ઉ.
પત-સુ-યોનુબ્ધિ-બાધઃ) શક્તિવાદઃ પુ - 129.
--------------------- ---------- -----------
--ભૂતોદ્ભૂતરૂપવત્તેજસ્ત્વાદઙ્ગારવહ્નિરિવાન્ધકારે સ્વપરપ્રકાશકં સ્યાત્। ન ચાઙ્ગારાદાવનભિભૂતરૂપં પ્રભાન્તરમનુભૂયતે યેન તદેવ પ્રકાશકં ન ત્વઙ્ગારવહ્નિરવહ્નિરિતિ સ્યાત્॥
અત્રોક્તં મણૌ-- મણિપ્રભાયામઙ્ગારવહ્નૌ ચ રૂપગત 1 શુક્લત્વમેવાભિભૂતં, ન તુ રૂપં, ન વા તદ્ગતં ભાસ્વરત્વં, અત એવાઙ્ગારવહ્ન્યાદિકં નીલારુણાદિરૂપવ 2 ત્વેનૈવ ભાસતે, એવં ચ સ્વપરપ્રકાશ 3 કત્વોપયુક્તભાસ્વરત્વસ્યાનભિભવાદઙ્ગારવહ્નિઃ સ્વપરપ્રકાશકઃ, સુવર્ણે તુ રૂપમુદ્ભૂતં, તદ્ગતે શુક્લભાસ્વરત્વે ચાભૂભૂતે ઇતિ ન તત્સ્વપરપ્રકાશકમિતિ ।તન્ન । રત્નાત્પ્રભાયા ઇવ કાષ્ઠાદ્વહ્નેરિવિ સુવર્ણસ્ય કદાપ્યનનુભવેન કલ્પકાભાવાત્ । અન્યથા -- અભિભવકલ્પનેનાનુપલબ્ધિવિરોધે પરિહૃતે તેજોભાગાસિદ્ધિઃ ---
સર્વસ્યાપિ પાર્થિવત્વસ્યૈવાભિમતત્વાદત્રોક્તમિતિ ચ તથાચેત્યાદિનોક્તપ્રમેયે સમાધાનં પ્રત્યક્ષખણ્ડે સુવર્ણતૈજસત્વ 5 વાદે ઉક્તમિત્યર્થઃ। અન્યથેતિ॥ કલ્પકાભાવેપ્યેવં કલ્પન ઇત્યર્થઃ।
1.તં શુ-નં.રા.ક.જ. 2.પત્વે-નં.ગ. 3.ઽશયુક્તભાસ્વરસ્યાનભિઽ ઇત્યસ્તિ-નં. 4.ન્નત્વસ્ય-નં. 5.સ વા -ઉ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 130.
------------------------ ------------- ---------
- સિદ્ધે ચ તસ્મિન્ ફલબલાદભિભવકલ્પનમિત્યન્યોન્યાશ્રયઃ સ્યાત્ ॥
કિં ચાસ્તુ સુવર્ણરૂપમભિભૂતં તથાપિ મહત્વે સત્યુદ્ભૂતરૂપ 1 વત્તેજસ્ત્વસ્યૈવ વ્યઞ્જકત્વે તન્ત્રત્વેન સુવર્ણમપિ વ્યઞ્જકં સ્યાત્। યદિ હ્યુદ્ભૂતરૂપમપ્યભિભૂતરૂપત્વેનાનભિવ્યઞ્જકં કિઞ્ચિત્તેજ ઉભયસિદ્ધં સ્યાત્ । તદા તત્રાનતિપ્રસઙ્ગાયાનભિભૂતત્વવિશેષણમર્થવદ્ભવેત્। ન ચ તદસ્તિ। અનભિવ્યઞ્જકાનાં ગ્રીષ્મોષ્માદીનામનુદ્ભૂતરૂપવત્વાત્॥
કિઞ્ચૈવ સુવર્ણ(અનુ)ઉષ્ણસ્પર્શોપ્યુદ્ભૂત એવાભિભૂતઃ કલ્પ્યતામ્।
તસ્મિન્નિતિ॥ તેજૌભાગ ઇત્યર્થઃ। ફલેતિ॥ અનુપલબ્ધિરૂપકાર્ય બલેનેત્યર્થઃ॥
અસ્તુ વા રૂપમભિ 2 મતં તથાપિ દીપાદિવત્પરપ્રકાશકં સ્યાદેવ પ્રયોજકસ્ય 3 સમત્વાદિતિ ભાવેનાહ -- કિઞ્ચેતિ॥ નનુ મહત્વે સત્યનભિભૂતોદ્ભૂતરૂપવત્તેજસ્ત્વમેવ પ્રયોજકમતઃ સુવર્ણે તાદૃશતેજસ્ત્વાભાવાન્ન દોષ ઇત્યત આહ-- યદિ હીતિ॥ ગ્રીષ્મ ઊષ્માદ્યેવ તાદૃશં તેજ ઇત્યત આહ-- અનભિવ્યઞ્જકાનામિતિ॥
અસ્તુ વાનભિભૂતોદ્ભૂતરૂપવત્તેજસ્ત્વમેવ વ્યઞ્જકત્વે પ્રયોજકં, અથાપિ સુવર્ણં તેજશ્ચેદુપેયતે તર્હિ સ્યાદેવ તત્પરપ્રકાશકં તદ્રૂપાભિભભ્યાયુક્તાદિત ભાવેન સ્પર્શપ્રતિબન્દીમાહ- કિઞ્ચેતિ॥ યદ્વા તેજઃ સ્પર્શવત્તેજોરૂપસ્યાપ્યભિભવાયોગાત્પ્રાગુક્તપ્રયોજકેનાભિભૂતત્વા 4 વિશેષણમસંભવદુક્તિકમ્।
1.પતે-નં.રા.ગ.જ. 2.ભૂત--ઉ. 3.સત્વાદિ-ઉ. 4.ત્વવિ-ઉ.
પત-સુ-યોનુલબ્ધિ-બાધઃ) શક્તિવાદઃ પુ - 131.
--------------------- -------- ---------

ન ચૈવં સ્પર્શોદ્ભવે સુવર્ણમન્ધકારે ત્વચા ગૃહ્યેત, તથા ચ સુવર્ણં ન વેતિ સંશયો ન સ્યાદિતિ વાચ્યમ્ । તવ 1 સુવર્ણત્વજાતેરુપષ્ટમ્ભકા 2 ભિમતરૂપવિશેષગ્રહવ્યઙ્ગ્યત્વેન બ્રાહ્મણવ્યક્તિગ્રહે ઽપિ બ્રાહ્મણત્વજાતિસંદેહવદુપપત્તેરિતિ 3 સુવચત્વાત્ । તેજઃસ્પર્શોનભિભાવ્ય ઇતિ તુ રૂપે ઽપિ તુલ્યમ્। તસ્માત્વચા ચક્ષુષા વા પીતગુરુદ્રવ્યાદિરિક્તસ્ય 4 ભાગાન્તરસ્યાગ્રહે 5 ણ ધર્મિણ એવ બુદ્ધ્યનારોહાન્ન તદ્રૂપે ઽભિભવાદિકલ્પનં યુક્તમ્॥
પરાભિ 6 સુવર્ણસ્ય યોગ્યાનુપલબ્ધિબાધઃ

સંભવવ્યભિચારાભ્યામેવ વિશેષણસ્યાર્થવત્વાદિતિ ભાવેનાહ-- કિઞ્ચેતિ॥ નૈવ કલ્પના યુક્તેત્યાશઙ્ક્ય નિરાહ-- નચૈવમિતિ॥ તવેતિ॥ ઉપષ્ટમ્ભકમસ્તીતિ વદત ઇત્યર્થઃ। તેજઃસ્પર્શ એવ સર્વાભિભાવકો ન સ્વયમન્યેનાભિભવિતું શક્ય ઇત્યત આહ -- તેજ ઇતિ॥ તસ્માદિત્યસ્ય વિવરણં ત્વચેત્યાદિપઞ્ચમ્યન્તપર્યન્તમ્॥
પરાભિપ્રેતસુવર્ણસ્યાનુપલબ્ધિબાધઃ

1.નવેતિ નાસ્તિ-નં.રા.ગ.જ. 2.કત્વાભિ-રા.ગ. 3.ઽતવઽ ઇત્યધિકમ્-ગ. 4.ભાગન્તરસ્યેતિ નાસ્તિ-રા. 5.હૃણે-નં.ક.જ. હણાત્-રા. 6.પ્રેતસુવર્ણસ્યાનુપલબ્ધિ -રા.ગ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 132.
------------------------- ---------- ---------
અથ સુવર્ણસ્યોદયનાદ્યુક્તાર્થાપત્તેઃ પઞ્ચધાન્યથોપપત્તિસમર્થનમ્

અત્ર મણાવુદયનોક્તં તમમુક્તં--
અવશ્યં ભાગાન્તરં સ્વીકાર્યમ્ । અત્યન્તાનલસંયોગિ 1 રૂપાધિકરણં પાર્થિવં
પૂર્વરૂપવિજાતીયરૂપપ્રતિબન્ધક 2 દ્રવદ્રવ્યસંયુક્તં અત્યન્તાનલસંયુક્તત્વે સતિ પૂર્વરૂવિજાતીયરૂપાનધિકરણપાર્થિવત્વાત્।
અથ સુવર્ણસ્યોદયનાદ્યુક્તાર્થાપત્તેઃ પઞ્ચધાન્યથોપપત્તિસમર્થનમ્

એવં સુવર્ણસ્ય પાર્થિવત્વે પ્રયુક્તહેતૂનામસિદ્ધિસિદ્ધસાધનતયોર્નિરાસાય તત્ર પરાભિમતભાગાન્તરે ઽનુપલબ્ધિબાધમુક્ત્વા તત્સાધકતયા પરાભિમતાનુમાનમપ્યનૂદ્ય નિરાહ-- અત્રેત્યાદિના॥ મણાવુદયનોક્તમતમુક્તમિતિ॥ પ્રત્યક્ષખણ્ડે સુવર્ણતૈજસવાદે એતત્પ્રયોગોક્ત્યનન્તરમિત્યાચાર્યો 3 ક્તેરિતિ મણાવુક્તેરિતિ ભાવઃ। ભાગાન્તરમિતિ॥ સુવર્ણં 4 પાર્થિવભાગસંપૃક્તં ભાગાન્તરમિત્યર્થઃ। તથા ચ તત્ર પ્રાગુક્તહેતવો ઽસિદ્ધા ઇતિ ભાવઃ। અત્યન્તેતિ॥ પાર્થિવમિત્યન્તં 5 પક્ષઃ। પાર્થિવમિત્યેવોક્તે ઘટાદૌ બાધઃ। તન્નિરાસાયાત્યન્તેત્યાદિવિશેષણમ્। તાદૃશા 6 ઘટાદૌ બાધાસિદ્ધ્યોર્નિરાસાય પીતરૂપાધિકરણમિતિ।
1.ગે પી-રા.સુ. ગિપાર્થિવં-ગ. 2.દ્રવપદં નાસ્તિ-કા.ગ.જ.નર્ં. 3.યા ઇતિ માણા-ઉર્. 4.ણેપા -ઉ. 5.ન્તઃ પ-ઉ. 6. શસ્યા- ઉ.
સુસ્યો-દદ્યુ-ક્તાતેઃ-પધા-થોત્તિ-સનમ્) શક્તિવાદઃ પુ - 133.
--------------------------------- ------- -------
1 ક્વાથ્યમાનજલમધ્ય 2 સ્થપટવદિત્યનુમાનાત્ । ન ચાપ્રયોજકમ્। દ્રવદ્રવ્યસંબન્ધં વિના પાર્થિવે ઽત્યન્તાનલસંયોગસ્ય પૂર્વરૂપવિજાતીયરૂપજનકત્વનિયમાત્। તચ્ચ દ્રવદ્રવ્યં ન જલમ્ નૈમિત્તિકદ્રવત્વવત્વાત્ સ્નેહશૂન્યત્વાચ્ચ, સ્નેહવત્વે તદધીનસઙ્ગ્રહપ્રસઙ્ગાત્, નાપિ પાર્થિવમ્ દાહવિરોધિત્વાત્,
આપાદકદશાયામબાધાયાત્યન્તાલસંયોગીતિ। પાર્થિવમિતિ સ્વરૂપોક્તિઃ। જલપરમાણ્વાદિસંયુક્તત્વેનાર્થાન્તરનિરાસાય સાધ્યે પ્રતિબન્ધકાન્તરોક્તિઃ। સ્વાવયવાવયવ એવ પૂર્વરૂપપરાવૃત્તિપ્રતિબન્ધકોસ્તુ । તથા ચ તત્સંયુક્તત્વેનાર્થાન્તરવારણાય દ્રવદ્રવ્યેત્યુક્તિઃ। સ્વાવયવાવયવ્સતુ ન દ્રવદ્રવ્યમિત્યાહુઃ। સ્તંભાદાવવ્યભિચારાય હેતૌ સત્યન્તમ્ ।
પચ્યમાનઘટાદાવવ્યભિચારાય પૂર્વરૂપવિજાતીયરૂપાનધિકરણેતિ વિશેષણમ્। જલે વ્યભિચારવારણાય પાર્થિવત્વાદિત્યુક્તિઃ। દૃષ્ટાન્તે ઽત્યન્તનલેત્યાદિહેત્વંશોપપાદનાય કથ્યમાનેત્યુક્તિઃ। સાધ્યોપપાદનાય જલમધ્યસ્થેત્યુક્તિઃ। જલમધ્યસ્થેત્યુક્ત્યૈવ પૂર્વરૂપવિજાતીયરૂપાનધિકરણસ્ય સ્ફટત્વાત્પાર્થિવત્વલાભાયા ઘટવદિત્યુક્તિઃ। અપ્રયોજકમિતિ ॥ અનુમાનમિત્યન્વયઃ॥
નન્વેતાવતા 3 દ્રવદ્રવ્યં તૈજસમિતિ કુત ઇત્યતઃ પરિશેષાદિતિ ભાવેનાહ- તચ્ચેતિ॥ સઙ્ગ્રહેતિ॥ યથા જલં પાર્થિવરજાંસિ પિણ્ડીભૂતતયા સઙ્ગ્રહ્ણાતિ, એવં દ્રવીભૂતં સુવર્ણં ન સંગૃહ્ણાતિ કિઞ્ચિદિતિ 4 ન સ્નેહરૂપચિક્કણતાલક્ષણજલાસાધારણધર્માભાવાન્ન જલમિત્યર્થઃ। નાપીતિ॥ તચ્ચ દ્રવ 5 દ્રવ્યં પાર્થિવં ન ભવતિ।
1.ક્વસ્ય-રા.ક.ગ.જ.નં.સુ. 2.ઽસ્થઽ ઇતિ નાસ્તિ-સુ. 3.તદ્દ્રવ-ઉ. 4.ન ઇતિ નાસ્તિ-ઉ. 5.પ્રાયઃ ઽવદ્દૃઽ ઇત્યેવાસ્તિ- ઉ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (શક્તિવાદઃ પુ - 134.
------------------------- ----------- -----------
તદ્દ્રવ્યં રૂપવચ્ચ દ્રવત્વવત્વાદેવ, તૈજસં ચ પૃથિવીજનાન્યત્વે સતિ રૂપવત્વાદિતિ ધર્મિગ્રહકમાનસિદ્ધં 1
તેજસ્ત્વમિતિ ॥
તન્ન । ત્વદુક્તં રૂપાપરાવૃત્તિરૂપં લિઙ્ગં હિ 2 રૂપપારવૃત્તિ પ્રતિબન્ધકકિઞ્ચિદ્વત્વેનૈવોપપન્નં 3 સન્ન પ્રતિબન્ધકસ્ય દ્રવત્વપર્યન્તં ધાવતિ। યેન દ્રવત્વવતોરૂપિત્વમિત્યાદિત્વદુક્તરીત્યા દેજસ્ત્વં સિધ્યેત્। સંભવતિ ચેહ કૢપ્તં પ્રતિબન્ધકાન્તરમ્ ।
પાર્થિવસ્ય સ્વસંયુક્તોપષ્ટમ્ભકભાગે યો ભસ્મીભાવલક્ષણો દાહસ્તદવિરોધિત્વાદસ્ય ચ દ્રવદ્રવ્યસ્ય તદ્વિરોધિત્વાદિત્યર્થઃ॥
તર્હિ તદ્દ્રવ્યં વાય્વાદિરૂપં કુતો નેત્યત આહ -- રૂપવચ્ચેતિ॥ તત્ર હેતુમાહ-- દ્રવત્વવત્વાદિતિ॥ જલવદિતિ ભાવઃ। તૈજસં ચેતિ॥ દ્રવ્યમિત્યનુષઙ્ગઃ॥
નનુ -- તેજોન્તરે નૈમિત્તિકદ્રવત્વવિજાતીયરૂપે 4 પ્રતિબન્ધકત્વયોરદૃષ્ટેરત્ર કથં તદધિકરણસ્ય તૈજસત્વકલ્પનમિત્યત આહ-- ઇતિ ધર્મિગ્રાહકેતિ॥
દાહવિરોધિત્વનૈમિત્તિકદ્રવત્વરૂપત્વહેતુભિઃ સહકૃતપ્રાચીનેન દ્રવદ્રવ્યસંયુક્તત્વસાધકેનાનુમાનેન સિદ્ધમિત્યર્થઃ॥
આદ્યાનુમાને હેતોરુક્તસાધ્યેન વિનાન્યથોપપત્યાપ્રયોજકત્વેન ધર્મિગ્રાહકમાનં નિરાહ-- ત્વદુક્તમિત્યાદિના ॥ નનુ-- દ્રવત્વહીનમન્યત્તાદૃશપ્રતિબન્ધકં વસ્તુ નાસ્ત્યેવેત્યત આહ-- સંભવતિ ચેતિ॥ કિં તદદૃષ્ટં ચેતક્થં ચ પ્રતિબન્ધકતા ક્વાપ્યદૃષ્ટેરિત્યતો દૃષ્ટાન્તપૂર્વં વ્યનક્તિ-- કરકેતિ॥
1.તસ્યેત્યધિકમ્ -રા.ગ.નં.સુ. તત્તે-ક.જ. 2.હિ શબ્દો નાસ્તિ-રા.સુ. 3.ન્નપ્રતિ-રા.સુ. 4.પપ્ર -ઉ.
સુસ્ય-દદ્યુ-ક્તાત્તેઃ-પધા-થોત્તિ-સનમ્ ) શક્તિવાદઃ પુ - 135.
---------------------------------- ---------- --------
કરકાદૌ સાંસિદ્ધિકદ્રવત્વસ્યેવાત્યન્તાનલસંયુક્તે પાર્થિવે વજ્રે પૂર્વરૂપવિજાતીયરૂપસ્યેવ 1 સુવર્ણે ઽપિ વિજાતીયરૂપસ્ય ભોજકાદૃષ્ટવિશેષાદેવ પ્રતિબન્ધોપપત્તેઃ॥
અન્યથા કરકાદૌ દ્રવત્વપ્રતિબન્ધકં કઠિનં ભાગાન્તરં વજ્રે ઽપિ રૂપપપરાવૃત્તિપ્રતિબન્ધકં દ્રુતં ભાગાન્તરં કલ્પ્યં સ્યાત્। તત્ર વજ્રાદ્યતિરિક્તં ભાગન્તરમનુપલબ્ધિબાધિતં ચેદિહાપિ પીતિમાશ્રયાતિરિક્તં દ્રુતમનુપલબ્ધિબાધિતં ચેદિહાપિ પીતિમાશ્રયાતિરિક્તં દ્રુતમનુપલબ્ધિબાધિતમિતિ સમમ્। સ્વીકૃતં ચ ત્વયાપિ તેજો ઽન્તરે ઽદૃષ્ટમપ્યગ્નિસંયોગાદ્દ્રવત્વમદૃષ્ટવિશેષોપબન્ધાત્તેજોરૂપે સુવર્ણે॥
કિં ચાસ્તુ દ્રવત્વમેવ પ્રતિબન્ધકમ્। તત્તુ દ્રવત્વં પીતપાર્થિવદ્રવાસ્તુ। કૢપ્તત્વાત્। સમાનાધિકરણત્વાચ્ચ।
નન્વદૃષ્ટં દૃષ્ટસામગ્રીસંપત્તાવેવોપયુક્તમુપલબ્ધમ્ ન તુ કિઞ્ચિત્કરમિત્યત આહ-- સ્વીકૃતં ચેતિ॥ દ્રવત્વદ્વારૈવ 3 દૃષ્ટસ્ય રૂપપરાવૃત્તિપ્રતિબન્ધકતા 4 ન સાક્ષાત્ક્કથ્યમાનજલાન્તરસ્થઘટાદૌ તથૈવ દૃષ્ટેઃ। અન્યથાદૃષ્ટકલ્પનાઽપત્તેઃ। કરકાદાવનન્યગત્યૈવ તથાઽશ્રયાણમિત્યત આહ-- કિં ચાસ્ત્વિતિ 5 ॥ પીતપાર્થિવેતિ॥ ત્વયોપષ્ટમ્ભકત્વેનોપાત્તપાર્થિવેત્યર્થઃ। કૢપ્તત્વાદિતિ॥ ધર્મિણો
ધર્મસ્ય ચોભયોરપિ પ્રમિતત્વાત્પ્રતિબદ્ધ્યરૂપેણ સહ પ્રતિબન્ધકત્વાભિમદ્રવત્વસ્યૈકાધિકણત્વાચ્ચેત્યર્થઃ।
1.ચ ઇત્યધિકમ્-ક.જ.નં. 2.વ્યગતમેવાસ્તુ-રા.ગ.સુ. વભાગાન્તરમેવાસ્તુ-ક.જ. 3.વાદૃ-ઉ. 4.ન સ્યાત્ ક્કથ્ય-ઉ. 5.સ્ત્વપાતિ-ઉ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 136.
----------------------- ------------- ----------
ન તૂપષ્ટ 1 ભ્યગતં ધર્મિણા સહ કલ્પ્યત્વાવ્દ્યધિકરણત્વાચ્ચ । અન્યથા ક્વા 2 થ્યમાનજલે 3 રૂપા 4 પરાવૃત્યર્થં
દ્રવદ્રવ્યાન્તરસંયોગઃ કપ્લ્યઃ સ્યાત્ ॥
નનુ -- પાર્થિવદ્રવત્વસ્ય સ્વસમાનાધિકરણરૂપપરાવૃત્તિપ્રતિબન્ધકત્વે લા 5 ક્ષાદિદ્રવત્વમપિ તથા સ્યાદિતિ ચેન્ન 6 । ત્વદભિમતદ્રુતતેજસઃ સ્વસંયુક્તે પીતદ્રવ્યે રૂપપરાવૃત્તિપ્રતિબન્ધકત્વે સ્વસંયુક્તે પટાદાવપિ તથા સ્યાદિતિ 7 સામ્યાત્ । સ્વભાવવિશેષકલ્પનેન સમાધાનં તુ પ્રકૃતે ઽપિ સમમ્ ॥

ન તૂપષ્ટભ્યેતિ ॥ ત્વદભિમતતેજો 8 મતમિત્યર્થઃ। ધર્મિણેતિ॥ તદનુપલમ્ભસ્ય પ્રાગુપપાદિતત્વાદિતિ ભાવઃ। વ્યધિકરણત્વાચ્ચેતિ॥ પ્રતિબન્ધેન પાર્થિવરૂપેણ 9 ભિન્નાધિકરણમેવ દ્રવત્વં દ્રવ્યાન્તરગતરૂપપરાવૃત્તિપ્રતિબન્ધિકશ્ચેદિહાપિ તથૈવાનુપલબ્ધેરુક્તત્વાત્ । કૢપ્તેનૈવોપપત્તૌ નાકૢપ્તકલ્પનેત્યસ્યાપિ સામ્યાદિતિ ભાવઃ। કુસુમાઞ્જલ્યાદ્યભિમતમાશઙ્કતે-- નન્વિતિ ॥ ક્વચિવ્દ્યભૈચારદૃષ્ટમાત્રેણાપ્રતિબન્ધકત્વે ત્વદભિમતોપષ્ટ 10 મ્ભકસ્યાપિ તથાત્વમસ્ત્વિતિ ભાવેનાહ -- ત્વદિતિ॥
નનુ તસ્યોપષ્ટમ્ભક એવ પ્રતિબન્ધકત્વં સ્વભાવ ઇત્યત આહ-- સ્વભાવેતિ॥ એવં દ્રવદ્રવ્યસંયુક્તમિતિ સાધ્યે દ્રવત્વં વા તાદૃશદ્રવ્યસંયુક્તત્વં --
1.ષ્ટમ્ભ-રા. મ્ભક-ક.જ.નં.સુ. 2.ક્વથ્ય-રા.ગ.જ.નં.સુ. 3.પટેત્યધિકમ્-ક. 4.પપ-રા.સુ. 5.લાલા-ક. 6.ન ઇતિ નાસ્તિ-રા. સુ. 7.સ્યાત્-ક.જ.નં. 8.ગત-ઉ. 9.ઽભિન્નાધિકરણવૃત્તિત્વાચ્ચેત્યર્થઃ। નનુ--ઽઇત્યધિકમ્-ઉ. 10ષ્ટમ્ભસ્યા-ઉ.
સુસ્ય-દદ્યુ-ક્તાત્તેઃ-પદા-થોત્તિ-સનમ્) શક્તિવાદઃ પુ - 137.
--------------------------------- ----------- ----------
કિં ચાસ્તુ દ્રુતં દ્રવ્યાન્તરમેવ પ્રતિબન્ધકમ્ । તથાપિ કથં તસ્ય તેજસ્ત્વમ્ । પૃથિવ્યન્યત્વસાધકેન દાહવિરોધિત્વેનૈવ તેજોન્યત્વસ્ય સુતરાં સિદ્ધેઃ। ન હિ દ્રવદ્રવ્યસાધકં ધર્મિગ્રાહકં માનં તસ્ય 1 દ્રવત્વસમાનાધિકરણં પાર્થિવત્વં વિહાય નિયમેવ 2 દ્રવત્વવ્યધિકરણં તેજસ્ત્વં સ્પૃશતિ। યેન દાહવિરોધિત્વેન તેજોન્યત્વસાધનં ધર્મિસિદ્ધ્યસિદ્ધિભ્યાં વ્યાહતં સ્યાત્। દ્રુતતેજસોપ્રસિદ્ધ્યા વ્યાપ્ત્યગ્રહાત્ ।
-- 3 વિના વા હેતુરુપપન્ન ઇત્યા 4 દિના હેતુરપ્રયોજક ઇત્યુક્તમિદાનીં તદુપેત્યપિ પરિશેષતસ્તેજસ્ત્વોક્તિરયુક્તેત્યાહ-- કિઞ્ચેતિ॥ પ્રતિબન્ધકમિતિ॥ પૂર્વરૂપવિજાતીયરૂપપ્રતિબન્ધકમિત્યર્થઃ। તેજોન્યત્વસ્યેતિ ॥ ઉપષ્ટમ્ભતયા ત્વદભિમતં દ્રવ 5 દ્રવ્યાન્તરં ન તેજો ભવિતુમર્હતિ દાહવિરોધિત્વાત્ જલવદિતિ પ્રયોગસંભવાત્તેજસશ્ચ દાહાનુકૂલત્વેન તદ્વિરોધિત્વાભાવાદિતિ ભાવઃ॥
નન્વેવં પ્રાગુક્તદ્રવદ્રવ્યસંયુક્ત 6 સાધકધર્મિગ્રાહકમાનબાધ ઇત્યત આહ-- ન હીતિ॥ સ્પૃશતિ-- અનુમાપયતીત્યર્થઃ। સિદ્ધ્યસિદ્ધિભ્યાં 7 તાદૃશદ્રવ્યસિદ્ધૌ તેજસ્ત્વેનૈવ સિદ્ધ્યા તદભાવસાધનં વ્યાહતમ્। તદસિદ્ધૌ ચાશ્રયસ્યૈવાસિદ્ધ્યા તસ્ય તેજોન્યત્વસાધનં વ્યાહતમિત્યર્થઃ। કુતો ન સ્પૃશતીત્યત આહ-- દ્રુતેતિ॥ દારવિરોધિત્વેનૈવોપષ્ટમ્ભદ્રુતભાગસ્ય --
1.દ્રવદ્રવ્યત્વ-ક.જ. 2.દ્રવેત્યધિકં-ક. 3.વા વિના-ઉ. 4.ઇતિ। અત્યન્તેત્યાદિના ઇત્યાદ્યસ્તિ -ઉ. 6.ક્તત્વસા-ઉ. 7.ભ્યામિતિ। ઇત્યસ્તિ-ઉ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 138.
------------------------ -------------- ----------
અન્યથા પૃથિવ્યાત્મક એવ સ ભાગોસ્તુ । ધર્મિગ્રાહમાન 1 માદાય વિરોધશઙ્કાસમાધાનસ્યોભયત્ર સામ્યાત્ ॥
-- તેજોન્યત્વાનઙ્ગીકારે બાધઃ 2 । અન્યથેતિ ॥ વિરોધેતિ ॥ દ્રુતભાગસ્ય દાહવિરોધિત્વાત્કથં પૃથિવીત્વમિતિ શઙ્કાયાં તત્સમાધાનસ્ય યથા તેજસ્ત્વં કથમિતિ શઙ્કા ધર્મિગ્રાહકમાનેન તથૈવ સિદ્ધેરિતિ 3 તથૈવ સમાધીયતે તથૈવ ધર્મગ્રાહકમાદાયૈવૈવનિત્વં સિદ્ધમિત્યપિ કર્તું શક્યત્વાદિત્યર્થઃ। ઉભયત્રેતિ ॥ અવનિત્વે તેજસ્ત્વે ચેત્યર્થઃ॥
અયં ભાવઃ। દાહવિરોધિત્વેન કલ્પિતદ્રુતભાગસ્ય ધર્મિગ્રાહકમાનસિદ્ધત્વેન તેજસ્ત્વા 4 વગમશ્ચેત્તર્હિ સ ભાગઃ પૃથિવ્યાત્મક એવાસ્તુ । ન ચ પૃથિવ્યાઃ દાહાવિરોધિત્વાદસ્ય ચ ઉપષ્ટમ્ભકદ્રવ્યવિરોધત્વાત્કથં પૃથિવીત્વં તસ્યેતિ વાચ્યમ્ । એવં સતિ તેજસોપિ દાહપ્રતિબન્ધકત્વાદસ્ય ચ ભાગસ્ય દાહપ્રતિબન્ધકત્વાત્કથં તેજસ્ત્વમિતિ સામ્યાત્ ॥
નનુ -- અત્યન્તાનલેત્યાદિપ્રાગુક્તાનુમાનરૂપધર્મિગ્રાહકભાનેનૈવ દ્રુતભાગસ્ય તેજસ્ત્વં સિદ્ધમિતિ તેજોન્તરેનુપલબ્ધમપિ દાહવિરોધિ 5 ત્વમત્રૈવોપેયત ઇતિ ચેત્। તર્હિ તેનૈવ ધર્મિમાનેનાવનિત્વં સિદ્ધમિતિ પૃથિવ્યન્તરે ઽદૃષ્ટમપિ દાહવિરોધિત્વમત્રૈવોપેયત ઇતિ સામ્યાત્ । તેનૈ 6 વાવનિત્વં ન સિદ્ધં ચેત્તેજસ્ત્વં ન સિદ્ધમિતિ॥
દ્રુતભાગસ્ય પૃથિવીત્વસાધનં તેજોન્યત્વસાધનં વા ધર્મિગ્રાહકમાનબાધિતમિતિ ભાવેનાશઙ્કતે -- નન્વિતિ॥
1.માનમિતિ દ્વિરસ્તિ-રા.સુ. 2.કમાહ-- ઉ. 3.તથૈવ ઇતિ નાસ્તિ- ઉ. 4.સ્ત્વોપ -ઉ. 5.ધિ અ-ઉ. 6.એવકારોનાસ્તિ -ઉ.
સુસ્યો-દદ્યુ-ક્તાત્તેઃ-પધા-થોત્તિ-સનમ્) શક્તિવાદઃ પુ - 139.
---------------------------------- ----------- -------
નનુ-- ધર્મિગ્રાહકમાને 1 નૈવ તૈજસત્વસિદ્ધિઃ। ઉક્તરીત્યા દ્રુતભાગે સિદ્ધે સ ભાગઃ પૃથિવી તેજોવેતિ સન્દેહે પૃથિવીદ્રવત્વત્વસ્ય લાક્ષાદ્રવત્વાદાવતિપ્રસક્તત્વેન સુવર્ણરજતતામ્રાદ્યુપષ્ટમ્ભકાવનિ 2 ભાગવર્તિ તત્તત્પૃથિવીદ્રવત્વ 3 ત્વં દાહપ્રતિબન્ધકતાવચ્છેદકં કલ્પ્યમિતિ ગૌરવમ્ । તેજોદ્રવત્વ 4 ત્વમાત્રં તુ લઘ્વિતિ લાઘવતર્કસહકારેણ ધર્મિગ્રાહકસ્યૈવ તૈજસત્વપર્યન્તં વ્યાપારાદિતિ ચેન્ન। તેજોદ્રવત્વસ્ય પ્રકૃતપ્રમાણપ્રવૃત્તેઃ પ્રાગસિદ્ધત્વેન લાઘવાનુપસ્થિતેઃ॥
કિં ચ સુવર્ણસ્ય તૈજસત્વે સ્મૃતિષુ --
1.નેન ન તેજસત્વ-રા.સુ. 2.વિનિર્ભાગ-રા.ક.ગ.જ.સુ. 3.વત્વં-રા.ક.સુ. 4.વત્વમા- ક. 5.હાપ્ર-ઉ. 6.ત્વસ્યાનુ-ઉ. 7.ન્તવ્યા-ઉ. 8.ણેને-ઉ. 9.ત્વસહસ્રપલપરિમિત -ઉ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 140.
----------------------- ------------ ---------
"કૃષ્ણલંસ્રપયે"દિ 1 તિ, શ્રુતિષુ ચ તુલાપુરુષાદિદાનેષુ શરીરપરિમિતત્વસહસ્રપલપરિમિતત્વાદ્યુક્તિઃ શ્રવણાદ્યુક્તિશ્ચ ન સ્યાત્ ।
શ્રવણાદ્યુક્તિરિત્યન્વયઃ ॥
સુવર્ણં રજતં વાથ વસ્ત્રં વાન્યદભીપ્સિતમ્ ।
યાવત્સામ્યં ભવેદ્રાજન્નાત્મનોભ્યધિકં તુ વા॥
તાવત્તુલાયામારોપ્ય સર્વં તદ્યાદ્વિજાતયે॥
ઇતિ સ્કાન્દે ॥
તત્રૈકત્ર તુલાભાગે સુસ્ત્રાતે ધૌતવાસસિ।
તતોપરં 3 તુલાભાગે ન્યસેયુર્દ્વિજપુઙ્ગવાઃ।
સમમભ્યધિકં યાવત્કાઞ્ચનં ચાભિનિર્મલમ્ ॥
ઇતિ માત્સ્યે સ્મરણાત્ ॥
તથા માત્સ્ય એવ સ્વર્ણકામધેન્વાદિદાનપ્રસ્તાવે --
કાઞ્જનસ્યાપિ 4 શુદ્ધસ્ય ધેનું વત્સં ચ કારયેત્ ।
ઉત્તમા પલસાહસ્રૈસ્તદર્ધેન તુ મધ્યમા ॥
કનીયસી તદર્ધેન કામધેનુઃ પ્રકીર્તિતા ॥
ઇતિ સ્મરણાદિતિ ભાવઃ। કૃષ્ણલમિતિ ॥ સ્વર્ણમાસિઃ। પ્રજાપત્યં ઘૃતે ચરું નિર્વપેચ્છતકૃષ્ણલમાયુષ્કામ ઇતિ શ્રુતેરર્થાત્પ્રાપ્તસ્ય વા ચોદનકપ્રાપ્તશ્રવણસ્ય વાનુવાદઃ।"કૃષ્ણલંશ્રયે"દિતિ શાખાન્તરવાક્યં વા। અત એવ દશમે દ્વિતીયે પાદે"કૃષ્ણલેષ્વર્થલોપાદપાક"--
1.ત્યાદિશ્રુ-રા.ગ.જ.નં.સુ. ત્યાદષુચક-ક. 2.ખડ્ગખેટધરે ભૂપે -ઉ. 3.રે-ઉ. 4.તિશુ - ઉ.
સુસ્યો-દદ્યુ-ક્તાત્તેઃ-પધા-થોત્તિઃ-સનમ્ ) શક્તિવાદઃ પુ - 141.
------------------------------------- --------- ---------
ન ચ તત્રોપષ્ટમ્ભકપરમેવ સુવર્ણપદમ્ । અશક્યપરત્વે લક્ષણાઽપત્તેઃ। તસ્યાપિ શક્યત્વે નાનાર્થકત્વાત્ ॥

એતેન --
પીતિમા ચ ગુરુત્વં ચ દાહે યત્ર ચ રક્તતા ।
તસ્ય લોકપ્રસિદ્ધસ્ય સ્વર્ણત્વં કેન વાર્યતે ॥
અવિચ્છિન્નદ્રવત્વં ચ વસ્તુ 1 યત્વિહ ભાસતે ।
સુવર્ણવ્યવહારો ઽયં 2 યત્ર શાસ્ત્રે પ્રવર્તતે ॥
-- ઇત્યધિકરણે કૃષ્ણલેષ્વવયવનિકૢપ્તાદિકાર્યાભાવાદપાક ઇતિ પ્રાપ્તે શ્રવણવચના 4 પથાનુપપત્યા ઊષ્મીકરણમાત્રરૂપઃ પાકો ઽવશ્યં કર્તત્વ ઇતિ સિદ્ધાન્તિતમિતિ ભાવઃ। તત્રેતિ ॥ શરીરપરિમિતત્વાદ્યુક્તિસ્થલ ઇત્યર્થઃ। ઉપષ્ટમ્ભકે ઽપિ સુવર્ણપદસ્ય શક્તિર્નાસ્તિ ઉતાસ્તિ । આદ્ય આહ- અશક્યપરત્વ ઇતિ ॥ અન્ત્ય આહ -- તસ્યાપિ શક્યત્વેતિ ॥ નાનાર્થત્વેતિ ॥ તસ્ય 5 ન્યાયશ્યાનેકાર્થત્વમિતિન્યાયેનાન્યાય્યત્વાદિતિ ભાવઃ। એતેનેતિ ॥ સુવર્ણે દ્રવ્યાન્તરાભાવત્વકથનેનેત્યર્થઃ। નિરસ્તમિત્યન્વયઃ। અત્ર વસ્તુનિ પીતિમા ગુરુત્વં ચ દાહનિમિત્તરક્તતા ચોપલભ્યતે તસ્યેત્યર્થઃ। તસ્મિન્ પીતિમાદ્યધિકરણે કસ્ય સુવર્ણત્વવ્યવહારો મુખ્યઃ કસ્યામુખ્ય ઇત્યત આહ-- અવિચ્છિન્નેતિ ॥ અવચ્છિન્નદ્રવત્વમિતિ બહુવ્રીહિઃ। વસ્તુવિશેષણં દાહ ઇત્યનુષઙ્ગઃ। શબ્દસામ્યં સુવર્ણશબ્દસામ્યમુષ્ટમ્ભકે ઽપિ પ્રવર્તતે। મધુરશબ્દઃ રસે મુખ્યો ઽપિ વીણાધ્વનિર્મધુરઃ વેણુધ્વનિર્મધુર ઇતિ યથા તથેત્યર્થઃ॥ દર્શિતત્વાદિતિ॥
1.વત્વિહ-રા.સુ. 2.ત-જ.નં.સુ. 3.ત્યાદ્ય-ઉ. 4.ન્યથા-ઉ. 5.વા ન્યાયૈશ્ચા-ઉ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 142.
------------------------ ------------- ---------
વસ્તુભેદે પ્રસિદ્ધે ઽપિ શબ્દસામ્યં પ્રવર્તતે ।
રસસ્વભાવો મધુરો ધ્વનિશ્ચ મધુરો યથા ॥
ઇતિ લીલાવત્યુક્તં નિરસ્તમ્ । વસ્તુભેદસ્યૈવાસિદ્ધેઃ। પાર્થિવ એવ શાસ્ત્રીયવ્યવહારસ્ય દર્શિતત્વાચ્ચ । સંભવત્યેકાર્થત્વે નાનાર્થત્વાયોગાચ્ચ॥
કિં ચ સિધ્યતુ દાહપ્રતિબન્ધકસ્ય દ્રુતભાગસ્ય તૈજસત્વમ્ । તથાપિ સ ભાગ આવશ્યકવહ્નિગત એવાસ્તુ । ન તુ 1 સ્વર્ણરજતતામ્રાદિરૂપોપષ્ટમ્ભકભાગગતઃ। ગૌરવાત્ ॥
યદ્યપિ દ્રુતતેજો ઽધિકરણીભૂતવ્યક્તિબહુત્વમધિકરણતાવચ્છેદકધર્મૈક્યં ચોભયત્ર સમમ્ ।
શરીરપરિમિતત્વાદિતકથનેનેત્યર્થઃ। નાનાર્થત્વેતિ ॥ ઉપષ્ટમ્ભકસ્યાશક્યત્વેન લક્ષણાપત્ય 2 શક્યત્વે ઽવશ્યમ્ભાવિનિ નાનાર્થત્વાપાત ઇતિ ભાવઃ। આવશ્યકેતિ॥ દ્રવત્વાર્થં વહ્નિસંયોગસ્યાપેક્ષિતત્વાદિત ભાવઃ। વહ્નિગત ઇતિ ॥ ઉપષ્ટમ્ભકપાર્થિવસંબદ્ધો યો વહ્નિસ્તદ્ગત ઇત્યર્થઃ। વ્યક્તિમાદાય ગૌરવ 3 દવચ્છેદકૈક્યેન લાઘવસ્યાપિ સામ્યાત્ કો ઽત્ર પક્ષે વિશેષ ઇત્યાક્ષિપતિ-- યત્યપીત્યાદિના ॥ દ્રુતતેજોલક્ષણભાગસ્યાધિકરણીભૂતવ્યક્તયો યાસ્તાસાં બહુત્વમિત્યર્થઃ। અધિકરણતેતિ ॥ દ્રુતતેજોભાગાધિકરણેત્યર્થઃ। ઉભયત્રેતિ॥ દ્રુતભાગઃ વહ્નિગત ઇત પક્ષે ઉપષ્ટમ્ભકગતપક્ષે ચેત્યર્થઃ। સમમિત્યુક્તં વ્યનક્તિ-- ઉપષ્ટમ્ભકેતિ ॥ ઉપષ્ટમ્ભકસુવર્ણરજતતામ્રાદિવ્યક્તીનામિવેત્યર્થઃ।
1. સ્વર્ણપદં નાસ્તિ- જ. 2. ત્યાશ- ઉ. 3.વવદ -ઉ.
સુસ્યો-દદ્યુ-ક્તાત્તેઃ-પધા-થોત્તિઃ- સનમ્ ) શક્તિવાદઃ પુ - 143.
------------------------------------- --------- --------
ઉપષ્ટમ્ભકસુવર્ણાદિવ્યક્તીનામિવ વહ્નિવ્યક્તીનામપિ બહુત્વાત્ । બહુષુ 1 વહ્નિષુ વહ્નત્વસ્યૈવોપષ્ટમ્ભકેષુ સુવર્ણાદિષ્વપ્યધથિકરણતાવચ્છેદકસ્ય પૂર્વરૂપવિજાતીયરૂપાનધિકરણપાર્થિવત્વસ્યૈકત્વાત્ । તથાપ્યુપષ્ટમ્ભકે 2
ષ્વધિકરણતાવચ્છેદક 3 મૌપાધિકધર્મત્વાદ્ગુરુ વહ્નત્વં તુ જાતિત્વાલ્લઘુ। વહ્નિગતસ્યાપિ તસ્યોપષ્ટમ્ભકસંયુક્તત્વાત્તત્ર રૂપ 4 પરાવૃત્તિ 5 પ્રતિબન્ધકતા ચ યુક્તા । ન ચાવિનિ 6 ર્ભાગવર્તિન 7 એવ સંયોગ પ્રતિબન્ધકઃ।
તજ્જન્યતયા 8 રજતાદાવપિ રજતાદિપદવાચ્યતયા દ્રુતભાગસ્ય તેજસ્ત્વોપકગમાત્ રજતાદોરપ્યુપાદાનમ્ । અન્યથા તત્રેવાત્રાપ્યુપષ્ટભ્યભાગાન્તરં વિનોપષ્ટમ્ભકદ્રવત્વાદિનૈવ પૂર્વોક્તદિશોપપત્તૌ તત્સંયુક્તદ્રવ્યાન્તરકલ્પનાભાવપ્રસઙ્ગાદિતિ ભાવઃ॥ વહ્નીતિ ॥ ઉપષ્ટમ્ભકસંબદ્ધસુવર્ણાદિપદવાચ્યવહ્નિવ્યક્તીનામિત્યર્થઃ॥ વહ્નિષ્વિતિ ॥ ઉપષ્ટમ્ભકસંબદ્ધદ્રુતતેજોધિકરણવહ્નિવ્યક્તિષ્વિત્યર્થઃ। અવચ્છેદકલાઘવેવિશેષ ઇતિસમાધત્તે-- તથાપીતિ ॥ ઉપષ્ટમ્ભકેષ્વિતિ ॥ ઉપષ્ટમ્ભકત્વેનત્વદઙ્ગીકૃતેષુ સુવર્ણાદિપતવાચ્યદ્રુતતેજોભાગાધિકરણેષ્વિત્યર્થઃ॥
1.બહુષ્વિતિ નાસ્તિ-રા.ક.ગ.જ.નં.સુ. 2. ષુ સુવર્ણાદિષ્વપિ અધિ-રા.સુ. 3.કં સોપા-નં. 4.પાપ- ક.ગ.નં. 5.હેતુતા ચ યુક્તા- રા.ગ.નં.સુ. 6.નિભાગ -ગ.નં. 7.નૈવ- સુ. 8.તુલ્યન્યાયતયા -ઉ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 144.
----------------------- ----------- ---------
જલસં 1 બન્ધેન જલમધ્યસ્થપટાદૌ રૂપ 2 પરાવૃત્તિપ્રતિબન્ધકદર્શનાત્ । વહ્નૌ તાદૃશભાગસ્યાનુપલબ્ધિબાધસ્તૂપષ્ટમ્ભકે ઽપિ સમઃ। વહ્નિગતત્વે તત્સંબ 3 દ્ધપટાદિરૂપસ્યાપિ પ્રતિબન્ધઃ સ્યાદિતિ ચોદ્યં સ્વભાવાદુપષ્ટમ્ભકસ્યૈવ રૂપં પ્રતિબધ્નાતીતિ સમાધાનં ચોપષ્ટમ્ભકગતત્વે ચ સમમ્ ॥
કિઞ્ચાસ્તૂપષ્ટમ્ભકાવિનિર્ 4 ભાવગવર્ત્યેવ સ ભાગઃ। તથાપિ તસ્ય સુવર્ણત્વાદિજાતિમત્વે ન માનમ્ । લોકસિદ્ધઝસુવર્ણરજતાદૌ વિજાતીયરૂપ 5 પ્રતિબન્ધકત્વેન લિધ્યતસ્તસ્ય નાનાજાતીયત્વે ગૌરવાદેકજાતીયત્વેનૈવ સિદ્ધેઃ।
તત્ર હેતૂનાહ-- જલેતિ ॥ 6 ઉપષ્ટમ્ભકેતિ॥ ઉપષ્ટમ્ભકગત એવ તાદૃશો દ્રુતભાગ ઇત્યત્રાપિ
પૂર્વોક્તદિશાનુપલમ્ભબાધ એવેત્યર્થઃ ॥
નન્વસ્ત્વે 7 તાવતા ન સુવર્ણસ્ય પાર્થિવત્વં ભવદજભિમતં પ્રાપ્તમિતિ ચેન્ન। પરમતાસિદ્ધેરેવેભાલષિતત્વાદિતિ ભાવઃ ॥
નનુ દ્રુતત્વમુપષ્ટમ્ભકસ્થમેવોપલભ્યત ઇતિ તદ્દ્રુત એવ કશ્ચિદ્ભાગઃ કલ્પ્યત ઇત્યત આહ -- કિં ચાસ્ત્વિતિ॥ ન માનમિતિ પદવિભાગઃ। નાનેતિ ॥ સુવર્ણરજતતામ્રાદિજીતીયત્વ ઇત્યર્થઃ॥
પ્રાગુક્તં સર્વં બુદ્ધ્યારોહાયોપસંહારવ્યાજેન દર્શયતિ -- તસ્માદિતિ ॥
1.યોગેન-ગ. 2. પરાવૃત્તીતિનાસ્તિ-રા.ક.ગ.જ.નં.સુ. 3.ન્ધઘટા-રા. દ્વધ-સુ. 4.નિભાગ-ગ.નં. 5.તસ્યેત્યારભ્ય એતદન્તંનાસ્તિ-રા.સુ. 6.તર્હિ પ્રાગુક્તાનુપલબ્ધિબાધઃ કુતો નેત્યત આહ-- વહ્નાવિતિ॥ તાદૃશેતિ ॥ પૂર્વરૂપપરાવૃત્તિહેતુભૂતભાગસ્યેત્યર્થઃ। ઇત્યધિકમ્ -ઉ. 7. વં તા -ઉ.
સુસ્ય-દદ્યુ-ક્તાત્તેઃ-પધા-થોત્તિ-સનમ્) શક્તિવાદઃ પુ - 145.
--------------------------------- ----------- --------
તસ્માલ્લોકસિદ્ધસુવર્ણ 1 રૂપપરાવૃત્તિપ્રતિબન્ધસ્ય કૢપ્તેનાવશ્યકેન ભોજકાદૃષ્ટેનૈવ વા દ્રવત્વસ્ય પ્રતિબન્ધકત્વે ઽપિ કૢપ્તેન સમાનાધિકરણદ્રવત્વેનૈવ વા વ્યધિકરણસ્ય 2 દ્રવત્વસ્ય પ્રતિબન્ધકત્વેપિ દ્રવત્વાધિકરણાન્તરસ્ય કૢપ્તેન પાર્થિવત્વેનૈવ વા તૈજસત્વે ઽપિ લાઘવાત્તસ્ય દાહકવહ્નિગતત્વેનૈવ વોપષ્ટમ્ભકસુવર્ણાદ્યવિ 3 નિર્ભાગવર્તિત્વે ઽપિ તસ્યાસુવર્ણત્વેનૈવ વોપપત્તેર્ન સુવર્ણસ્ય તૈજસત્વસિદ્ધિઃ ॥
સુવર્ણસ્યોદયનાદ્યુક્તાર્થાપત્તેઃ પઞ્ચધાન્યથો 1 પપત્તિસમર્થનમ્

---------------------------------------------------------------------------તસ્ય વિવરણં લોકેત્યાદિનોપપત્તેરિત્યન્તેન । કિં ચાસ્તુ 5 દ્રવદ્રવ્યત્વમિત્યાદિનોક્ત 6 માહ-- દ્રવત્વસ્યેતિ ॥ કિઞ્ચાસ્તુ દ્રુતમિત્યાદિનોક્તમાહ-- વ્યધિકરણસ્યેતિ ॥ 7 કિં ચાસ્ત્વિત્યાદિનોક્તમાહ-- ઉપષ્ટમ્ભકેતિ॥ સુવર્ણસ્યોદયનાદ્યુક્તાર્થપત્તેઃ પઞ્ચધા 8 ન્યથોપપત્તિસમર્થનમ્

1.નવેતિ નાસ્તિ--નં.રા.ગ.જ. 2.કત્વાભિ-રા.ગ. 3.ઽતવઽ ઇત્યધિકમ્-ગ.
4.ભાગન્તરસ્યેતિ નાસ્તિ--રા. 5.હણે--નં.ક.જ. હણાત્-રા. 6.પ્રેતસુવર્ણસ્યાનુપલબ્ધિ -રા.ગ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 132.
------------------------ -------------- ----------
અથ સુવર્ણસ્યોદયનાદ્યુક્તાર્થાપત્તેઃ પઞ્ચધાન્યથોપપત્તિસમર્થનમ્

યદપિ મણૌ લીલાવત્યુ 1 ક્તં 2 મતમુક્તમત્યન્તાગ્નિસંયોગે 3 નાનુવિચ્છમાનદ્રવત્વાધિકરણં રૂપવત્ બહિરિન્દ્રિયપ્રત્યક્ષદ્રવ્યત્વાત્, પૃથિવ્યાદિત્રયાન્તર્ગતં ચ રૂપત્વાત્, તત્રાપિ ન જલમ્ પૂર્વોક્તહેતુદ્વયાત્, નાપિ પાર્થિવમ્ અસતિ દ્રવદ્રવ્યસંબન્ધે ઽત્યન્તાગ્નિસંયોગે ઽપ્યનુચ્છિદ્યમાનદ્રવત્વાધિકરણત્વાત્,
અથ સુવર્ણસ્ય તૈજસત્વે મણ્યાદ્યુક્તપ્રકારદ્વયભઙ્ગઃ

મતમુક્તમિતિ॥ નવીનાસ્ત્વિત્યાદિનોક્તમિત્યર્થઃ। તદર્થં નિષ્કૃષ્યાનુવદતિ -- અત્યન્તેતિ॥ અધિકરણમિત્યન્તં પક્ષઃ । સુવર્ણરજતતામ્રાદિકં વિશેષ્યં ધ્યેયમ્। રૂપવદિતિ સાધ્યમ્। આશ્રયાસિદ્ધિનિરાસાય સત્યન્તમ્ । જીવાત્મનિ ગગને રૂપાદૌ ચાવ્યભિચારાય --બહિરિન્દ્રેયતિ પ્રત્યેક્ષેતિ દ્રવ્યત્વાદિતિ ચ હેતાવુક્તિઃ॥ અસ્મિન્નેવ પક્ષનિર્દેશે સાધ્યહેત્વન્તરે આહ-- પૃથિવ્યાદીતિ ॥ રૂપિત્વહેતોરસિદ્ધિનિરાસાય પૂર્વપ્રયોગઃ। તત્રાપીતિ॥ પૃથિવ્યાદિત્રયાન્તર્ગતત્વેપીત્યર્થઃ। પૂર્વોક્તેતિ॥ નૈમિત્તિકદ્રવત્વવત્વાત્, સ્નેહશૂન્યત્વાચ્ચ, સ્નેહવત્વે તદધીનસંગ્રહપ્રસઙ્ગાદિતિ પૂર્વભઙ્ગોક્તહેતુદ્વયાદિત્યર્થઃ। લાક્ષાવદિતિ ભાવઃ। નાપિ પાર્થિવમિતિ॥
ઉક્તરૂપદ્રવત્વાધિકરણં વસ્ત્વિત્યનુષઙ્ગઃ। અત્રા 4 સતિ દ્રવદ્રવ્યસંબન્ધ ઇતિ પક્ષો
વિશેષણીયઃ। તેન 5 કથ્યમાનજલમધ્ય--
1.ત્યાદ્યુક્તં-રા. 2.મતમુક્તમિતિ નાસ્તિ-ક.જ. 3.ગે સત્ય-ગ. 4.ત્રસતિ-નં. 5.ક્વથ્યમાજનજલમધ્યસ્થઘૃતાદૌ ન બાધઃ ઇત્યધિકમ્ -મુ.
સુસ્ય-તૈત્વે-મક્ત-પ્રદ્વ-યઙ્ગઃ)શક્તિવાદઃપુ - 147.
જલવદિતિ પરિશેષાત્તેજસ્ત્વસિદ્ધિરિતિ॥ તન્ન। સુવર્ણે દ્રુતદ્રુતતરત્વાદેઃ ક્રમશઃ પ્રતીત્યા દ્રવત્વાનુચ્છેદસ્યાસિદ્ધેઃ॥
ન ચ દ્રવત્વપ્રાગભાવાસમાનાધિકરણધ્વંસાપ્રતિયોગિદ્રવત્વાધિકરણત્વં હેતુઃ, સ ચ નાસિદ્ધ ઇતિ વાચ્યમ્ । પ્રબલાન 1 લસંયોગેન દ્રવ્યસ્ય નષ્ટતયા દ્રવત્વધ્વંસસ્ય દ્રવત્વપ્રાગભાવસમાનાધિકરણત્વેન 2 હેત્વસિદ્ધેઃ॥
અથ સુવર્ણદ્રવત્વમાશ્રયનાશાન્નશ્યતિ ન ત્વગ્નિસંયોગાત્ ।
-સ્થ 3 ઘટાદાવવ્યભિચારાય હેતાવસતિ દ્રવદ્રવ્યસમ્બન્ધ ઇત્યુક્તિઃ। અસિદ્ધિનિરાસાયાત્યન્તાગ્નિસંયોગે ઽપીત્યુક્તિઃ। અપ્રયોજકત્વનિરાસાયાનુચ્છિદ્યમાનેતિ। યદ્વા લાક્ષા 4 ઘૃતાદાવવ્યભિચારાયાનુચ્છિદ્યમાનેત્યુક્તિઃ॥
અસિદ્ધ્યુદ્ધારં મણ્યુક્તમાશઙ્ક્ય નિરાહ -- ન ચ દ્રવત્વેતિ ॥ એકસ્ય દ્રવત્વસ્ય નાશે પૂર્વપૂર્વસ્માદુત્કૃષ્ટોત્કૃષ્ટતરોત્કૃષ્ટતમદ્રવત્વપ્રાગભાવસમાનાધિકરણત્વેન તદસમાનાધિકરણ 5 ધ્વંસપ્રતિયોગિત્વાદ્દ્રવત્વાનાં તાદૃશદ્રવત્વાધિકરણત્વં નાસિદ્ધમિત્યર્થઃ। નષ્ટતયેતિ ॥ પીલુપાકપ્રક્રિયાવયવક્રિયયા તત્સંયોગનાશેન પરમાણુદ્રવ્યનાશે સતિ પુનર્ભોજકાદૃષ્ટેન પરમાણુક્રિયયા તત્સંયોગદ્વારા દ્રવ્યાન્તરાણામુત્પત્તેસ્તત્રોપગમાદિતિ ભાવઃ॥
મણ્યુક્તમેવાસિદ્ધિશૂન્યહેત્વન્તરમાશઙ્કતે -- અથેત્યાદિના ॥
1.લાગ્નિસં-સુ. 2.ત્વાસિદ્ધ્યા હે-રા.સુ. 3.ઘૃતા-મુ. 4.ક્ષાદ્ય-જાદૌ -ઉ. 5.ઘટાદિ ઇત્યધિકમ્ -મુ.
તથાત્વે ઘૃત 1 ઇવ દ્રવત્વાન્તરં નોત્પદ્યેત । એવં ચાગ્નિસંયોગે સત્યપિ તદ્ધેતુકનાશાપ્રતિયોગિદ્રવત્વાધિકરણત્વં હેતુઃ સ ચ નાસિદ્ધ ઇતિ ચેન્ન 2 । તથાપ્યુપષ્ટમ્ભકે પીતે પાર્થિવે ઉક્તરૂપસ્ય દ્રવત્વાનુચ્છેદસ્ય દર્શનેન 3 વ્યભિચારાત્॥
નનુ -- પાર્થિવદ્ર 4 વત્વ 5 ત્વમેવા 6 ગ્નિસંયોગનાશ્યત્વે તન્ત્રમ્ । ન તુ જન્યદ્રવત્વ 7 ત્વમ્ । સુવર્ણાદિદ્રવત્વેતિપ્રસક્તેઃ। નાપિ ઘૃતલાક્ષાદિદ્રવત્વ 8 મ્। અનનુગમાત્ । એવં ચ પીતે પાર્થિવે દ્રવત્વાઙ્ગીકારે તસ્યોચ્છદાપત્યા પીતં 9
દ્રુતમિતિ પ્રતીતિર્ભ્રાન્તિરિતિ ચેન્ન।
અગ્નિસંયોગ ઇતિ ॥ આશ્રયાનાશાદ્યત્ર ઘૃતે દ્રવત્વા 10 નાશસ્તત્રાવ્યભિચારાય સત્યન્તમ્ । તથાપીતિ॥ અસિદ્ધ્યભાવે ઽપીત્યર્થઃ। પાર્થિવત્વોપપાદનાય 11 પીતેત્યુક્તિઃ। સાધ્યાભાવોપપાદનાય પાર્થિવ ઇત્યુક્તિઃ। તત્રોક્તરૂપહેતોરેવાભાવાન્ન વ્યભિચાર ઇતિ ભાવેન બાધોક્તિપૂર્વં પીતં દ્રુતમિતિ બુદ્ધેર્ભ્રમત્વમાશઙ્કતે-- નન્વિતિ॥ દ્રવત્વસ્યાગ્નિસંયોગસાશ્યત્વેન દ્રવત્વમાત્રં તન્ત્રમ્ । જલગતદ્રવત્વે વ્યભિચારાત્ । કિં તુ પાર્થિવદ્રવ 12 વા લાક્ષાદ્રવત્વં ઘૃતદ્રવત્વમિત્યાદિકં વાચ્યમ્ । તત્રાદ્યમેવ યુક્તં ન ત્વન્યદિતિ નિરાહ-- પાર્થિવેતિ॥ અસ્તુ કિં તત ઇત્યત આહ-- એવં ચેતિ ॥
1.ઘટ ઇવ-ક.જ.નં. 2.ન ઇતિ નાસ્તિ-રા.સુ. 3.તત્રેત્યધિકમ્-રા.ગ.નં.સુ. 4.વત્વમવાગ્નિ-ક. 5.ત્વમે-રા.જ.નં.સુ. 6.ત્યન્તા-રા.સુ. 7.વત્વં-રા.ક.જ.સુ. જન્યપદમપિ નાસ્તિ-નં. 8.ત્વવમ્-ગ. 9.વદ્દ્રુત-નં.
10 ઘૃતત્વાના-ઉ. 11.ઽપાર્થિવેત્યુક્તિઃઽ ઇત્યન્તં નાસ્તિ- ઉ. 12. વત્વવત્વં વા - ઉ.
સુસ્ય-તૌત્વે-મક્ત-પ્રદ્વ-યઙ્ગઃ) શક્તિવાદઃ પુ - 149.
--------------------------- --------- ----------
અનુભવસિદ્ધં 1 પીતે દ્રવત્વમપલપ્ય તદસિદ્ધ 2 સ્ય ત્વદભિમતતેજસિ દ્રવત્વસ્ય સ્વીકારે દૃષ્ટહાન્યદૃષ્ટકલ્પનાપ્રસઙ્ગાત્ ॥
અન્યથા -- પાર્થિવદ્રવત્વસ્યાગ્નિસંયોગનાશ્યતાયાં તન્ત્રત્વે સિદ્ધે પીતે પાર્થિવે ઽનુચ્છિદ્યમાનદ્રવત્વા 3 ભાવસિદ્ધિઃ તત્સિદ્ધૌ ચાતિવ્યાપ્ત્યભાવેન પાર્થિવદ્રવત્વ 4 ત્વસ્યાગ્નિસંયોગનાશ્યત્વે તન્ત્રત્વસિદ્ધિરિત્યન્યોન્યાશ્રયઃ સ્યાત્ । દૃષ્ટાનુસારિણી હિ કલ્પના ॥
કિઞ્ચ પીતભાગો ન દ્રુતેશ્ચેત્તત્ર કાઠિન્યધીઃ સ્યાત્ ॥
ત્વદભિમત ઇતિ॥ ઉપષ્ટમ્ભત્વેનાઙ્ગીકૃત ઇત્યર્થઃ। અન્યથેતિ॥ અનુભવસિદ્ધસ્યાપિ પાર્થિવદ્રવત્વસ્ય બાધકેનાપલાપ પાધકેનાપલાપ ઇત્યર્થઃ॥
નનુ લાક્ષાદિદ્રવત્વં તન્ત્રમિત્યુક્તાવનનુગમઃ પ્રાપ્નોતીત્યતઃ પ્રામાણિકત્વાન્ન દોષ ઇતિ
ભાવેનાહ-- દૃષ્ટેતિ॥ પીતપાર્થિવભાગે દ્રુતત્વસ્ય દૃષ્ટત્વેન તદનુસારેણ પાર્થિવદ્રવ 5 ત્વાદન્યદેવ કિં ચિદગ્નિસંયોગનાશ્યતાયાં પ્રયોજકં કલ્પ્યમિત્યર્થઃ॥
નનુ દૃષ્ટિર્ભ્રાન્તિરિત્યુક્તમિતિ ચેન્ન। તસ્યા ભ્રમત્વે તદ્વિપરીત પ્રત્યયરૂપબાધાવતારઃ સ્યાદિતિ ભાવેનાહ-- કિં ચેતિ॥ યદા 6 દ્રવત્વા 7 નુચ્છેદરૂપહેતોરભાવાન્નોપષ્ટમ્ભકપાર્થિવભાગે વ્યભિચારસ્તદા ન કેવલં દૃષ્ટહાન્યાદ્યાપાત 8 ઇતિ ભાવેનાહ-- કિં ચેતિ॥ કાઠિણ્યબુદ્ધ્યભાવો ઽન્યનિમિત્તક એવ ન તુ તદભાવહેતુક ઇતિ ભાવેન મણ્યુક્તમેવાઙ્ક્ય નિરાહ -- ન ચેતિ।
1.દ્ધે-નં. 2.દ્ધે-નં. 3.ત્વાધિકરણત્વાસિ-રા.સુ. 4.ત્વાધિકરણત્વાભાવ-નં. 4.ત્વસ્યા-રા.ક.જ.નં.સુ. 5.વત્વાત્વાદ-ઉ. 6.યદ્વાદ્ર-નં. 7.દ્રવત્વેતિ નાસ્તિ-ઉ. 8.કિન્ત્વનિષ્ટાન્તરઞ્ચાપદ્યત ઇતિ ભા -- મુ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 150.
------------------------ ------------- --------
ન ચ જલસ્થમષીક્ષોદાદાવિવ પ્રશિથિલાવયવસંયોગ 1 વત્વાન્ન તદ્ધીરિતિ વાચ્યમ્ । એવં હિ ઘૃતાદાવપિ દ્રવત્વં ન સિધ્યેત્ । ત્વ 2 ન્મતે ઘૃતે સ્નેહપ્રતીત્યર્થઘ 3 માવશ્યકાપ્યદ્રવ્યસંયોગકૃતાવયવસમયોગાશૈથિલ્યેનૈવ કાઠિણ્યાપ્રતીતિરિતિ સુવચત્વાત્। એવં જલે ઽપિ સાંસિદ્ધિકદ્રવત્વં ન સિધ્યેત્। આવશ્યકેનાવયવસંયોગશૈથિલ્યવશેષણૈવ દ્રવત્વધીરિતિ સુવચત્વાત્॥
અન્યથા પાર્થિવાન્તરે દ્રવત્વાનુચ્છેદાદર્શનાત્ સુવર્ણમપાર્થિવં ચેત્તેજોન્તરે દ્રવત્વાદર્શનાત્સુવર્ણં 4 તૈજસં ન સ્યાત્। તેજો વિશેષસ્વભાવાત્ તદુપપત્તૌ ચ પાર્થિવવિશેષસ્વભાવાદિદમપ્યુપપદ્યતામ્। કૃતં પીતિમગુરુત્વાશ્રયાતિરિક્તભાગાન્તરં કલ્પયિત્વા તત્ર સ્વભાવવિશેષકલ્પનેન પીતત્વપ્રતીતેર્ભ્રમત્વકલ્પનેન ચ॥

5 અપાં નેત્રાઞ્જનન્યાયમતે ઘૃતસ્ય પાર્થિવત્વેન સ્વતઃ સ્નેહાભાવાદાહ -- 6 ત્વન્મત ઇતિ॥
નનુ કાઠિણ્યબુદ્ધેરભાવે ઽપિ લાક્ષાદૌ પાર્થિવાન્તરે ઽત્યન્તાગ્નિસંયોગે દ્રવત્વાનુચ્છેદાદર્શનાદિહ ચ તદ્દર્શનાત્સ્વર્ણાદૌ પ્રતીતદ્રવત્વં નોપષ્ટમ્ભકપાર્થિવગતં
કિં તુ તદુપષ્ટભ્યભાગાન્તરગતમિતિ કલ્પનીયઃ। અવ એવ મણૌ ઘૃતાદૌ દ્રવત્વે બાધકાભાવાદિત્યુક્તમિત્યત આહ-- અન્યથેતિ॥ તસ્યૈવ વિવરણં ચેદિત્યન્તમ્॥ ઇદમપીતિ॥ દ્રવત્વાનુચ્છેદદર્શનમપીત્યર્થઃ।
1.ગત્વા-રા.ગ.સુ. ગવત્વનૈવ-નં. 2.તન્મ -રા.સુર્. 3.થે આ-રા.સુ. 4.અતૈજસં કિં ન સ્યાત્ -રા.ગ.સુ. 5.મષીનેત્રાઞ્જનમ્। ન્યા-ઉ. 6.તન્મ -નં.ઉ.
સુસ્વ-તૈત્વે-મક્ત-પ્રદ્વ-યઙ્ગઃ) શક્તિવાદઃ પુ - 151.
-------------------------- ------------ -----------
અન્યે તુ-- અત્યન્તાગ્નિસંયોગે ઽપ્યનુચ્છિદ્યમાનદ્રવત્વાધિકરણં પીતં પાર્થિવં દ્રવત્વોચ્છેદપ્રતિબન્ધકદ્રવદ્રવ્યસંયુક્તં અત્યન્તાનલસંયોગે ઽપ્યનુચ્છિદ્યમાનદ્રવત્વાધિકરણપાર્થિવત્વાત્ક્વા 1 થ્યમાનજલમધ્યસ્થ 2 ઘૃતવદિત્યનુમાનેન 3 દ્રવદ્રવ્યં સિધ્યજ્જલત્વે પૃથિવીત્વે ચોક્તતર્કબાધાત્તૈજસં સિધ્યતિ॥
કૃતં અલમિત્યર્થઃ। કલ્પનેન કલ્પનેન ચેત્યાભ્યામન્વયઃ। કલ્પનાદ્વયં વ્યર્થમિતિ ફલિતોર્ઽથઃ॥
એવં મણાવુક્તં લીલાવત્યભિમતમુપષ્ટમ્ભકભાગે દ્રવત્વં નાસ્ત્યેવેત્યુપેત્ય પ્રવૃત્તં સુવર્ણસ્યાપાર્થિવત્વસાધકહેતુમસિદ્ધિવ્યભિચરાભ્યાં નિરસ્યોપષ્ટમ્ભકે દ્રવત્વમુપેત્ય પ્રવૃત્તમન્યેત્વિત્યાદિના મણ્યુક્તમેવાન્યદપિ મતત્રયં તાવદનૂદ્ય નિરાહ-- અન્યત્વિત્યાદિના ॥ એતદપિ 4 નિરસ્તમિત્યનેન॥ અન્યેત્વિત્યસ્યાહુરિત્યનેનાન્વયઃ। એતન્મતં 5 પાર્થિવગતં ભવત્યેવ પીત 6 દ્રુતમિતિ પ્રતીતેર્દુરપહ્વવત્વાત્, પ્રાગુક્તબાધસ્ય ચોક્તતદિશાપ્રયોજકત્વેન કાઠિણ્યપ્રતીત્યાપાતેન ચ દ્રવત્વપ્રતીતેર્ભ્રમત્વાયોગાચ્ચાનુચ્છિદ્યમાનદ્રવત્વાધિકરણં પીતં પાર્થિવમિતિ પક્ષનિર્દેશઃ। ઉપષ્ટમ્ભકત્વેનોપગતમિત્યરથઃ। જલે બાધનિરાસાય પાર્થિમિત્યુક્તિઃ। તાવત્યુક્તે 7 બાધઃ। અતઃ પીતમિતિ॥ ઘટાદાવબાધાય દ્રવત્વાધિકરણમિતિ॥ લાક્ષાદાવબાધાયાનુચ્છિદ્યમાનેતિ।
1.ક્વથ-ક. ક્કથ્ય-ગ.જ.નં.સુ. 2.ઘટવત્-ક.જ. 3.દ્રુતેત્યધિકમ્-રા.ક.સુ.
દ્રુતદ્રવ્યં-ગ.જ. 4.પ્રાગેવેત્યધિકમ્-મુ, 5.તે દ્રવત્વં -ઉ.મુ. 6.તં-ઉ. 7.ઘૃતાદાવિત્યધિકમ્ - ઉ.મુ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 152.
------------------------ ------------ --------
યદ્વા પ્રતિબન્ધકતયા સિદ્ધં દ્રુતદ્રવ્યં તૈજસં અસતિ દ્રવદ્રવ્યસંબન્ધે ઽત્યન્તાગ્નિસંયોગેનાનુચ્છિદ્યમાનાનિત્યદ્રવત્વાધિકરણત્વાત્ યન્નૈવં યથા ઘૃતમિતિ વ્યતિરેક્યન્તરાત્તૈજસત્વસિદ્ધિઃ॥
ન ચા 1 ત્રાસાધારણ્યમ્ । તસ્ય વિપક્ષે બાધકાદર્શનદશાયામેવ દોષત્વાત્। પ્રકતે ચ પૃથિવીત્વાદૌ બાધકસ્યોક્તત્વાત્ ॥
આશ્રયસિદ્ધનિરાસાયાત્યન્તાગ્નિસંયો 2 ગેતિ। અપ્રતિબં 3 ન્ધાગ્નીત્યર્થઃ। જલપરમાણુસંયોગેનાર્થાન્તર વારણાય સાધ્યે પ્રતિબન્ધકાન્તં વિશેષણમ્ । 4 સ્વાવયવાવયવસંયોગેનાર્થાન્તરવારણાય પ્રતિબન્ધકાન્તમ્ । હેતા 5 વવ્યભિચારાય પાર્થિવત્વાદિત્યુક્તિઃ। ઘટાદાવવ્યભિચારાય દ્રવત્વાધિકરણેતિ। લાક્ષાદાવવ્યભિચારાયાનુચ્છિદ્યમાનેતિ। અસિદ્ધિનિરાસાયાત્યન્તેત્યાદિ। 6 ઉક્તતર્કેતિ॥ જલત્વે નૈમિત્તકદ્રવત્વં ન સ્યાત્। સ્નેહવત્વં ન સ્યાત્। પૃથિવીત્વે ચ લાક્ષાદાવિવ દ્રવત્વોચ્છેદઃ સ્યાત્ ઇતિ તર્કેત્યર્થઃ॥
પર્યવસાનગત્યા તૈજસત્વં પ્રસાધ્ય સાક્ષાદેવ તૈજસત્વપથવેત્યાદિના મણ્યુક્તપ્રકારેણાન્વાહ-- યદ્વેતિ॥ જલપરમાણ્વાદાવવ્યભિચારાય હેતાવનિત્યેતિ દ્રવત્વવિશેષણમ્। લાક્ષાદાવવ્યભિચારાયાનુચ્છિદ્યમાનેતિ। અસિદ્ધિનિરાસાયાત્યન્તેત્યાતિ। ક્કથ્યમાનજલસ્થઘૃતાદાવવ્યભિચારાય 7 સતીત્યાદિ ॥ અસાધારણ્યમિતિ॥ તેજોન્તરે સત્યપિ તૈજસત્વે હેતોરભાવાદિતિ ભાવઃ। અસાધારણ્યસ્ય દોષત્વે સંશય સત્પ્રતિપક્ષો 8 વા દ્વારમ્। સ ચ વિશેષાદર્શનસ્થલે સંભવતિ ન ત્વિહેત્યાહ-- તસ્યેતિ॥
1.અત્રેતિ નાસ્તિ-ક.નં. ચ તત્રા-ગ. 2.ગે પીતિ-ઉ.મુ. 3.દ્ધા-ઉ. 4.ઽયદ્વાઽ ઇત્યધિકં-ઉ.મુ. 5.તૌ પયસ્યવ્ય-ઉ. 6.સ્વરૂપોક્તિર્ વા । ઇત્યધિકમ્- મુ. 7.ઽયાસઽ ઇતિ શોધિતં-ઉ.મુ. 8.ક્ષવદ્વાચ્યઃ - ઉ.
સુસ્ય-તૈત્વે-મક્ત-પ્રદ્વ-યઙ્ગઃ) શક્તિવાદઃ પુ - 153.
-------------------------- ----------- ---------
યદ્વા દ્રુતતેજસ્ત્વમેવ સાધ્યમ્ । ઇદં ચ સાધ્યં વિશિષ્ટં 1 ક્વાપિ ન પ્રસિદ્ધમિતિ નાસાધારણ્યમ્ । ન ચૈવમપ્રસિદ્ધવિશેષણત્વમ્। તેજસ્ત્વં નાદ્રવરૂપવન્માત્રવૃત્તિ દ્રવ્યત્વસાક્ષાવ્દ્યાપ્યજાતિત્વાત્ દ્રુતવૃત્તિ વા રૂપવદ્વૃત્તિદ્રવ્યત્વસાક્ષાદ્વ્યાપ્યજાતિત્વાત્ જલત્વવદિતિ સામાન્યતો દ્રુતતેજસ્મિદ્ધિરિત્યાહુઃ॥
બાધકસ્યેતિ॥ સાક્ષાદાવિવ દ્રવત્વોચ્છેદઃ સ્યાદિકત્યાદિબાધકસ્યેત્યર્થઃ॥
નનુ દ્રુતતેજસ્ત્વમેવ સાધ્યમ્। તથા ચ 2 પક્ષાભાવાન્ન 3 સાધારણ્યમપિ। કિં તદ્દોષતાનિરાસાય વિપક્ષે બાધકતર્કાનુસારણાયાસેનેત્યતો ઽન્યત્વેતિમણ્યુક્તમેવ પ્રકારાન્તરમાહ-- યદ્વેતિ॥ પ્રતિબન્ધકતયા સિદ્ધદ્રુતદ્રવ્યસ્યેત્યનુષઙ્ગઃ। નાદ્રવેતિ॥ અદ્રવં યદ્રૂપવત્તન્માત્રાવૃત્તિ રૂપવદ્દૃતવૃત્તીતિ ફલિતોર્થઃ। ઘટત્વાદાવવ્યભિચારાય હેતૌ સાક્ષાવ્દ્યાપ્યેત્યુક્તિઃ। તસ્ય દ્રવ્ય 4 ત્વવ્યાપ્યપૃથિવીત્વવ્યાપ્યત્વાત્। અત્મ 5 નો ઽન્યતરત્વાદાવવ્યભિચારાય જાતિપદમ્ । મણૌ રૂપ 6 વૃત્તિદ્રવ્યત્વસાક્ષાદ્વ્યાપ્યાપ્યેત્યુક્તાવપ્યેતિ 7 હેત્વનુબાદસ્યુ રૂપવદ્દૃતવૃત્તીતિપર્યવસિતસાધ્યે મનસ્ત્વે વ્યભિચારેણ તન્નિરાસાય રૂપવત્પદસાર્થક્યે ઽપિ યથાશ્રુતસાધ્યે વ્યભિચારાભાવેન વ્યર્થત્વમભિપ્રેત્યેતિ॥ ધ્યેયમ્। રૂપવદિત્યંશસ્ય સાધ્યે ગુરુત્વાદાહ -- દ્રુતવૃત્તિત્વેતિ॥ મનસ્ત્વાદાવવ્યભિચારાય હેતૌ 8 રૂપવૃત્તીતિ દ્રવ્યવિશેષણમ્ । ઘટ 9 સોરાલોકાન્યતરત્વાદાવવ્યભિચારાય જાતિપદમ્। પ્રાગેવ પૂર્વભઙ્ગઃ એવેત્યર્થઃ।
1ષ્યક્વા-રા.નં.સુ. 2.સપ-ઉ. 3.નાસા-ઉ. 4.વત્વ-ઉ. 5.ત્મ મનો-ઉ. 6.વદ્દૃ-ઉ. 7.પ્યેહં હે-ઉ. 8.ઽવદ્દૃત્તીતિ દ્રવ્યત્વવિશે ઇત્યસ્તિ-મુ. 9.તેજોન્ય-મુ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 154.
------------------------ ------------ -----------
એતદપિ પ્રાગેવ નિરસ્તમ્ । કરકાદાવિવાદૃષ્ટવિશેષસ્યૈવ પ્રતિબન્ધકત્વોપપત્તેરનુપલબ્ધિબાધિતભાગાન્તરકલ્પનાયોગાત્।
તૈજસત્વસાધકવ્યતિરેકિણિ તુ પક્ષ એવાસિદ્ધઃ। અવ એવ તર્કો ઽપિ નિરાલમ્બનઃ। યચ્ચાપ્રસિદ્ધવિશેષણત્વનિરાસાયાનુમાનદ્વયમુક્તમ્ । તદપિ 1 ન । તેજસ્ત્વં નાગુરુરૂપવન્માત્રવૃત્તિ દ્રવ્યત્વસાક્ષાવ્દ્યાપ્યજાતિત્વાત્ ગુરુવૃત્તિ વા રૂપવદ્દૃત્તિદ્રવ્યત્વસાક્ષાદ્વ્યાપ્યજાતિત્વાત્ જલત્વવદિત્યાદિના તેજસ્ત્વસ્ય ગુરુવૃત્તિત્વસ્યા 2 પ્યાપત્યાપ્રયોજકત્વાત્॥

તદ્વ્યનક્તિ-- 3 કારણાદાવિતિ॥ એતદપિ યગ્યાનુપલબ્ધિબાધેનાન્યથૈવોપપત્તિપઞ્ચકેન ચ પ્રાગેવ નિરસ્તમિતિ ક્વચિત્પાઠઃ। એક્ષ એવાસિદ્ધ ઇતિ॥સુવર્ણે દ્રુતદ્રુતતરત્વાદેઃ ક્રમશઃ પ્રતીત્યા દ્રવત્વાનુચ્છદસ્યાસિદ્ધેરિત્યુક્તદિશાનુચ્છિદ્યમાન 4 દ્રવત્વાધિકરણસ્યાસિદ્ધ્યા પક્ષ એવાસિદ્ધઃ। કિં દોષાન્તરેણેત્યર્થઃષ। અત એવા5 નુચ્છિદ્યમાનદ્રવત્વાધિકરણત્વાસિદ્ધ્યા પક્ષાસિદ્ધેરેવ। દ્રુતદ્રવ્યસંયુક્તત્વરૂપસાધ્યસ્યાસિદ્ધત્વાત્ યદિ તાદૃશદ્રુતદ્રવ્યં પાર્થિવં સ્યાદ્દૃતત્વોચ્છેદઃ સ્યાત્ ઇતિ તર્કો નિરાલમ્બન ઇત્યર્થઃ। નાગુરુરૂપવન્માત્રવૃત્તીતિ॥ ગુરુત્વહીનરૂપવન્માત્રવૃત્તિ નેત્યર્થઃ॥
અથ વા ઘટે 6 દ્રુતત્વોચ્છદસમય 7 સમાનાધિકરણદ્રવત્વ 8 સામગ્રીસમવધાનં નાસ્તિ --
1.ન ઇતિ નાસ્તિ-ક.રા.જ.નં.સુ. 2.પ્યુપપત્યા-રા.સુ. 3.કરકાદા-ઉ. 4.ઽસુવર્ણેઽ ઇત્યાદિ નાસ્તિ-મુ. 5.અનુચ્છિદ્યમાનેતિ નાસ્તિ-મુ. 6.ટદ્રુ-ઉ. ઘૃતે-મુ. 7.યે સ -ઉ. 8.ત્વે સા-ઉ.
સુસ્ય-તૈત્વ-મક્ત-પ્રદ્વ-યઙ્ગઃ) શક્તિવાદઃ પુ - 155.
-------------------------- --------- --------
એતેન સુવર્ણં તૈજસં સમાનાધિકરમદ્રવત્વસામગ્ર્યસમવહિતાગ્નિસંયોગજન્યધ્વંસપ્રતિયોગ્યવૃત્તિદ્રવ 1 ત્વત્વવ્યાપ્યજાતિમદ્દ્રવત્વવત્વાત્ વ્યતિરેકેણ ઘૃતવત્। સવુર્ણારમ્ભકાઃ પરમાણવો ન પાર્થિવાઃ અત્યન્તાગ્નિ સંયોગે ઽપ્યનુચ્છિદ્યમાનદ્રવત્વાધિકરણત્વાત્। જલપરમાણુવત્। તૈજસા વા ઉક્તહેતોઃ। વ્યતિરેણેણ ઘૃતપરમાણુવદિત્યાદીન્યપિ
નિરસ્તાનિ ।
-- સુવર્ણં 2 ત્વમસ્તીત્યાદિના મણ્યુક્તાન્યેવ પ્રયોગાન્તરાણ્યનૂદ્ય નિરાહ-- એતેનેતિ॥ સુવર્ણમિત્યા 3 દિનોપષ્ટમ્ભદ્રુત ભાગો ગૃહ્યતે --સમાનેતિ॥ સમાનાધિકરણં યદ્દ્રવત્વં તત્સામગ્ર્યસમવહિતો તદવૃત્તિર્જાતિઃ સુવર્ણદ્રવત્વ એવેતિ નાસિદ્ધિઃ। અત્ર નઞ્દ્વયાપ્રવેશેન તાદૃશસમામગ્રીસમવહિતાગ્નિસંયોગજન્યધ્વંસપ્રતિયોગિવૃત્તીત્યુક્તાવગ્નિસંયોગપ્રયોજ્યનૈમિત્તિકદ્રવત્વમાત્રનિષ્ઠજાતિવિશેષમાદાય ઘૃતે વ્યભિચારાપાતાત્। ઇત્યાદીનીત્યાદિપદેન સુવર્ણમપાર્થિવારબ્ધં તૈજસારબ્ધં વા અપાર્થિવં તૈસજં વા અત્યન્તાગ્નસંયોગે સત્યનુચ્છિદ્યમાનદ્રવત્વાધિકરણપરમાણ્વારબ્ધત્વાદિત્યાદિસંગ્રહઃ। પીત ઇતિ॥ ઉપષ્ટમ્ભકપાર્થિવભાગ ઇત્યર્થઃ। તત્રાપિ દ્રવત્વસ્યોપપાદિતત્વાદિતિ ભાવઃ। તેજસ્ત્વેન વિનાપિ હેતૂનામુપપત્તેઃ પ્રાગુક્તરીત્યાસંભવાદાહ-- અપ્રયોજકત્વાચ્ચેતિ॥
1.વ્યત્વવ્યા-ક.જ.સુ. વત્વવ્યા--ગ.નર્ં. 2.ણે ત્વસ્તી-ઉ. 3.ત્યને-નો-ઉ. 4.યો ધ્વંસઃ તત્પ્રતિયોગ્યવૃત્તિર્યા દ્રવ્યત્વવ્યાપ્યજાતિસ્તદ્યુક્તદ્રવત્વવત્વાદિત્યર્થઃ। સુવર્ણે અગ્નિસંયોગેન દ્રવત્વવ્યક્તિપરંપરાયા જાયમાનત્વેન તત્રાગ્નિસંયોગસ્ય સમાનાધિકરણદ્રવત્વસામગ્રીસમવહિતત્વાત્તાદૃશસામગ્ર્યસમવહિતાગ્નિસંયોગજન્ય -ઇત્યધિકમ્ -મુ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 156.
------------------------ ------------- -------
પીતે વ્યભિચારાદપ્રયોજકત્વાચ્ચ 1 ॥
સુવર્ણસ્ય તૈજસત્વે મણ્યા 2 દ્યુક્તપ્રકારદ્વયભઙ્ગઃ

પ્રકારદ્વયેતિ॥ ઉપષ્ટમ્ભકે 6 દ્રવત્વવનાસ્તિત્વાસ્તિત્વપ્રકારદ્વયભઙ્ગ ઇત્યર્થઃ॥
સુવર્ણસ્ય મણ્યાદ્યુક્તપ્રકારદ્વયભઙ્ગઃ

અથ સુવર્ણસ્ય પાર્થિવત્વસમર્થનમ્

અન્યસ્ત્વાહ--
સુવર્ણં 3 દ્રવ્યાન્તરમેવ । તથા હિ દ્રવત્વાધિકરણં ન તેજઃ પીતત્વાત્। ન ચ પીતત્વાત્પાર્થિવમેવાસ્ત્વિતિ વાચ્યમ્। પૃથિવ્યાં 4 શુક્લરૂપવત્વે ઽપિ શુક્લરૂપસ્ય જલસ્ય 5 સાંસિદ્ધિકદ્રવત્વાદિનેવ સુવર્ણસ્ય પીતત્વે ઽપ્યનુચ્છિદ્યમાનદ્રવત્વાધિકરણત્વેન પૃથિવી--
અથ સુવર્ણસ્ય પાર્થિવત્વસમર્થનમ્

દ્રવ્યાન્તરમેવેતિ॥ નવદ્રવ્યાતિરિક્તમિત્યર્થઃ। પૃથિવ્યા ઇત્યાદેરયમર્થઃ। 7 યથા પૃથિવીજલયોર્દ્વયોઃ શુક્લરૂપત્વે 8 નાવિશેષેપિ --
1.ઽસુવર્ણસ્ય દ્રવ્યાન્તરત્વમેવ નિરાકરણમ્ઽ ઇત્યધિકમ્-રા.સુ. 2.ણ્યુક્ત-ક. 3.તુ ઇત્યધિકમ્ -મુ.રા.નં.ગ. 5.સંસિ-સુરા. 6.પ્રકરાદ્વયં નાસ્તીત્યેતત્પ્રકાર -ઉ. 7.યથા ઇતિ નાસ્તિ-ઉ.નં. 8.ત્વે યથા નૈમિ-ઉ.નં.
સુસ્યે-પાત્વ-સનમ્) શક્તવાદઃ પુ - 157.
------------------- ------ -----------
તો 1 વૈલક્ષણ્યસંભાવત્ । ન ચ પૃથિવીજલાન્યત્વે સતિ રૂપવત્વાત્તેજઃ। અપ્રયોજકત્વાત્ । અન્યથા જલતેજોન્યત્વે સતિ સ્પર્શવત્વેન વાયુરિતિ પૃથિવી સ્યાત્। ન ચ પૃથિવ્યેવાસ્તુ ધર્મિકલ્પનાતો ધર્મકલ્પના 2 યા લઘુત્વાદિતિ વાચ્યમ્ । દ્રવ્યાન્તરત્વપક્ષે ઽપિ ધર્મિણઃ સુવર્ણસ્ય સિદ્ધત્વેનાતિરિક્તત્વમાત્રસ્ય કલ્પનાદિતિ॥
એતદપિ પ્રાગેવ નિરસ્તમ્ । દ્રવત્વોચ્છેદપ્રતિબન્ધ 3 કસ્ય કરકાદાવિવાદૃષ્ટવિશેષા 4 દેવોપપત્યાપીતસ્ય પૃથિવીભેદાયોગાત્ । અન્યથા કરકો 5 ઽપિ દ્રવ્યાન્તરં સ્યાત્॥
યદિ ચ જલત્વવ્યાપ્યધર્મદર્શનાત્કરકો 6 જલં, તર્હિ સ્વર્ણમપિ પૃથિવી 7 ત્વવ્યાપ્યપીતત્વદર્શનાત્પૃથિવ્યેવાસ્તુ ।
-- નૈમિત્તિકસાંસિદ્ધિકદ્રવત્વવત્વભેદેન વૈલક્ષણ્યં યથા પીતત્વાવિશેષો ઽપિ દ્રવત્વોચ્છિત્યનુચ્છિત્તિભેદાદ્વૈલક્ષણ્યમિતિ પ્રાગુક્તમણ્યાદિમતં નિરાહ-- નચેતિ॥
તેજ ઇતિ ॥ સુવર્ણમિત્યનુકર્ષઃ। એવં પૃથિવ્યેવાસ્તુ ઇત્યત્રાપિ । ધર્મીતિ॥ દ્રવ્યાન્તરરૂપધર્મિકલ્પનાપેક્ષયા કૢપ્તપૃથિવીત્વમેવોપાદાયા તસ્યૈવ દ્રવત્વાનુચ્છેદરૂપધર્મકલ્પનાયા લઘુત્વાદિત્યર્થઃ। ઇતિપદસ્યાહેતિ પૂર્વેણાન્વયઃ॥ પ્રાગેવેતિ॥ ઉદયનાદ્યુક્તભઙ્ગઃ એવેત્યર્થઃ॥ પૃથિવીભેદેતિ॥ પૃથિવીતો ભેદેત્યર્થઃ। જલત્વવ્યાપ્યેતિ॥ શુક્લરૂપવદ્વૃવત્વાદિકમિત્યર્થઃ।
1.વીવૈ-સુ.રા.ગ. 2.નાલ-સુ.રા. 3.ન્ધસ્ય-સુ.રા.ગ.જ. 4.ષોપપત્યા-સુ.રા. 5.કાદ્યપિ-સુ.રા.ગ.ગ.જ. 6.કા જ-ગ.જ.ક. 7.વી વ્યા-સુ.રા.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 158.
------------------------- ----------- ----------
અન્યથા પીતત્વાન્ન તેજ ઇત્યપિ ન યુક્તમ્ । પીતત્વસ્ય તેજોત્વસ્ય તેજોન્યત્વેનેવ પૃથિવીત્વેનાપિ વ્યાપ્તિગ્રહાત્॥
તસ્માદુપષ્ટમ્ભકદ્રવ્યગતપીતરૂપપરાવૃત્તિપ્રતિબન્ધકત્વેન દ્રુતતેજઃ સિદ્ધિરિતિ વા, ઉપષ્ટમ્ભકે દ્રવત્વાનઙ્ગીકારેણાનુચ્છિદ્યમાનદ્ર 1 વત્વાધિકરણસ્ય દ્રવ્યાન્તરસ્યાનુચ્છિદ્યમાનદ્રવત્વાધિકરણત્વાદેવ તૈ2 જસત્વસિદ્ધિરિત વા, ઉપષ્ટમ્ભકે દ્રવત્વાઙ્ગીકારેણ તદુચ્છેદપ્રતિબન્ધકત્વેન દ્રુતતેજસ્સિદ્ધરિતિ વેતિ સુવર્ણસ્ય તેજસત્વે પક્ષત્રયં સુવર્ણં દ્રવ્યાન્તરમિતિ 3 ચતુર્થપક્ષશ્ચાયુક્ત 4 ઇતિ સુવર્ણં પાર્થિવમેવ ॥
અન્યથેતિ॥ પીતત્વસ્ય પૃથિવીત્વાપ્યાપ્યત્વ ઇત્યર્થઃ 6 ॥
અત્ર મણાવુદયનોક્તં મતમિત્યાદિનોક્તભઙ્ગત્રયાર્થં સંક્ષેપેણ 7 દર્શયન્નુપસંહરતિ-- તસ્માદિતિ॥ સર્વેષ્વપ્યપાર્થિવત્વપક્ષેષુ દોષસદ્ભાવાત્સાધકાભાવાચ્ચેત્યર્થઃ। ઉદયનાદિમતમાહ-- ઉપષ્ટમ્ભક ઇતિ ॥ અન્યે ત્વિત્યાદિનોક્તમતાન્તરમાહ-- ઉપષ્ટમ્ભકે દ્રવત્વેતિ॥ અન્યસ્ત્વાહેત્યાદિનોક્તમાહ-- સુવર્ણમિતિ॥
પ્રાસઙ્ગિકમુપસંહૃત્ય પૂર્વપ્રકૃતપ્રમેયમુત્તરપ્રસઙ્ગો 8 પક્ષેપાયોપસંહરતિ-- તસ્માચ્છક્તેરિતિ॥
1.ઽવત્વાદેવ તેજસત્વસિદ્ધિરિતિવાઽ ઇત્યસ્તિ-સુ. 2.તેજસત્વસિ-નં.જ.
3.ચતુર્થપદં નાસ્તિ-સુ.રા. 4.ક્તમ્-સુ.રા. એતાવાન્પ્રન્થઃ। પ્રલુપઃ પ્રતીયતે-નં. મિત્યર્થઃ। પ્રાગુ-ઉ. 6.ઽઅન્યથેતિઽ ઇત્યાદિ નાસ્તિ-ઉ. 7.ણાનુવદન્નુ-નં. 8.ઙ્ગાક્ષેપા-નં. ઙ્ગાપેક્ષયો- ઉ.
અન્વિ-સા-ષટ્કમ્) શક્તિવાદઃ પુ - 159.
----------------- ---------- --------
તસ્માચ્છક્તિઃ પદાર્થાન્તરં ચેત્સુવર્ણમપિ દ્રવ્યાન્તરં સ્યાદિતિ પ્રતિબન્દ્યા 1 અસંભવાદનન્તગુણાન્વિતે વિષ્ણૌ વેદાનાં શક્તિતાત્પર્યે યુક્તે ઇતિ॥
સુવર્ણસ્ય પાર્થિવત્વસમર્થનમ્

વૈદિકપદાનાં વિષ્ણૌ શક્તત્વાદ્વેદાનાં શક્તિતાત્પર્યેત્યુક્તમ્ । યદ્યપિ તમોદ્રવ્યં સુવર્ણં પાર્થિવમિતિ ચ ન મૂલગ્રન્થાદૌ કણ્ઠતઃ ક્વાપ્યુક્તમથાપિ વાસ્તવનિરૂપણમેતદિતિધ્યેયમ્ ॥
સુવર્ણપાર્થિવત્વ 2 સમર્થનમ્

અથ અન્વિતાભિધાને સાધનષટ્કમ્

નનુ કથમન્વિતે શક્તિઃ। પૌનરૂક્ત્યાદિદૌષાત્।
અથ અન્વિતાભિધાને સાધનષટ્કમ્

એવં નનુ સ્વરૂપસહકાર્યતિરિક્તશક્તૌ માનં નેત્યુપક્રમ્ય પ્રકરણસપ્તકેન શક્તિરસ્તીતિ સમર્થ્ય પ્રસઙ્ગાતં તમસો દ્રવ્યત્વં સુવર્ણસ્ય પાર્થિવત્વં ચ પ્રકરણપઞ્ચકેન સમર્થ્યેદાનીમન્વયે શક્તિરિત્યર્થઃ પ્રકરણસપ્તકેન સાધયિતુકામ આક્ષિપતિ-- નન્વિતિ॥ શક્તિરિતિ॥ પદાનામિતિ શેષઃ। પૌનરુક્ત્યેતિ॥ ગામાનાયેત્યાદૌ ગોપદેન બોધિતસ્ય ગવાનયનાન્વય 3 યસ્યાનયપદેનાપિ બોધનાત્ પુનરુક્તત્વમ્। આદિપેદનોત્તરભઙ્ગે શઙ્કિષ્યમાણદશવિધબાધકાનાં ગ્રહઃ। સામાન્યાન્વયે શક્તિર્ન તુ વિશેષ્યાન્વય ઇતિ સિદ્ધાન્ત્યાભિમતત્વાત્તદ્દૃષ્ટાન્તેનાલભ્યત્વાચ્છક્તકલ્પનામયુક્તં ચેતિ ભાવેન ---------------------------------------------------------------------------
1.ન્દ્યાદ્ય -જ. ન્ધાદ્ય -ક. 2.વાદઃ-નં. વત્વવાદઃ-ઉ. 3. ન્વિતસ્યા-ઉ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 160.
------------------------ ------------- ---------
પદાર્થેષુ શક્તૈરેવ પદૈઃ પદાર્થસ્મૃત્યવાન્તરવ્યાપારૈરાકાઙ્ક્ષાદિસહકારિવશાદન્વયવિશેષવદન્વસામાન્યસ્યાપિ લાભેન તત્ર શક્તિકલ્પનાયોગાચ્ચ । અત એવ ન પ્રમાણાન્તરાપત્તિઃ। શબ્દસ્યૈવાન્વયે પ્રમાણત્વાત્। એતેન 1 તદન્વબોધજનકં 2 તત્રાશક્તં ચેતિ વ્યા 3 હતમિતિ નિરસ્તમ્। ન હ્યત્રાશક્તતશબ્દેનાજનકત્વં વિવક્ષિતમ્। કિન્ત્વભિધારૂપવૃત્તિરાહિત્ય 4 માત્રમિતિ ચેત્॥
ઉચ્યતે। ન તાવદન્યે શક્તિવરેવ નાસ્તીતિ યુક્તમ્ । પ્રાથમિકવ્યુત્પત્તિહેતુનાન્વિતવિષયકે 5 ણ --
- પદં કરણં પદાર્થસ્મરણં વ્યાપારઃ આકાઙ્ક્ષાદિસહકારિવશાત્ સ્મારિતાર્થાન્વયાનુભવઃ ફલં ઇતિ મણ્યુક્તમાહ-- પદાર્થેષ્વિતિ॥ નન્વન્યત્ર શક્તાનાં કથમશક્યાન્વયબોધકત્વમિત્યત ઉક્તં પદાર્થે 6 ત્યાદિ। બહુવ્રીહિઃ। અન્વયવિશેષવદન્વયવિશેષસ્યૈવ। લાભેન બોધસમ્ભવેત્યર્થઃ। તત્ર સામાન્યાન્વયે। અન્યથાન્વયવિશેષે ઽપિ શક્તિકલ્પનાપ્રસઙ્ગ 7 ઇતિ ભાવઃ॥
નન્વયસ્ય પદશક્ત્યવિષયત્વે તદ્બોધકં શબ્દાદન્યત્પ્રમાણં સ્યાદિત્યત આહ-- અત એવેતિ॥ પદાર્થમાત્રશક્તપદપ્રમાણકત્વાદેવાન્વયસ્યેત્યર્થઃ। તદેવાબ-- શબ્દસ્યૈવેતિ॥ દોષોસ્તીત્યેતન્નિરસિષ્યત ઇતિ ભાવેનાહ-
ન તાવદિતિ ॥ પ્રાથમિકેતિ॥ પ્રથમં તાવદ્દૃદ્ધવ્યવહાર એવ શક્તિગ્રહહેતુઃ।
1.યદ-સુ.રા.નં. પદમન્વ-ગ. 2.તત્તત્રા-સુ.રા. 3.ઘાત ઇ-નં. 4.ભાન્નમિતિ નાસ્તિ-સુ.રા.ગ. 5.કવ્ય-સુ.રા. 6.તિ બહુવ્રીહિઃ-નં. 7.ઽઇતિ ભાવ ઇતિ નાસ્તિ-ઉ.
અ-ન્વિ-સા-ષટ્કમ્ ) શક્તિવાદઃ પુ - 161.
------------------- -------- ----------
વ્યવહારેણ સામાન્યતો યોગ્યેતરાન્વિત એવ શક્તિગ્રહાત્। અનન્તરભાવિનશ્ચ
વ્યાકરણોપમાનકોશાપ્તવાક્યવાક્યશેષવિવરણપ્રસિદ્ધપદસમભિવ્યાહારરૂપ 1 -
સ ચ વ્યાવહારો ન પદાર્થમાત્રે, કિન્ત્વન્વિત એવેતિ તેનાન્વિત એવ શક્તિગ્રહાદિત્યર્થઃ। આનયનાદ્યન્વયાનાં વ્યભિચારાત્કથમન્વયે શક્તિરિત્યત ઉક્તં સામાન્યતો યોગ્યેતરાન્વિત ઇતિ । આનયનબન્ધનાદિવિશેષમપહાય ક્રિયાન્વિતં કારકં કારકાન્વિતા ક્રિયેત્વેવ રૂપેણ ગવાદિપદાનાં શક્તિવગ્રહ ઇત્યર્થઃ॥ વ્યાકરણેતિ॥"શ્રોત્રિયં શ્છન્દો ઽધીત"ઇત્યાદિસૂત્રૈઃ શ્રોત્રિયાદિશબ્દાનાં છન્દોઘાયયનકર્ત્રાદ્યર્થે શક્તિગ્રાહકં વ્યાકરણમ્ અતિદેશવાક્યાર્થસ્મરણસહકૃત 2 ગોસાદૃશ્યાદિવિશિષ્ટપિણ્ડજ્ઞાન 3 મુપમાનં ગવયાદિપદશક્તિગ્રાહકમ્ । કોશો ઽમરાદિનિઘણ્ટુઃ પ્રસિદ્ધઃ। ઇયં ગૌરિત્યાદ્યાપ્તવાક્યં ગવાદિપદશક્તિગ્રાહકમ્॥
"યન્ન દુઃખેન સંભિન્નં ન ચ ગ્રસ્તમનન્તરમ્ ।
અભિલાષોપનીતં ચ સુખં સ્વર્ગપદાસ્પદમ્॥"
ઇતિ વાક્યશેષઃ સ્વર્ગપદસ્ય સુ 4 ખવિશેષે શક્તિગ્રાહકઃ। તથા યવમયશ્ચરુર્ભવતીત્યાદૌ યવશબ્દસ્ય --
"વસન્તે સર્વસસ્યાનાં જાયતે પત્ર 5 શાતનમ્।
મોદમાનાશ્ચ દૃશ્યન્તે યવાઃ કણિશશાલિનઃ॥"
ઇતિ વાક્યશેષો દીર્ઘશૂકે શક્તિગ્રાહકઃ।"ઉક્તં વચો ઽપાવધીં સ્વાહેતિ"---
1.પાવ્યુ-સુ.રા.નં.ગ.જ.ક. 2.ગોપદં નાસ્તિ-ઉ. 3.રૂપમિત્યધિકં-ઉ. 4.દુઃખ -ઉ. 5.ત્રિશા-ઉ.નં.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 162.
----------------------- ------------- ----------
- પ્યુત્પત્તિહેતવસ્તદનુસારિતયા કૢપ્તે ઽન્વિત એવ શક્તિગ્રાહકાઃ। અન્યથાકલ્પને ગૌરવાત્। તદુક્તં ભગવત્પાદૈઃ --
શક્તિશ્ચૈવાન્વિતે સ્વાર્થે
શબ્દાનામનુભૂયતે ।
અતો ઽન્વિતાભિધાયિત્વં
ગૌરવં કલ્પને ઽન્યથે"ઇતિ॥
શ્રુતસ્યોગ્રં વચ ઇતિ શબ્દસ્યા"શનાયા પિપાસે હ વા ઉગ્રં વચ"ઇત્યાદિવિવરણમશનાપિપાસયોઃ શક્તિગ્રાહકમ્।"સહકારતરૌ મધુરં રૌતિપિક"ઇત્યાદૌ પિકપદસ્ય કોકિલે સહકારાદિપ્રસિદ્ધપદસમભિવ્યાહારઃ શક્તિગ્રાહકઃ॥
યદ્યપ્યસાધારણધર્મરૂપલક્ષણજ્ઞાનમપિ શક્તિગ્રાહકમ્। તથાપિ તસ્યાપિ તસ્ય ધર્મમાત્રોપમાનરૂપમાનરૂપત્વાદુપમાનપદેનૈવ તસ્ય ગ્રહણં પ્રાપ્તમિતિ ન પૃથગ્લક્ષણસ્ય ગ્રહઃ॥
"શક્તિગ્રહં વ્યાકરણોપમાનકોશાપ્તવાક્યાદ્વ્યવહારતશ્ચ।
વાક્યસ્ય શેષાદ્વિવૃતેર્વદન્તિ સાન્નિધ્યતઃ સિદ્ધપદસ્ય વૃદ્ધાઃ॥"
ઇતિ પ્રાચીનોક્તિરિતિ ભાવઃ॥ વ્યુત્પત્તીતિ॥ વાચ્યવાચકભાવસમ્બન્ધજ્ઞાનહેતવ ઇત્યર્થઃ। અન્યથેતિ॥
કૢપ્તત્યાગોનાકૢપ્તસ્ય પદાર્થમાત્રશક્તિગ્રાહકત્વ 1 સ્ય કલ્પન ઇત્યર્થઃ। તદુક્તમિતિ॥ જિજ્ઞાનાસાધિકરણાનુવ્યાખ્યાને ઇત્યર્થઃ। શક્તિશ્ચેતિ॥ ઉપલક્ષણમેતત્। તચ્ચ નાભિહિતાન્વય ઇત્યાદિ શબ્દા 2 અન્વિતવાચકાઃ ઇત્યન્તઃ ભક્તિપાદીયાનુવ્યાખ્યાનસુધયોરુક્તમ્।
1.ત્વક-નં.ઉ. 2.હ્યન્વિ-નં.દ્યન્વિ-ઉ.
અન્વિ-સા-ષટ્કમ્) શક્તિવાદઃ પુ - 163.
------------------ --------- ------------
કિં ચેશ્વરસઙ્કેતરૂપાયાઃ 1 સ્વાભાવિકસમ્બન્ધરૂપાયા વા શક્તેરભાવેન વૃત્યન્તરાવિષય 2 સ્યાન્વયસ્ય શાબ્દધીવિષયત્વં ન સ્યાત્ ॥
તદ્વિવરણમગ્રે યથાયોગં ધ્યેયમ્। વ્યવહારાદિના શબ્દશક્તિમવધારયતા પુરુષેણ શબ્દાનાં શક્તિશ્ચાન્વિત એવ સ્યાર્થે ઽનુભૂયતે । અતો ઽનુભવબલાચ્છબ્દાનામન્વિતસ્વાર્થાભિધાયિત્વમભ્યુપેયમ્। શક્તિગ્રહાનુસારિત્વાદભિધાન્સયાનુભવાનાદરેણ સ્વાર્થમાત્રશક્તિકલ્પને ગૌરવમિત્યર્થઃ। ન કેવલં પદાનાં કિન્તુ પ્રકૃતિપ્રત્યયાનામપીતિ દ્યોતનાય શબ્દાનામિત્યુક્તિઃ॥
નન્વન્યલભ્યેપ્યન્વયશક્તિકલ્પન એવ ગૌરવમિત્યતો"ન ચાશક્યાભિધાયિત્વ"મિત્યનુવ્યાખ્યાનાંશસ્ય શબ્દાનામશક્યાન્વયબોધજનકત્વં ન ચેત્યર્થમુપેત્યાહ -- કિઞ્ચેત્યાદિના । પરમતેનાહ-- ઈશ્વરસઙ્કેતેતિ॥ સ્વમતેનાહ-- સ્વાભાવિકેતિ॥ શક્તેરભાવ ઇતિ॥ વાક્યાર્થરૂપાન્વય ઇતિ યોજ્યમ્। વૃત્તિમાત્રમન્વયે નાસ્તીતિ મ 3 તેનોક્તં વૃત્યન્તરીવિષયસ્યતેતિ । લક્ષણાવૃત્તિરન્વયે ઽસ્તીતિ પક્ષસ્યાગ્રે ઽન્વય 4 લક્ષ્યત્વભઙ્ગે નિરસિષ્યમાણત્વાચ્ચ । તથા ચ ના 5 ન્યલભ્યત્વમિતિ ભાવઃ॥

યદ્વાન્વિતે શક્તિરિત્યત્ર પ્રાથમિકવ્યુત્પત્તિરૂપમેકં માનમુક્ત્વાન્વયઃ શબ્દશક્તિવિષયઃ વૃત્યન્તરાવિષયત્વે સતિ શાબ્દધીવષયત્વાત્ શક્તિવિષયપદાર્થવત્ ઇત્યનુમાનં ચ માનમુપેત્ય તસ્યાપ્રયોજકત્વનિરાસાય વિપક્ષે હેતૂચ્છિત્તિરૂપબાધકતર્કમાહ -- કિં ચેશ્વરેત્યાદિના॥ અર્થસ્તુ પ્રાગ્વત્। એતેન પદં કરણં, પદાર્થસ્મરણં વ્યાપારઃ, અન્વયાનુભવઃ ફલં, ઇતિ મણ્યુક્તં નિરસ્તં ધ્યેયમ્। વૃત્તેરભાવે પદજન્યાનુભવ 6 વિષયત્વાદિતિ ॥
1.યા વા -સુ.રા. 2.સ્ય શાબ્દ-સુ.રા. 3.તોક્તં-ઉ. 4.સ્ય લ -નં. 5.નાનન્ય-ઉ. 6.વવિષયત્વાયોગ -નં.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 164.
------------------------- ------ --------
કિં તુ શબ્દસ્યાપિ કરણત્વેન ચક્ષુરાદેરિવ વિષયપ્રત્યાસન્નસ્યૈવ ક્રિયાજનકત્વેન પદાર્થેનેવાન્વયેનાપિ શક્તિરૂપપ્રત્યાસત્તિ 1 રઙ્ગીકાર્યા। અન્યથાકલ્પને ગૌરવાત્॥
ન ચ ચક્ષુષો રૂપેણ સંયુક્તસમવાય ઇવ શબ્દસ્યા 2 ન્વયેન શક્યપદાર્થસંબન્ધ એવ પ્રત્યાસત્તિરિતિ વાચ્યમ્।
શબ્દોર્ઽથપ્રત્યાસન્નો ભવિતુમર્હતિ બોધરૂપક્રિયાજનકત્વાત્, જનકત્વં ચ કરણત્વાચ્ચક્ષુરાદિવદિતિ સામાન્યતોર્ઽ 3 થેન શબ્દસ્ય સંબન્ધસ્ય સિદ્ધાવન્યસ્યાયોગાચ્છક્તિરેવ પ્રત્યાસત્તિઃ સામાન્યપરિશેષાભ્યાં સિધ્યતીતિ ભાવેન--
"પ્રત્યક્ષવચ્ચ પ્રામાણ્યં સ્વત એવાગમસ્ય"
4 ચેત્યત્ર"સ્વત એવ સ્વાભાવિકસંબન્ધેનૈવ"ઇત્યાદિસુધોક્તદિશાઽહ-- કિં ચ
શબ્દસ્યેતિ॥ હેતોરપ્રયોજકત્વં નિરાહ-- અન્યથેતિ॥ સંબદ્ધસ્યૈવ ક્રિયાજનકત્વમિતિ કૢપ્તત્યાગ ઇત્યર્થઃ। યદ્વા શબ્દાર્થયોઃ સંયોગસમવાયતાદાત્મ્યરૂપ સંબન્ધાન્તરકલ્પન ઇત્યર્થઃ। દ્રવ્યત્વાયુતસિદ્ધત્વાદેરપિ શબ્દાર્થયોરઙ્ગીકારપ્રસઙ્ગાદ્ગરવમિતિ ભાવઃ। ક્રિયાજનકત્વહેતો 5 રશક્યાન્વયસ્ય સ્વરૂપસતો
નિયામકત્વાદિત્યાદિમણ્યુક્તાન્યથોપપત્તિમાશઙ્ક્ય નિરાહ-- ન ચેત્યાદિના॥ શક્યેતિ॥ શક્તિવિષયેત્યર્થઃ।
1.રિતિ વાચ્યમ્-ઇત્યસ્તિ મધ્યે લોપઃ-ગ. રિતિ વાચ્યમ્-ચ.ક. 3.ઽઅપિઽ ઇત્યધિકમ્ -સુ.રા. 3.તોન્વયેન-નં. 4.સ્યેત્યત્ર-નં.ઉ. 5.તોઃ શક્યા-ઉ.નં.
અન્વિ-સા-ષટ્કમ્) શક્તિવાદઃ પુ - 165.
------------------ --------- --------
સાક્ષાત્સંબન્ધસંભવે ઽપિ 1 પરમ્પરયા સબન્ધાશ્રયણે ગૌરવાત્। અન્યથા ચક્ષુઃસંયુક્તકપાલસમવેતે ઘટે સંયોગઃ પત્યાસત્તિર્ન સ્યાત્॥
કિઞ્ચૈવં શક્ય 2 ઘટસમ્બન્ધિગુરુત્વાદેરપિ ઘટપદાત્પ્રતીતિપ્રસઙ્ગઃ। ન ચ ગુરુત્વાદિકં પ્રત્યક્ષસ્યેવ શબ્દસ્યાપ્યયોગાત્। નાપિ શક્યસંબન્ધ્યન્વયત્વં પ્રત્યાસત્તિઃ। અન્વયત્વવિશેષણસ્યાન્વયાશક્યત્વનિશ્ચયોત્તરકાલં કલ્પ્યત્વેન 3 તત્કલ્પને ગૌરવાત્। શક્યસંબન્ધેન 4 ચ પ્રતીતાવન્વયસ્ય લાક્ષણિકત્વપ્રસઙ્ગાચ્ચ। વ્યક્તેરપિ શક્યજાતિસંબન્ધેનૈવ પ્રતીત્યુપપત્યા જાતિવિશિષ્ટવ્યક્તાવપિ શક્ત્યસિદ્ધિપ્રસઙ્ગાચ્ચ ॥
પાદર્થસંબન્ધઃ પદાર્થકર્મત્વાદિરિત્યર્થઃ। અન્યથેતિ॥ પરમ્પરાસંબન્ધેન સાક્ષાત્સંબન્ધાપલા ઇત્યર્થઃ ॥ સંયોગ ઇતિ॥ ચક્ષુષ ઇતિ શેષઃ। તત્રાપિ ઘટોપલમ્ભરૂપકાર્યસ્યૈવ પરમ્પરાસંબન્ધેનોપપત્તેઃ સુવચત્વાદિતિ ભાવઃ। શક્યસંબન્ધસ્ય શાબ્દબોધહેતુત્વે ઽતિપ્રસઙ્ગં ચાહ--કિઞ્ચૈવમિતિ॥ અયોગ્યમિતિ॥ તથા 5 ત્વે શબ્દાદતીન્દ્રિયધીર્નસ્યાદિતિ ભાવઃ। શક્યસંબન્ધ્યન્વયત્વમિતિ॥ તથા ચ ગુરુત્વે પ્રાગુક્તદોષો નેતિ ભાવઃ। ન ચાક્ષુષ ઇત્યાદિનોક્તર્થે દોષાન્તર 6 માહ -- શક્યેતિ॥ વ્યક્તેરપીતિ ચ॥ લાક્ષણિકત્વેતિ॥ ગ 7 ઙ્ગાપદશક્યપ્રવાહસંબન્ધેન પદાત્પ્રતીતિરસ્ત્યેવેતિ ભાવઃ।
1.અપિ પદં નાસ્તિ-સુ.રા. 2.ઘટપદં નાસ્તિ-સુ.રા. 3.ત્વેન ગોર-સુ.રા. તત્પદં નાસ્તિ-ગ.ક. 4.ન્ધાત્પ્રતી-સુ.રા. 5.થાસતિ-નં. 6.રં ચાહ-નં. 7.ઙ્ગાપદાત્પ્રતી-નં.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 166.
------------------------ ------------ --------
એતેન પ્રથમં ગૃહીતાપ્ય 1 ન્વયે શક્તિઃ કાર્યાન્વિતે શક્તિરિવ 2 પશ્ચાદ્બાધકાત્યજ્યતામ્ । બાધકં ચાત્રાન્યલભ્યમેવેતિ નિરસ્તમ્। અન્યલભ્યત્વેન્વયસ્ય શાબ્દત્વં ન સ્યાદિત્યુક્તત્વાત્ ॥
ન ચ વૃત્યવિષયસ્યાપ્યન્વયસ્યાકાઙ્ક્ષાદિસહકારિશાચ્છબ્દજન્યધીવિષય 3 ત્વેન શાબ્દત્વમિતિ વાચ્યમ્ । ઇન્દ્રિયાસન્નિકૃષ્ટસ્યાપિ વહ્નેર્ધૂમજ્ઞાનાદિ સહકારિવશાદિન્દ્રિયજન્યધીવિષયત્વેનૈન્દ્રિયકત્વાપાતાત્ । તત્રેન્દ્રિયસન્નિકર્ષ એવૈન્દ્રિયકત્વમર્યાદાહેતુરિત્યસન્નિકૃષ્ટો વહ્નિર્નૈન્દ્રિયક ઇતિ ચેત્તર્હિ શબ્દવૃત્તિરેવ શાબ્દત્વમર્યાદાહેતુરિતિવૃત્યવિષયોન્વયો ન શાબ્દ ઇતિ સમમ્ ॥
કાર્યાન્વતે શક્તિરિત્યેત્પરમતેન ધ્યેયમ્। સ્વમતે ચ સિદ્ધાર્થ એવ પ્રથમં વ્યુત્પત્તેરુપગમાત્ । અન્યલભ્યત્વમેવેતિ॥ પદાર્થેષ્વિત્યાદિના પ્રાગુક્તદિશેતિ ભાવઃ। ઉક્તત્વાદિતિ ॥ કિં ચેશ્વરેત્યાદિનેત્યર્થઃ। પ્રાગુક્તમયુક્તમિત્યાશાઙ્ક્ય પ્રતિબન્દ્યા 4 નિરાહ-- ન ચ વૃત્તીતિ॥ પરમુખેન સમાધિં વાચયતિ--- તત્રેન્દિયેતિ॥
"ગૌરવં કલ્પને ઽન્યથે"ત્યેતદન્વયમુખેનાનુવદન્મૂલારૂઢમેવૈતદિતિ દર્શયતિ-- અન્યથા કલ્પન ઇતિ॥ મર્યાદામુલ્લઙ્ઘ્ય કપ્લન ઇત્યર્થઃ।
1.ન્વિતે-નં. 2.ક્તિરિતિ બાધ-ગ. 3.યત્વમિતિ વાચ્યમ્-ગ. 4.ન્દ્યાહ -નં.
અન્વિ-સા-ષટ્કમ્) શક્તિવાદઃ પુ - 167.
----------------- --------- ---------
અન્યથાકલ્પને ગૌરવાત્ ॥
કિં ચૈવં જાતાવેવ શક્તિઃ વ્યક્તેસ્ત્ત્વકાઙ્ક્ષાદિવશાદ્ધીરિતિ સ્યાત્ ॥
કિં ચ ઘટમિત્યનેન ક્રિયાસામાન્યાન્વિતસ્વાર્થાનભિધાને સામાન્યજ્ઞાનસાધ્યા ક્રિયાવિશેષ 1 જિજ્ઞાસા ન સ્યાત્ ॥
ન ચ જમ્બીરાદૌ રૂપવિશેષાક્ષિપ્તે 2 રસસામાન્યે 3 રસવિશેષસ્યેવ ઘટ 4 નિષ્ઠકર્મત્વાક્ષિપ્તે ક્રિયાસામાન્યે તદ્વિશેષે 5 સ્ય જિજ્ઞસા યુક્તેતિ 6 વાચ્યમ્। વ્યભિચારાદર્શનસહચારદર્શના 7 દિરૂપભિન્નસામગ્રીવેદ્યાયા વ્યાપ્તેર્ઘટમિતિ પદોચ્ચારણકાલે ઉપસ્થિતિનિયમાભાવેનાક્ષેપસમ્ભવાત્ ॥
અન્વયસ્યાન્વયલભ્યત્વે વ્યક્તેરપિ તથાત્વવાપત્યા શબ્દશક્યતા ન સ્યાદિત્યાહ-- કિં ચેતિ॥ વિવહિષ્યતે ચૈતત્ ષટ્કા 8 ન્તર્ગતવ્યક્તિપ્રતિબન્દી ન યુક્તેત્યાદિના। ક્રિયાવિશેષજિજ્ઞાસાન્યથાનુપપત્તિં ચાન્વિતે શક્તૌ માન 9 મિત્યાહ-- કિઞ્ચેતિ॥ ક્રિયાવિશેષેતિ॥ દર્શનસ્પર્શના 10 દિક્રિયાવિશેષેત્યર્થઃ । સામાન્યાન્વયસ્ય શબ્દશક્ત્યવિષયત્વે ઽપિ તજ્જ્ઞાનસંભવાદ્વિશેષજિજ્ઞાસા યુક્તેતિ ભાવેન દૃષ્ટફલાદૌ રસવિશેષ 11 જિજ્ઞાસાવદિત્યાદિના મણ્યુક્તમાશઙ્ક્યાહ -- ન ચેત્યાદિના ॥ તેજોવ્યાવૃત્તતાદિરૂપસ્ય રસવ્યાપ્તત્વાદ્રૂપવિશેષાક્ષિપ્તેત્યુક્તમ્॥
1.ષેજિ-સુ.રા.નં.જ.ક. 2.પ્તર-સુ.રા. 3.ન્યેન-સુ.રા. 4.ટાદિ- સુ.રા. 5.ષજિ -જ.ક. 6.વાચ્યમિતિ નાસ્તિ-સુ.રા. 7.આદિપદં નાસ્તિ-સુ.રા. 8.ષ્ઠ-ઉ.નં. 9.ન માહ-નં. 10. આદિપદં ન -ઉ.નં. 11.ષે. જિ -નં.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 168.
------------------------ ------------ -----------
અનનુભૂતસ્યા 1 પ્યુપસ્થિતિનિયમસ્ય કલ્પને ગૌરવાત્॥

કિં ચ ત્વાયાપિ ઘટમિતિ દ્વિતીયા 2 વિભક્ત્યર્થકર્મત્વાન્વિતસ્યૈવ પ્રાતિપદિકાર્થસ્ય ક્રિયાન્વયે પ્રતિયોગિતા ખણ્ડવાક્યાર્થભૂતસ્યાન્વિતસ્ય ચ મહાવાક્યાર્ 3 થભૂતાન્વયે પ્રતિયોગિતા વાચ્યા। વૃત્યવિષયશ્ચ નાન્વયપ્રતિયોગી 4 કર્મત્વાન્વિતે પ્રાતિપદિકાર્થે --
એતદપિ મૂલારૂઢં દર્શયતિ --અન 5 ભૂતસ્યાપીતિ ॥ એકત્રરાન્વિતે શક્તેઃ કૢપ્તત્વાત્સર્વત્રાપિ તથેત્યહ -- કિં ચેતિ॥ દ્વિતીયેતિ॥"કર્મણિ દ્વિતીયેતિ"
પાણિન્યુક્તેર્દ્વિતીયાવિભક્ત્યર્થકર્મત્વેત્યુક્તમ્। પ્રતિયોગિતેતિ॥ ઘટમાનયેત્યાદાવિતિ યોજ્યમ્। વાચ્યેત્યન્વયઃ। અન્યથાઽનયનાદિક્રિયાનન્વયાપાતાદિતિ ભાવઃ। ક્રિયાન્વય ઇતિ॥ પદાર્થાન્તરેણાન્વિતપદાર્થસ્યૈવ વાક્યાર્થત્વાદિતિ ભાવઃ। 6 ખણ્ડેતિ॥ પર્વતો ઽગ્નિમાનિત્યાદિહેત્વાદિરૂપાવાન્વરવાન્તરવાક્યાર્થભૂતસ્યાન્યોન્યપદાર્થેનાન્વિતસ્યેત્યર્થઃ। 7 માહાવાક્યાર્થેતિ॥ વહ્ન્યાદિનિરૂપિતવ્યાપ્તિપક્ષધર્મતયોર્લિઙ્ગનિષ્ઠતારૂપમહાવાક્યાર્થભૂતાન્વય ઇત્યર્થઃ। તાવતા શબ્દવૃત્તિવિષયત્વમન્વ 8 યસ્ય કુતઃ, તથાત્વે વા શક્તિવિષયત્વં કુત ઇત્યત આહ-- વૃત્તીતિ॥ કુમાર્યાદિપ્રદર્શિતકલમબીજાતરેન્વ 9 યાપ્રતિયોગિત્વાદિતિ ભાવઃ।
1.અપિપદં નાસ્તિ-સુ.રા. 2.યવિ-સુ.રા. 3.ભૂત ઇત્યારભ્ય એતત્પર્યન્તં નાસ્તિ-સુ.રા. 4.ગિ- સુ.રા. 5.અનુભૂત-નં. 6.ક્રિયાન્વય ઇતિ ઇત્યારભ્ય નાસ્તિ -ઉ.નં. 7.પદાર્થાન્તરેણેત્યાદિ, દિતિ ભાવઃ ઇત્યન્તં અત્રાસ્તિ -નં. ભાવ ઇતિ નાસ્તિ -ઉ. 8.ન્યસ્ય -ઉ.નં. 9.ય -ઉ.નં.
અન્વિ-સા-ષટ્કમ્) શક્તિવાદઃ પુ - 169.
----------------- --------- -----------
ખણ્ડવાક્યાર્થરૂપે ઽન્વિતે ચ ન લક્ષણેત્યન્વિતે શક્તિઃ કૢપ્તેત્યન્યત્રા 1 ન્વિતે શક્તિસિદ્ધિઃ। અન્યથા કલ્પને ગૌરવાત્॥
ન ચ ખણ્ડવાક્યાર્થસ્ય ન મહાવાક્યાર્થે ઽન્વયઃ, કિં તુ મહાવાક્યસ્થસર્વપદગોચરસમૂહાલમ્બનસ્મૃતિરૂપં કરણં શુદ્ધતાવત્પ્રદાર્થગોચરસમૂહાલમ્બનસ્મૃતિરૂપાન્તરવ્યાપારસહિતમે 2 કદૈવ મહાવાક્યસ્થાન્ સર્વાન્ પદાર્થાન્વિતતયા બોધયતીતિ વાચ્યમ્ । અનુભવવિરુદ્ધસ્યા 3 પ્રકારસ્ય કલ્પને ગૌરવાત્। તથાત્વે હિ દિનેદિને શ્રુતેન શાસ્ત્રરૂપમહાવાક્યૈકદેશરૂપખણ્ડવાક્યેન તત્તદર્થબોધોદયો ન સ્યાત્ । કુલકાદાવિત્યુવાચેત્યાદૌ ખણ્ડવાક્યાર્થકર્મ 4 ક્રિયાન્વયબોધશ્ચ ન સ્યાત્।
ન લક્ષણેતિ॥ તત્પક્ષસ્યાગ્રે નિરસિષ્યમાણત્વાદિતિ ભાવઃ। અન્યત્રેતિ॥
ક્રિયાકારકભાવાદિસ્થલે ઽપીત્યર્થઃ। અન્વયે શક્તિં વિનૈવ મહાવાક્યાર્થબોધપ્રકારમાશઙ્ક્ય નિરાહ-- ન ચેતિ॥ શુદ્ધેતિ॥ અન્વય 5 વિનાકૃતેત્યર્થઃ। દિને દિન ઇતિ॥ એકસ્મિન્નેવ દિને સર્વશાસ્ત્તશ્રવણાયોગેન પ્રત્યહં યાવદવધારણં 6 શક્યં તાવત એવ શિષ્યૈઃ શ્રૂયમાણત્વાત્તાવન્માત્રશ્રવણસ્યાર્થાબોધકત્વે શાસ્ત્રમેવ વ્યર્થમાપદ્યેતેતિ ભાવઃ। ઇત્યુવાચેત્યાદાવિતિ। માઘે ચતુર્થે સર્ગે --"ઉત્કારં દારુક ઇત્યુવાચે"ત્યત્રત્યસ્ય"ઇત્યુવાચે"ત્યસ્ય આસર્ગસમાપ્તિ પ્રતિશ્લોકમન્વયેન તત્તચ્છલોકાર્થવિષક્રિયાન્વયબોધશ્ચ ન સ્યાદિત્યર્થઃ॥
1.અપિ ઇત્યધિકમ્-સુ.રા.નં.ગ. 2.મેકમેક-સુ.રા. 3.પ્યસ્ય- સુ.રા. 4.ક શાબ્દબો-સુ.રા. કક્રિયા-નં.ગ.જ. 5.યં વિ-ઉ.નં. 6.ણશ-ઉ.નં.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 170.
------------------------ -------------- --------
પ્રતિજ્ઞાવાક્યેન વિશિષ્ટસ્વાર્થબોધને કુત ઇત્યાકાઙ્ક્ષાનુદયેન હેતુવાક્યસ્યાન્વયશ્ચ 1 ન સ્યાત્॥
તસ્માદન્વિતે પ્રાથમિકી વ્યુત્પત્તિઃ, અન્વયસ્યાનભિધાને તસ્ય શાબ્દત્વાનુપપત્તિઃ, અન્વયાંશ શક્ત્યભાવે ઽન્વયસ્ય શબ્દેન સહ પ્રત્યાસત્યનુપપત્તિઃ, વ્યક્તિપ્રતિબન્દી, અન્વયસામાન્યે શક્ત્યભાવે વિશેષે જિજ્ઞાસાનુપપત્તિઃ, અન્યત્રાન્વિતે શક્તેઃ કૢપ્તત્વમિતિ યુક્તિષટ્કેનાન્વિતાભિધાનં સિદ્ધમ્ ॥
અન્વિતાભિધાને સાધનષટ્કમ્

2 વિશિષ્ટેતિ॥ ધર્મવિશિષ્ટા ધર્મિરૂપસ્વાર્થેત્યર્થઃ॥
પ્રાગુક્તં સર્વં બુદ્ધ્યારોહાય સંગ્રહેણાનુવદન્નુપસંહરતિ -- તસ્માદિતિ॥ તસ્યાર્થોન્વિત ઇત્યાદિના યુક્તિષટ્કેનેત્યન્તેન 3 વિવૃતઃ। પ્રાથમિક ઇત્યાદિનોક્તાર્થોક્તિરન્વિત ઇત્યાદિ । કિં ચેશ્વરેત્યાદિનોક્તાર્થોક્તિઃ અન્વયસ્યેત્યાદિ। કિં ચ શબ્દસ્યોત્યાદિનોક્તાર્થોક્તિઃ વ્યક્તીતિ। કિં ચ ઘટમિત્યાદિનોક્તાર્થોક્તિરન્વયેતિ। કિં ચ ત્વયાપીત્યાદિનોક્તર્થોક્તિરન્યત્રેતિ । અન્વતાભિધાનં પદાનામિતિ શેષઃ॥
અન્વિતાભિધાને સાધક 4 ષટ્કમ્

1.ન ઇતિ નાસ્તિ-સુ.રા. 2.માઘે ઇત્યારભ્ય નાસ્તિ-નં.ઉ. 3.વિવૃત ઇતિ નાસ્તિ- નં. ઉ. 4. ન -ઉ.નં.
અન્વિ-ધાને-ઉનાક્ત-બા-દકોરઃ) શક્તિવાદઃ પુ - 171.
----------------------------- --------- ----------
અથ અન્વિતાભિધાને ઉદયનાદ્યુક્તબાધક દશકોદ્ધારઃ

નન્વન્વિતાભિધાને ઘટમાનયતીત્યાદૌ કારકપદે 1 નાન્વયપ્રતિયોગિતયા ક્રિયાયાઃ ક્રિયાપદેનાપિ તત્પ્રતિયોગિતા
કારકસ્યાભિધાનાત્પર્યાયતા સ્યાદિતિ ચેન્ન 2 । કારકપદે ક્રિયાન્વિતકારકત્વસ્ય ક્રિયાપદે ચ 3 કારકાન્વિતક્રિયાત્વસ્ય પ્રવૃત્તિનિમિત્તસ્ય ભેદેન પુત્રપિતૃશબ્દયોરિવાપર્યાયત્વાત્।
અથ અન્વિતાભિધાને ઉદયનાદ્યુક્તબાધકદશકોદ્ધારઃ

એવં સાધખાન્યુક્ત્વાન્વિતાભિધાનં બાધકા 4 ન્યાપ્યાશઙ્ક્ય નિરાહ-- નન્વિત્યાદિના ॥ વિશિષ્યાન્વિતાભિધાનં ભ્રા 5 ન્ત્યાહ-- કારકપદેનાપીતિ॥ પર્યાયતા ક્રિયાકારકપદયોરિતિ શેષઃ। સ્યાદયં દોષો 6 યદિ ઘટઃ કરીર ઇત્યાદાવિવિ પદપ્રવૃત્તિનિમિત્તૈક્યં 7 ભવેત્। ન ચૈવમસ્તીત્યાહ -- કારકપદ ઇતિ॥ પુત્રેતિ॥ પુત્રાદિશબ્દસ્ય સંબન્ધિશબ્દત્વેન પિત્રાદ્યુપસ્થાપકત્વે ઽપિ પુત્રત્વાદિનિમિત્તભેદાદ્યથા ન પર્યાયત્વં તથેત્યર્થઃ॥
નનુ ક્રિયાત્વકારકત્વાદેઃ પરસ્પરાવિનાભાવાત્તદ્વાચિનોરપિ પર્યાયત્વમિત્યાહ આહ-- ન હીતિ ॥
1.નાપ્યન્વય-રા.સુ.ગ. 3.ઽનઽ ઇતિ નાસ્તિ -સુ.રા.નં. 3.ઽચઽ ઇતિ નાસ્તિ-સુ.રા. 4.ન્યાશ-નં.ઉ. 5.ન્ત્યા-નં.ઉ. ધાનમાહ-એ. 6.યદિ ઇતિ નાસ્તિ-નં.ઉ.એ. 7.ક્યેભ-એ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 172.
------------------------ --------------- --------
ન હિ પ્રવૃત્તિનિમિત્તયોર્ભેદે ઽપિ તયોસ્સમ્ 1 નિયતતામાત્રેણ પર્યયત્વમ્ ॥
નન્વેવમપિ પદાન્તરવૈયર્થ્યાત્ । એકેનૈવેતરાન્વિતસ્વાર્થોપસ્થાપનાદ્વિશેષણવિશેષણવિશેષ્યવિપરિવૃત્તિમાત્રેણાવૈયર્થ્યે દણ્ડી પુરુષઃ પુરુષસ્ય દણ્ડ ઇત્યત્રાપ્યેકસ્ય વૈયર્થ્યં ન સ્યાદિતિ ચેન્ન 2 । મીમાંસકમતે ધવખદિરાવિતિ દ્વન્દ્વે ધવશબ્દલક્ષિતસાહિત્યનિરૂપકદ્વિતીયસ્ય 3 વિશેષસમર્પણેન ખદિરશબ્દસ્યેવેહાપિ -
પુત્રાદિશબ્દે ઽપિ તથાત્વાપત્તેરિતિ ભાવઃ। એવમપીતિ॥ અપર્યાયત્વે ઽપીત્યર્થઃ। કારકાન્વિતા 4 ક્રિયા ક્રિયાન્વિતં કારકમિતિ ક્રિયાકારકયોર્ 5 ભાનાર્થં પદદ્વયમર્થવદિત્યત આહ-- વિશેષણેતિ॥ વિપરિવૃત્તિર્વ્યત્યાસઃ । એકસ્યેતિ ॥ વા 6 સ્યેત્યર્થઃ। વિશેષાન્વયપ્રતિપત્ય 7 ઙ્ગતયોપયોગાચ્ચેતિ દૃષ્ટાન્તોક્તિપૂર્વક 8 માહ -- મીમાંસકમત ઇતિ॥ તન્મતે હિ ધવખદિરાવિતિદ્વન્દ્વે ધવાદા વૈવૈકકસ્મિન્વિભક્ત્યર્થદ્વિત્વસ્યાન 10 ન્વયેન હિ સહિતયોર્દ્વયોરેવ તદન્વયેન દ્વિત્વાન્વયાર્થં ધવપદમેવ સહિતો 11 ભયલક્ષકમિત્યભ્યુપગમાત્તદા ખદિરપદાવૈયર્થ્યાય ધવપદલક્ષિતધવસાહિત્યાશ્રયસામાન્યસ્ય ખદિરત્વરૂપવિશેષસમર્પકત્વસ્વીકારાદિત્યસ્યાગ્રે દ્વન્દ્વસમાનપ્રસ્તાવે વક્ષ્યમાણત્વાદિતિ ભાવઃ। સુધોક્તમાહ-- તત્તદ્વિશેષેતિ॥
1.યમમાત્રે-સુ.રા.ગ.ક. 2.ન ઇતિનાસ્તિ-સુ.રા. 3.ય વિ-સુ.રા. યાવિ-ક. 4.તમાનયનમાનયનાન્વિતકારમિતિ. ઇત્યસ્તિ-નં.ઉ. 5.ત્તિર્નાનાર્થપદ -નં.ઉ. 6.તસ્યેત્ય -નર્ં. 7.થં પદાન્તરસમભિવ્યાહારોપયોગ ઇતિ ઇષ્ટા-એ. ર્8.વમા-નં. 9.એવકારો નાસ્તિ-નં.ઉ.એ. 10. સ્યાનન્વયે સહિતયો-નં.એ. યે સતિ તયો-ઉ. 11. તોપલ -નં.ઉ.
અન્વિ-ધાને-ઉનાક્ત-બા-દકોરઃ) શક્તિવાદઃ પુ - 173.
----------------------------- -------- ---
પદાપે 1 ક્ષ્યત 2 ત્તદ્વિશેષોપસ્થાપનેન સાર્થક્યાત્। જનાન્તરેણ સાર્થકે ઽપિ 3 પદે સામગ્રીવ 4 શાગતાર્થિકપુનુરુક્તેરદોષત્વાત્॥
ન ચૈવમપિ ક્રિયાપદેનાનયનરૂપે ક્રિયાવેશેષે ઽભિહિતે ઘટપદેન
તદન્વિતઘટાભિધાનં, એવં ઘટપદેન ઘટરૂપે કારકવિશેષે ઽભિહિતે ક્રિયાપદેન તદન્વિતક્રિયાભિધાનમિત્યન્યોન્યાશ્રય ઇતિ વાચ્યમ્ ।
નન્વેવમપિ પુનરુક્તિરૂપવાધકમપરિહાર્યમિત્યતઃ"આર્થિકી તુ પુનરુક્તિરદૂષણમ્। યશ્ચાર્થાદર્થો ન સ ચોદનાર્થ"ઇતિ ન્યાયાદિતિ સુધોક્તમેવ વ્યઞ્જયન્નાહ -- પ્રયોજનેતિ॥ 5 સમભિવ્યાહારરૂપસામગ્રીવશાદિત્યર્થઃ। બાધકાન્તરમાશઙ્કતે-- નચૈવમિતિ॥ અન્યોન્યેતિ॥ યાવત્પૂર્વપદં સ્વાર્થં નાભિધત્તે તાવદુત્તરપદસ્ય પૂર્વપદાર્થાન્વિતસ્યાર્થાભિધાનં નાસ્તિ। યાવચ્ચોત્તરપદં સ્વાર્થં નાભિધત્તે તાવત્પૂર્વપદસ્યોત્તરપદાર્થાન્વિતસ્વાર્થપ્રતિપાદનં ન ભવતીતિ સ્વસ્વાર્થાભિધાને ઽન્યોન્યા 6 ભિધાનાપેક્ષાવશ્યંભાવેનાન્યોન્યાશ્રયાન્ન કિમપિ પદં કમપ્યર્થમભિદધ્યાદિત્યર્થઃ।"વયં તુ બ્રૂમઃ સ્યાદિદં વિશેષાન્વિતાભિધાનવાદિનાં, દૂષણ"મિત્યાદિના--
1.ન્તરોપિ તત્ત-સુ.રા. ન્તરે ચ -ક. 2.મીમાંસકેત્યારભ્ય નાસ્તિ-નં.જ. 3.કે ચ -સુ.રા.નં. ક્યેપિ-ક. 4.શાદાર્થિ-સુ.રા. 5.સામગ્રીતિ ઇત્યધિકમ્-એ. 6.ન્યાપે-નં. ન્યાર્થાભિધાના-ઉ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 174.
------------------------ ------------- ---------
વિશેષાન્વિતાભિધાનમતે 1 ઽસ્યાન્યોન્યાશ્રયસ્ય 2 સંભવે ઽપિ સામાન્ય 3 તો ઽન્વિતાભિધાનમિતિ મન્મતે પદાનાં પ્રત્યેકમેવ યોગ્યેતરસામાન્યાન્વિતસ્વાર્થાભિધાને સામર્થ્યેન પદા 4 ન્તરનિરપેક્ષતયાન્યોન્યાશ્રયાભાવાત્॥
અન્યોન્યાશ્રયાર્થમનનભૂય 5 માનવિશેષાન્વિતાભિધાનકલ્પને ગૌરવાત્॥
ન ચૈવમપિ કારકપદજન્યા ક્રિયાસામાન્યાન્વિતરૂપવિશિષ્ટધીઃ ક્રિયાસામાન્યાન્વયરૂપવિશેષણધીસાધ્યા ઇહ 6 તદ્ધીહેતુરન્યો નાસ્તીતિ -
સુધોક્ત 7 માહ-- વિશેષેતિ॥ 8 યોગ્યં યદિતરત્સામાન્યં તદન્વિતેત્યર્થઃ। પદાન્તરેતિ॥ તસ્ય વિશેષોપસ્થિતાવેવોપયોગોક્તેરિતિ ભાવઃ ॥
"ગૌરવં કલ્પને ઽન્યથા"ઇતિ પ્રાગુક્તમૂલારૂઢમેતદિતિ દર્શયિતુમાહ-- અન્યોન્યેતિ॥ અન્યોન્યાશ્રયમસ્માન્પ્રતિવક્તુમભિહિતાન્વયવાદિના નૈયાયિકેન વિશેષાન્વિતાભિધાનકલ્પન ઇત્યર્થઃ। ગૌરવાદિત્યુપલક્ષણમ્ । છલોત્તરત્વાપાતાદિત્યપિ ધ્યેયમ્। સામાન્યાન્વિતસ્વાર્થાભિધાનપક્ષે ઽપ્યુદયનાદ્યુક્તમન્યોન્યાક્ષયમાશઙ્કતે-- ન ચૈવમપીતિ॥ કારકપદજન્યેતિ ધીરિત્યસ્ય વિશેષણમ્। વિશિષ્ટેતિ॥ અન્વયવિશેષણક 9 કારકવિશેષ્ય 10 કધીરિત્યર્થઃ। તતઃ કિમિત્યત આહ-- ઇહ ચેતિ॥ ક્રિયાકારકાદિપ્રયોગસ્થલ ઇત્યર્થઃ। તદ્ધીતિ॥ વિશેષણધીહેતુરિત્યર્થઃ।
1.અસ્યેતિ નાસ્તિ-સુ.રા.ગ. 2.યસ-સુ.રા. 3.ન્યન્વિતા-સુ.રા.નં.ગ. 4.દાર્થાન્ત- રા. 5.ય વિશે-સુ.રા. 6.ચ ઇત્યધિકમ્-ગ. 7.ક્તમેવા-એ. 8.યોગ્યેતરસામાન્યેતિ - ઇત્યધિકમ્-એ. 9.ણ કાર-નં. 10. ષ્યધી-નં.
અન્વિ-ધાને-ઉનાક્ત-બા-દકોરઃ) શક્તિવાદઃ પુ - 175.
---------------------------- --------- -----------
પદેન 1 તદ્ધીઃ, એવં ક્રિયાપદજન્યા કારકસામાન્યાન્વિતરૂપવિશિષ્ટધીરપિ કારકસામાન્યાન્વયરૂપવિશેષણધીસાધ્યા તદ્ધીશ્ચ કારકપદેનૈવેતિ પુનરપ્યન્યોન્યાશ્રય ઇતિ વાચ્યમ્। મન્મતે 2 પ્રત્યક્ષાયા અપિ વિશિષ્ટધિયો વિશેષણજ્ઞાનાસાધ્યત્વાત્। ત્વન્મતે ઽપિ॥
ત્રિશુક્લઃ કૃશવૃત્તિશ્ચ ઘૃણાલુસ્સકલેન્દ્રિયઃ ॥
વિયુક્તો યોનિદોષેભ્યો 3 બ્રાહ્મણઃ પાત્રમુચ્યતે ॥
ઇત્યાદિવચનૈર્વિશિષ્ટાભિધાયક 4 પાત્રશ્રોત્રિયસ્વર્ગકારણાદિપદૈરિવ જાત્યાકૃતિવિશિષ્ટાભિધાયિ--
અન્યોન્યાશ્રયેતિ॥ ક્રિયાકારકપદયોઃ સ્વસ્વાર્થબોધને ઽન્યોન્યાર્થાભિધાનસાપેક્ષત્વાદન્યોન્યાશ્રય ઇત્યર્થઃ। પ્રત્યક્ષાયા અપીતિ॥ કિમુત 5 શાબ્દાદિસ્થલે ઇત્યપેરર્થઃ। યથા ચૈતત્તથોક્તં નિર્વિકલ્પકભઙ્ગ ઇતિ ભાવઃ। ત્રિશુક્લ ઇતિ॥ યાજ 6 નાધ્યાપનાવિશિષ્ટપ્રતિગ્રહરૂપશુક્લત્રયવાનિત્યર્થઃ। સકલેન્દ્રિય ઇતિ॥ ન
ત્વન્ધપઙ્ગ્વાદિરિત્યર્થઃ। યોનિદોષેભ્યો વિમુક્ત ઇત્યનેન બીજક્ષેત્રશુદ્ધિરુચ્યતે । ઇત્યાદીત્યાદિપદેન"શ્રોત્રિયં છન્દો ઽધી(ય)"ઇતિ,
યન્ન દુઃખેન સંભિન્નં ન ચ ગ્રસ્તમનન્તરમ્ ।

અભિલાષોપનીતં ચ સુખં સ્વર્ગપદાસ્પદમ્"7 ।
ઇતિ, અનન્યથાસિદ્ધનિયતપૂર્વવૃત્તિકારણામિત્યાદિવચનગ્રહઃ। વિશિષ્ટેતિ॥ ત્રિશુક્લત્વાદિવિશિષ્ટાભિધાયિ પાત્રપદં , છન્દોધ્યયનકર્તૃત્વવિશિષ્ટાભિધાયિ શ્રોત્રિયપદં,
1.એવેત્યધિકમ્-ગ. 2.અપિ ઇત્યધિકમ્-નં. 3.ભ્યાં -નં. 4.યિપા-નં.ગ.ક. યિભિઃ- જ. 5.શ-નં. 6.કાધ્યયનવિ-નં.ઉ. 7.ન ચેત્યારભ્યનાસ્તિ-નં.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 176.
----------------------- ------------- --------
ઘટાદિપદૈરિવ ચ વિશેષણોપસ્થિતિં વિનૈ કારકાદિપદૈઃ ક્રિયાસામાન્યાદ્યન્વિતાભિધાનાનુભવાત્॥
અનુભવવિરિદ્ધસ્ય 1 કલ્પને ગૌરવાત્। 2 અન્વયવિશેષસિદ્ધિસ્તુ પદાન્તરસમભિવ્યાહારાત્॥
નન્વેવં ચેત્કિમનયા સામાન્યાન્વિતે શક્ત્યા, સ્વાર્થમાત્રે 3 શક્તૈઃ પદૈરાકાઙ્ક્ષાદિમત્પદાન્તરસમભિવ્યાહારાદેવ વિશેષાન્વયસિદ્ધેરિતિ ચેન્ન 4 ।
દુઃખાસંભિન્નત્વાદિવિશિષ્ટસુખાભિધાયિ સ્વર્ગપદમન્યથાસિદ્ધત્વાદિવિશિષ્ટાભિધાયિ કારણપદમિત્યાવં ધ્યેયમ્। તત્ર હિ વિશેષણોપસ્થાપક 5 પદાન્તરસ્યાભાવાત્પદસ્મારિતસ્યૈવ પદાર્થૈઽન્વયપ્રતિયોગિત્વાત્તત્ર વિશેષોપસ્થિતેરભાવે ઽપિ યથા વિશિષ્ટ 6 બોધસ્તથેહાપીત્યર્થઃ। વ્યક્ત્યાકૃતિજાતયઃ પદાર્થ 7 ઇત ન્યાયમતત્વાજ્જાત્યાકૃતિવિશિષ્ટેત્યુક્તિઃ॥
"ગૌરવં કલ્પને ઽન્યથે"તિ મૂલારૂઢતાં દર્શયતિ-- અનુભવેતિ॥"સામાન્યાન્વિતે શક્તાવુપેતાયાં વિશેષાન્વયબોધાયોગ 8 ઇત્યતો વિશેષાન્વયપ્રતિપત્યર્થં ચ પદાન્તરસમભિવ્યાહારોપયોગ"ઇતિ સુધોક્તમાહ-- અન્વયવિશેષેતિ॥ એતેન વિશેષપ્રતિપત્તિરિતિ શશિધરાદ્યુક્તં પ્રત્યુક્તમ્।.
મણ્યાદ્યુક્તમાશઙ્કતે -- નન્વિતિ॥
1.ઽચઽ ઇત્યધિકમ્-નં.ગ. 2.ઽન ચૈવમપિ ઇત્યારભ્ય ઇત્યત્પર્યન્તં નાસ્તિ-સુ.રા. 3.માત્રપદં નાસ્તિ-સુ.રા. 4.ન ઇતિ નાસ્તિ-સુ.રા. 5.ક પદાર્થાન્તરાભાવા-નં. પદાર્થાન્તરસ્યા-ઉ. 6.ષ્ટસ્ત-નં. 7.ઽઇતિઽ ઇતિ નાસ્તિ-નં. 8.ગાદિત્યતો-નં.
અન્વિ-ધાને-ઉનાક્ત-યા-દકોરઃ) શક્તિવાદઃ પુ - 177.
----------------------------- ------- ---------
સઙ્ગતિગ્રહણકાલે સામાન્યાન્વિતે શ 1 ક્તેર્ગૃહીતત્વેન ગોવ્યક્તિ 2 વત્વન્મતે જાત્યાકૃતિવિશિષ્ટગોવ્યક્તિવચ્ચ સામાન્યાન્વિત 3 સ્યાપિ પદાન્તરસમભિવ્યાહરાકાઙ્ક્ષાદિનિરપેક્ષેણૈવ ગોપ્રાતિપદિકેનોક્ત્તયા સામાન્યાન્વિતે શક્તેરસ્ત્યાગાયોગાત્। અન્યથા જાતાવેવ શક્તિર્વ્યક્તે 4 સ્ત્વાકાઙ્ક્ષા 5 દિવશાદ્ધીરિતિ સ્યાત્। પ્રત્યુત પદાન્તરાર્થે ક્રિયાવિશેષે આકાઙ્ક્ષાર્થમેવ કારકપદસ્ય ક્રિયાસામાન્યાન્વિતે શક્તિરાવશ્યકી। અત એવ વિશેષાન્વયે શક્ત્યભાવાત્તસ્ય શાબ્દત્વં ન સ્યાદિતિ નિરસ્તમ્। યા શક્તિઃ પદાન્તરસમભિવ્યાહારાકાઙ્ક્ષાદિનિરપેક્ષા--
અન્વયન્યાન્વયતઃ પ્રાપ્તેરન્યથાનુપપત્તિતઃ।
અનન્યલભ્યમાત્રાર્થે શક્તાન્યેવ પદાનિ નઃ॥
ઇતિ પ્રાચીનોક્તેરિતિ ભાવઃ। અન્વિતે શક્તેર્ગૃહીતત્વેનેતિ॥ એતચ્ચ પૂર્વર્ત્રૈવોપપાદિતમિતિ ભાવઃ। વ્યક્તૌ શક્તિરિત મતેનાહ-- 6 શક્તિવદિતિ॥ વ્યક્તેરિત્યર્થઃ। જાત્યાદિવિશિષ્ટવ્યક્તૌ 7 સેતિ મતેનાહ-- જાત્યાકૃતીતિ॥ સમભિવ્યાહારશ્ચાકાઙ્ક્ષાદિ ચ તન્નિરપેક્ષેણેત્યર્થઃ। તત્સાપેક્ષત્વે સત્યેવાન્વયસ્યા 8 સ્યાન્નચૈવમિત્યર્થઃ। ન કેવલં 9 પ્રતિબન્દીમાત્રમિત્યાહ-- પ્રત્યુતેતિ॥ એતદપિ પૂર્વભઙ્ગ એવ"કિઞ્ચ ઘટમિત્યનેને"ઇત્યાદિનોપપાદિતમિતિ ભાવઃ। અત એવેતિ॥
1.ક્તે ગૃહી-સુ.રા. 2.ક્તિત્વવ-ક. 3.ન્વયસ્યા-સુ.રા. 4.ક્ત્યાદે-સુ.રા.નં.ગ. 5. આદિપદં ન -સુ.રા. 6.વ્યક્તિવદિતિ--ઉ.એ. 7.શક્તિરિતિમતે-એ. 8.સ્યાલ-નં. 9.વ્યક્તરિત્યધિકમ્ -ઉ.એ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 178.
------------------------ ------------ ----------
--ન્યાન્વયબો 1 ધિકા તસ્યા એવાન્ય 2 સાપેક્ષાયા વિશેષાન્વયબોધકત્વાત્॥
એતદેવાભિપ્રેત્યોક્તં પદ્ધતૌ"પ્રત્યેકં સામાન્યતો યોગ્યેતરાન્વિતસ્વાર્થાભિધાનશક્તી 3 નિ પદાનિ પદાન્તરસન્નિધાનાહિતશક્ત્યન્તરાણિ વિશેષતો ઽપ્યન્વિતાન્ સ્વાર્થાનભિદધતી"તિ। પદાન્તરસન્નિધાનમેવાહિતશક્ત્યન્તરં લબ્ધસહકાર્યન્તરં યેષામિત્યર્થઃ। ન તુ પદાન્તરસન્નિધાનેનાહિતશક્ત્યન્તરમાધેય 4 શક્તિર્યેષામિત્યર્થઃ। શક્તિદ્વયાઙ્ગીકારે ગૌરવાત્। પદાન્તરસમભિવ્યાહારો હિ સામાન્યસ્ય વિશેષપર્યવસાન એવ હેતુઃ। ન પુનરવિદ્યમાનશક્ત્યા 5 ધાન ઇતિ સુધાવિરોધાચ્ચ॥
સામાન્યાન્વયે શક્તિસ્વીકારાદેવેત્યર્થઃ। એતદેવેતિ॥ સામાન્યાન્વયશક્તિરેવાન્વયવશેષબોધકેત્યેતદેવેત્યર્થઃ। કથમિદમુક્તાર્થસંવાદીત્યતોર્થમાહ-- પદાન્તરેતિ॥ કુત એવમર્થાન્તરકલ્પનેત્યત આહ --શક્તિદ્વયેત્યાદિ॥
યદ્યપિ સુધાયાં જિજ્ઞાસાધિકરણે"શક્તિશ્ચૈવાન્વિત"ઇતિ શ્લોકવ્યાખ્યાવસરે પદાનામૌત્સર્ગિકી સામાન્યાન્વયે શક્તિઃ, પદા 6 ન્તરસન્નિધાનાચ્ચાગન્તુકી વિશેષવિષયા શક્તિઃ, પદાન્તરે ચ પદાધાનશક્તિરિતિ શક્તિત્રયં કલ્પ્યમિત્યુક્તમ્। તથાપિ સહજશક્ત્યાધેયશક્ત્યપેક્ષયા શક્તિદ્વયેત્યુક્તમિત્યદોષઃ। પ્રામાણિકત્વાદ્ગૌરવં ન દોષાયેત્યત આહ-- પદાન્તરેતિ॥ સુધેતિ॥"શક્તિશ્ચૈવાન્વિતે"ઇતિ શ્વોકવ્યાખ્યાનસુધેત્યર્થઃ।
1.ધજનિકા-રા.સુ. 2.અન્યપદં નાસ્તિ-સુ.રા. 3.ક્તાનિ પદાનિ-નં.સુ.રા. 4.યાશક્તિ-સુ.રા 5.ક્ત્યધીન -સુ.રા. 6.દાર્થાન્ત-નં.એ.
અન્વિ-ધાને-ઉનાક્ત-બા-દકોરઃ) શક્તિવાદઃ પુ - 179.
---------------------------- --------- ----------
1 કેચિત્તુ--"ન પુનરવિદ્યમાનશક્ત્યા 2 ધાન"ઇતિ સુધૈવ પદાન્તર 3 સમભિવ્યાહારાત્પૂર્વમન્વયસામાન્યે 4 શક્તિર્નેત્યેતન્નિષેધપરેતિ ન વિરોધ ઇત્યાહુઃ॥
નન્વેવમપ્યાનયનાન્વિતો ઘટો ઘટાન્વિતમાનયનમિત્યન્વયરૂપસ્ય વિશેષ્યરૂપસ્યાર્થસ્ય ચ ભેદેન તદ્ભેદનિબન્ધનો વાક્યભેદઃ સ્યાદિતિ ચે 5 ન્ન। 6 તથાપિ ચૈત્રો ઘટમાનયતીત્યત્ર ઘટપ્રાતિપદિકસ્ય જાત્યાદિવિશિષ્ટવ્યક્તિવાચિત્વાજ્જાત્યાકૃત્યન્વિતો ઘટઃ પ્રકૃતિપ્રત્યયાર્થયોઃ પૂર્વમન્વયાદ્ઘટાન્વિતં કર્મત્વં, કર્માન્વિતં ચાનયનં, આનયનાન્વિતા ચ વર્તમાના કૃતિઃ, કૃત્યન્વિતશ્ચૈત્ર ઇત્યન્વયરૂપ વિશેષ્યરૂપસ્ય ચાર્થસ્ય ભેદેન વાક્યભેદઃ સ્યાત્ ॥
બાધકાન્તરમાશઙ્કતે-- નન્વેવમપીતિ॥ તદ્ભેદેતિ॥ અર્થભેદનિબન્ધનઃ। અર્થૈકત્વાદેકં વાક્યમિતિ જૈમિન્યુક્તેરિતિ ભાવઃ। પરમુખેન સમાધિં વાચયિતું પ્રતિબન્દીમાહ-- તવાપીતિ॥ જાત્યાકૃત્યન્વિતો ઘટ ઇત્યાદિ પ્રથમાન્તસ્ય ઇત્યન્વયરૂપસ્યેત્યનેનાન્વયઃ। પૂર્વમિતિ॥ ક્રિયાન્વયાત્પૂર્વમિત્યર્થઃ। પૂર્વમન્વય સિદ્ધમર્થમાહ-- ઘટાન્વિતં કર્મત્વમિતિ॥ આનયતીત્યત્ર પ્રકૃતિપ્રત્યયોરન્વયાહ-- આનયનાન્વિતાચેતિ॥ પ્રત્યયસ્યૈવ લટ્ત્વાખ્યાતત્વરૂપેણ પ્રતિપાદ્યાર્થયોરન્વયમાહ-- વર્તમાનેતિ॥ કૃતિરિતિ॥ ચૈત્રપદસમભિવ્યાહારલબ્ધાર્થમાહ-- કૃતીતિ॥
1.કેચિત્વિતિ નાસ્તિ-સુ.રા. 2.ક્તત્યધીન-સુ.રા. 3.રાત્પૂર્વમન્વ-સુ.રા. 4.અપીત્યધિકમ્-સુ.રા. 5.ન ઇતિ નાસ્તિ-નં.સુ.રા.જ.ગ. 6. તવાપિ-નં.સુ.રા.જ.ગ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 180.
------------------------ ------------ --------

ઇયાંસ્તુ ભેદઃ। મન્મતે પ્રકૃતિપ્રત્યયાર્થયોરન્વયઃ। શક્યઃ, તવ ત્વશક્ત્યો 1 ઽપિ માહાવાક્યાર્થ 2 ભૂતાન્વયવત્સહકારિવશાચ્છાબ્દ ઇતિ॥
નનુ પદાર્થસ્થાનીયાનામુક્તાનામન્વયાનાં ભેદે ઽપિ તદ્બોધમાત્રેણ નૈરાકાઙ્ક્ષ્યાભાવેન ઘટકર્મકાનયનાનુકૂલ 8 વર્તમાનયત્નવાંશ્ચૈત્ર ઇતિ 4 વાક્યાર્થભૂતાન્વસ્યાભેદેનૈકવાક્યત્વમિતિ ચેત્સમં મમાપિ ॥
નનુ ન્યાયમતે અન્વયસ્યાશક્યત્વાદ્વાક્યભેદો ન દોષેસ્તવ તુ શ 5 ક્યત્વાદ્દોષ ઇત્યત એતદ્વૈષમ્યમપ્રયોજકમ્। શાબ્દત્વસ્ય ત્વયાપ્યઙ્ગીકારાદિત્યાહ-- ઇયાંસ્ત્વિતિ ॥ પરેણૈવ સમાધિં વાચયતિ-- નન્વિતિ॥ સમં મમાપીતિ॥ વાક્યાર્થીભૂતસ્ય પટાનયનાન્વયસ્યૈકત્વેનૈકવાક્યત્વસંભવાદિત્યર્થઃ॥
એતેન ક્રિયાકારપદયોઃ પ્રત્યેકમિતરાન્વિતસ્વાર્થબોધકત્વે વાક્યાર્થદ્વયધીપ્રસઙ્ગાદિતિ મણ્યુક્તં, કારકાન્વિતા ક્રિયા ક્રિયાન્વિતં ચ કારકમિતિ ધીપ્રસઙ્ગેત વાક્યભેદઃ સ્યાદિતિ શશધરોક્તં ચ પ્રત્યુક્તમ્। ક્રિયાકારકાન્વયરૂપવાક્યાર્થઘસ્યૈકત્વેનૈકવાક્યત્વોપપત્તેઃ। ક્રિયાન્વિતો ઘટો ઘટાન્વિતા ક્રિયેતિ બોધસ્ય સર્વસાક્ષિત્વેનાદોષાપત્તેરિતિ॥
1.ક્તોપિ-સુ.રાર્. 2.થભૂત-નં.ગ.ક. 3.વર્તમાનપદં નાસ્તિ-રા. 4.મહા ઇત્યધિકમ્ -સુ.રા. 5.વાક્ય-નં.એ.
અન્વિ-ધાને-ઉનાક્ત-વા-દકોરઃ) શક્તિવાદઃ પુ- 181.
---------------------------- ------ -------
નન્વન્વિતસ્ય ઘટસ્ય ઘટપદાર્થત્વે ઘટમાનયેત્યુક્તે ઽન્વિતસ્યૈવ ઘટસ્ય પુનરાનયનાદ્યન્વયધીઃ સ્યાદિતિ ચેન્ન। તવ જાત્યાકૃતિભ્યામિવ મમ યોગ્યેન 1 કર્મત્વાદિના ધર્મેણાન્વિતસ્યૈવ ઘટસ્યાનયનાદ્યન્વયપ્રતીતા 2 વિષ્ટાપત્તેઃ। ઘટપ્રાતિપદિકાર્થસ્ય પ્રત્યયાર્થીભૂતકર્મત્વાન્વયાત્પૂર્વં ક્રિયાસામાન્યાન્વયયોગ્યત્વે પૂર્વં ક્રિયાસામાન્યાન્વયધી 3 રિષ્ટૈવ, અયોગ્યત્વે તુ તત એવ ન પૂર્વ 4 માન્વયધીઃ। અન્વયાંશે અનયનાદ્ય 5 નન્વયસ્તુ તવ જાત્યાકૃત્યંશ ઇવ એકપદોપાત્તત્વે 6 ન પ્રથમાન્વિતકર્મત્વાંશ ઇવ ચાકાઙ્ક્ષાદ્યભાવાદ્યુક્તઃ॥
અન્વિતાભિધાનવાદે ઘટમાનયેત્યાદૌ અન્વિતાન્વયાપત્તિરૂપબાધકમાશઙ્કતે -- નન્વિતિ॥ કિમત્ર કર્મત્વાદિરૂપયત્કિઞ્ચિદ્યોગ્યેતરાન્વિતસ્ય ક્રિયાન્વયશ્ચોદ્યતે ઽથ કર્મત્વાદ્યન્વયાત્પૂર્વમેવ ક્રિયાસામાન્યાન્વયઃ, કર્મત્વાન્વયાત્પશ્ચાદાનયનાદિક્રિયાવિશેષા 7 ન્વિત ઇતિ। આદ્ય આહ-- તવેતિ॥ જત્યાદ્યન્વિતસ્ય યથા ક્રિયાન્વયઃ એકપદોપાત્તત્વાત, જાત્યાદિવ્યક્તીનાં તથા કર્મત્વાન્વિતસ્યૈવ ક્રિયાન્વય ઇત્યર્થઃ। દ્વિતીયં આહ-- ઘટેતિ॥
નન્વન્વિતાન્વય 8 ઇત્યસ્ય લમ્બકર્ણમાનયેત્યાદાવિવ વિશેષણીભૂતાન્વયરૂપવિશેષણે 9 પ્યાનયનાન્વયઃ સ્યાદિત્યર્થઃ। વિશેષણાન્વયિનો ઽન્વિતરૂપવિશિષ્ટાન્વયયોગાત્। વિશિષ્ટસ્ય ચ પદાર્થત્વાદિત્યત આહ-- અન્વયાંશ ઇતિ ॥ યથા જાત્યાકૃતિવિશિષ્ટવ્યક્તિરૂપે પદાર્થે આનયનાદિક્રિયાન્વયે ઽપિ ન જાત્યાદ્યંશે તદન્વયઃ, યથા વ કર્મત્વવિશિષ્ટસ્યાનયનાન્વયે ઽપિ ન કર્મત્વાંશે ઽન્વયસ્તથૈવેત્યર્થઃ।
1.ઘટત્વાદિનાધ-નં.જ. દિધ-સુ.રા. 2.ત્યેષ્ટાપત્તેઃ-નં.સુ.રા.ગ. 3.રપીષ્ટૈવ-નં.જ.ગ.ક. ર્4.વન્તદન્વય-સુ.રા.ગ. 5.દ્યન્વય-સુ.રા.ગ. 6.ત્વે ચ -નં. ત્વેનૈવ-સુ.રા. 7.ષાન્વય ઇતિ-ઉ.એ. 8.ઇતિ ઇતિ નાસ્તિ-નં.એ. 9.ણસ્યાપ્યા-ઉ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 182.
------------------------ -------------- ----------
નનુ નથાપિ ઘટપદજનિતે જનક જ્ઞાને આનયનાન્વિતો ઘટ ઇતિ ઘટં પ્રત્યુપસર્જનતયા ભાતસ્યાનયનસ્ય કથં જન્યજ્ઞાને ઘટકર્મકાનયનમિતિ પ્રાધાન્યેન ઘટં પ્રતિ ભાનમ્। ગુણપ્રધાનભાવવિપરિવૃત્તૌ 2 વિરોધેન જન્યજનકભાવસ્યૈવાયોગાત્। મમ તુ ઘટઃ કર્મત્વમાનયનં કૃતિરિતિ જનકજ્ઞાને ઽપિ ઘટસ્યાનયનં પ્રતિ પ્રાધાન્યેનાભાનાન્ન વિપરિવૃત્તિરિતિ ચેન્ન।
જન્યજનકજ્ઞાનયોર્ગુણપ્રધાનવિપરિવૃત્તિરૂપબાધકમાશઙ્કતે--નનુ તથાપીતિ॥ આનયનાન્વિ 3 તો ઘટ ઇતિ જ્ઞાને સત્યેવ ઘટાન્વિતમાનયનમિતિ જ્ઞાનં 4 (ઘટ)માનયેત્યાદિવાક્યે જાયત ઇતિ વાચ્યમ્। ઘટપદસ્ય પૂર્વં 5 અયોગાત્। તત્ર ચ પૂર્વજ્ઞાન જનકમુત્તરજ્ઞાનં જન્યમિત્યપિ વાચ્યમ્। 6 ઉત્તરજ્ઞાને ઽસ્ય વિશેષણત્વેન તજ્જ્ઞાનસ્ય વિશેષણજ્ઞાનત્વાત્। એવં ચ જનકજ્ઞાને ઽન્વયપ્રતિયોગિતયા વિશેષણત્વેન ભાદમાનયનં ઘટશ્ચ વિશેષ્યત્વેન ભાતઃ તત્કથમુત્તરજ્ઞાને ઘટો ઽન્વયપ્રતિયોગિતયા વિશેષણત્વેનાનયનં વિશેષ્યત્વેન ભાયાદિત્યર્થઃ। વિપરિવૃત્તૌ વિનિયમે સતીત્યર્થઃ॥ મમ ત્વિતિ॥ અભિહિતાન્વયવાદિનસ્ત્વિત્યર્થઃ। ગુણપ્રધાનવિપરિવૃત્તૌ જન્યજનકભાવો નેત્યેતત્પરામર્શવાદાન્તે મણ્યુક્તરીત્યા વ્યભિચારીત્યાહ -- પુરુષસ્યેતિ॥
---------------------------------------------------------------------------1.કે જ્ઞાને -નં.જ.ક. 2.વિરોધેનેતિ નાસ્તિ-સુ.રા. 3. ન્વિતઘ-નં.ઉ.એ. 4.ઘટપદં ન -નં. 5.પ્રયો -નં.ઉ.એ. 6.ઘટસ્ય વિશેષણત્વેન જ્ઞાતસ્ય વિશેષણે જ્ઞાનત્વાત્-નં. જ્ઞાનસ્ય વિશેષણે જ્ઞાનત્વાત્-ઉ.એ. ઇત્યસ્તિ.
અન્વિ-ધાને-ઉનાક્ત-વા-દકોરઃ) શક્તિવાદઃ પુ - 183.
----------------------------- -------- ----------
પુરુષસ્ય દણ્ડ ઇતિ જ્ઞાનસ્ય વિશેષણજ્ઞાનતયા જનકત્વે ઽપિ તજ્જન્યે દણ્ડી પુરુષ ઇતિ જ્ઞાને ઽપિ વિપરિવૃત્તિદર્શનાત્॥
નનુ જ્ઞાનસ્ય યદ્વિષયત્વેન જનકત્વં તન્મધ્યે યદ્યસ્ય વિશેષણં 1 તત્તત્ર ફલીભૂતે જ્ઞાને તસ્ય વિશેષ્યં નેતિ નિયમઃ, પુરુષસ્ય દણ્ડ ઇતિ જ્ઞાનં 2 ચ ન પુરુષવિષયતયા જનકં, કિં તુ દણ્ડવિષયતયા, તત્ર ચ દણ્ડં પ્રતિ દણ્ડત્વં વિશેષણં, તસ્ય ચ ન વિપરિવૃત્તિરિતિ ચેન્ન 3 । ભૂતલે ઘટાભાવ ઇતિ જ્ઞાનેન ઘટાભાવવદ્ભૂતલમિતિ જ્ઞાનદર્શનાત્।
વ્યભિચારોદ્ધારં વિવક્ષામુખેનાશઙ્કતે --નન્વિતિ॥ તસ્ય ચ ન પરિવૃત્તિરિતિ॥ દણ્ડીત્યત્ર પુરુષં પ્રતિ દણ્ડસ્ય વિશેષણત્વે ઽપિ દ 4 ણ્ડાપેક્ષયા દણ્ડત્વસ્ય વિશેષણત્વા 5 નપાયાદિતિ ભાવઃ। અયમિપ નિયમો નેત્યાહ-- ભૂતલ ઇતિ॥ અભાવનિર્વિકલ્પકાનભ્યુપગમેનાભાવવદ્ભૂતકમિતિ વિશિષ્ટજ્ઞાનં પ્રત્યભાવરૂપવિશેષણજ્ઞાનસ્ય હેત્વુત્વાત્તદર્થં ભૂતલે ઽભાવ ઇતિ વિશેષ્યતયાભાવજ્ઞાનાનન્તરમેવાભાવવિશિષ્ટજ્ઞાનમિતિ પ્રામાણ્યવાદાદૌ તત્ર તત્ર મણ્યાદાવુક્તત્વાદિતિ ભાવઃ। અસ્ત્વેવં તાવતોક્તસ્ય કથં વ્યભિચાર ઇત્યત આહ--તત્રેતિ॥
1.તત્ફલીભૂ-સુ.રા.ગ. 2.ને ચ -સુ.રા. 3.ન ઇતિ નાસ્તિ-સુ.રા. 4.પિણ્ડાપે-ઉ. 5.ત્વસ્યાન-ઉ.નં.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 184.
----------------------- ------------ ----------
તત્રાધિકરણજ્ઞાનસાધ્યાભાવજ્ઞાને ભૂતલજ્ઞાનસ્યાપિ હેતુત્વાત્। ન ચ પરોક્ષજ્ઞાને અયં નિયમઃ। અપ્રયોજકત્વાત્। પર્વતે વહ્નિવ્યાપ્યો 1 ધૂમ ઇતિ પરામર્શેનાપિ પર્વતો વહ્નિમાનિત્યનુમિતિદર્શનાચ્ચ ॥

તસ્યૈવ વિવરણમધિકરણેત્યાદિ॥ અભાવજ્ઞાન ઇતિ॥ પટાભાવવદ્ભૂતલમિત્યેવંરૂપે ઽભાવવિશિષ્ટજ્ઞાન ઇત્યર્થઃ। અધિકરણજ્ઞાનસાધ્યેતિ વિશેષણં પ્રાગુક્તનિયમભઙ્ગોપપાદનાયોક્તમ્। ભૂતલે ઘટાભાવજ્ઞાનં જનકં તચ્ચ ભૂતલઘટાભાવોભયવિષયકત્વેનૈવાભાવવદ્ભૂતલમિતિ જ્ઞાને હેતુરિતિ વાચ્યમ્। વિશેષણજ્ઞાનત્વેન હેતુત્વાર્થમભાવવિષયકત્વસ્યાધિકરણજ્ઞાનત્વેન હેતુત્વાર્થં ભૂતલવિષયકત્વસ્યાવશ્યકત્વાત્। એવં ચ જનકજ્ઞાનસ્ય યદ્વિષયત્વેન હેતુત્વં તન્મધ્યે એવ વિશેષણવિશેષ્યતયા પ્રતીતયોર્ભૂતલાભાવર્યોર્જન્યજ્ઞાને વિશેષ્યવિશેષણભાવદર્શનમસ્તીતિ ભાવઃ કથં ન નિયભઙ્ગ ઇતિ॥ ન ચ પરોક્ષેતિ॥ ઇદં ચાપરોક્ષજ્ઞાનમિતિ ભાવઃ। અપ્રયોજકત્વાદિતિ॥ એતેન અભાવવબુદ્ધ્યન્યબુદ્ધાવેવાયં નિયમ ઇત્યપિ પ્રત્યુક્તમ્। પરોક્ષાદાવિવ સર્વત્રોપપત્તૌ ગુણપ્રધાનભાવવિપરિવૃત્તૌ ન જન્યજનકભાવ ઇતિ નિયમગ્રાહકપ્રમાણાભાવાદિતિ ભાવઃ। અત એવ શાબ્દબોધ એવાયં નિયમ ઇત્યપિ પ્રત્યુક્તમ્। અપ્રયોજકત્વાદિતિ॥ પર્વત ઇતિ॥ જનકજ્ઞાને વિશેષણત્વેન ભાતસ્યાપિ પર્વતસ્ય જન્યાનુમિતૌ વિશેષ્યત્વદર્શનેન પરોક્ષજ્ઞાને ઽયં નિયમ ઇત્યપિ નેત્યર્થઃ॥
ઉપપાદિતં સર્વં બુદ્ધ્યારોહાય સંગ્રહેણાનુવદન્નુપસંહરતિ-- તસ્માદિતિ॥ બાધકાનાં સમાહિતત્વાદિત્યર્થઃ।
1. વ્યાપ્તો ધૂ - નં.ક.
અન્વિ-ધાને-ઉનાક્ત-બા-દકોરઃ) શક્તિવાદઃ પુ - 185.
---------------------------- -------- ----------
તસ્માત્ પર્યાયત્વાપત્તિઃ, વૈયર્થાપત્તિઃ, પુનરુક્ત્યાપત્તિઃ, અન્યોન્યાશ્રયદ્વયાપત્તિઃ, વિશેષાન્વયપ્રતિબન્દી, વાક્યભેદાપત્તિઃ, અન્વિતસ્યૈવ પુનરન્વયાપાતઃ, અન્વયાંશસ્યાપ્યાનયનાદ્યન્વયાપત્તિઃ, જન્યજનકજ્ઞાનયોર્ગુણપ્રધાનભાવસ્ય વિપરિવૃત્તિરિતિ બાધકદશકમપિ ન યુક્તમિતિ ॥
તસ્માત્પદાન્યન્વિતે શક્તાન્યેવ ॥
અન્વિતાભિધાને ઉદયનાદ્યુક્તબાધકદશકોદ્ધારઃ

નન્વેવમપીત્યાદિનોક્તમાહ-- વૈયર્થ્યેતિ॥ આર્થિકપુનરુક્તેરદોષત્વપાદિત્યુક્તમાહ-- પુનરિતિ॥ ન ચૈવમપિ ક્રિયાપદેનેતિ, ન ચૈવમપિ કારકપદેતિ ચોક્તમાહ-- અન્યોન્યાશ્રયદ્વયેતિ॥ નન્વેવં ચેત્યાદિનોક્તમાહ-- વિશેષાન્વયેતિ॥ નન્વેમપીત્યાદિનોક્તમાહ-- વાક્યભેદેતિ॥ નન્વન્વિતસ્યેત્યાદિનોક્તમાહ-- અન્વિતસ્યૈવેતિ॥ અન્વયાંશ ઇત્યાદિનોક્તમાહ-- અન્વયાંશસ્યેતિ॥ નનુ તથાપીત્યાદિનોક્તમાહ-- જન્યેતિ॥
ભઙ્ગદ્વયાર્થમુપસંહરતિ -- તસ્માદિતિ॥ સાધકાભાવાદ્બાધકાભાવાચ્ચેત્યર્થઃ॥
અન્વિતાભિધાને બાધકદશકોદ્ધારઃ

વિ
વિ
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 186.
------------------------ ------------- ----------
અથ અન્વિતાભિધાને યુક્તિદશકમ્

અથ મતમ્--
અસ્ત્યેવાન્વયે શક્તિઃ, કિં તુ સા સ્વરૂપસત્યેવ હેતુઃ, ન તુ જ્ઞાતા। પદાર્થે શક્તિજ્ઞાનાદેવાન્વય બોધોપપત્તેઃ। ન ચ વૈપરીત્યં શઙ્ક્યમ્। અન્વયસ્ય પદાર્થનિરૂપ્યત્વેન નાગૃહીતવિશેષણાન્યાયેન તત્રૈવ શક્તિગ્રહસ્ય હુતુત્વાત્। વ્યવહરેણ લિઙ્ગે 1 નાન્વિતે -
અથ અન્વિતાભિધાને યુક્તિદશકમ્

યત્તુ મણૌ પદશક્તિવાદપૂર્વપક્ષે પ્રાભાકરમતાનુવાદપ્રસ્તાવે જાતિવ્યક્તિજ્ઞાનજનકત્વાદુભયત્રાપિ હેતુઃ લાઘવમિતિ કુબ્જશક્તિવાદસ્ત્વયાનૈયાયિકેનાપ્યન્વયે કુબ્જશક્તિસ્વીકારાદિતિ દૃષ્ટાન્તમુખેનાન્વયે કુબ્જશક્તિરુપક્ષિપ્તા તાં તન્મતાભિમતોપપાદનપૂર્વમનુવદતિ -- અથ મતમિત્યાદિના॥ કુત ઇત્યતો ઽયતો 2 લભ્યત્વાન્ન તત્ર જ્ઞાતોપયુજ્યત ઇત્યાહ -- પદાર્થ ઇતિ॥ વૈપરીત્યમિતિ॥ અન્વયે જ્ઞાતા પદાર્થે સ્વરૂપસતીતિ વૈપરીત્યમિત્યર્થઃ। નાગૃહીતેતિ॥"નાગૃહીતવિશેષણા વિશેષ્ય બુદ્ધરુત્પદ્યતે"ઇતિ ન્યાયેન પ્રથમોપસ્થિતપદાર્થરૂપવિશેષણાંશ એવ શક્તિગ્રહસ્ય હેતુત્વાદિત્યર્થઃ। વ્યવહારલિઙ્ગકાન્વિતશક્તિગ્રહવિરોધ ઇત્યત આહ-- વ્યવહારેણેતિ॥
1.લિઙ્ગેતિ નાસ્તિ- સુ.રા. 2.ન્યલભ્ય-નં.ઉ.
અન્વિ-ધાને-યુદકમ્) શક્તિવાદઃ પુ - 187.
------------------ ----------- ----------
શક્તિગ્રહે ઽપિ ગૌરવાન્યલભ્યત્વાભ્યામન્વયાંશમપહાય પદાર્થમાત્રવિષયત્વેનૈવ શક્તિગ્રહસ્ય શાબ્દબોધ 1 હેતુત્વકલ્પનાત્॥
ન ચૈવં પદર્થે જ્ઞાતા શક્તિરુપયોગિન્યન્વયે ત્વજ્ઞાતેતિ શક્તિદ્વિત્વે ગૌરવમિતિ વાચ્યમ્। ગુરુમતે જાતિવિશિષ્ટવ્યક્તિવિષયાયાઃ શક્તેરેકત્વે ઽપિ જાત્યંશમાત્રે જ્ઞાતોપયોગિત્વવદિહાપ્યન્વિતવિશષયાયાઃ શક્તેરેકત્વે ઽપિ પદાર્થાંશમાત્રે 2
જ્ઞાનતોપયોગિત્વસ્યોપપત્તેઃ। અત એવ કુબ્જશક્તિવાદ ઇતિ॥
ઉચ્યતે ॥
અસ્મિન્નપિ પક્ષે ઽન્વિતે પ્રાથમિકી વ્યુત્પત્તિરિત્યાદિ સિદ્ધાન્તસાધકં યુક્તિષટ્કં સુસ્થિરમેવ ॥
નનૂભયત્ર શક્તેરેકત્વે જ્ઞાતત્વાજ્ઞાતત્વયોર્વિરોધેન શક્તિભેદે ગૌરવમિતિ શઙ્કતે -- ન ચેતિ॥ શક્ત્યૈક્યે ઽપ્યવચ્છેદક ભેદાદાવિરોધ ઇતિ સદૃષ્ટાન્તમાહ-- ગુરમત 3 ઇતિ॥ જાત્યંશ ઇતિ॥ નાગૃહીતવિશેષણાન્યાયેનેતિ ભાવઃ। જ્ઞાતોપયોગિત્વવદિતિ ॥ જાતિવિશિષ્ટવ્યક્તિજ્ઞાનહેતુત્વં યથાતથેત્યર્થઃ। જ્ઞાતાયા ઉયોગિત્વં જ્ઞાતોપયોગિત્વં તદ્વત્,"તદશિષ્ય 4 પ્રમાણત્વા"દિતિવદયં નિર્દેશઃ સાધુઃ। એવમગ્રે ઽપિ । અત એવેતિ॥ અંશભેદેનાજ્ઞાનત્વાદેવેત્યર્થઃ। સિદ્ધાન્તસાધકમિતિ॥ પ્રાગન્વિતે શક્તિરિત્યત્રોક્તસાધકષટ્કમેવાન્વયે ઽપિ શક્તિગ્રહો હેતુરિતિ પક્ષે ઽપિ સમાનમિત્યર્થઃ॥
1.ધેહે-- સુ.રા. 2.ચેત્ ઇત્યધિકમ્-રા.સુ. ઽઉચ્યતેઽ ઇતિ પર્યન્તં નાસ્તિ-સુ.રા. 3.તમિતિ-નં.એ. 4.સંજ્ઞા ઇત્યધિકમ્-એ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 188.
------------------------ ------------- ---------
ન ચાન્વયે શક્તેઃ સત્વમાત્રેણ તસ્ય શાબ્દત્વં તસ્યાઃ પ્રત્યાસત્તિત્વં ચ યુક્તમિતિ વાચ્યમ્। શક્તિભ્રમેણાપિ શાબ્દયોર્ભ્રમપ્રમયોર્દર્શનેન શક્તિજ્ઞાનસ્યૈવ શાબ્દત્વે તન્ત્રત્વાત્। પ્રત્યાસત્તિત્વાત્॥
કિં ચ ધૂમોસ્તીતિ 1 વાક્યે ધૂમશશબ્દસ્ય વહ્નૌ લક્ષણારૂપવૃત્તિજ્ઞાને સત્યેવ શાબ્દધીરન્યથાનુમિતિરિત્યન્વયાંશે વત્યજ્ઞાને કથમન્વયસ્ય શાબ્દત્વમ્ ॥
નનુ 2 તત્ પ્રાગન્વયસ્યાશક્યત્વે તદ્ધિયોશાબ્દત્વમુક્તં, યચ્ચ શબ્દરૂપકરણસ્યાન્વયાંશે પ્રત્યાસન્નત્વં સ્યાદિત્યુક્તં તદ્દ્વયમપ્યન્વયાંશે શક્તિગ્રહસ્ય ન હેતુત્વસાધકં, અન્યથૈવ તત્સિદ્ધેરિતે શઙ્કતે-- ન ચાન્વય ઇતિ॥ 3 ભ્રમેણાપીતિ॥ સ્વરૂપસત્યા એવ શક્તેઃ શાબ્દધીહેતુત્વે પ્રત્યાસત્તિત્વે ચ
તદ્ભ્રમેણ શ 4 બ્દભ્રમો ન સ્યાત્। દૃશ્યતે ચાયમતઃ તજ્જ્ઞાનમેવ તત્ર હેતુઃ। જ્ઞાતૈવ ચ સા તત્ર પ્રત્યાસત્તિરિત્યર્થઃ। ક્વચિચ્છાબ્દપ્રમાભ્રમયોર્દર્શનેનેતિ પાઠઃ, સ તુ ગાવ્યાદ્યસાધુશબ્દશક્તિગ્રહે પ્રમાયા અપિ દૃષ્ટેસ્તદભિપ્રાયઃ। કેચિત્તુ। યાદૃચ્છિકપ્રમાગ્રહ ઇત્યાહુઃ॥
એવં પ્રાગુક્તસાધકષટ્કમધ્યે 5 યુક્તત્વેન 6 ભ્રાન્તં સાધકદ્વયમુપપાદ્યેદાનીં યુક્તિં ચ ચતુષ્ટયમધિકં વિવક્ષુઃ અન્યત્ર કૢપ્તત્વાચ્છક્તિસ્થલે ઽપિ તજ્જ્ઞાન 7 મન્વયાંશેપ્યાવશ્યકમિત્યાહ -- કિઞ્ચેતિ॥ શાબ્દધીવિષયઃ સ્વવિષયશક્તિજ્ઞાનવિષયઃ તજ્જન્યજ્ઞાનવિષયત્વાત્। ન ચાસિદ્ધિઃ। પદાર્થાંશે શક્તિજ્ઞાનસ્ય પરેણાપિ હેતુત્વોપગમાત્। ન ચ દૃષ્ટાન્તાભાવઃ। 8 પરોક્ષાનુમાનસ્થલે જન્યજ્ઞાનવિષયસંબન્ધસ્ય જનકજ્ઞાનેપિ વિષયત્વનિયમાદિતિ યુક્ત્યન્તરમાહ -- અપિ ચેતિ॥
1.ત્યાદિ -સુ.રા. 2.યત્ ઇતિ નાસ્તિ-નં.ઉ.એ. 3.શક્તિ ઇત્યધિકમ્-ઉ.એ. 4.શાબ્દ-નં.ઉ.એ. 5.ધ્યેપ્યુક્ત-નં.ઉ. 6.ભાતં-નં.ઉ. ઽભ્રાન્તંઽ ઇત્યેતત્ રેખયાતાડિતમ્-એ. 7.દ્ભાનં-નં. 8.ન ચેત્યાદિ નાસ્તિ-નં.ઉ.એ.
અન્વિ-ધાને-યુદકમ્) શક્તિવાદઃ પુ - 189.
------------------ --------- ----------
અપિ ચ 1 પરોક્ષજ્ઞાને ફલીભૂતજ્ઞાનવિષયસ્ય સંબન્ધસ્ય જનકીભૂતજ્ઞાનવિષયત્વનિયમેવ શાબ્દફલીભૂતજ્ઞાનવિષયસ્યાન્વયસ્ય તજ્જ 2 નકશક્તિજ્ઞાનવિષયત્વમાવશ્યકમ્। ભવતિ હિ પક્ષતદિતરસાધારણ્યેન પ્રવૃત્તસ્ય વહ્નિધૂમસામાનાધિકરણ્યવિશેષરૂપવ્યાપ્તિજ્ઞાનસ્ય પર્વતવહ્નિસંબન્ધો ઽઽષિ સામાન્યેન વિષયઃ ॥
કિં ચ યદ્યન્વયાંશે શક્તિજ્ઞાનં ન હેતુસ્તર્હિ ઘટમાનયતીત્યાદિપદજાતાદિવ, ઘટઃ કર્મત્વમાનયનં કૃતિરિત્યાદિપદજાતાદપિ કથં નાન્વયધીઃ। પદસ્ય પદાર્થે શક્તેસ્તત્સ્મૃતેસ્તત્સાધ્યાયા અનન્વિતપદાર્થસ્મૃતેઃ પદાર્થેષુ યોગ્યતાદેશ્ચ સત્વાત્॥
સવિકલ્પકવિષયસંબન્ધસ્ય નિર્વિકલ્પકાવિષયત્વાત્પરોક્ષેત્યુક્તમ્। નિયમેનેત્યેતદસિદ્ધમિત્યતો વ્યનક્તિ-- ભવતિ હીતિ॥ સામાનાધિકરણ્યવિશેષેતિ॥
અવ્યભિચરિતસામાનાધિકરણ્યેત્યર્થઃ। સામાન્યેન વિષય ઇતિ॥ અન્યથા પર્વતીયધૂમદર્શનાત્પર્વતીયવહ્નિજ્ઞાનાનુદયાપત્તેરિતિ ભાવઃ। ઘટઃ કર્મત્વમિત્યાદાવન્યયાપ્રતીતિરપ્યન્વયાંશે ઽપિ શક્તિજ્ઞાનસ્ય હેતુત્વે માનમિત્યાહ-- કિં ચ યદીતિ॥ સામગ્ર્યભાવાન્નાન્વયધીરિત્યત આહ-- પદસ્યેતિ॥ તત્સાધ્યાયાઃ શક્તિસ્મૃતિસાધ્યાયા ઇત્યર્થઃ। અનન્વિતેતિ॥ અન્વયાવિષયકપદાર્થસ્મૃતેરિત્યર્થઃ।
1.ચાપ -નં. 2.તદજ્ઞાત શક્તિ-નં.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 190.
------------------------ ---------- --------
ન ચ તત્રાકાઙ્ક્ષા નાસ્તીતિ વાચ્યમ્ । અન્વયવિશેષાકાઙ્ક્ષાદાવહેતુભૂતં સામાન્યાજ્ઞાનં પ્રત્યન્વયસામાન્યશક્ત્યજ્ઞાનસ્યૈવ તન્ત્રત્વાત્ ॥
1 ન ચ તાદૃશં પદજાતં શિલાશકલમઙ્કુર ઇવ ક્રિયાકારકભાવેનાન્વયબોધે સ્વરૂપાયોગ્યં, તેન કદાપ્યન્વયબોધાદર્શનાદિતિ વાચ્યમ્। એવં હિ ઘટઃ કર્મત્વમિત્યાદિવાક્યં શ્રુતવતો ઽભિજ્ઞસ્ય નામ વિભક્તિધાત્વાખ્યાતસ્મરણાદુત્પન્નાન્વયબોધસ્ય પ્રયોજ્યવૃદ્ધસ્ય વ્યવહારં પશ્યતો બાલસ્ય ઘટઃ કર્મત્વમિત્યાદાવેવ વ્યુત્પન્નસ્ય તતો ઽન્વયબોધો ન સ્યાત્ ॥

યોગ્યતાદેરિત્યાદિપદેનાકાઙ્ક્ષાસત્યોહ્ગ્રહઃ। સામાન્યાજ્ઞાનં અન્વયસામાન્યજ્ઞાનં પ્રતીત્યર્થઃ। શક્ત્યજ્ઞાનસ્યેતિ । તથા ચ શક્તિજ્ઞાનમાકાઙ્ક્ષાસદ્ભાવાર્થમવશ્યમુપેત્યમિતિ ભાવઃ। યોગ્યતા નેતિ શઙ્કતે -- ન ચેતિ॥ શિલેતિ॥ શિલાશકલમઙ્કુરે યથા ન યોગ્યં તથેત્યર્થઃ। એવં હિતિ॥ સ્વરૂપાયોગ્યત્વ ઇત્યર્થઃ। નામેતિ॥ ઘટેતિ નામ, દ્વિતીયા વિભક્તિઃ, આનયેત્યાનયનધાતુઃ, લુપ્તાખ્યાતાખ્યતિઙ્પ્રત્યયરૂપહિ શબ્દઃ એતેષાં સ્મરણાદિત્યર્થઃ। અન્વયેતિ॥ ઘટકર્મકાનયનરૂપાન્વયબોધસ્યેત્યર્થઃ। ઇત્યાદાવેવેતિ॥ સ્મારિતનામવિભક્ત્યા 2 વ્યવહારહેતુત્વમજાનતો ઘટઃ કર્મત્વમિત્યેતદ્ઘટકર્મેત્યર્થે, આનયનં કૃતિરિત્યેતદાયનં કુર્વિત્યર્થઃ, શક્તમિતિ જ્ઞાનવત ઇત્યર્થઃ। તતઃ ઘટઃ કર્મત્વમિત્યાદિવાક્યાદિત્યર્થઃ। એતેનૈવાકાઙ્ક્ષાભાવો ઽપિ પ્રત્યુક્તઃ।
અન્વિ-ધાને-યુદકમ્) શક્તિવાદઃ પુ - 191.
------------------ -------- ----------
ન ચ શક્તિભ્રમરૂપસહકારિવશાદન્વયધીઃ। સ્વરૂપયોગ્યસ્ય સહકારિશતસમવધાને ઽપિ કાર્યાજનકત્વાત્। તસ્માત્સ્વરૂપયોગ્યમેવ તત્ બાલં પ્રત્યન્વયાંશે શક્તિજ્ઞાનરૂપસહકારિસહિતત્વાદન્વયબોધકમ્। અન્યં તુ પ્રતિ તદ્રહિતત્વાન્નેત્યન્વયાંશે શક્તિજ્ઞાન 1 સહકારિતા સિદ્ધા॥
કિં ચ પદાર્થાંશે શક્તિજ્ઞાનમપિ પદાર્થસ્મૃતિદ્વારા શક્તિ 2 ધીહેતુરિતિ તે મતમ્। ન ચ તત્સ્મૃતૌ શક્તિરૂપસંબન્ધસ્ય શક્તિત્વેન જ્ઞાનમપેક્ષિતં, તદભાવે ઽપિ હસ્તિરૂપસંબન્ધિદર્શનજન્યં હસ્તિપકસ્મરણં પ્રતિ સંબન્ધાંશે જ્ઞાનસ્ય સંબન્ધત્વપ્રકારકસ્યૈવ હેતુત્વદર્શનાત્ । કિં તુ સંબન્ધત્વેનૈવ જ્ઞાનમપેક્ષિતમ્। એવં ચાકાશમસ્તીતિવાક્યાદાકાશ 3 શબ્દસમાવાયિત્વેનાકાશસ્મૃતિમત આકાશશબ્દે--
4 અયોગ્યેપિ વાક્યે ઽન્વયધીરન્યહેતુકેત્યાશઙ્ક્યાહ-- ન ચેતિ॥ તદિતિ॥ ઘટઃ કર્મત્વમિત્યાદિવાક્યમિત્યર્થઃ। તતશ્ચ કિં પ્રકૃત ઇત્યત આહ-- બાલં પ્રતીતિ॥ શક્તિત્વેન શક્તિજ્ઞાનસ્યા 5 નન્યથાસિદ્ધત્વં ચાન્વયધીહેતુત્વે માનામિત્યાહુ -- કિં ચેતિ॥ તે મતમિતિ॥ સિદ્ધાન્તે શક્તિજ્ઞાનવાક્યાર્થજ્ઞાનયોર્મધ્યે પદાર્થસ્મૃતેરનભ્યુપગમાદિતિ ભાવઃ। અસ્ત્વેવં તતઃ કિમિત્યત આહ-- એવં ચેતિ॥ સમ્બન્ધત્વેન શક્તિજ્ઞાનસ્ય પદાર્થસ્મૃતિહેતુત્વે સતીત્યર્થઃ।
1.નસ્ય સહ-નં.સુ.રા.ગ. 2.શબ્દધી-નં.સુ.રા.ગ.ક. 3.શસ્ય-સુ.રા. 4.અયોગ્યેતિ । ઇત્યસ્તિ-નં.ઉ. 5.સ્યાન્યથા-નં.ઉ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 192.
------------------------ ------------- --------
-વ્યુત્પત્તિહીનસ્યાપિ પુંસ આકાશાસ્તિત્વબોધઃ સ્યાત્। ન ચાત્ર નામવિભક્ત્યાખ્યાતયુક્તે સ્વરૂપાયોગ્યત્વં શઙ્કાર્હમ્॥
અથ સંબન્ધત્વપ્રકારકજ્ઞાનેનૈવાકાશસ્ય સ્મરણે સિદ્ધે ઽનુભવાર્થં શક્તિત્વેન જ્ઞાનમપેક્ષ્યત 1 ઇતિ ચેત્તર્હ્યન્વયાનુભવાર્થં તત્રૈવ શક્તિજ્ઞાનાપેક્ષેતિ મદિષ્ટસિદ્ધિઃ॥
એવં ચાન્વિતાભિધાને ન કેવલં પૂર્વોક્તં ષટ્કમ્। કિં તુ વૃત્તિજ્ઞાને સત્યેવ શાબ્દધીઃ, પરોક્ષજ્ઞાને ફલીભૂતજ્ઞાનવિષયસ્ય સંબન્ધસ્ય જનકીભૂતજ્ઞાનવિષયત્વનિયમો ઘટઃ કર્મત્વમિત્યાદાવન્વયાપ્રતીતિઃ, પદાર્થસ્મૃતેરન્યથાપિ સિદ્ધ્યાન્વયાનુ--
આકાશાસ્તિત્વબોધઃ સ્યાદિતિ॥ શક્તિત્વેન શક્તિજ્ઞાનરૂપકારણં વિના 2 ન્યસ્ય પદાર્થસ્મૃત્યાદિરૂપકારણસ્ય સર્વસ્ય સત્વાદિતિ ભાવઃ। યોગ્યતાવિરહદન્વયયબુદ્ધ્યભાવ ઇત્યત આહ-- નચાત્રેતિ॥ આકાશમસ્તીતિ વાક્ય 3 મિત્યર્થઃ। તર્હીતિ॥ અનુભવાર્ 4 થકત્વપક્ષે કેવલપદાર્થે તદયોગેનાન્વયસહિત એવાનુભવસ્ય વાચ્યત્વેન તદર્થમેવાન્વયે શક્તિજ્ઞાનમપેક્ષિતમિત્યુક્તં ભવતીત્યર્થઃ। એવમુપપાદિતં સઙ્ગ્રહેણાનુવદન્નુપસંહરતિ -- એવં ચેતિ॥ અન્વિતેતિ॥
1.ઇતિ ચેત્ ઇતિ નાસ્તિ-સુ.રા.જ.ગ. 2.નાસ્યપદા-નં.ઉ. 3.ક્ય ઇત્ય-એર્. 4.થત્વપ -નં.ઉ.એ.
વ્યક્તિ-પ્રન્દ્યા-દુરિ-હત્વમ્) શક્તિવાદઃ પુ - 193.
----------------------- ---------- --------
ભવાર્થં તત્રૈવ શક્તિજ્ઞાનાપેક્ષેતિ યુક્તિચતુષ્ટયમપિ ॥
અન્વિતાભિધાને યુક્તિદશકમ્

અંશદ્વયે ઽપિ શક્તિજ્ઞાનેનૈવ પદાર્થતદન્વયાભિધાન ઇત્યર્થઃ। સ્પષ્ટો ઽયં ગ્રન્થઃ॥
અન્વિતાભિધાને 1 પ્રાગુક્તેન સહ યુક્તિદશકમ્

અથ વ્યક્તિપ્રતિબન્દ્યા દુષ્પરિહરત્વમ્

નનુ -- ષટ્કાન્તર્ગતા વ્યક્તિપ્રતિબન્દી ન યુક્તા। વ્યક્તૌ શક્તિજ્ઞાનસ્યાહેતુત્વે જાતાવિવ વ્યક્તાવપિ --
અથ વ્યક્તિપ્રતિબન્દી દુષ્પરિહરત્વાત્

નનુ -- યદુક્તં શક્તિઃ પદાર્થે જ્ઞાતોપયુજ્યતે, અન્વયે તુ સ્વરૂપસતીતિ કુબ્જશક્તિપક્ષે સાધકષ્ટકં સ્થિરમેવેતિ તત્રાન્વયસ્ય શાબ્દત્વં કારણરૂપશબ્દસ્ય
પ્રત્યાસન્નત્વં ચ શક્તિજ્ઞાનં વિના ન યુક્તમિતિ સાધકદ્વયસ્યોપપાદને ઽપિ શક્તિર્જાતાવિવ વ્યક્તાવપિ તદ્વિશિષ્ટવ્યક્તિબોધે જ્ઞાતોપયુજ્યતે ન તુ વ્યક્ત્યંશે અજ્ઞાતેતિ યથોચ્યતે તથાન્વયાંશે ઽપીતિ યત્સાધકમભિહિતં તદયુક્તમ્। યેન જાતિવ્યક્તિપ્રતિબન્દ્યાન્વયાંશે ઽપિ શક્તિર્જ્ઞાતોપયુક્તા શાબ્દબોધે સ્યાદિતિ ભાવેન શઙ્કતે -- નન્વિતિ॥ પદશક્તિવાદસિદ્ધાન્તે મણ્યુક્તમાહ-- વ્યક્તાવિતિ॥ વ્યક્ત્યંશે યા --
1. શક્તિજ્ઞાનપૂર્વકમેવાન્વિતાભિધાનમિત્યત્ર પ્રાગુ -નં.ઉ.એ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 194.
------------------------ ------------- --------
શક્તત્વેન જ્ઞાતસ્યૈવ પ્રયોજકત્વસમ્ભવે શક્યત્વેન જ્ઞાતજાતિસંબન્ધિવ્યક્તિત્વરૂપપ્રયોજકાન્તરકલ્પને ગૌરવમિતિ ચેત્ સમન્વયે ઽપિ પ્રોજકાન્તરલ્પને ઽનુવ્યાખ્યાનોક્તં ગૌરવમ્॥
નનુ ગોત્વે ગૌપદં શક્તમિતિ જ્ઞાતં પ્રતિ વિષતયા જાતેરવચ્છેદકત્વં નાગૃહીતવિશેષણાન્યાયેન વિશેષણીભૂતવ્યક્તિમાદાયૈવ યુક્તમ્। વ્યક્તિં વિના જાતેરનુપસ્થિતેઃ।
- શક્તિસ્તજ્જ્ઞાનસ્ય જિતિવિશિષ્ટવ્યક્તિજ્ઞાન 2 હેતુત્વે વ્યક્ત્યંશે શક્તેઃ સ્વરૂપસત્યા એવ હેતુત્વે ગૌરવમિત્યન્વયઃ। કથમિત્યત ઉક્તં જાતિવેશત્યાદિ। ગ 3 વાદિશબ્દેન ગોત્વાદિજ્ઞાને જનયિતવ્યે જાતેર્ગોપદશક્યત્વેન જ્ઞાનતત્વં યથા પ્રયોજકં તથા ગોવ્યક્તિજ્ઞાને જનયિતવ્યે ઽપ ગોપદશક્યત્વેન જ્ઞાનતત્વસ્યૈવ પ્રયોજકત્વસંભવે તત્યાગેન ગોપદાદિશક્યત્વેન જ્ઞાતા યા ગોત્વાદિજાતિસ્તત્સંભબન્ધિવ્યક્તિત્વાદિરૂપપ્રયોજકાન્તરસ્ય કલ્પનીયત્વાદિત્યર્થઃ॥ પ્રયોજકાન્તરેતિ॥ પદાર્થ ઇવાન્યે ઽપિ શબ્દશક્યત્વેન જ્ઞાતત્વરૂપકૢપ્તપ્રયોજકત્યાગેન શક્યત્વેન જ્ઞાતપદાર્થાન્વયત્વરૂપ્રયોજકાન્તરલ્પને"ગૌરવં કલ્પને ઽન્યથે"તિ સાધકષટ્કવાદોદાહૃતાનુવ્યખ્યાનોક્તગૌરવમિતિ મૂલારૂઢતાપ્રદર્શનાયાનુવ્યાખ્યાનેત્યુક્તમ્ ॥
પદશક્તિવાદસિદ્ધાન્તે મણ્યુક્તદિશા શઙ્કતે-- નન્વિતિ॥ ગોત્વે ગોપદં
શક્તમિતિજ્ઞાતે ગોત્વં વિશેષ્યત્વેન વિષયઃ। અત એવ જ્ઞાને વ્યાવર્તકાપરપર્યાયમવચ્છેદકં જાતૌ ચ ગોવ્યક્તિ 4 ર્વિશેષણમ્। તયા વિના જાતેરપ્રતીતેઃ।
1.શક્યત્વે-રા.સુ.ગ. 2.નાહ-એ. 3.ગકારદિ શ નં.ઉ. 4.ક્તિવિશેષણતયા-નં.એ.
વ્યક્તિ-પ્રન્દ્યા-દુરિ-હત્વમ્) શક્તિવાદઃ પુ - 195.
----------------------- -------- ---------
અન્વયે તુ નૈવમ્। તં વિનાપિ પદાર્થોપસ્થિતેરિતિ ચેન્મૈવમ્। અન્વિતવિષયકવ્યવહારરૂપલિઙ્ગજન્યે શક્તિગ્રહે જ્ઞાને નિયમોપસ્થિતેરન્વયે ઽપિ સત્વાત્। અન્યત્ર નિયમેન પ્રતીતેસ્તુ નિત્યાદિપદન્યજ્ઞાને ગોત્વપ્રતીતાવપિ ગવાદિ 1 વ્યક્તેરપ્રતીત્યા વ્યક્તાવપ્યસત્વાત્। એવં વ્યક્ત્યન્વયયોસ્સામ્યે ઽપિ વૈરૂપ્યકલ્પને ગૌરવમ્॥
તથા ચ નાગૃહીતવિશેષણા વિશેષ્યે બુદ્ધિરિત ન્યાયેન ગોત્વે ગોપદં શક્તમિતિ જ્ઞાનં ગોવ્યક્તિં ગોત્વં ચ વિષયીકરોતીતિ તાદૃશજ્ઞાનં પ્રતિ જાતિવ્યક્ત્યોર્દ્વયોરપિ વિષયતયાવચ્છેદકત્વં ન્યાય્યમિતિ જાત્યંશ ઇવ વ્યક્ત્યંશે ઽપિ શક્તિજ્ઞાનં જાતિવિશિષ્ટ્વ્યક્તિજ્ઞાને હેતુરિતિ યુક્તમ્। અન્વયે તુ નૈવમ્। તદ્વ્યનક્તિ-- 2 તમિતિ ॥ જ્ઞાન ઇતિ॥ ઇતરાન્વિતે શક્તમિત્યેવંરૂપજ્ઞાનસ્યૈવ વૃદ્ધવ્યવહારજન્યત્વસ્ય પ્રાગુપાદા 3 નાત્। તાદૃશજ્ઞાને ચ પદાર્થસ્યેવાન્વયસ્યાપિ નિયમેનોપસ્થિત્યા તં વિના પદાર્થોપસ્થિતેરિત્યસ્યાસિદ્ધિરિતિભાવઃ॥
નનુ વ્યવહારરૂપલિઙ્ગજન્યપ્રાધમિકશક્તિજ્ઞાને ઽન્વયસ્ય નિયમેનોપસ્થિતાવપિ વ્યાકરણોપમાનકોશાદિજન્યપાશ્ચાત્યશક્તિજ્ઞાને અન્વયપ્રતીતેરસત્વમેવેત્યતો વ્યક્તાવપિ તથેત્યાહ-- અન્યત્રેતિ॥ ગૌર્નિત્યેત્યદૌ વ્યક્તેર્બાધેન જાતેરેવ પ્રતીત્યા વ્યક્તિપ્રતીતેરસત્વાદિત્યર્થઃ॥
"ગૌરવં કલ્પને ઽન્યથા"ઇતિ મૂલારૂઢતાં દર્શયતિ-- એવમિતિ॥ અપિ ચ યદ્ધર્મવત્તયા જ્ઞાત એવ યત્ર યસ્ય જ્ઞાનં સ તત્રાવચ્છેદક ઇત્યાદિમણ્યુક્તં હૃદિ કૃત્વા વૈષમ્યાન્તરમનૂદ્ય નિરાહ -- એતેનેતિ॥
1.ગવાદિ ઇતિ નાસ્તિ- સુ.રા. 2.તં વિનાપીતિ। અન્વિતેતિ॥ ઇતરા-ઉ. 3.પપાદિત્વાત્-ઉ. દનાત્ -એ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 196.
------------------------ -------------- ---------
એતેન જાતિવ્યક્ત્યોસ્સમાનસંવિત્સંવેદ્યતયા વ્યક્તિજ્ઞાનત્વેન જ્ઞાત એવ જાતિજ્ઞાને શક્તિગ્રહાદ્વ્યક્તેરપ્યવચ્છેદક 1 તયા શક્યત્વં, ન ત્વન્યયસ્યેતિ નિરસ્તમ્। શક્તિગ્રાહકે જ્ઞાને સમાનસંવિત્સંવેદ્યત્વસ્યાન્વયે ઽપિ સત્વાત્। અન્યત્ર તદસત્વસ્યાકિઞ્ચિત્કરત્વાદિ 2 ત્યુક્તત્વાત્। જાતિવ્યક્ત્યોઃ સમાનસંવિત્સંવેદ્યત્વે ઽપિ તજ્જ્ઞાનત્વયોસ્તદભાવાચ્ચ॥
ગોત્વાદ્યર્થે ગવાદિપદં શક્તમિત્યેકં મતમ્। ગોત્વાદિજ્ઞાને શક્તમિત્યપરં મતમ્। તન્મતાવષ્ટમ્ભેન વ્યક્તિજ્ઞાનત્વેન જ્ઞાત એવ, જાતિજ્ઞાન ઇત્યનુવાદઃ। જાતિવ્યક્ત્યુભયિષયજ્ઞાન્સ્યૈકત્વાત્। અસ્મિન્ પક્ષે શક્તિપદં કારણત્વમ્। અર્થે
શક્તમિતિ પક્ષે ચેશ્વરસઙ્કેતપરમિતિ ધ્યેયમ્। પરમતે 3 ઇન્દ્રિયશક્તેરભાવાત્॥ ઉક્તત્વાદિત॥ 4 પ્રાધમિકવ્યુત્પત્તિતો ઽન્યત્ર વ્યાકારણાદિવ્યુત્પત્તિસ્થલે સમાનવિત્તિવેદ્ય 5 ત્વાસત્વસ્યાન્યત્ર નિયમેન પ્રતીતે 6 સ્ત્વિત્યાદિપૂર્વવાક્યે જાતિવ્યક્ત્યોરપિ તદસત્વસ્યોક્ત્યાકિઞ્ચિત્કરત્વાદિત્યુક્તપ્રાયત્વાદિત્યર્થઃ। તજ્જ્ઞાનત્વયોરિતિ॥ જાતિજ્ઞાનત્વવ્યક્તિજ્ઞાનત્વયોરિત્યર્થઃ। તથાચ વ્યક્તિજ્ઞાનત્વે 7 ન જ્ઞાન એવ જાતિજ્ઞાન ઇત્યયુક્તમિતિ ભાવઃ॥
1.કાયાઃ-સુ.રા. 2.ઽઇત્યુક્તત્વાતઽ ઇતિ નાસ્તિ-સુ.રા. 3.તેતીન્દ્રિય-એ. 4.અન્વયેપિ સત્વાદિત્યનેનોક્તત્વાદિત્યર્થઃ। ઇત્યધિકમ્-એ. 5.દ્યત્વસ્યા-નં. 6.તેરસ્ત્વિ-ઉ. 7. ત્વે જ્ઞા -નં
વ્યક્તિ-પ્રન્દ્યા-દુરિ-હત્વમ્) શક્તિવાદઃ પુ - 197.
----------------------- -------- ----------
ન ચ જાતિવિશિષ્ટવ્યક્તૌ શક્ત્યભાવે તયોર્વિ 1 શિષ્ટા ધીર્ન સ્યાદિતિ વાચ્યમ્।
ત્વન્મતે પદાર્થયોરિવ જાતિવ્યક્ત્યોરપિ પ્રથમં પદાદનન્વિતયોરેવોપસ્થિતાવપિ પશ્ચાદાકાઙ્ક્ષાદિસહકારેણ વૈશિષ્ટ્યરૂપાન્વયધીસંભવાત્॥
ન ચૈકપદોપસ્થાપ્ય 2 યોઃ પરસ્પરમન્વયોઃ ન વ્યુત્પન્ન ઇતિ વાચ્યમ્। જીર્ણનૈયાયિકમતે એક લિઙ્પ્રત્યયોપાત્તયોરપિ કૃતીષ્ટસાધનત્વયોઃ સર્વેષાં મતે એકલટ્પ્રત્યયોપાત્તયોઃ કૃતિવર્તમાનત્વયોરન્વયધીદર્શનાત્॥
નનુ -- જાતવેવ શક્તિરિતિપક્ષે જાતિવિશિષ્ટવ્યક્તિબુદ્ધ્યનુપપત્યા તત્ર વિશિષ્ટે શક્તિરસ્તુ। ન ત્વિન્વિતે॥ અન્વયધિયો ઽન્યલભ્યત્વાદિત ભાવેનાશઙ્ક્યાહ-- ન ચેતિ॥ જાતિવિશિષ્ટવ્યક્તિબુદ્ધેરપિ તથૈવાન્યલભ્યત્વાતન્ન વિશિષ્ટે શક્તિરસ્ત્વિત્યાહ-- ત્વન્મત ઇતિ॥ ગામાનયેત્યાદૌ ગવાનયનાદિરૂપપદાર્થયોરિવેત્યર્થઃ। અનન્વિતયોરન્વયવિનાકૃતયોરિત્યર્થઃ। વાક્યે પદદ્વયોપસ્થાપ્યપદાર્થયોસ્તથાન્વયબોધયોગે ઽપિ ન જાતિવ્યક્ત્યોરેકશબ્દોપસ્થાપ્યત્વાદિતિ શઙ્કતે -- ન ચેતિ ॥
એકલિઙિતિ॥ નનુ 3 તત્ર વાચકૈક્યેપિ 4 લિઙાખ્યાતત્વરૂપવાચકતાવચ્છેદકભેદોસ્તીતિ ચેન્ન। તસ્યાપ્રયોજકત્વાદિતિ ભાવઃ॥

1.વૈશિષ્ટ્ય- ગ.જ.ક. 2.પિતયોઃ-નં. 3.યત્ર-નં. એકત્ર-એ. 4.પુલ્લિઙાખ્યાતત્વ-નં.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 198.
------------------------ ------------- ---------
ન ચ વ્યકેરન્ય 1 લભ્યત્વસંભવે ઽપિ વિભક્ત્યર્થીભૂતસઙ્ખ્યાકર્મત્વાદ્યન્વયાર્થં વ્યક્તેઃ પદાર્થત્વમુપેયમ્, સુબ્ધિભક્તીનાં પ્રકૃત્યર્થાન્વિતસ્વાર્થબોધકત્વસ્ય વ્યુત્પન્નત્વાદિતિ વાચ્યમ્। અન્વયસ્ય શબ્દવૃત્યવિષયત્વે ઽપિ શાબ્દત્વવદ્વ્યક્તેરપિ પ્રકૃતિવૃત્યવિષયત્વે ઽપિ પ્રકૃત્યર્થત્વસ્ય સંભવેન વિભક્તર્થાન્વયોપપત્તેઃ॥
અન્યથા દણ્ડિનમાનયેત્યાદૌ દણ્ડિશબ્દપ્રતિપાદ્યે દણ્ડવિશિષ્ટપુરુષે કર્મત્વાદ્યન્વયો ન સ્યાત્। 2 તન્મતે દણ્ડિશબ્દસ્ય તત્ર વૃત્યભાવાત્॥
નનુ જ્ઞાતકરણે સંબન્ધો યાવત્પ્રતિયોગિકત્વેન જ્ઞાત એવ જ્ઞાતહેતુઃ, વ્યાપ્તિહેતુઃ
સંબન્ધે તથાદર્શનાદિતિ --
નનુ વ્યક્તેરશબ્દાર્થત્વે શબ્દાર્થભૂતૈકત્વા 3 દિસંખ્યાદ્યન્વયો ન સ્યાદતસ્તત્ર શક્ત્તયૈવોપસ્થિતિરપેક્ષિતેત્યાશઙ્કતે -- ન ચેતિ॥ અન્યયપ્રતિબન્દીમાહ-- અન્વયસ્યેતિ॥ પ્રકૃતિ 4 વૃત્તીતિ॥ પ્રાતિપદિકનિષ્ઠશક્ત્યાદિરૂપવૃત્ત્યવિષયત્વે ઽપિ શક્ય 5 પદાર્થાન્વયત્વેનાન્વયસ્યેવ શક્ય
જાતિસમ્બન્ધવ્યક્તિત્વેનોપસ્થિતસ્ય પ્રાતિપદિકરૂપપ્રકૃતિશબ્દાર્થ 6 ત્વં સ્યાદેવેત્યર્થઃ। પ્રકારાન્તરેણ વ્યક્ત્યંશશક્તિજ્ઞાનં જાતિવિશિષ્ટવ્યક્તિધીહેતુરિતિ શઙ્કતે -- નન્વિતિ॥ જ્ઞાતં યત્કરણં ગોશબ્દાદિરૂપં તત્સંબન્ધો જાતિવ્યક્ત્યાદિરૂપયાવત્પ્રતિયોગિત્વેનેત્યર્થઃ। તથેતિ॥ વ્યાપ્યવ્યાપકરૂપયાવત્પ્રતિયોગિકત્વેન જ્ઞાને સત્યેવાનુમિતિહેતુત્વદર્શનાદિત્યર્થઃ।
1.રલ -ગ.સુ.ગ. 2.ત્વન્મ-સુ.રા.ગ.જ.ક. 3.ત્વસં-ઉ. ત્વાત્સં-નં. 4.વૃત્તિપદં ન -ઉ. 5.ક્તપ-ઉ. ક્તિપ-નર્ં. 6.થઃ- ઉ.નં.
વ્યક્તિ-પ્રન્દ્યા-દુરિ-હત્વમ્) શક્તિવાદઃ પુ - 199.
------------------------ --------- --------
વ્યક્ત્યંશે ઽપિ શક્તિરૂપસંબન્ધજ્ઞાનં હેતુરિતિ ચેત્ત 1 ત્તુલ્યમન્વયાંશે ઽપિ। અન્યથા ગોરવાત્॥
તસ્માલ્લાઘવં, નાગૃહીતવિશેષણન્યાયઃ, એક 2 વિત્તિવેદ્યત્વં, વૃત્યભાવે ઽપિ શાબ્દત્સિદ્ધિઃ, સંબન્ધજ્ઞાનસ્ય યાવત્સંબન્ધિવિષયત્વનિયમઃ, ઇતિ યુક્તિપઞ્ચકં વ્યક્ત્યન્વયયોઃ સમમ્॥
વ્યક્તિપ્રતિબન્દ્યા દુષ્પરિહરત્વમ્

અન્યથેતિ॥ પ્રકારન્તરેણ યત્કિઞ્ચિત્પ્રતિયોગિકત્વેન જ્ઞાત ઇતિ કલ્પન ઇત્યર્થઃ॥
પ્રાગુપપાદિતં સંગ્રહેણાનુવદન્નુપસંહરતિ-- તસ્માદિતિ॥ લાઘવમિતિ॥ શક્ત 3 ત્વેન જાતત્વરૂપૈકપ્રયોજકકલ્પનાખ્યામિત્યર્થઃ। નનુ ગોત્વ ઇત્યાદિનોક્તમાહ-- નાગૃહીતેતિ॥ એતેનેત્યાદિનોક્તમાહ-- એકેતિ॥ ન ચ વ્યક્તેરિત્યાદિનોક્તમાહ -- વૃત્તીતિ॥ નનુ જ્ઞાનેત્યાદિનોક્તમાહ-- સમ્બન્ધેતિ॥ સમમિતિ॥ શક્તિવિષયત્વે
તદંશેપિ શક્તિજ્ઞાનં પ્રયોજકમિત્યત્રાપીતિ યોજ્યમ્ ॥
વ્યક્તિપ્રતિબન્દ્યા દુષ્પરિહરત્વમ્

1.તત્ ઇતિ નાસ્તિ- નં.સુ.ગ. તત્કલ્પ્યમન્વયાં -જ.ક. 2.વૃત્તિ-નં. વિભક્તિ- જ. 3.ક્ત્યત્વે -નં.એ. 4.જ્ઞા-એ.
---------------------------------------------------------------------------ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેતઃ પુ - 200.
----------------------- ------------ ---------
અથ મણ્યાદ્યભિમતકુબ્જશક્તિભઙ્ગઃ ॥ 2.0 ॥
નનુ તથાપિ જ્ઞાતકરણે સંબન્ધઃ સંસર્ગિપ્રતિયોગિકતયૈવ જ્ઞાતો હેતુઃ। ન તુ સંસર્ગપ્રતિયોગિ 1 તયાપિ, વ્યાપ્તૌ તથા દર્શનાત્। ન હિ વહ્નિવ્યાપ્તિર્વહ્નિપ્રતિયોગિકતયેવ વહ્નિસંસર્ગપ્રતિયોગિકતયા વિજ્ઞાયતે। એવં ચ શક્તિઃ સંસર્ગીભૂતપદાર્થપ્રતિયોગિકતયૈવ જ્ઞાતા હેતુઃ। ન ત્વન્વયપ્રતિયોગિકતયેતિ ચેન્મૈવમ્। વ્યાપ્તિગ્રાહકમાનેન વહ્નિનૈવ સહ વ્યાપ્તિગ્રહઃ,
અથ મણ્યાદ્યભિમતકુબ્જશક્તિભઙ્ગઃ ॥ 2.0 ॥
પ્રકારાન્તરેણાન્વયાંશે શક્તિજ્ઞાનં ન શાબ્દધીહેતુરિત્યા 2 ક્ષિપ્ય સમાધત્તે-- નનુ તથાપીતિ॥ વ્યાપ્તિપ્રતિબન્દ્યા દુષ્પરિહરત્વેપીત્યર્થઃ। તથા દર્શનાદિત્યુક્તં વ્યનક્તિ-- નહીતિ॥ તતઃ કિમિત્યત પક્ષે યોજયતિ-- એવં ચેતિ॥ જ્ઞાતકરણસમ્બન્ધસ્ય સંસર્ગપ્રતિયોગિકતયૈવ જ્ઞાતસ્ય હેતુત્વે સતીત્યર્થઃ। હેતુઃ, શાબ્દધીહેતુરિત્યર્થઃ। શબ્દશક્તેરપિ જ્ઞાતકરણસમ્બન્ધત્વાદિતિ ભાવઃ। એતદુક્તંભવતિ-- શબ્દશક્તિઃ સંસર્ગપ્રતિયોગિકતયૈવ જ્ઞાતા જ્ઞાનહેતુઃ। જ્ઞાત 3 કરણસમ્બન્ધત્વાત્। લિઙ્ગસમ્બન્ધરૂપવ્યાપ્તિવદિતિ॥ જાતિવ્યાપ્ત્યોરુભયોરપિ સંસર્ગિકયોભયાંશે જ્ઞાતા શબ્દશક્તિઃ જિતિવિશિષ્ટવ્યક્તિજ્ઞાનહેતુશ્ચેદપિ ન તત્ર વ્યભિચાર ઇતિ ભાવઃ। જ્ઞાતકરણસમ્બન્ધત્વાવિશેષે ઽપિ યથાપ્રમાણં હેતુત્વં
કલ્પ્યમિતિ ભાવેન સમાધિમાહ-- વ્યાપ્તીતિ॥ વ્યવહારરૂપેણેતિ॥ માનેનેત્યન્વયઃ।
1.ગિકત-સુ.રા.ગ.જ. 2.તિ શઙ્કતે-ઉ.નં. 3.નક- ઉ.
મદ્ય-ભિત-કુશ-કિઙ્ગઃ) શક્તિવાદઃ પુ - 201.
---------------------- --------- --------
અન્વિતવિષકવ્યવહારરૂપેણ શક્તિગ્રાહકમાનેન ત્વન્વયેનાપિ સહ શક્તિગ્રહ ઇતિ વૈષમ્યાત્॥
અન્યથા સંસર્ગેણ સહ વ્યાપ્તિઃ સ્વરૂપેણૈવ નાસ્તીતિ અન્વયેપિ શક્તિઃ સ્વરૂપેણૈવ ન સ્યાત્। વ્યાપ્તિર્વ્યાપકતાવચ્છેદક 1 પ્રતિયોગિકતયાપિ ન જ્ઞાયત ઇતિ શક્તિરપિ શક્યતાવચ્છેદકજાતિપ્રતિયિગિકતયાપિ ન જ્ઞાતવ્યા, ગૌરવાદિત્યપિ સ્યાત્ ॥
સંસર્ગપ્રતિયોગિકતયા વ્યાપ્તિગ્રાહકમાનાભાવાદેવ તેન રૂપેણા 2 જ્ઞાતાયા અપિ તસ્યા અનુમિતિહેતુત્વેપીહ શક્તૌ સંસર્ગિપ્રતિયોગિકતયાપિ પ્રાગુક્તદિશા ગ્રાહકમાન 3 ભાવેન તેન રૂપેણ જ્ઞતાયા એવ શાબ્દધીહેતુત્વોપપત્તેરિત્યર્થઃ॥
એતેન સંસર્ગપ્રતિયોગિકતયા ગ્રાહકમાનવૈધુર્યમુપાધિઃ પ્રાગુક્તાનુમાનસ્યોક્તો ભવતિ॥ સ્વરૂપેણૈવ નાસ્તીતિ॥ તેન સહ વ્યાપ્તિગ્રાહકમાનાભાવાદિતિ ભાવઃ॥
નનુ તત્રાપિ યત્ર ધૂમસ્તત્ર વહ્નિસંસર્ગ ઇત્યસ્ત્યેવ વ્યાપ્તીરિતિ વદન્તં પ્રતિ વ્યાપ્તિશરીરપ્રવિષ્ટસમ્બન્ધેન વ્યાપ્ત્યભાવરૂપદોષે સત્યપિ જાતિપ્રતિબન્દીમપ્યાહ -- વ્યાપ્તિરિતિ॥ અન્યથેત્યનુષઙ્ગઃ। ઇત્યપિ સ્યાદિતિ ॥ તથા ચ પદશક્તિવાદસિદ્ધાન્તે જાતિવ્યક્ત્યુભયપ્રતિયોગિકતયા જ્ઞાતૈવ હેતુરિતિ ત્વદુપપાદનવિરોધ ઇતિ ભાવઃ। અન્વયપ્રતિયોગિકતયાપિ શક્તેર્જ્ઞાનસ્ય શાબ્દધીહેતુત્વે બાધકાન્તરમાશઙ્ક્ય નિરાહ -- ન ચેતિ॥
1.વહ્નિત્વેત્યધિકમ્-નં.સુ.રા.ગ.જ.ક. 2.ણજ્ઞા-એ.નં. 3.નાભા-એ.નં.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 202.
------------------------ ------------- ---------
ન ચાન્વયસ્યાપિ પ્રાગુપસ્થિતૌ પદાર્થસ્યેવાન્યસ્યાપિ સંસર્ગઃ શાબ્દબોધે ભાસેતેતિ વાચ્યમ્। મન્મતે શબ્દસ્ય શક્તિજ્ઞાનસીમકત્વેન તદવિષયસ્યાન્વયપ્રતિયોગિકસંસર્ગસ્યાભાનસંભવાત્॥
ન ચ ત્વન્મતે ઽવ્યયં નિયમઃ યઃ કારણીભૂતધીવિષયઃ તત્સંસર્ગઃ કાર્યભૂતજ્ઞાને
ભાસત ઇતિ ॥
પ્રાગિતિ॥ શાબ્દબોધાત્પૂર્વં પૂર્વગૃહીતશક્તિસ્મૃતિદશાયામેવાન્વયસ્યાપિ સ્મૃતૌ સત્યમિત્યર્થઃ। ઉભયપ્રતિયોગિકતયા શક્તેર્વ્યુત્પત્તિદશાયાં ગ્રહણે સતિ શાબ્દબોધાત્પૂર્વં શક્તિસ્મૃતિદશાયામપ્યુભયપ્રતિયોગિક 1 ત્વેન સ્મૃતેરાવશ્યકત્વેનાન્વયસ્યાપ્યુપસ્થિત્યાન્વયનિરૂપિતસંસર્ગો ઽપિ શાબ્દબોધે ભાયાત્। 2 પદાત્પદાર્થસ્ય પ્રાગુપસ્થિત્યા શાબ્દબોધે તન્નિરૂપિતસંસર્ગવત્પ્રાગુપસ્થિતેઃ કારણતયા તજ્જન્યજ્ઞાને કારણીભૂતજ્ઞાનવિષયનિરૂપિતસંસર્ગસ્યાપિ ભાનનિયમાત્। તથા ચાનયનાન્વયવાન્ ઘટ ઇતિ ધીપ્રસઙ્ગ ઇતિ ભાવઃ। શક્તિજ્ઞાનસૂમકત્વેનેતિ॥ શક્તિજ્ઞાનમર્યાદાકત્વેનેત્યર્થઃ। યદ્વિષયે શક્તિજ્ઞાનં તદ્વિષય એવ જ્ઞાનજનકત્વં શબ્દસ્ય સ્વભાવઃ। શક્તિજ્ઞાનં ચ પદાર્થે 3 તદન્વયે ચ પ્રાગાસીદીતિ તયોરેવ શાબ્દબોધે ભાનં, ન તુ 4 સંસર્ગસ્યાપિ। હેત્વભાવાદિતિ ભાવઃ॥
ન્યાયમતે જ્ઞાનયોઃ કાર્યકારણભાવ એવ પૂર્વજ્ઞાનવિષયસંસર્ગભાને હેતુઃ। ઘટત્વનિર્વિકલ્પજન્યે તત્સવિકલ્પકે તથા દર્શનાત્। દણ્ડજ્ઞાનજ્યે દણ્ડીતિ વિશિષ્ટજ્ઞાને ચ દર્શનાચ્ચેત્યત આહ-- ન ચ ત્વન્મતે ઽપીતિ ॥ અયમિતિ॥
વક્ષ્યમાણઃ કિમયં નિયમોપરોક્ષજ્ઞાને ઽથ -
1.ત્વે સ્મૃ-ઉ. 2.પદાદાતિ નાસ્તિ-ઉ. 3.તત્ ઇતિ નાસ્તિ-ઉ. 4.તત્સં-નં-એ.
મદ્ય-ભિતિ-કુશ-ક્તિઙ્ગઃ) શક્તિવાદઃ પુ - 203.
----------------------- -------- --------
વિશેષણજ્ઞાનતયા હેતુભૂતાયા ધારાવાહિકપ્રથમાદિબુદ્ધેર્વિષયો યઃ સંસર્ગઃ તત્પ્રતિયોગિસંસર્ગસ્ય દ્વિતીયાદિબુદ્ધાવભાનાત્॥
ન ચ પરોક્ષજ્ઞાને ઽયં નિયમઃ। અનુમિતિહેતુભૂતવ્યાપ્તિજ્ઞાનસ્ય યો વિષયઃ। પર્વતવહ્નિસંયોગસ્તત્સમવાયસ્યાનુમિતાવભાનાત્॥
નાપિ શાબ્દજ્ઞાને ઽયં નિયમઃ। હેતુભૂતસ્ય પદાર્થજ્ઞાનસ્ય વિષ 1 યો જાતિવ્યક્ત્યોર્વૈશિષ્ટ્યરૂપો યઃ સંબન્ધઃ તત્સંસર્ગસ્ય શાબ્દપ્રમાયામભાનાત્॥
- પરોક્ષજ્ઞાન 2 સ્થલે । આદ્ય આહ-- વિશેષણેતિ॥ હેતુભૂતસ્ય હેતુર્વિશેષણજ્ઞાનતયેતિ। યઃ સંસર્ગ ઇતિ॥ અયં ઘટ ઇત્યાદિધારાવાહિકસ્થલે ઘટપટત્વ 3 સંસર્ગ ઇત્યર્થઃ। અભાવાદિતિ॥ અન્યથા જ્ઞાનાનામવિશેષાનુભવવિરોધ ઇતિ બાવઃ। અન્ત્યમાશઙ્કતે-- ન ચેતિ॥ તત્રાપિ કિમનુમિતિસ્થલે ઽથ શાબ્દબોધસ્થલે । આદ્ય આહ-- અનુમિતીતિ॥ પર્વતવહ્નિસંયોગ ઇતિ॥ 4 યો યો ધૂમવાનસાવસાવગ્નિમાનિતિ મહાનસાદૌ વ્યાપ્તિગ્રહદશાયાં સામાન્યલક્ષણપ્રત્યાસત્યોપસ્થિતસમસ્તધૂમવહ્નિવ્યક્તીનાં વ્યાપ્તિગ્રહનિયમેન પર્વતીયધૂમસ્યાપિ પર્વતીયવહ્નિના પ્યાપ્તિગ્રહણે પર્વતવહ્નિસંયોગસ્યાપિ સામાન્યાકારેણ જ્ઞાનવિષયત્વાદિતિ ભાવઃ। અભાનાદિતિ॥ અન્યથા પર્વતો વહ્નિસંયોગવાનિત્યેવ ધીઃ સ્યાન્ન તુ વહ્નિમાનિતીતિ ભાવઃ। અન્ત્યે દ્વિતીયમાશઙ્ક્ય નિરાહ -- નાપીતિ॥ હેત્વિતિ॥
1.યયોર્જાતિ-સુ.રા. યજાતિ-ગ. 2.સ્થલપદં ન -ઉ. 3.આદિપદમધિકમ્-ઉ. 4.યચ્છબ્દાદઃશબ્દયોર્વીપ્સા નાસ્તિ- ઉ.એ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 204.
------------------------ ------------ -----------

એતેન યથા પ્રત્યક્ષે વિશિષ્ટજ્ઞાને વિશેષ્યેન્દ્રિયસન્નિકર્ષો વિશેષ્યભા 1 નસામગ્રી, વિશેષણજ્ઞાનં તુ વિશેષણભા 2 નસામગ્રી, 3 ઇતિ સામગ્રીદ્વયસન્નિવિષ્ટાદસંસર્ગાગ્રહાદેવ સંસર્ગભાનમેવં શાબ્દે ઽપિ વિશિષ્ટજ્ઞાને પ્રથમાન્તાદિપદજન્યપદાર્થધીર્વિશેષ્યભાનસામગ્રી, તદિતરા તુ ધીર્વિશેષણભા 4 નસામગ્રી 5 તિ સામગ્રીદ્વયસન્નિવિષ્ટાદસંસર્ગાગ્રહાદેવ સંસર્ગભાન, તતો નાન્વયાંશે શક્તિજ્ઞાનાપેક્ષેતિ નિરસ્તમ્।
વાક્યાર્થજ્ઞાનહેતુભૂતસ્યેત્યર્થઃ। વિશેષ્યભાનેતિ॥ ઘટાદિરૂપવિશેષ્યભાવનસામગ્રીત્યર્થઃ। નિર્વિકલ્પકાદિરૂપં ઘટત્વાદિવિશેષણજ્ઞાનં તુ ઘટત્વાદિવિશેષણભાનસામગ્રી વૈશિષ્ટ્યભાવનસામગ્રી તુ 6 સામગ્રીદ્વયસહિતા 7 તદુભયસંસર્ગાગ્રહરૂપૈવ, ન ત્વન્યાસ્તિ યથા તથા શાબ્દવિશિષ્ટજ્ઞાનેપીત્યર્થઃ। તદુપપાદયતિ -- પ્રથમાન્તાદીતિ॥ ઘટોસ્તિ ઘટમાનય ઘટેન જલમાહાર
બ્રાહ્મણાય ગાં દેહીત્યાદૌ પ્રથમાન્તાદિપદજન્યેત્યર્થઃ॥ વિશેષ્યેતિ॥ વાક્યાર્થભૂતસંસર્ગ 68 પ્રતિયોગિરૂપવિશેષ્યેત્યર્થઃ। તદિતિ॥ 9 વિશેષ્યભૂતપદાર્થધીભિન્ના 10 ક્રિયાદિપદાર્થરૂવિશેષણભાનસામગ્રીત્યર્થઃ। સન્નિવિષ્ટાત્, સ 11 હિતાત્। ઘટાનયનાદિપદાર્થાસંસર્ગાગ્રહણાદિત્યર્થઃ।
1.જ્ઞાન-નં. 2.વિશિષ્ટભાન-ગ.રા. ણજ્ઞાન-નં. 3.તેનસા-નં.જ.ક. ઇતિ સામગ્રી ઇતિ નાસ્તિ-સુ.રા.ગ. 4.જ્ઞાન-નં. 5.ગ્રીતેન-નં. ઇતિ ઇતિનાસ્તિ-રા.ગ.જ. 6.ગ્રીભૂતસા-ઉ.નં. 7.તત્તદુ-ઉ.નં. 8.પ્રતિયોગિપદં ન-ઉ.નં.એ. 9.વિશેષ્યભૂત ઇતિ નાસ્તિ-ઉ.નં. 10.ન્ના પદાવલી જ્ઞાનશક્તિસ્મરણાદિરૂપાધીઃ પદાર્થરૂપ ઇત્યેવાસ્તિ -ઉ.નં.એ. 1.સન્નિહિતા-ઉ.નં.
મદ્ય-ભિત-કુશ-ક્તિઙ્ગઃ) શક્તિવાદઃ પુ - 205.
----------------------- ------- ---------
અન્વયે શક્તિજ્ઞાનાભાવે બાધકાનામુક્તત્વાત્ ॥
મન્મતે પ્રત્યક્ષે ઽપિ વિશેષણવિશેષ્યાભ્યામિવ તત્સંસર્ગેણાપીન્દ્રિયપ્રત્યાસત્તેર્હેતુત્વેનેહાપિ પ્રત્યાસત્તિસ્થાનીયસ્ય શક્તિજ્ઞાન્સયા 1 પ્યન્વયાંશે ઽપ્યપેક્ષિતત્વાચ્ચ॥
કિં ચ પ્રમાણાન્તરે ઽપિ પ્રત્યક્ષમર્યાદાનુસરણસ્યાવશકત્વે ઽનુમિતાવપિ પક્ષરૂપવિશેષ્યજ્ઞાનં કારણં ન સ્યાત્। પ્રત્યક્ષે વિશિષ્ટજ્ઞાને વિશેષ્યજ્ઞાનસ્યાહેતુત્વાત્। અનુમિતિશાબ્દજ્ઞાને પ્રતિ લિઙ્ગશબ્દયોર્જ્ઞાનં વ્યાપ્તિશક્ત્યોજ્ઞાનં ચ હેતુર્ન સ્યાત્। પ્રત્યક્ષં પ્રતીન્દ્રિયતત્સન્નિકર્ષયોર્જ્ઞાનસ્યાહેતુત્વાત્।
એતેનેત્યુક્તં વ્યનક્તિ-- અન્વય ઇતિ॥ ઉક્તત્વાદિતિ॥ અથ મતમિત્યાદિનાન્વયાંશેપિ શક્તિજ્ઞાનસ્યાહેતુત્વમાશઙ્ક્ય બાધકાનામુક્તત્વાદિત્યર્થઃ। તત્સંસર્ગેણાપીતિ॥ યદ્યપિ સિદ્ધાન્તે ઘટાદૌ તદ્ધર્માણાં ઘટાદિના ન સંસર્ગઃ। અભેદોપગમાત્। તથાપિ દણ્ડીત્યાદૌ દણ્ડદેવદત્તસંયોગોપગમેન દણ્ડદેવદત્તાભ્યામિવ તદુભયસંયોગેનાપીન્દ્રિયસ્ય સંયોગરૂપપ્રત્યાસત્તેરઙ્ગીકારાદિતિ ભાવઃ। પ્રત્યાસત્તીતિ શાબ્દસ્યાન્વયેન સહ
પ્રત્યાસત્તીત્યર્થઃ॥
નનુ ન્યાયમતે પ્રાગુક્તસામગ્રીદ્વયસહિતાદસંસર્ગાગ્રહાદેવ પ્રત્યક્ષસ્થલ ઇવ સંસર્ગાગ્રહોપપત્તૌ નાધિકકલ્પનાવસર ઇત્યત આહ-- કિં ચેતિ॥
1.અપિ ઇતિ નાસ્તિ- નં.સુ.રા.ગ.જ.ક.
ન્યાયદીપયુતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેઃ પુ - 206.
---------------------- --------- ------------
તસ્માદન્વયઃ પદશક્ત્યો વૃત્યન્તરં વિના શાબ્દત્વાત્પદાર્થવદિતિ ॥
મણ્યાદ્યભિમતકુબ્જશક્તિભઙ્ગઃ ॥ 2.0 ॥
શબ્દાદિરૂપપ્રમાણાન્તરે ઽપીત્યર્થઃ॥ તસ્માદિતિ॥ અનેકસહકારિસાધકભાવાદ્વિપક્ષે બાધકાભાવાચ્ચેત્યર્થઃ। અન્વય ઇતિ॥ શબ્દાર્થનિરૂપિતોન્વયઃ। 1 શબ્દશક્તિવિષય ઇત્યર્થઃ। તેન પ્રકૃતિપ્રત્યયાર્થાન્વયસ્યાપિ શક્યતાસિદ્ધિઃ। ગઙ્ગાયાં ઘોષ ઇત્યાદૌ ઘોષતીરાદ્યન્વયે વ્યભિચારનિરાસાય હેતૌ વિનેત્યન્તોક્તિઃ॥
મણ્યાદ્યભિમતકુબ્જશક્તિભઙ્ગઃ ॥ 2.0 ॥
અથ ભટ્ટાભિમતાભિહિતાન્વયભઙ્ગઃ ॥ 2.1 ॥
એતેન પદં પદાર્થસ્મૃતિમાત્રોપક્ષીણં નાન્વિતબોધકં --
અથ ભટ્ટાભિમતાભિહિતાન્વયભઙ્ગ ॥ 2.1 ॥
નનુ યદુક્તં અન્વયઃ પદશક્યઃ વૃત્યન્તરં વિના શાબ્દત્વાત્પદાર્થવદિતિ। તન્ન। અનન્યલભ્યત્વસ્યોપાધિત્વાત્। પદશક્તિં વિનાપ્યન્વયબોધસંભવાત્। ન ચ પદાન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાનાયોગઃ। તસ્યાન્યત્રોપક્ષયાદિત્યત આહ--
એતેનેતિ॥ યદ્વા શાબ્દત્વાદિત્યસિદ્ધં અન્વયબોધસ્ય પદાર્થકરણકત્વાત્ શબ્દાનુવિધાનસ્યાન્યત્રોપક્ષયાદિતિ મતાન્તરં ચાનૂદ્ય નિરાહ-- એતેનેતિ॥ પદાર્થ એવેત્યેકવચનં જાત્યભિપ્રાયમ્।
1.યશક્તિવિષય- ઉ.નં
ભભિતા-ભિતા-ન્વઙ્ગઃ) શક્તિવાદઃ પુ - 207.
-------------------- ---------- ---------
બોધકં સ્મૃત 1 પદાર્થ એવ તુ તદ્બોધક ઇતિ ભાટ્ટમતમપાસ્તમ્। એવં હિ શબ્દસ્ય સ્મારકમાત્રત્વાત્પદાર્થસ્યૈવાન્વયપ્રમાકરણત્વમિતિ વાચ્યમ્। ન ચ તદ્યુક્તમ્॥
પ્રસિદ્ધં શબ્દં ત્યક્ત્વાપ્રસિદ્ધસ્ય 2 પદાર્થાખ્યપ્રમાણાન્તરસ્ય કલ્પને ઽનુવ્યાખ્યાનોક્તગૌરવાત્। તસ્યાતીતાનાગતાદિરૂપત્વેન ફલભૂતમન્વયાનુભવં વ્યાપારા 3 ભિમતાં પદાર્થસ્મૃતિં ચ પ્રતિ કારણત્વસ્યૈવાસંભવેન તદ્વિશેષસ્ય કરણત્વસ્ય દૂરાપાસ્તત્વાચ્ચ। ન ચ પદજન્યા પદાર્થસ્મૃતિરેવ કરણં 4--
"પદાર્થસ્તન્મતિર્વા સ્યાદિતિ"ભાટ્ટોક્તેર્નિવ્યાપારસ્ય કથં કરણતેત્યત ઉક્તં સ્મૃત ઇતિ। સ્મૃતિ 5 રેવાન્તરવ્યાપાર ઇતિ ભાવઃ। તૈરપિ પદાર્થાનામન્વયબોધકત્વં ક્વાપ્યનુપલબ્ધં તાવત્કલ્પનીયમેવેતિ સુધોર્ક્તિ હૃદિ કૃત્વાઽહ -- એવં હીતિ॥
પદમભ્યધિકાભાવાત્સ્મારકાન્ન વિશિષ્યત।
ઇત્યુક્તેઃ સ્મારકમાત્રત્વાદિત્યુક્તમ્। અનુવ્યાખ્યાનેતિ॥"ગોરવં કલ્પનઽન્યથે"ઇત્યનુવ્યાખ્યાનોક્તેત્યર્થઃ। દોષાન્તરં ચાહ-- તસ્યેતિ॥ પદાર્થસ્યેત્યર્થઃ। વૃષ્ટિરસીદ્વૃષ્ટિર્ભવિષ્યતીત્યતીત્યતીતાદિરૂપત્વેનેત્યર્થઃ। કારણત્વસંભવદોષપરિહારમાશઙ્ક્યાહ -- ન ચેતિ॥ કરણમિતિ॥ અન્વયબોધં પ્રતીત્યર્થઃ। એવમગ્રે ઽપિ । પદાનુવિધાનાનુભવાવિરોધાયોક્તં -- પદજન્યેતિ॥
1.તઃ પ-જ. તેઃ-ક. 2.દ્વપ-નં.સુ. 3.રત્વા-નં.સુ.રા.જ.ક. 4.કાર-નં.સુ.રા.ગ. 5.રવાન્તર -એ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 208.
------------------------ ---------- --------
- પ્રસિદ્ધત્યાગાદિદોષ 1 દ્વયાત્। નિર્વ્યાપારત્વાચ્ચ। કરણસ્ય 2 ચ સવ્યાપારત્વનિયમાત્ । ન ચ શક્તિઃ 3 સ્મૃતિરેવા 4 ન્તરવ્યાપારઃ। તસ્યાઃ પદાર્થસ્મૃત્યજન્યત્વાત્। વ્યુત્પત્તિકાલે શબ્દસ્યૈવ કરણત્વગ્રહણાચ્ચ। શબ્દેનાયમર્થો
જ્ઞાત ઇત્યનુભવે બાધકાભાવાચ્ચ। કારણત્વસંબન્ધેનાકાશપદજનિતાકાશસ્મૃતિતઃ-
પ્રસિદ્ધેતિ॥ પ્રસિદ્ધશબ્દત્યાગા 5 પ્રસિદ્ધપદાર્થસ્મૃતિરૂપસપ્તપ્રમાણકલ્પનારૂપદોષદ્વયાદિત્યર્થઃ। મણ્યુક્તં દોષમાહ-- નિર્વ્યાપારત્વાચ્ચેતિ॥ તસ્યા ઇતિ॥ શક્તિસ્મૃતિરિત્યર્થઃ। તજ્જન્યત્વે સતિ તજ્જન્યજનકસ્યૈવેન્દ્રિયસન્નિકર્ષાદૌ વ્યાપારત્વદર્શનાદિહ ચ શક્તિસ્મૃતેઃ પદાર્થસ્મૃતિપૂર્વભાવનિત્વેન તદજન્યત્વાદિતિ ભાવઃ॥

નનુ ક્રિયાયા અયોગવ્યવચ્છેદેન સંબન્ધિત્વં કરણત્વમસ્તુ। એવં ચ નિર્વ્યાપારમપિ સ્મરણં કરણં સ્યાત્। સ્મરણવ્યાપારકં મન એવવાસ્તુ કરણમિત્યતો દોષાન્તરમાહ -- વ્યુત્પત્તીતિ॥ શબ્દસ્યૈવ કારણત્વગ્રહણાચ્ચ ન પદાર્થસ્મૃતિરન્વયબોધં પ્રતિ કારણમિત્યનુષઙ્ગઃ। પ્રથમગૃહીતમપિ શબ્દકારણત્વં ત્યજ્યતામ્। ન ચ શબ્દેનાયમર્થો જ્ઞાયત ઇત્યનુભવવિરોધાન્ન ત્યાગો યુક્ત ઇતિ વાચ્યમ્। તસ્ય ભ્રમત્વોપપત્તેરિત્યત આહ-- શબ્દેનેતિ॥ પદાર્થસ્મૃતેરેવ સ્મૃતપદાર્થાન્વયબોધહેતુત્વે ઽતિપ્રસઙ્ગં ચાહ-- કારણત્વેતિ॥ શબ્દગુણકમાકાશમિત્યાદાવાકાશે આકાશપદશક્તિગ્રહહીનસ્યાપ્યાકાશસ્ય શબ્દમાત્રં પ્રતિ કારણત્વાદાકાશમિતિ પદં 6 પ3તિ
કારણત્વસંબન્ધેનાકાશસ્મૃતિમતો આકાશશબ્દગુણકત્વાદ્યન્વયબોધઃ સ્યાદિત્યર્થઃ।
1.ષોદ -નં. 2.ચ ઇતિ નાસ્તિ-નં.સુ.રા.ગ. 3.ક્તિસ્મ-નં.સુ.રા.ગ. 4.વાવાન્ત-નં.જ.ક. 5.ગો ઽપ્ર -ઉ. 6.શબ્દં પ્રતિ-ઉ.
ભાભિતા-ભિતા-ન્વઙ્ગઃ) શક્તિવાદઃ પુ - 209.
---------------------- ----------- -------
- આકાશાન્વયબોધપ્રસઙ્ગાચ્ચ 1 । ઘટઃ કર્મત્વમાનયનં કૃતિરિત્યાદિપદજનિતપદાર્થસ્મૃતિતોપ્યન્યવયબોધપ્રસઙ્ગાચ્ચ॥
ન ચ પદવિશેષજનિતા પદાર્થસ્મૃતિરન્વયબોધાઙ્ગમ્। તથાત્વે પ્રથમોપસ્થિતપદવિશેષસ્યૈવ હેતત્વાવશ્યંભાવાત્॥
ન ચ -- પદં વિનાપિ પદાર્થજ્ઞાનમાત્રાત્ કાવ્યાદિમૂલાન્વયબોધદર્શનાદ્વેષાદિશ્રવણાનન્તરં શ્વેતાશ્વો 2 ધાવતીતિ ધીદર્શનાચ્ચ,
પદાર્થજ્ઞાનમેવ કારણમિતિ વાચ્યમ્। યોગજસાક્ષાત્કારે યોગજધર્મસહકૃતસ્ય --
પદાર્થસ્મૃતેઃ કરણત્વે મણ્યુક્તં દોષાન્તરં ચાહ-- ઘટ ઇતિ પદવિશેષેતિ॥ ઘટમાનયેત્યાદિદ્વિતીયાવિભક્ત્યન્તપદવિશેષેત્યર્થઃ। ચિન્તાવશોપનીતપદાર્થાનામન્વયવબોધાત્કાવ્યાદિરિત મણ્યુક્તં ચોદ્યમનુવદિતિ-- ન ચ પદમિતિ॥
પશ્યતઃ શ્વેતમારૂપં હેષાશબ્દં ચ શ્રુણ્વતઃ।
ખરનિષ્પેષશબ્દં ચ શ્વેતોશ્વો ધાવતીતિ ધીઃ॥
ઇત્યુક્તન્યાયેનાસ્ત્યેવ પદાર્થાનામન્વયબોધકત્વમિતિ સુધોક્તચોદ્યં સંક્ષિપ્યાહ -- હેષેતિ॥ કરણમન્વયબોધં પ્રતીત્યર્થઃ। પદં વિનાપીતિ કૃતચોદ્યસ્ય મણ્યુક્તમેવ સમાધિં સ્પષ્ઠમાહ -- યોગજેતિ॥ ઉત્પ્રેક્ષાનામોહજસ્તર્કજં જ્ઞાનમિત્યાહુઃ॥
1.કારણત્વસંબન્ધેનેત્યારભ્ય નાસ્તિ- સુ.રા. 2.તો ઽશ્વો -નં.જ. શ્વેતોધા -ગ.ક.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્ચેદઃ પુ - 210.
------------------------ ---------- -------
મનસ એવ કાવ્યાદિમૂલસંસર્ગાનુભવે ઉત્પ્રેક્ષાસહકૃતસ્ય તત્તદર્થસ્મૃતિવ્યાપારકસ્ય મનસ એવ કારણત્વાત્॥
અન્યથા ગૌરવાત્ ॥
અત એવ નોત્પ્રેક્ષાદેર્માનાન્તરત્વાપત્તિઃ। તસ્યા લોક 1 વન્મનઃસહકારિત્વાત્। શ્વેતો 2 ધાવતીતિ ધીસ્તુ, તવાર્થાપત્યા, મમ તુ અયં કાલાગરુવહ્નિમાન્ નીલસુરભિધૂમવત્વાદિતિવદયં શ્વેતો ધાવદશ્વો હેષાખુરનિષ્પેષવત્વાદિત્યનુમાનેન । અન્યથાનુમાનમાત્રોચ્છેદઃ સ્યાત્॥
ગૌરવાદિતિ॥ પ્રસિદ્ધત્યાગાદિદોષદ્વયગૌરવાદિતિ મૂલારૂઢતોક્તિઃ। અત એવેત્યુક્તં વ્યનક્તિ-- તસ્યેતિ॥ અન્યથાઽલોકસ્યાપિ પૃથડ્મ્યાનત્વાપત્તિરિતિ ભાવઃ। હેષાદીત્યાદિચોદ્યસ્યાનુમાનદર્થાપત્તેર્વા તત્રાન્વયપ્રતીતેરિતિ સુધોક્તસમાધિં સ્મષ્ટયતિ -- તવેતિ॥ પક્ષધરાદ્યુક્તદિશા પ્રયોગં 3 વ્યનક્તિ- શ્વેત ઇતિ ॥ શ્વેત ઇતિ પક્ષઃ ધાવદશ્વ ઇતિ સાધ્યમ્। અન્યથેતિ॥ તત્રાપિ પદાર્થાનામેવાન્વયબોધકત્વે
સર્વત્રાનુમાનસ્થલે સ્મૃતવ્યાપ્ત્યાદિપદાર્થસ્યૈવ સાધ્યાન્વયાનુભાવકત્વસંભવાદિતિ ભાવઃ। ઉક્તં ચ મણિકૃતાપિ શ્વેતોશ્વો ધાવતીતિ ધીસ્તુ લિઙ્ગજેતિ॥
નન્વેવં વાક્યે પદાર્થસ્મરણમભ્યુપેત્ય તસ્યોક્તદિશા નિર્વ્યાપારત્વાદિનાન્વયબોધં પ્રત્યકરણત્વોક્તૌ ન્યાયમત ઇવ 4
વાક્યે પદાર્થે સ્મૃતિરઙ્ગીકૃતા સ્યાત્।
1.કાદિ-સુ.રા.ગ.જ.ક. 2.અશ્વ ઇતિ પૂરિતમ્- નં.સુ.રા. 3.જનં-ઉ. 4.પદાર્થે વાક્યસ્મૃતિ -ઉ.નં.
ભાભિતા-ભિતા-ન્વઙ્ગઃ) શક્તિવાદઃ પુ - 211.
--------------------- -------- ---------
વસ્તુતસ્તુ મન્મતે વાક્યસ્થપદજ્ઞા 1 નાન્વયાનુભવયોર્મધ્યે પદાર્થસ્મૃતિરેવ નાસ્તિ। કદાપિ સ્મરામીત્યનુવ્યવસાયાભાવાત્॥
2 કલ્પને ચ ગૌરવાત્। અવાક્યસ્થ 3 પદં તાવત્સ્મરકમેવેતિચેત્કિં તાવતા। ન હ્યસહાયસ્ય યત્કાર્થં તદેવ સસહાયસ્યાપિ । તથાત્વે હીન્દ્રિયસહિતસંસ્કારજન્યા પ્રત્યભિજ્ઞા સ્મૃતિઃ સ્યાત્।
તથાચ પદનિચશ્રવણેત્યાદિવક્ષ્યમાણસુધાવાક્યવિરોધ ઇત્યત આહ-- વસ્તુતસ્ત્વિતિ॥ યદ્વા પદકમ્બશ્રવણસમનન્તરં કુતશ્ચિન્માનસાપરાધાદનુપજાતપદાર્થસ્મૃતેર્વાક્યાર્થબોધાનુદયાદુપજાતતપદાર્થસ્તમૃતેસ્તતુદુદયાદન્વયવવ્યતિરેકાભ્યાં પદસ્મારિતપદાર્થાનાં વાક્યાર્થબોધકત્વમુપેયમિત્યતઃ શક્તિસ્મરણભાવાભાવાભ્યામન્યથોપપત્તેરિતિ ભાવે નાહ-- વસ્તુતસ્ત્વિતિ॥ અન્યથેતિ॥ અનનુવ્યવસીયમાનપદાર્થસ્મૃતિકલ્પને"ગૌરવં કલ્પને ઽન્યથે"ઇત્યનુવ્યાખ્યાનોક્તગૌરવાદિત્યર્થઃ॥
નનુ વાક્યે પદાર્થાન્સ્મરામીત્યનુવ્યવસાયાભાવે ઽપિ વાક્યત્વં પદં પદાર્થસ્મારકં પદત્વાદેકૈકશઃ। શ્રૂયમાણવાક્યસ્થપદવદિત્યનુમાનાત્સ્મારકત્વસિદ્ધિરિતિ શઙ્કતે -- અવાક્યસ્થપીતિ।. અસહાયપદત્વમુપાધીરિતિ ભાવેન સુધોક્તમેવ સમાધિમાહ-- કિં તાવતેત્યાદિના ॥ અસ્તુ કો દોષ ઇત્યત આહ-- તથાત્વ ઇતિ॥ અસાહયસ્ય યત્કાર્યં 4 તત્સહાયસ્યાપ્યઙ્ગીકાર ઇત્યર્થઃ॥
નનુ પ્રત્યભિજ્ઞાયાઃ સંસ્કારજન્યત્વે ઽપીન્દ્રિયપ્રત્યાસત્તિત્વેનૈવ સંસ્કારજન્યતા --
1.તાન્વ-નં. 2.અન્યથા ગૌર-સુ.રા.ગ. 3.ક્યપ-સુ.રા. 4.ત્સહા - નં.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 212.
------------------------ ---------- -------
ઇન્દ્રિયલિઙ્ગાભ્યાં સન્નિકર્ષવ્યાપ્ત્યોરિવ શબેદનાપિ શક્તેરનુભવરૂપે 1 સ્વફલે જનયિતવ્ય એવ સ્વવિષયેણ સહ સંબન્ધત્વેનાન 2 પેક્ષિતત્વાચ્ચ॥
અન્યથા વ્યાપ્તિરપિ વહ્નેઃ સ્મારિકા સ્યાત્। વ્યુત્પત્તિકાલે ઽનુભવહેતુત્વેન ગૃહીતયા શક્ત્યેદાનીમપ્યનુભવ 3 સ્યૈવ જનયિતવ્યત્વાચ્ચ્। હસ્તિના હસ્તિપકસ્મૃતેરિવ પદેન પદાર્થસ્મૃતેરપિ વ્યુત્પત્તિકાલે --
- ન તુ સંસ્કારત્વેન તથાત્વેન તજ્જન્યસ્યૈવ સ્મૃતિત્વં શબ્દેત્વવાક્યસ્થલ ઇવ વાક્યસ્થલે ઽપિ શક્તિત્વેન શક્તેઃ પદાર્થોપસ્થિતિહેતુત્વાત્સ્મૃતિત્વમેવ યુક્તમિત્યત આહ-- ઇન્દ્રિયેતિ॥ ઇન્દ્રિયલિઙ્ગાભ્યસ્વવિષયે જ્ઞાને જનયિતવ્યે તથાક્રમં સન્નિકર્ષવ્યાપ્ત્યોર્યથા સંબન્ધત્વેનાપેક્ષિતત્વં તથા વાક્ય 4 સ્મૃતશબ્દેનાપિ સ્વાર્થગોચરાનુભવે જનયિતવ્યે શક્તેઃ સંબન્ધત્વેનૈવાપેક્ષિતત્વેન સ્મૃતિત્વાનાપત્તેરિત્યર્થઃ॥
નનુ શબ્દ એવ શક્તેઃ સ્મારકત્વનિયમો નાન્યત્રેતિ મન્વાનં પ્રત્યાહ વ્યુત્પત્તીતિ॥ વૃદ્ધવ્યવહારાદિના શક્તિગ્રહણકાલ ઇત્યર્થઃ। ન ચૈવં કેવલપદસ્યાપિ સ્મારકત્વં ન સ્યાદિતિ વાચ્યમ્। વ્યુત્પત્તિકાલે 5 સસહાયત્વેનૈવ શ્રુતસ્ય શબ્દસ્યાનુભાવકશક્તિમત્વેન ગ્રહણેન વાક્ય એવાનુભવજનકત્વોપપાદનસ્યાભિમતત્વેનાસહાયે અનુભવસામગ્ર્યભાવાદેવ સ્મારકત્વોપપત્તેઃ॥

નનુ તુ સ્મારકત્વેનાગૃહીતાયાઃ શક્તેરવાક્યસ્થલે કથં સ્મારકત્વામિત્યતસ્તત્ર શક્તેર્ન સ્મારકત્વં કિં તુ
શબ્દજ્ઞાનમેવ શબ્દાર્થસ્મારકમિતિ સદૃષ્ટાન્તમાહ -- હસ્તિનેતિ॥ સ્મૃતેરપીતિ॥ સંભવેનેત્યન્વયઃ। પદાર્થસ્મરણાર્થં શક્તેરનપેક્ષિતત્વાદિત્યર્થઃ।
1.પેસ્ય-નં. 2.નાપે-ગ.ક. 3.વેન જ્ઞાને-જ.ક. 4.સ્ય શબ્દે-એ. 5.લેસ-નં.એ.ઉ.
ભાભિતા-ભિતા-ન્વઙ્ગઃ) શક્તિવાદઃ પુ - 213.
-------------------- ---------- ---------
સહાનુભૂતત્વરૂપસંબન્ધાદેન 1 સંભવેન સ્મરણાર્થં શક્તેરનપેક્ષિતત્વાચ્ચ। સંબન્ધજ્ઞાનસ્ય સંબન્ધિજ્ઞાનપૂર્વકત્વનિય 2 તિસ્તુ પ્રત્યક્ષ એવ। ન તુ શબ્દે। સંયોગોસ્તીત્યાદિ 3 શબ્દાત્સંયોગિજ્ઞાનં વિનાપિ સંયોગાનુભવાત્॥
ન ચૈવં 4 પદાર્થસ્મૃતિરૂપાવાન્વવ્યાપારાભાવાચ્છબ્દસ્ય કથં પ્રમાકરણત્વમિતિ વાચ્યમ્। 5 શક્તિ સ્મૃતેરેવ વ્યાપારત્વાત્।
સ્મારકત્વેન સાહચર્યનિયમો નાવશ્યક ઇતિ સૂચનાય હસ્તિનેતિ દૃષ્ટન્તોક્તિઃ। તથા ચાનન્યથાસિદ્ધત્વાદનુભવ એવ શક્તેરુપયોગઃ સ્વીકાર્ય ઇતિ ભાવઃ॥
નન્વન્વયરૂપપદાર્થસંબન્ધસ્ય ઘટમાનયેત્યાદિવાક્યાર્થરૂપાન્વયસ્ય પદાર્થસંનબન્ધરૂપત્વાત્તત્ર ચ પદાર્થયોઃ સંબન્ધિત્વાત્સંબન્ધજ્ઞાનસ્ય ચ સંબન્ધિજ્ઞાનપૂર્વકત્વસ્ય ઘટપટસંયોગાદિપ્રત્યક્ષે દર્શનાત્પૂર્વં પદાર્થજ્ઞાનં પશ્ચાદન્વયરૂપસંબન્ધજ્ઞાનં વાચ્યમ્। તથા ચ કથં મધ્યે પદાર્થસ્મૃતિરેવ નેત્યુક્તિરિત્યત આહ-- સંબન્ધેતિ॥ એતેન વિશેષણજ્ઞાનજ્યત્વાદ્વિશિષ્ટજ્ઞાનસ્યેતિ પદાર્થસ્મૃતિરાવશ્યકીતિ નિરસ્તમ્। વિશેષણજ્ઞાનહેતુતાયા નિરાસાત્॥
યત્તુ મણૌ 6 પદાર્થસ્મરણં વ્યાપારઃ, આકાઙ્ક્ષાદિસહકારિવશાત્સ્મારિતાર્થાન્વયાનુભવઃ। ફલમિત્યુક્તં તદ્ધૃદિ કૃત્વા શઙ્કતે -- ન ચૈવમિતિ॥ મધ્યે પદાર્થસ્મૃતેરભાવ ઇત્યર્થઃ। 7 સઙ્ગતિસ્મૃતેરેવેતિ॥
1.સ્મરણેત્યધિકમ્-જ.ગ.ક.રા.સુ. 2.યમ-જ.ગ.ક.રા.સુ. 3.તિશ-જ. 4.વમર્થ-જ.ગ.ક.રા.સુ. 5.સઙ્ગતિસ્મૃતેરે-ગ.રા.સુ. 6.પદં કરણમિત્યધિકમ્ -નં.એ.ઉ. 7.શક્તિસ્મૃ -નં.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 214.
----------------------- -------------- ----------
સ્વીકૃતાહિ ત્વયાપિ શબ્દ 1 જ્ઞાનાર્થસ્મૃત્યોર્મધ્યે શક્તિસ્મૃતિઃ॥
ઉક્તં હિ સુધાયામ્। પદનિચયશ્રવણવાક્યાર્થબોધા 2 વન્તરા પદાર્થસ્મૃતીનામેવાનભ્યુપગમાદિતિ॥
તસ્માદનન્યલભ્યત્વલાત્સિદ્ધં શબ્દ્સ્યાન્વિતાભિધાયિત્વમ્॥
શબ્દજ્ઞાનસ્ય કરણત્વા 3 ત્સઙ્ગતિસ્મૃતેશ્ચ શબ્દજ્ઞાનજન્યત્વાચ્છબ્દજ્ઞાનજન્યાન્વયાનુભવજનકત્વાચ્ચ વ્યાપારત્વમિતિ ભાવઃ॥
નનુ શક્તિરન્વયાંશે સ્વરૂપસતી પદાર્થાંશે તુ જ્ઞાતોપયુજ્યત ઇતિ કુબ્જશક્તિપક્ષે પદજ્ઞાનાન્વબોધયોર્મધ્યે શક્તિજ્ઞાનં નાસ્ત્યેવેતિ કથં તસ્ય વ્યાપારતેત્યત આહ-- સ્વીકૃતા હીતિ॥ પદાર્થસ્મૃત્યર્થં ત્વયાપ્યઙ્ગીકૃતત્વાદસ્માભિશ્ચાન્વયાંશે ઽપિ શક્તિજ્ઞાનમાવશ્યકમિતિ સાધિતત્વાચ્ચ ભવતિ શક્તિજ્ઞાનમવાન્તરવ્યાપાર ઇતિ ભાવઃ॥ ઉક્તં હીતિ॥ પદજ્ઞાનવાક્યાર્થબોધયેર્મધ્યે પદાર્થસ્મૃતિર્નેત્યેતત્"ગૌરવં કલ્પને ઽન્યથે"ત્યેતદ્વ્યાખ્યાવસરે જિજ્ઞાસાધિકરણસુધાયામુક્તમિત્યર્થઃ। બોધાવિતિ દ્વિતીયા દ્વિવચનમ્।"અન્તરાન્તરેણયુક્ત"ઇત્યન્તરાશબ્દયોગે દ્વિતીયા વિધાનાત્॥
ભઙ્ગાર્થં સાધ્યોક્તિપૂર્વમુપસંહરતિ-- તસ્માદિતિ॥ તસ્યાર્થઃ અનન્યલભ્યત્વાદિતિ। ઉપપાદિતદોષાન્બુદ્ધ્યારોહાર્થમ્ સઙ્ગ્રહેણાનુવદતિ-- તસ્માદિતિ॥
1.શાબ્દ -નં. દીર્ઘો માર્જિતઃ-મુ. 2.ધાવાન્તરપદા -રા.સુ. 3.ચ્છક્તિસ્મૃ-નં.
ભાભિતા-ભિતા-ન્વઙ્ગઃ) શક્તિવાદઃ પુ - 215.
--------------------- --------- ---------
તસ્માત્પદાર્થસ્મૃતેઃ 1 કારણત્વે પ્રસિદ્ધત્યાગઃ, અપ્રસિદ્ધસ્વીકારઃ, અવાન્તરવ્યાપારાભાવઃ, પ્રાથમિક 2 વ્યુત્પત્તિવિરોધઃ, અનુભવવિરોધઃ, 3 કારણત્વેન સંબન્ધેનાકાશસ્મૃતિતોપ્યન્વયધીપ્રસઙ્ગઃ, ઘટઃ કર્મત્વમિત્યાદિપદજનિતસ્મૃતિતોપ્યન્વયધીપ્રસઙ્ગઃ, પદાર્થસ્મૃતૌ પ્રમાણાભાવશ્ચેતિ, દોષા 4 ષ્ટકમ્ ॥
ભાટ્ટાભિમતાભિહિતાન્વયભઙ્ગઃ ॥ 2.1 ॥
તસ્માદિતિ॥ પદાર્થસ્ય તત્સ્મરણસ્યાન્વયબોધકરણત્વસ્વીકારાદ્દોષા 5
ષ્ટકમિત્યન્વયઃ। યદ્વોક્તમધ્યે કસ્યાપ્યપરિહાર્યત્વાદિત્યર્થઃ। યદ્વા શબ્દસ્યાન્વિતાભિધાયિત્વાત્તતદનભ્યુપગમે દોષાષ્ટકમિત્યર્થઃ। પ્રસિદ્ધત્યાગાદિદોષદ્વયાદિત્યુક્તમાહ-- પ્રસિદ્ધેતિ॥ નિર્વ્યાપાર 6 ત્વાચ્ચેત્યુક્તમાહ -- અવાન્તરવ્યાપારેતિ॥ વ્યુત્પત્તીત્યનેનોક્તમાહ -- પ્રાથમિતિ॥ શબ્દે(ને)ત્યનેનોક્તમાહ-- અનુભવેતિ॥ કારણત્વે 7 ત્યનેનોક્તમાહ-- કારણત્વેતિ॥ ઘટઃ કર્મત્વમિત્યાદિનોક્તમાહ -- ઘટ ઇતિ॥ વસ્તુતસ્ત્વિત્યાદિનોક્તમાહ-- પદાર્થેતિ॥
ભાટ્ટાભિમતાભિહેતાન્વયભઙ્ગઃ ॥ 2.1 ॥
1.કાર-નં. દીર્ઘો લોપિતઃ-જ.મુ. 2.કેવ્યુ-નં. એકારો નાશિતઃ-મુ. 3.ઇદમાપાદાનં નાસ્તિ-ગ. 4.દોષાઃ સપ્તકમ્-ગ. 5.ષસપ્ત-નં. અષ્ટકમિતિ શોધિતં -ઉ. 6.રાચ્ચે -નં.એ. 7. ત્વેનેત્યત -ઉ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 216.
------------------------ ----------- ---------
અથ અન્વસ્ય લક્ષ્યત્વભઙ્ગઃ ॥ 2.2 ॥
એતેન -- પદાર્થમાત્રે શક્તસ્ય પદસ્ય પદાર્થ સંબન્ધિન્યસ્ય 1 યે લક્ષણૈવેતિ નિરસ્તમ્। ઉક્તરીત્યાત્વયે ઽપિ શક્તેઃ ક્વૃપ્તૌ પરમ્પરાસંબન્ધરૂલક્ષણાઙ્ગીકારે 3 નુવ્યાખ્યાનોક્તગૌરવાત્॥
અથ અન્વસ્ય લક્ષ્યત્વભઙ્ગઃ ॥ 2.2 ॥
નન્વન્યલભ્યત્વાદિત્યસિદ્ધમ્ । લક્ષણયાપિ તદ્બોધસંભવાદિત્યત આહ -- એતેનેતિ॥ ગૌરવદોષેણેત્યર્થઃ। યથા પ્રવાહે શક્તસ્ય ગઙ્ગાપદસ્ય તત્સંબન્ધિનિ તીરે લક્ષણા તથેતિ ભાવઃ॥ ઉક્તેતિ॥ નનુ કથમન્વિતે શક્તિરિત્યાદિનોક્તરીત્યેત્યર્થઃ। પરમ્પરેતિ॥ શક્યાર્થસંબ 4 ન્ધત્વરૂપપરમ્પરેત્યર્થઃ। એકયૈવ શક્ત્યૈવ 5 પદાર્થતદન્વયયોરભિધાનસમ્ભવાલ્લાઘવં શક્તિપક્ષ ઇતિ ભાવઃ॥
નનુ લક્ષણાપક્ષે હસ્તિના હસ્તિપપરસ્મૃતેરિ 6 વેત્યાદિના પૂર્વોક્તિદિશા શક્તિં વિનાપિ પદાર્થસ્મૃતિસમ્ભવેન પદાર્થેષ્વપિ શક્તિર્નોપયેતિ લાઘવમિતિ ચેન્ન।
તથાત્વે ક્વાપ્યભિધાનવૃત્તેરભાવેન લક્ષણામાત્રોચ્છેદાપત્તેઃ। વાચ્યાર્થસમ્બન્ધપૂર્વકત્વાત્સર્વત્ર લક્ષણાયાઃ। અત એવ પ્રાક્પદાર્થમાત્રે શક્તસ્યેત્યુક્તતમ્। યા તુ સુધાયા"મન્વયો 7 લક્ષ્યત ઇતિ ચેત્તર્હિ પદાર્થેષુ સાહચર્યાત્સ્મારકત્વમાત્રમ્।
1.ન્વિતે-નં.જ.ક. 2.કૢપ્તાવિતિ નાસ્તિ-નં. સંભવે-ગ.રા.સુ. 3. રે ગૌર-નં. 4.ન્ધિરૂ-નં.ઉ. 5.એવકારો નાસ્તિ-ઉ. 6.રેવેત્યા-નં.ઉ. 7.યોપિલ-નં.ઉ.
અન્વસ્ય-લત્વઙ્ગઃ) શક્તિવાદઃ પુ - 217.
----------------- ----------- ---------

કિં ચૈવં"વૈલા તત્તીરનીરયો"ઇત્યાનુશાસનાત્કેવલ 1 તીરે શક્તસ્ય વેલાપદસ્ય કેવલમાત્સર્વે શક્તસ્ય મત્સરપદસ્ય 2 વિશિષ્ટે લક્ષણસંભવેન, તત્ર શક્તિર્ન સ્યાત્। એવં જાતિમાત્રે શક્તસ્ય ગવાદિપદસ્ય જાત્યાકૃતિવિશિષ્ટવ્યક્તૌ 3 ચ લક્ષણાસંભવેન જાત્યાકૃતિવિશિષ્ટવ્યક્તૌ શક્તિશ્ચ ન સ્યાત્। યદિ ચ વેલાદિપદસ્ય નીરાદૌ તદ્વિશિષ્ટતીરાદૌ ચ પ્રયોગપ્રાચુર્યાન્નીરાદ્યનુપપત્ત્ય 4 નુસંધાનં વિનૈવ વિશિષ્ટપ્રતીતેશ્ચ ન તત્ર લક્ષણા ; તર્હિ તત એવાન્વસ્ય વિશષ્ટેપિ ન લક્ષણા ॥
કિં ચ વાચ્યાર્થસંબન્ધિતયા ધીસ્થ એવાર્થે લક્ષણા॥
અન્વયે તુ લક્ષણેતિ પદાનાં ન કુત્રાપ્યભિધા 5 વૃત્તિરિતિ સ્યા"દિત્યુક્તિઃ સ્વાર્થાન્ સ્મારયન્ત્યન્ય 6 પરાણિ પદાનીતિ પૂર્વપ્રકૃતમતાન્તરાભિપ્રાયેતિ 7 જ્ઞાતવ્યમ્॥
અતિપ્રસઙ્ગં ચાહ-- કિં ચૈવમિતિ॥ એકૈકત્ર શક્તસ્યાન્યત્ર તત્સમ્બન્ધિનિ પ્રયોગપ્રાચુર્યસત્વે લક્ષણામુપેત્ય શક્ત્યપલાપે સતીત્યર્થઃ। તત્તીરેતિ॥ નીરવિશિષ્ટતીરેત્યર્થઃ। વિશિષ્ટેતિ॥ નીરવિશિષ્ટે 8 માત્સર્યવિશિષ્ટે ચેત્યર્થઃ। પરમુખેનૈવ હેતુદ્વયોક્તિપૂર્વં સમાધિં વાચયતિ-- યદિ ચેતિ॥ તત એવેતિ॥ ત્વદુક્તહેતુદ્વયાદેવેત્યર્થઃ। દ્વિવિધં હિ લક્ષમાબીજમ્। વાચ્યાર્થસમ્બન્ધિત્વેન ધીસ્થત્વં, અન્વયાનુપપત્તિશ્ચેત્યેતદ્વિવિધલક્ષણાબીજાભાવાન્ન લક્ષણા યુક્તેત્યાહ --
કિં ચેતિ॥ અપિ ચેતિ ચ 9 ॥
1.નીરે-જ.ગ.ક.રા.સુ. 2.સ્ય ચિવ-નં.ગ. ચાવિશિષ્ટેન-રા.સુ. 3.ક્ત્યાલ-સુ. 4.ત્તિપ્રતિસં-નં.રા.સુ. 5.ન વૃત્તિઃ સ્યા-નં. 6.ન્વયપ-નં.ઉ. 7.જ્ઞેયમ્ -એ.નં. 8.મત્સ-ઉ. 9.ચ ઇતિ નાસ્તિ-એ.નં.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 218.
----------------------- ------------- ----------
ન ચાન્વયવિશેષો વાચ્યાર્થસંબન્ધિતયા ધીસ્થઃ। અપિ ચ પ્રતીતાન્વયાનુપપત્યૈવ લક્ષણેતિ લક્ષણાતઃ પ્રાગન્વયે ધીઃ સ્વીકાર્યેતિ કથં લક્ષણયાન્વયધીઃ॥
તસ્માદન્વયસ્ય લક્ષ્યત્વે -- વૃથૈવ કૢપ્તશક્તિત્યાગો ઽતિપ્રસઙ્ગો 1 વાચ્યાર્થસંબન્ધિતયોપસ્થિતિરૂપલક્ષણાહેત્વભાવઃ પ્રતીતાન્વયાનુપપત્તિરૂલક્ષણાબીજાભાવશ્ચેતિ દોષચતુષ્ટયમ્ ॥
અન્વયસ્ય લક્ષ્યત્વભઙ્ગઃ ॥ 2.2 ॥
ન ચાન્વયવિશેષ ઇતિ॥ તસ્યાપૂર્વત્વેન વાક્યૈકબો 2 ધસ્ય પ્રાગનુપસ્થિતેરિતિ ભાવઃ। શેષસ્તુ સ્પષ્ટઃ॥
અન્વયસ્ય લક્ષ્યત્વભઙ્ગઃ ॥ 2.2 ॥
3 ઇતિ પ્રકરણસપ્તકાત્મકાન્વિતાભિધાનવાદઃ ॥
અથ પ્રાભાકારોક્તપદશક્તિભઙ્ગઃ ॥ 2.3 ॥
પદાર્થસ્તુ વ્યક્તિરેવ। શક્તિગ્રાહકસ્યાનયનાદિ વ્યવહારસ્ય તત્રૈવ સંભવાત્। અન્યથા શબ્દાત્તત્પ્રતીતેરસંભવાચ્ચ ॥
અથ પ્રાભાકરોક્તપદશક્તિભઙ્ગઃ ॥ 2.3 ॥
નન્વન્વિતે પદાર્થે પાદનાં શક્તિરિત્યુક્તમ્। તત્ર કઃ પદાર્થઃ કિં જાતિરુત વ્યક્તિરિત તત્રાહ-- પદાર્થસ્ત્વિત્યાદિના -- પ્રકરણપઞ્ચકેન ।
1.પદાર્થસં-જ.ક. 2.ધ્વસ્ય-એ.ઉ. 3.એવં પ્રકરણસપ્તાત્મકો અન્વિતાભિધાનવાદઃ સમાપ્તઃ -એ. ઉ.
પ્રારોક્ત-પક્તિઙ્ગઃ) શક્તિવાદઃ પુ - 219.
----------------- --------- ---------
અત્ર પ્રાભાકરાઃ--
અનિર્ધારિતયત્કિઞ્ચિદ્વ્યક્તેઃ શક્યત્વે કા વ્યક્તિશ્શક્યેત્યનધ્યવસાયેન ગાન્દદ્યાદિત્યાદિ વાક્યાત્પ્રવૃત્તિર્ન સ્યાત્। સર્વસ્યાઃ પ્રત્યેકં શક્યત્વે યત્ર શક્તિગ્રહસ્તત્રૈવ શાબ્દધીઃ સ્યાત્। અન્યત્ર તુતદગ્રહાદપર્વવ્યક્તિધીર્ન સ્યાત્ 1 । સર્વત્વેન શક્યત્વે 2 ગાન્દદ્યાદિત્યાદિશાસ્ત્રમશક્યાનુષ્ઠાનાર્થોપદેશકં સ્યાત્।
પદસ્ય શક્યાન્વયપ્રતિયોગ્યર્થસ્ત્વિત્યર્થઃ। વ્યક્ત્ય એવ વાચ્યા ઇતિ પદ્ધત્યુક્તેરિતિ ભાવઃ। અત્રૈવકારઃ પરાભ્યુપગતાનુગતજાતિવ્યાવર્તકો ન તુ ઘટત્વાદિતત્તદસાધારણધર્મનિરાસકઃ। તસ્યાપિ વાચ્યત્વાત્। યદ્વા ઘટ 2 ત્વાદેર્વાચ્યત્વે ઽપિ વાચ્યતાવચ્છેદકત્વેનૈવ વ્યક્તમ્। અન્યથેતિ॥ વ્યક્તૌ શક્તેરભાવ ઇત્યર્થઃ। અત્રેતિ॥ વ્યક્તેઃ શક્યત્વપક્ષે દોષમાહુઃ પ્રાભાકરા ઇત્યર્થઃ। પદશક્તિવાદપૂર્વપક્ષે। મણ્યુક્તં નિષ્કૃષ્યાહ -- અનિર્ધારિતેત્યાદિના ઉચ્યત ઇત્યન્તેન ॥ વ્યક્તૌ શક્તિરિતિ વદતા વક્તવ્યમ્ કિમેકસ્યાં વ્યક્તાવથ સર્વાસુ વ્યક્તિષ્વિતિ। અન્ત્યેપિ કિં પ્રત્યેકં તત્તદ્વ્યક્તિષુ પૃથક્પૃથક્શક્તિરુત સર્વત્વેન રૂપેણ સર્વાસ્વપિ વ્યક્તિષ્વેકૈવ । આદ્યે દોષોનિર્ધારિતેતિ। દ્વિતાય આહ-- સર્વસ્યા ઇતિ॥ એકદા સર્વાસામુપસ્થિત્યયોગેન પ્રત્યેકં સર્વાસુ શક્તિગ્રહાયોગેન ક્વચિદેવેતિ વાચ્યત્વાદિતિ ભાવઃ। તૃતીય આહ-- સર્વત્વેનેતિ॥ ગામિતિ પદેન સર્વગોવ્યક્ત્યુપસ્થિત્યા સર્વાસામપિ દાનકર્મત્વપ્રતીતેરિતિ ભાવઃ॥
1.અન્યત્ર ત્વિત્યારભ્ય નાસ્તિ-રા.સુ. 2.ત્વેન ચ ગાં-રા.સુ 3.ટાદે-નં.ઉ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 220.
------------------------ ------------ -----------
તસ્માચ્છક્યવ્યક્ત્યનુગમાયાશક્યવ્યક્તિવ્યાવૃત્તયે ચ સર્વૈકોદાસીન્યેન વિશેષણેન વોપક્ષણેન વા ગોત્વેનાવચ્છિન્ના વ્યક્તિઃ શક્યતિ શક્તિગ્રહો વાચ્યઃ। તથા ચ સ્વત એવાન્યવ્યાવૃત્તગોત્વસ્ય પ્રથમોપસ્થિતત્વાલ્લઘુત્વાચ્ચ નાગૃહીતવિશેષણન્યાયેન જાતિરેવ શક્યા॥
નનુ વ્યક્તૌ શક્ત્યભાવેન કથં શબ્દાત્તદ્વીરિતિ ચેત્। સત્યમ્। પદેન જાતિવિશિષ્ટવ્યક્તિજ્ઞાનજનનાદ્વિશિષ્ટે શક્તિરસ્ત્યેવ।
એવં વ્યક્તિપક્ષે બાધકમુક્ત્વા સ્વપક્ષમુપસંહારમુખેન સયુક્તિમાહ -- તસ્માદિતિ॥ કેવલવ્યક્તૌ શક્તિપક્ષસ્યોગાદિત્યર્થઃ। શક્યેતિ॥ શક્યાનાં વ્યક્તીનામનુગમાય સઙ્ગ્રહાય, અશક્યાનામશ્વાદીનાં વ્યવચ્છેદાયા ચેત્યર્થઃ। વિશિષ્ટં શક્યમિતિ પક્ષ આહ-- વિશેષણેનવેતિ॥ ગોત્વેનેત્યન્વયઃ। વ્યક્તિમાત્રમેવ શક્યમિતિ પક્ષ આહ-- ઉપલક્ષણેનવેતિ॥ કિં તત ઇત્યત આહ-- તથાચેતિ॥ ગોત્વરૂપધર્મેણૈવ ગોવ્યક્તીનામનુગતત્વાન્યવ્યાવૃત્તત્વયોઃ સપાદ્યત્વે સતીત્યર્થઃ। સ્વત એવેતિ॥ વ્યક્તિવદનુગતધર્મમુખાપેક્ષાં વિનૈવેત્યર્થઃ। અન્યશક્તાત્પદાદન્યજ્ઞાનાયોગાદ્ગોપદાદ્ગોવ્યક્તિધીરનુભવસિદ્ધા ન સ્યાદિતિ ભાવેન શઙ્કતે -- નન્વિતિ॥
યત્તુ મણૌ પ્રાભાકરમતાનુવાદપ્રસ્તાવે કુસ્તતર્હિ વ્યક્તિધીરિત્યાશઙ્ક્ય ગોપદં હિ નિયમતો જાતિવ્યક્તી બોધયતીત્યાદિના પ્રાભાકરમતમૂહિતં તન્નિષ્કૃષ્યાહ-- સત્યમિત્યાદિના॥ શક્તિજ્ઞાનસ્ય સહકારિત્વે યક્તુરગૃહીતેત્યાદિ।
પ્રારોક્ત-પક્તિઙ્ગઃ) શક્તિવાદઃ પુ - 221.
------------------ --------- ----------
કિં ત્વગૃહીતશક્તિકસ્ય 1 બાલસ્યાર્થાબોધાત્કુત્ર ચિચ્છક્તિજ્ઞાનં સહકારિ કલ્પનીયમ્। તત્ર જાત્યંશે શક્તિજ્ઞાનસ્યૈવ જાતિશક્તિજ્ઞાનત્વેન કારણતા કલ્પ્યતે । કાર્યતા તુ જાતિવિશિષ્ટ 2 શાબ્દજ્ઞાનત્વેન । ન તુ જાતિવશિષ્ટશક્તિજ્ઞાનત્વેન કારણતા। જાત્યંશે શક્તિજ્ઞાને સતિ જાતિવિશિષ્ટે શક્તિજ્ઞાનવ્યતિરેકેણ જાતિવિશિષ્ટવ્યક્તિવિષયકશાબ્દબોધવ્યતિરેકાદર્શનાત્॥
યદ્વા 3 જાતિશક્તિજ્ઞાનત્વેનૈવ કારણતા। જાતિશબ્દાજ્ઞાનત્વેનૈવ કાર્યતા ચ । જાતિભાનસામગ્રી તુ --
પક્ષધરોક્તં નિષ્કર્ 4 ષમાહ-- તત્રેતિ॥ જાત્યંશે શક્તિજ્ઞાનસ્યૈવ । ન તુ વ્યક્ત્યમ્શે શક્તિજ્ઞાનસ્યાપીત્યેવ કારાર્થઃ॥
નન્વન્યજ્ઞાનેનાન્યોત્પત્તાવતિપ્રસઙ્ગ ઇત્યસ્તદ્વિશિષ્ટત્વં નિયામકમિતિ ભાવેનાહ--

જાતિવિશિષ્ટેતિ॥ કુત ઇત્યતો વિશિષ્ટશક્તિજ્ઞાનત્વેન કારણતાગ્રાહકકમાનાભાવાદિત્યાહ-- જાત્યંશ ઇતિ॥ અન્યજ્ઞાનેનાન્યજ્ઞાનોત્પત્તાવપિપ્રસઙ્ગનિરાસાયા તદ્વિશિષ્ટત્વં નિયામકમેકમુક્તમ્। સમાનસંવિત્સંવેદ્યત્વરૂપનિયાકમાન્તરં ચ । અથ વા જાતિશક્તિજ્ઞાનાજ્જાતિધીર્ભવન્તી વ્યક્તિમપિ બોધયતીત્યાદિના મણ્યુક્ત 5 માહ-યદ્વેતિ॥
1.વાક્યસ્યાર્થા-નં. 2."શક્તિજ્ઞાનત્વેન"ઇતિ તતઃ ઽજાત્યંશે ઇત્યાદિચાસ્તિ- નં.ક. 3.શાબ્દ-નં.સુ.રા. 4.કૃષ્યા-નં.ઉ. 5.ક્તં નિયામકાન્તરમા-નં.એ.ઉ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 222.
------------------------ ------------ ---------
-જાતેર્વ્યક્તિઘટિતમૂર્તિત્વેન વ્યક્તિમનાદાય જાતિબોધના 1 શક્તા તામાદાયૈવ જાતિં બોધયતિ। 2 યથા બુદ્ધિમદ્ધેતુકાનુમિતિત્વેન કાર્યત્વે 3 બુદ્ધિમદ્ધેતુકવ્યાપ્ય 4 ત્વેન ચ 5 કારણત્વે સિદ્ધે ક્ષિત્યાદૌ કાર્યત્વેન હેતુના જાયમાનાનુમિતિર્બુદ્ધિનિત્યત્વમાદાય પર્યવસ્યતિ। એતદેવ હિ સમાનસંવિત્સંવેદ્યત્વમ્, યદન્યબુદ્ધિત્વાવચ્છિન્નકાર્યતાપ્રતિયોગિકકારણાદન્યત્ર બુદ્ધિર્ભવતીતિ॥
વ્યક્તિઘટિતેતિ॥ ગોત્વાદેર્ગવાદિવ્યક્તિનિષ્ઠધર્મવિશેષરૂપત્વાદિતિ વાનેકવ્યક્તિવૃત્તિત્વરૂપત્વાદિતિ વા તાત્પર્યમ્। સ્વયં દૃષ્ટાન્તમાહ -- યથેતિ॥ ક્ષિત્યાદિકં બુદ્ધિમદ્ધેતુકં કાર્યત્વાત્ ઘટવદિતીશ્વરાનુમાને ક્ષિત્યાદિનિષ્ઠકાર્યત્વહેતુના ક્ષિત્યાદેઃ 6 સિદ્ધ્યદ્બુદ્ધિમજ્જન્યત્વં નિત્યબુદ્ધિમજ્જન્યત્વં સિધ્યતિ। બુદ્ધેર્નિત્યત્વં વિના ક્ષિત્યાદિનિષ્ઠકાય 7 ત્વસ્યાયોગાત્। લોકે ઘટાદિકાર્યે ચ બુદ્ધિમદ્ધેતુકત્વગોચરાનુમિતિત્વેન બુદ્ધિમજ્જન્યત્વવ્યાપ્યકાર્યત્વવત્વેન કાર્યકારણભાવગ્રહો ન નિત્યત્વગર્ભિતબુદ્ધિમદ્ધેતુકત્વાનુમિતિત્વેનાપિ। તથાપિ યથા ક્ષિત્યાદૌ વિશેષસિદ્ધિસ્તથેત્યર્થઃ॥
કિમનેન નિયામકમુક્તં સ્યાદિત્યત આહ -- એતદેવ હીતિ॥ એતદિત્યુકં વ્યનક્તિ
-- યદિતિ॥ જાતિશાબ્દજ્ઞાનત્વાવચ્છિન્નકાર્યતાપ્રતિયોગિકકારણતાજ્જાતિશક્તિજ્ઞાનાજ્જાતિશક્તિજ્ઞાનાજ્જાતિવિશિષ્ટે બુદ્ધિરિત્યર્થઃ।
1.શક્તત્વાત્તા-નં. શક્તેસ્તા-જ. શક્યત્વાત્તા-રા.સુ. 2.તથા-ગ.ક. 3.ત્વેન- બુ- રા.સુ. 4.પ્યવત્વે-ગ.નં. 5.કારણત્વે ઇતિ નાસ્તિ-રા.સુ. 6.શુદ્ધબુદ્ધિમજ્જન્યત્વં સિદ્ધ્યતિ-નં. સિદ્ધ -ઉ. ર્7.યસ્યા -નં.ઉ.
પ્રારોક્ત-પત્તિઙ્ગઃ) શક્તિવાદઃ પુ - 223.
----------------- ---------- --------
ઉચ્યતે -- યેન રૂપેણોપસ્થિતે સંબન્ધિનિ યસ્ય સંબન્ધો ગૃહ્યતે તેન રૂપેણૈકસંબન્ધિપ્રતીતિરપરસંબન્ધિનં જ્ઞાપયતીત્યનુમિત્યાદૌ કૢપ્ત 1 કાર્યકારણભાવસામાન્યમતિક્રમ્ય સાપગ્ર્યન્તકલ્પના ન યુક્તા।
ઈશ્વરાનુમાને ઽપિ બુદ્ધિમજ્જન્યત્વાનુ 2 મિતિં વિશિષ્ટવ્યક્તૌ શબ્દશક્તિમુપેત્યાપિ શક્તિજ્ઞાનસ્ય જાતિશક્તિજ્ઞાનત્વેનૈવ જાતિવિશિષ્ટવ્યક્તિજ્ઞાનં પ્રતિ કારણત્વં તત્ર ચ તદ્વિશિષ્ટત્વં વા તદેકવવિત્તિવેદ્યત્વં વાતિપ્રસઙ્ગભઞ્જકં નિયામકદ્વયમ્, તદુભયમપિ નિરાહ-- યેન રૂપેણેતિ॥ ધૂમત્વાદિના રૂપેણોપસ્થિતે ધૂમાદૌ સંબન્ધિનિ યસ્ય સંબન્ધઃ યન્નિરૂપિતઃ સંબન્ધો વહ્નિનિરૂપિતો વ્યાપ્તિલક્ષણઃ સંબન્ધો ગૃહ્યતે, તેન રૂપેણ ધૂમરૂપૈકસંબન્ધપ્રતીતિઃ વહ્નિલક્ષણમપરસંબન્ધિનં જ્ઞાપયતીત્યનુમિતિસ્થલે હસ્તિ હસ્તિપાદિસ્મૃત્યાદિસ્થલે ચ કૢપ્તમ્। તથૈવ શબ્દસ્થલે ઽપિ ગોવદત્વેન રૂપેણ ગોપદરૂપે સંબન્ધિન્યુપસ્થિતે ગોત્વવિશિષ્ટગોવ્યક્તિનિરૂપિતઃ શક્તિલક્ષણઃ સંબન્ધોગૃહીત ઇતિ ગોપદત્વેન રૂપેણ ગોપદરૂપૈકસંબન્ધિપ્રતીતિરપરં ગોરૂપં જાતિવિશિષ્ટમર્થં જ્ઞાપયતીત્યુપપદ્યતે, તથા ચ ગોપદજ્ઞાનત્વેનૈવ ગોરૂપાર્થજ્ઞાનત્વેન ચ કાર્યકારણભાવસંભવે જાતિવિશિષ્ટવ્યક્તિજ્ઞાને જાતિશક્તિજ્ઞાનત્વેન કારણભૂતજાતિશક્તિજ્ઞાનરૂપસામગ્ર્યન્તરકલ્પને ગૌરવમિત્યર્થઃ॥ સ્વાર્થે વ્યક્તાવિત્યુક્ત્યા --
શક્તિશ્ચૈવાન્વિતે સ્વાર્થે શબ્દાનામનુભૂયતે।
અતો ઽન્વિતાભિધાયિત્વં ગૌરવં કલ્પને ઽન્યથા।.
1.પ્તઙ્કા -નં.ગ.ક.રા.સુ. 2.તિત્વાવચ્છિન્નકાર્યતાપ્રતિયોગિકકારણાદ્બુદ્ધિમદ્ધેતુકત્વવ્યાપ્યકત્વાન્નિત્યબુદ્ધિમદ્ધેતુકત્વેનાનુમિતિર્ભવતીતિ યદેતદેવેત્યર્થઃ। યદુક્તં જાતિવિશિષ્ટં -નં.એ.ઉ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 224.
------------------------ ------------- ----------
સામાન્યે બાધકાભાવે ઽપિ સ્વાર્થે વ્યક્તૌ સામગ્ર્યન્તરકલ્પને ઽનુવ્યાખ્યાનોક્તગૌરવાત્॥
કિં ચૈવં વ્યક્ત્યંશે શક્તિજ્ઞાનત્વેન કારણતા, જાતિવિશિષ્ટપ્યક્તિવિષયકશાબ્દજ્ઞાનત્વેન કાર્યતેતિ વિપરીતં કિં ન સ્યાત્।
ઇતિ શ્વોકસ્ય જાત્યન્વિતે સ્વાર્થે વ્યક્તૌ શક્તિરનુભૂયતે શબ્દાનાં અતો જાત્યન્વિતવ્ય 1 ક્ત્યભિધાયિત્વં, જાત્યન્વિતવ્યક્તિપ્રત્યાયકત્વમ્। અન્યથા સામગ્ર્યન્તકલ્પન ઇત્યર્થો ઽભિપ્રેતઃ॥
નન્વન્યલભ્યેપિ વ્યક્તિજ્ઞાને વ્યક્તિશક્તિજ્ઞાનત્વેનાપિ કારણત્વકલ્પને ગૌરવં તુલ્યમેવેત્યત આહ-- કિં ચૈવમિતિ॥ લાઘવાદન્યતરાંશશક્તિજ્ઞાનસ્યૈવ હેતુત્વ ઇત્યેવંશબ્દાર્થઃ॥
નનુ જાતેર્વ્યક્તિઘટિમૂર્તિત્વાજ્જાતિભાનં વ્યક્તિભાનં વિના ન યુક્તમ્। ન તુ વ્યક્તિ ભાનં જાતિં વિનેતિ। વૈષમ્યમિતિ ચેત્તર્હિ જાતિવ્યક્ત્યોરેકવિત્તિવેદ્યત્વભઙ્ગઃ સ્યાત્। અન્યબુદ્ધિત્વાવચ્છિન્નકાર્યતાપ્રતિયોગિકાકારણાદન્યત્ર બુદ્ધિર્ભવતીત્યસ્યૈકવિત્તિવેદ્યત્વશબ્દાર્થત્વાત્॥
નનુ વ્યક્તૌ જાતેર્વિશેષણત્વાન્નાગૃહીવિશેષણન્યાયેન જાતિશક્તિજ્ઞાનત્વેનૈવ હેતુત્વમિતિ ચેન્ન। વ્યક્તેરપિ જાતૌ વિશેષણત્વાત્ક્રમિકોપસ્તથિતિસ્થલ એવ નાગૃહીતેતિન્યાયાવતારેણ તુલ્યવિત્તિવેદ્યજાતિવ્યક્તિસ્થલે તદનવતારાચ્ચ।.
દોષાન્તરમાહ-- એવમિતિ॥ અન્વયાંશેપિ શક્તિજ્ઞાનહેતુત્વસ્ય પ્રાભાકરૈઃ સ્વીકારાદ્ભવતીદમનિષ્ઠમિતિભાવઃ। નાગૃહીતેતિ ન્યાયમભ્યુપેત્યાપબિ દોષાન્તરમાહ-- કિં ચ મુણ્ડિત ઇતિ॥
1.શક્ત્ય -એ. વ્યક્તિપ્રત્યયકત્વમ્-નં.ઉ. 2.શક્ત્ય-એ.
પ્રારોક્ત-પક્તિઃઙ્ગઃ) શક્તિવાદઃ પુ - 225.
------------------ --------- ----------
એવં પદાર્થશક્તિજ્ઞાનત્વેન કારણતા, યોગ્યેતરાન્વિતપદાર્થવિષયકશાબ્દજ્ઞાનત્વેન કાર્યતેત્યાપત્યાન્વિતે શક્તિજ્ઞાનસ્ય કારણતા ન સ્યાત્॥
કિં ચ મુણ્ડિતે ગોત્વે ન શક્તિગ્રહઃ, યત્કિં ચિચ્છક્યમિતિ જ્ઞાનેનાશ્વત્વાદિવ્યાવૃત્તગોત્વસ્ય શક્યત્વાસિદ્ધેઃ। કિ તુ વ્યક્ત્યા વિશેષિતે ગોત્વે શક્તિગ્રહ ઇતિ નાગૃહીતવિશેષણન્યાયો વિપરીતઃ॥
ન ચ ગોત્વસ્ય સ્વત એવ 1 વિલક્ષણત્વાત્સ્વતઃ સિદ્ધેનેતરવ્યાવૃત્તત્વેન જ્ઞાતે ગોત્વે શક્તિગ્રહ ઇતિ વાચ્યમ્। ગોત્વં શક્યમિતિ જ્ઞાનેપીતરવ્યાવૃત્તેરનુલ્લેખાત્। ડલ્લેખે વા સૈવ પ્રવૃત્તિનિમિત્તં સ્યાત્। ન ચ ગોત્વત્વેન જ્ઞાને ગોત્વે શક્તિગ્રહઃ। ગવેતરાવૃત્તિત્વે સતિ ગોત્વવૃત્તિત્વાદન્યસ્ય 2 ગોત્વત્વસ્યાભાવેન ગોત્વત્વે વ્યક્તેર્દ્વિરનુપ્રવેશાત્॥

વ્યક્ત્યવિશેષિતે 3 ગોત્વે ઇત્યર્થઃ। સ્વત એવાન્યવ્યાવૃત્તેતિ પ્રાગુક્તમાશઙ્ક્ય નિરાહ-- ન ચેતિ॥ અનુલ્લેખાદિતિ॥ અશ્વત્વાદિવ્યાવૃત્તં ગોત્વમિત્યાકારાભાવાદિતિ ભાવઃ। સૈવેતિ॥ ઇતરવ્યાવૃત્તિરેવ ગોપદપ્રવૃત્તિનિમિત્તં સ્યાદિત્યર્થઃ। નાગૃહીતવિશેષણન્યાયાત્ । નત્વિતરવ્યાવૃત્તત્વવિશિષ્ટં ગોત્વમિતિ ભાવઃ ॥
1.વિશ્વેત્યધિકમ્-ગ.રા.સુ. 2.સ્યાભાવેનૃ-જ. 3.તગો- નં.ઉ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 226.
------------------------ ------------- ----------
કિં ચૈવં ત્વદભિમતા 1 ગઙ્ગાશબ્દાદેસ્તીરાદૌ લક્ષણા મણ્ડપં મણ્ડપશબ્દસ્ય ગૃહવિશેષસંબન્ધિનિ પુરુષે રૂઢિપૂર્વિકા લક્ષણા ચ ન સ્યાત્। તત્રાપિ તીરત્વપુરુષત્વે એવ લક્ષ્યે, તીરપુરુષૌ તુ લક્ષણાં વિના નાગૃહીતવિશેષણન્યાયેન વા
એકવિત્તિવેદ્યતયા વા પ્રતીયેતે ઇત્યેવ સ્યાત્॥
કિં ચ વ્યક્તેરશક્યત્વે તત્ર વિભક્ત્યર્ 2 થાન્વયો ન સ્યાત્॥
ન ચ વ્યક્તેરશક્યત્વેપ્યેકવિત્તિવેદ્યતયા પ્રકૃતિપ્રતિપાદ્યત્વાદ્વિભક્ત્યર્થાન્વય ઇતિ વાચ્યમ્। તથાત્વે હિ પૂર્વાત્વાપારત્વાદેરપ્યેકવિત્તિવેદ્યતયૈવાન્યોન્યં --
ત્વદભિમતેતિ॥ લક્ષણેત્યન્વયઃ। રૂઢિપૂર્વકેતિ॥ મણ્ડપશબ્દસ્ય ગૃહવિશેણે રૂઢત્વાત્તત્તપૂર્વિકેત્યર્થઃ। પરોક્તં નિયામકદ્વયં લક્ષણાસ્થેલઽપ્યાહ-- નાગૃહીતેતિ॥ વિભક્ત્યર્થેતિ॥ ઘટમાનયેત્યાદૌ કર્મત્વાદિરૂપવિભક્ત્યર્થાન્વય ઇત્યર્થઃ। સુબ્વિભક્તીનાં પ્રકૃત્યર્થાન્વિતસ્વાર્થબોધકત્વાદ્વ્યક્તેશ્ચાશક્યત્વેન ઘટાદિપ્રાતિપદિકાર્થત્વાભાવાત્॥
નનુ પ્રકૃતિતાત્પર્યવિષયેર્ઽથે વિભક્ત્યર્થાન્વય ઇતિ ચેન્ન। લક્ષણોચ્છેદાપત્તેઃ। ગૌરવાચ્ચેતિ ભાવઃ। યદ્યપિ પ્રાગ્વિવિશિષ્ટે શક્તિરસ્ત્યેવેત્યુક્ત્યા વ્યક્તેરપિ શક્યત્વમસ્તિ । તથાપિ તદંશે શક્તિજ્ઞાનસ્યાહેતુત્વે ઽશક્યત્વપ્રાયયત્વાદિતિ 3 વા, જાતાવેવ શક્તિઃ વ્યક્તિધીસ્ત્વેકવિત્તિવેદ્યત્વેન ભવિષ્યતીતિ મતેન વા 4 સ્યાવતારાદદોષઃ। તથાત્વે હીતિ॥
1.તગં -રા.સુ.નં. 2.ક્ત્યન્વયો- જ.ક. 3.તિનજા-નં-ઽનઽ ઇતિ રેખયા દૂષિતમ્ -એ. 4.વાસ્ય દોષસ્યા -ઉ. નં.
પ્રારોક્ત-પક્તિઙ્ગઃ) શક્તિવાદઃ પુ - 227.
----------------- --------- ---------
વિભક્ત્ષથાન્વયસંભવેન પૂર્વાપરપ્રાતિપદિકયોરપરપૂર્વપ્રાતિપદિકાર્થવિષયા વિપરીતલક્ષણા ન સ્યાત્॥
અપિ ચ પૂર્વમાનયેતિ મુખ્યપ્રયોગે ઽપરસ્યાપિ વિભક્ત્યર્થાન્વયઃ તદધીનઃ ક્રિયાન્વયશ્ચ 1 ન સ્યાત્॥
અપિ ચ જાતિમાત્રસ્ય પદાર્થત્વે ગોપદાજ્જાતિવિશિષ્ટવ્યક્તિધીર્ન સ્યાત્। ન ચ સમાનસંવિત્સંવેદ્યતયૈવ તદ્ધીઃ। 2 તદ્વૈશિષ્ટ્યાંશે તદભાવાત્।
એકવિત્તિવેદ્યત્વમાત્રેણ વિભક્ત્યર્થાન્વયે સતિ યત્ર વિપરીતલક્ષણયાપરાભિપ્રાયેણ
પૂર્વમાનયેતિ પૂર્વપદં પ્રયુઙ્ત તત્ર પૂર્વપ્રાતિપદિકસ્યાપરપદાર્થલક્ષણા ન સ્યાત્। લક્ષણાં વિનૈવ દ્વિતીયાવિભક્ત્યર્થકર્મત્વસ્ય પૂર્વપદાર્થેનૈકવિત્તિવેદ્યે પરપદાર્થે અન્વયસંભવેનાપરમાનયેત્યર્થોપપત્તેઃ। એવમેવાપરમાનયેત્યત્રાપ્યુક્તદિશા પૂર્વમાનયેત્યર્થોપપત્તેઃ। પર્વાપરશબ્દાર્થયોશ્ચાન્યોન્યસાપેક્ષેત્વેનૈકવિત્થિવેદ્યત્વાદિત્યર્થઃ। ન ચેષ્ટાપત્તિઃ। સર્વતાન્ત્રિકલૌકિકવિરોધાત્। અભ્યુપેત્યાપિ બાધકમાહ-- અપિ ચેતિ॥ લક્ષ્યાભિપ્રાયં વિનૈવ યત્ર પૂર્વમાનયેતિ મુખ્યાર્થપ્રયોગસ્તત્ર સ્થલે પૂર્વપ્રાતિપદિકાત્પરત્ર શ્રુતિવિભક્ત્યર્થકર્મત્વાન્વયો ઽપરપદાર્થે સ્યાત્। પૂર્વપદાર્થેનૈકવિત્તિવેદ્યત્વસ્ય ત્વદુક્તવિભક્ત્યર્થાન્વયપ્રયોજકસ્ય સત્વાત્ ॥
અસ્તુ કો દોષ ઇત્યત આહ -- તદધીન ઇતિ॥ તથા ચ પૂર્વમાનયેત્યુક્તે અપરસ્યાનયનપ્રસઙ્ગોપરમાનેત્યુક્તં પૂર્વસ્યાનયનપ્રસઙ્ગ ઇત્યર્થઃ।
1.ન ઇતિ નાસ્તિ-ગ.ક.રા.સુ. 2.તદિતિ નાસ્તિ-નં.જ.ક.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 228.
------------------------ -------- ----------
1 તત્રાપિ તથાત્વે નિર્વિકલ્પકોચ્છેદઃ સ્યાત્॥
કિઞ્ચોક્તન્યાયેન વ્યક્તિવિશેષણકગોત્વે શક્તિર્જ્ઞાનેતિ તજ્જન્યા શાબ્દ 2 ધીરપિ વ્યક્તિવિશેષિત ગોત્વવિશેષણકવ્યક્તિવિષયા સ્યાત્। ન ચ તતાનુભવઃ। ગૌરિત્યનેન ગોત્વવિશેષણકવ્યક્તેરેવ પ્રતીતેઃ ॥
તસ્માજ્જાત્યંશ એવ 3 શક્તિજ્ઞાનસ્ય હેતુત્વે સામગ્ર્યન્તરકલ્પનાપત્તિઃ, વ્યક્ત્યંશ એવ શક્તિજ્ઞાનં હેતુરિતિ વૈપરી 4 ત્યાપત્તિઃ, અન્વયપ્રતિબન્દી, ગોત્વે શક્તિગ્રહદશાયાં વ્યક્તેર્દ્વિરનુપ્રવેશાપત્તિઃ, ગવાદિપદાનાં જાતાવેન શક્તૌ ગઙ્ગાદિશબ્દાનાં તીરત્વાદાવેન લક્ષણાપ્રસઙ્ગઃ, એકવિત્તિવેદ્યત્વમાત્રેણ વિભક્ત્યર્થાન્વયે પૂર્વમાનેત્યાદૌ પરાદેરપિ તત્પ્રસઙ્ગઃ,
નિર્વિકલ્પકેતિ॥ જાતિવિશિષયકનિર્વિકલ્પકજ્ઞાનસ્યૈકવિત્તિવેદ્યતયા વ્યક્તિવિષયકત્વમિવ વૈશિષ્ટ્યસ્યાપિ જાતિવેત્તિવેદ્યત્વે વૈશિષ્ટ્યવિષયકત્વસ્યાપ્યાપત્યા વૈશિષ્ટ્યાવિષયકનિર્વિકલ્પકોચ્છેદઃ સ્યાદિત્યર્થઃ।
એતચ્ચ નિર્વિકલ્પકાસ્તિત્વમતેનોક્તમ્ ॥
તદભાવમતે તુ દોષાન્તરમાહ -- કિં ચોક્તેતિ॥ મુણ્ડિતે ગોત્વે ન શક્તિગ્રહ ઇત્યાદિનોક્તન્યાયેનેત્યર્થઃ। તજ્જન્યા શક્તિજન્યેત્યર્થઃ। અસ્ત્વિત્યત આહ-- ન ચ તથેતિ॥ પ્રાગુક્તં સઙ્ગ્રહેણાનુવદન્નુપસહરતિ -- તસ્માદિતિ॥
તસ્યાપિ-જ.ક. 2.શાબ્દીધી-જ.ગ.ક. 3.વ્યક્તિ-જ.ક. 4.ત્યપ્રસઙ્ગઃ-નં.ગ.રા.સુ.
ભાક્ત-વ્યક્તિ-લણાઙ્ગઃ) શક્તિવાદઃ પુ - 229.
---------------------- --------- ---------
જાતિવૈશિષ્ટ્યાંશપ્રતીત્યનુપપત્તિઃ, ગોશબ્દેન વ્યક્તિવિશેષિગોત્વવિશેષણકવ્યક્તિધીપ્રસઙ્ગશ્ચેત્યષ્ટૌ દોષાઃ ॥
પ્રાભાકરોક્તપદશક્તિભઙ્ગઃ ॥ 2.3 ॥
સ્પષ્ટો ગ્રન્થઃ ॥
પ્રાભાકરોક્તપદશક્તિભઙ્ગઃ ॥ 2.3 ॥
અથ ભાટ્ટોક્તવ્યક્તિલક્ષણાભઙ્ગઃ 24 ॥
ભાટ્ટાસ્તુ -- આનન્ત્યવ્યભિચારાભ્યાં વ્યક્તૌ શક્તિગ્રહાસંભવાજ્જાતિરેવ શક્યા, જાતિવિશિષ્ટા વ્યક્તિસ્તુ લક્ષ્યા ।
અથ ભાટ્ટોક્તવ્યક્તિલક્ષણાભઙ્ગઃ ॥ 2.3 ॥
લક્ષણાયા આક્ષેપતો વા વ્યક્તિધીસંભવાદનન્યલભ્યજાતાવેવ શક્તિરિતિ મતમપ્યનૂદ્ય નિરાહ -- ભાટ્ટાસ્ત્વિતિ॥ આનન્ત્યેતિ॥ વ્યક્તૌ શક્તિરિતિ પક્ષે પ્રતિવ્યક્તિ શક્તિગ્રહૌ ન સંભવતિ। તાસામાનન્ત્યાત્। એકસ્યાં વ્યક્તૌ શક્તિગ્રહે ચ શબ્દશ્રવણતો વ્યક્તન્યન્તરસ્યાપ્યુપસ્થિતિદર્શનેન તત્ર શક્તિગ્રહો વ્યભિચારિ। તેન વિનાપિ તદુપસ્થિતેઃ। અતોવ્યક્તૌ શક્તિગ્રહાયોગાત્સર્વાનુગતાયામેકસ્યામેવ ગોત્વાદિજાતૌ ગોપદાદિશક્તિગ્રહ ઇત્યર્થઃ। કથં તર્હિ વ્યક્તિધીઃ શબ્દાજ્જાયેતેત્યતઃ
પક્ષદ્વયમાહ -- લક્ષ્યેતિ ॥ આક્ષેપલભ્યેતિ ચ ॥ આક્ષેપજ્ઞેયેત્યર્થઃ॥
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 230.
----------------------- ------------- ---------
એવં ચ વ્યાક્તેસ્તીરવત્પ્રકૃતિવૃત્તિવિષયત્વાદ્વિભક્ત્યર્થાન્વયો યુક્તઃ। યદ્વા વ્યક્તિ 1 સ્ત્વાક્ષેપલભ્યેતિ ન તત્ર વૃત્તિઃ કલ્પ્યેત્યાહુઃ। તદપિ ન । ઉક્તરીત્યા 2 સ્વાર્થે વ્યક્તૌ શક્તિસંભવેપરમ્પરાસંબન્ધરૂપલક્ષણાઙ્ગીકારે ઽનુવ્યાખ્યાનોક્તગૌરવાત્ ।
યદ્યપિ મણૌ ભટ્ટમતે તુ વ્યક્તિસ્ત્વપેક્ષેપલભ્યેત્યુક્ત્વાઽક્ષેપપક્ષ એવ દોષાનુક્ત્વા--
જાતાવસ્ત્વનાસ્તિત્વે ન હિ કશ્ચિદ્વિવક્ષ્યતિ।
નિત્યત્વાલ્લક્ષણીયાયા વ્યક્તેસ્તે હિ વિશેષણે॥

ઇતિ મણ્ડનશ્લોકં સંમતિત્વેનોક્ત્વા લક્ષમણાપક્ષં મણ્ડનમતત્વેનોપન્યસ્ય ખણ્ડિતવાન્। તથાપિ મણ્ડનસ્ય ભટ્ટશિષ્યત્વાદ્ભાટ્ટાસ્તુ લક્ષ્યેત્યાહુરિત્યુક્તમ્। આકૃત્યધિકરણે ચ વાર્તિકમતે વ્યક્તિલક્ષણાપક્ષસ્ય સ્ફુટત્વાચ્ચ॥
ઉક્તં ચ શાસ્ત્રદીપિકાયામપિ --
લ 3 ક્ષણા વાભ્યુપેતવ્યા જાતેસ્તેનાભિધેયતા ।
ઇતિ। લક્ષ્યેતિ પક્ષે પ્રાગુક્તદોષો નેત્યાહ -- એવં ચેતિ॥ પ્રકૃતિવૃત્તીતિ॥ પ્રાતિપદિકનિષ્ઠલક્ષણારૂપપ્રવૃત્તિવિષયત્વાદિત્યર્થઃ। આક્ષેપેતિ॥ વ્યક્તેર્જાત્યવિનાભૂતત્વાચ્છબ્દાજ્જાતિબુદ્ધ્યનન્તરં ક્રમેણ વ્યાપ્ત્યાદ્યનુસન્ધાનેન વ્યક્તિબુદ્ધિરિત્યર્થઃ। જાતિવ્યક્ત્યેરેકવિત્તિવેદ્યત્વં ત્વસિદ્ધમિતિ ભાવઃ। અનવ્યાખ્યાનસ્થત્રિપાદ્યાસ્તાત્પર્યાર્થમાહ -- સ્વાર્થ ઇતિ॥ ઉક્તરીત્યેતિ પાઠે પૂર્વભઙ્ગોક્તરીત્યેત્યર્થઃ॥
"ગૌરવં કલ્પને ઽન્યથા"ઇતિ ચતુર્થપાદસ્થાન્યથાશબ્દસ્યાર્થમાહ-- પરમ્પરેતિ॥
1.ક્તિરા-નં.ગ.રા.સ. 2.ઉક્તરીત્યેતિ નાસ્તિ-ગ. 3.ક્ષ્યતા વા -ઉ.
ભાક્ત-વ્યક્તિ-લણાઙ્ગઃ) શક્તિવાદઃ પુ - 231.
--------------------- ----------- ---------
વાક્યસ્થપર્વપદાનાં લક્ષકત્વેન લક્ષકસ્યાનનુભાવકત્વપક્ષે વ્યક્તેરનુભવાયોગાચ્ચ॥
કિં ચ ગઙ્ગાત્વાદિરૂપાત્સ્વાર્થાદન્યેન તીરત્વાદિના રૂપેણોપસ્થિત એવ તીરાદૌ ગઙ્ગાદિપદસ્ય લક્ષણા દૃષ્ટા। ન
ચાત્રર વ્યક્તિર્જાતિં વિના રૂપાન્તરેણોપસ્થિતા। ગૌરિતિ પ્રતીત્યા જાતિવ્યક્ત્યોરેવોલ્લેખાત્। કાકેભ્યો દધિ રક્ષ્યતામિત્યાદાવપિ કાકત્વાદન્યેન દધ્યુપઘાતત્વાદિનોપસ્થિત એવ લક્ષણા ॥
કિં ચ ગાં પશ્ય ગૌસ્તિષ્ઠતીત્યદૌ સત્યપિ --
શબ્દસમ્બન્ધિજાતિસંબન્ધરૂપપરમ્પરાસમ્બન્ધરૂપેત્યર્થઃ। મૂલારૂઢતાદ્યોતનાયાનુવ્યાખ્યાનોક્તેત્યુક્તમ્। સુધાયામેવમાદ્યર્થાવ્યુત્પાદનં શિષ્યૈરેવોહ્યતામિતિભાવને ગ્રન્થગૌરવભયાદેવ। ન તુ ગ્રન્ધકૃતાનભિમત્વાત્।"ગ્રન્થો ઽયમપિ બહ્વર્થ"ઇતિ મૂલકારૈરેવોક્તેરતો ન વિરોધઃ શઙ્ક્યઃ। લક્ષ્યકત્વેનેત્યસ્ય વ્યક્તેરનુભવાયોગાચ્ચેત્યન્વયઃ। કુત ઇત્યતો લાક્ષણિકં પદં નાનુભાવકમિતિ યન્મતં તત્પક્ષ ઇતિ ॥
લક્ષણાબીજાભાવાન્ન લક્ષણેતિભાવેન મણ્યુક્તદોષં ચાહ-- કિઞ્ચેતિ॥ અન્યેન રૂપેણોપસ્થિત એવ લક્ષણેત્યસ્ય વ્યભિચારમાશઙ્ક્યા 1 હ કાકેભ્ય ઇતિ॥ ન કેવલમન્યેન રૂપેણોપસ્થિતિરૂપ 2 બીજાભાવો મુખ્યાર્થાનુપપત્તિપ્રતિસન્ધાનરૂપમપિ લક્ષણાબીજં નાસ્તીત્યાહ -- કિં ચ ગામિતિ॥ પ્રમિતત્યાગાપ્રમિતસ્વીકારરૂપદોષૌ ચાહ -- કિં ચ યસ્યામિતિ ॥
1.ઙ્ક્ય નિરાહ -- ઉ. 2.લક્ષણા ઇત્યધિકમ્ -નં.ઉ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતામ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 232.
----------------------- ---------- ------
જાતેરન્વયયોગ્યત્વે ઽનુપપત્યનુસન્ધાનં વિનૈવ જાતિલિશિષ્ટ્યક્તિપ્રતીતિર્ન તત્ર લક્ષણા, પ્રત્યુત ગૌર્નિત્યા ગૌર્જાતિરિત્યાદૌ વ્યક્ત્યન્વયાનુપપત્ત્યૈવ જાતિધીરિતિ તત્રૈવ લક્ષણા ॥
કિં ચ યસ્યાં વ્યક્તાનાનયનાદિવ્યવહારેણ શક્તિગ્રહઃ એવં ગૌર્નષ્ટા ગૌર્દીર્ઘા ગૌઃ શુક્લા ગૌઃ સાસ્નાદિમતી ગૌરનેકા ગૌર્ગચ્છતિ ગામાનય ગાં બધાનેત્યાદૌ પ્રયોગપ્રતીત્યયોઃ પ્રાચુર્યં ચ, તસ્યાં વ્યક્તૌ લક્ષણા તદ્વિપરીતાયાં જાતૌ શક્તિરિતિ સાધ્વીયં વ્યવસ્થા। ન હિ જાતૌ નાશાદ્યસ્તિ॥
કિં ચાનિત્યત્વનિત્યત્વાનુમાનયોર્ઘટે દૃષ્ટાન્તિતે ઘટશબ્દમુખ્યાર્થસ્ય ઘટત્વસ્ય નિત્યત્વાત્ક્રમેણ સાધ્યવૈકલ્યતદભાવૌ સ્યાતામ્ ।
તસ્યામિત્યનેનાન્વયઃ। ગવાનયનાદિવૃદ્ધવ્યવહારેણ હિ પ્રાથમિકશક્તિગ્રહ ઇત્યુક્તં પ્રાક્। સ ચ વ્યવહાર આનયનાદિયોગ્યવ્યક્તાવેવૈતસ્યાં લક્ષણા ચેત્ કથં ન પ્રમિતત્યાગઃ। તદ્રહિતે જાતૌ શક્તિગ્રહશ્ચેત્ કથં નાપ્રમિતસ્વીકાર ઇત્યર્થઃ। એવમિતિ॥ યથા વ્યક્તૌ શક્તિગ્રહસ્તથા પ્રયોગપ્રતીત્યોઃ પ્રાચુર્યં ચ યસ્યાં વ્યક્તૌ તસ્યાં લક્ષણેતિ યોજના। સાધ્વીયમિતિ॥ કાકુસ્વરેણાસાધુત્વમુચ્યતે । ગૌર્નષ્ટેત્યાદિધીર્જીતિવિષયાસ્ત્વિત્યત આહ-- ન હીતિ॥ કિં ચાનિત્યત્વેતિ॥ શબ્દો ઽનિત્યઃ કૃતકત્વાત્ ઘટવદિત્યનુમાને ઘટપદમુખ્યાર્થસ્ય ઘટત્વસ્યૈવ દૃષ્ટાન્તત્વાપત્યા સધ્યવૈકલ્ય 1 દોષઃ સ્યાત્। તથા પૃથિવી નિત્યા ગન્ધવત્વાદિત્યનુમાને ચ સાધ્યવૈકલ્યાભાવઃ સ્યાત્।
1. લ્યં સ્યા - ઉ. નં.
ભાક્ત-વ્યક્ત્યા-પઙ્ગઃ) શક્તિવાદઃ પુ - 233.
--------------------- --------- ---------
તસ્માદ્વ્યક્તૌ મુખ્યવૃત્તિસંભવે ઽપિ લક્ષણાશ્રયણં, વ્યક્તેરનુભવાનુપપત્તિઃ, મુખ્યાર્થાદન્યેન રૂપેણોપસ્થિતિરૂપલક્ષણાબીજાભાવઃ, જાતાવનુપપત્યનુસન્ધાનં વિનૈવ વ્યક્તિધીઃ, પ્રત્યુત વ્યક્તાવનુપપત્યનુસન્ધાને સત્યેન જાતિધીઃ, પ્રમિતત્યાગાપ્રમિતસ્વીકારૌ, અનિત્યત્વા 1 નુમાને ઘટવદિતિ દૃષ્ટાન્તોક્ત્યનુપપત્તિઃ।
નિત્યત્વાનુમાન એવ દૃષ્ટાન્તોક્તિપ્રસઙ્ગશ્ચેતિ દોષનવકમ્॥
ભાટ્ટોક્તવ્યક્તિલક્ષણાભઙ્ગઃ ॥ 2.4 ॥
ન ચેષ્ટાપત્તિઃ। સર્વતાન્ત્રિકવિરોધાદિતિ ભાવઃ। પ્રાગુક્તદોષાન્ બુદ્ધ્યારોહાય સંક્ષિપ્યાનુવદન્નુપસંહરતિ -- તસ્માદિતિ ।.
ભાટ્ટોક્તવ્યક્તિલક્ષણાભઙ્ગઃ ॥ 2.4 ॥
અથ ભાટ્ટોક્તવ્યક્ત્યાક્ષેપભઙ્ગઃ ॥ 2.5 ॥
આક્ષેપપક્ષે ઽપિ વ્યવહારાદિના ગૃહીતશક્તેર્વ્યક્તેઃ --
અથ ભાટ્ટોક્તવ્યક્ત્યાક્ષેપભઙ્ગઃ ॥ 2.5 ॥
યદ્વેત્યાદિનોક્તાક્ષેપપક્ષં ચ નિરાહ -- આક્ષેપેતિ॥ વ્યવહારવ્યાકરણોપમાનકોશાદિનેત્યર્થઃ। ગૃહીતશક્તેરિતિ બહુવ્રીહિઃ ।
1.આદિપદમધિકમ્ -નં.જ.ક. હરિદ્રયા દૂષિતમ્ -મુ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 234.
------------------------ ------------ ---------
-- શબ્દાત્સાક્ષાદ્ધીસંભવેન શબ્દબોધિતજાત્યા વ્યક્ત્યાક્ષેપે ઽનુવ્યાખ્યાનોક્ત 1 તદવસ્થમેવ। કિં ચ ધૂમાક્ષિપ્તવહ્નેરિવ વ્યક્તેરશાબ્દત્વેન વિભક્ત્યર્થાન્વયો ન સ્યાત્ ॥
શક્તિશ્ચેવોત્યાદિત્રિપાદીતાત્પર્યાર્થોક્તિઃ સંભવ ઇત્યન્તેન । ગૌરવં કલ્પને ઽન્યથેત્યત્રત્યાન્યથાશબ્દોક્તિઃ શબ્દબોધિતેત્યાદિ । મણ્યુક્તં દોષમાહ -- કિં ચેતિ॥ ન સ્યાદિતિ।. વિભક્તીનાં પ્રકૃતિરૂપશબ્દાર્થાન્વિતસ્વાર્થબાધકત્વાત્। વ્યક્તેરાક્ષેપ્યત્વે શબ્દાર્થત્વાભાવાત્ 2 । તથા 3 ચાનયનાદિક્રિયાન્વયો 4 પિ ન સ્યાત્। અન્યથા પૂર્વમાનયેત્યાદૌ પૂર્વપદાદિનાઽક્ષિપ્તાપરપદાર્થે ઽપિ વિભક્ત્યર્થન્વયઃ સ્યાત્। તથા ચ ગામાનયેત્યાદાવાક્ષિપ્તગોવ્યક્તેરિવાપરપદાર્થસ્યાનયનપ્રસઙ્ગઃ। ન ચ પૂર્વાદિપદાર્થસ્થલે સમાનવિત્તિવેદ્યત્વમેવ ન ત્વાક્ષેપ્યાક્ષપકભાવ ઇતિ શઙ્ક્યમ્। જાતિવ્યક્ત્યોરપિ તથાત્વાદિતિ ॥
નનુ-- જાતેરાનયનાનુપપત્તેર્વ્યક્તેરાનયનબલાચ્ચ શબ્દાદાક્ષિપ્તસ્યાપિ કથં ચિચ્છાપ્દ 5 મુપેત્ય વિભક્ત્યર્થાન્વયો વાચ્ય ઇતિ ચેન્ન। શબ્દશક્યત્વેન વ્યક્તેરપિ શબ્દાર્થત્વેનૈવ વિભક્ત્યર્થાન્વયોપપત્તેઃ। શાબ્દતાત્પર્યવિષયત્વમાત્રેણ શાબ્દત્વે લક્ષણોચ્છેદ ઇતિ ભાવઃ। અસ્તુ વા શાબ્દત્વં કથઞ્ચિત્ તથાપિ વ્યક્તેરશક્યત્વપક્ષે ગોત્વાદિજાતિર્વ્યક્ત્યાશ્રિતા જાતિત્વાદિત્યેવં રૂપેણ હિ જાત્યા વ્યક્ત્યાક્ષેપો
વાચ્યઃ। તત્ર ચ ક્રિયાન્વયો વ્યક્તેર્દુર્લભ ઇત્યાહ -- કિં ચ જાતિરિતિ॥

1.ક્તં ગૌ-નં.સુ.રા. 2.વ્યક્તેરિત્યાદિ નાસ્તિ-નં.ઉ. 3.થા આ--નં.ઉ. 4.અપિ ઇતિ નાસ્તિ-નં.ઉ. 5.બ્દત્વમુ -એ.ઉ.
ભાક્ત-વ્યક્ત્યા-પઙ્ગઃ) શક્તિવાદઃ પુ - 235.
-------------------- ------ ------------
કિં ચ જાતિર્વ્યક્ત્યાશ્રિતેત્યાક્ષેપે જાતિરૂપ પક્ષવિશેષણીભૂતાશ્રિતત્વોપસર્જનીભૂતયા વ્યક્તેઃ શાબ્દત્વે ઽપ્યુસર્જનત્વાદ્રાજપુરુષમાનયેત્યત્ર રાજ્ઞૈવાનયના 1 ન્વયો ન સ્યાત્॥
અપિ ચ બહ્ન્યવિવક્ષયા પ્રયુક્તેન ધૂમપદેન વહ્નેરિવ ગૌરસ્તીત્યાદૌ વ્યક્ત્યવિવક્ષયા પ્રયુક્તેન ગૌ 2 પદેન વ્યક્તિધીર્ન । આક્ષેપે બીજસ્યાનુપપત્તેરભાવાત્॥
ઇત્યાક્ષેપે ॥ એવં પ્રકારેણ વ્યક્તિ 3 પ્રતીતૌ સત્યામ્। ગોત્વાદિજાતિરૂપપક્ષે વિશેષણીભૂતં યદાશ્રિતત્વં તત્ર નિરૂપકતયા ઉપસર્જનીભૂતાયા ઇત્યર્થઃ। પૂર્વત્ર હ્યાક્ષેપાવ્દ્યક્તિબુદ્ધિમુપેત્ય સુબર્ધાન્વયસ્તથા ક્રિયાન્વયશ્ચ ન યુક્ત ઇત્યુક્તમ્। અધુના વ્યક્તિધીરેવાક્ષેપપક્ષે ન યુક્તેત્યાહ -- અપિ ચેતિ॥ વહ્નિરિવક્ષયા ધૂમમાત્રવિષયોક્તે યથા ન વહ્નિધીસ્તથા ગૌરસ્તિ ગાં પશ્યેત્યાદૌ જાતિમાત્રવિવક્ષયા પ્રયુક્તેન વ્યક્તિધીર્ન સ્યાત્। વ્યક્તતિતાત્પર્યાનુપપત્યા વા અન્વયાનુપપત્યા વા આક્ષેપો વ્યક્તેર્વાચ્યઃ। સા તુ નાસ્તિ। જાતિમત્ર એવ તાત્પર્યાત્। અસ્તિત્વાદિયોગ્યક્રિયાન્વયસંભવાચ્ચેતિ ભાવઃ। ન કેવલં વ્યક્તિપ્રતીત્યનુપપત્તિઃ। અપિ ત્વાક્ષેપ્યાનુપપત્તિશ્ચ। તત્કિં ગોત્વાદિના ધર્મેણ વિશિષ્ટાક્ષિપ્યતે વ્યક્તિઃ, ઉત ધર્માન્તરેણ, અથ સર્વધર્મરહિતવ્યક્તિસ્વરૂપમાત્રં ગોત્વાદિજાત્યાક્ષેપ્યમ્। ન ત્રયમપિ યુક્તમ્।
1.નાદ્યન્વ- નં.જ.ક.રા.સુ. 2.શબ્દેન -જ.ક. 3.ક્તેઃ પ્ર-એ.ઉ.
ભાક્ત-વ્યક્ત્યા-પઙ્ગઃ) શક્તિવાદઃ પુ - 236.
--------------------- ----------- -----------
કિં ચ ગોત્વેન ન તાવદ્ગોત્વા 1 દિવિશિષ્ટા વ્યક્તિરાક્ષેપ્યા। ગોત્વસ્યાપેક્ષપ્યશરીરે પ્રવેશાયોગાત્। નાપ્યન્યવિશિષ્ટા વ્યક્તિરાક્ષેપ્યા। ગૌરિતિ જ્ઞાને જાતિવ્યક્ત્યોરે 2 વોલ્લેખાત્। અત એવ ન મુણ્ડિતમશ્વાદિસાધારણવ્યક્તિમાત્રમાક્ષેપ્યમ્। ગૌરિત્યુલ્લેખાયોગાત્॥
કિં ચ ગોત્વમપિ ન સ્વરૂપમાત્રેણ બુદ્ધમાક્ષેપકમ્।
આદ્યે આપક્ષેપકત્વાયોગઃ અન્ત્યયોરનુભવવિરોધ ઇતિ ભાવેનાહ-- કિં ચ ગોત્વેનેતિ॥
પ્રવેશાયોગાદિતિ॥ નનુ -- લિઙ્ગોપહિતલૈઙ્ગિભાવપક્ષે લિઙ્ગસ્યાનુમિતિવિષયત્વવદાક્ષેપકસ્યાપ્યસ્ત્વાક્ષેપ્યશરીરપ્રવિષ્ટત્વમિતિચેન્ન। તસ્યૈવ પ્રામાણ્યવાદે દૂષિતત્વાત્। વૈષમ્યાચ્ચ। લિઙ્ગેન વિનાપિ વહ્નિત્વાદિના ધર્મેણ તત્ર લૈઙ્ગિકસ્યોપસ્થિતિસંભવે ઽપિ સામગ્રીબલાલ્લિઙ્ગસ્યાપિ તત્ર ભાનમ્। નહ્યેવં પ્રકૃતે। ગોત્વાદિરૂપલિઙ્ગેન વિના વ્યાપકતાવચ્છેદકધર્માભાવાત્। અત એવાક્ષેપ્યશરીર ઇત્યુક્તમિતિભાવઃ॥
અન્યેતિ॥ ગોત્વાન્યસાસ્નાદિમત્વાદિરૂપધર્મવિશિષ્ટેત્યર્થઃ। મુણ્ડિતં 3 સાસ્નાદિમત્વાદિધર્મરહિતમિત્યર્થઃ। ગૌરિત્યુલ્લેખેતિ॥ અશ્વાદિવ્યાવર્તકગોત્વવિશિષ્ટત્વેનૈવ ગોપદાદિના ગોવ્યક્તિપ્રતીતેઃ મુણ્ડિતવ્યક્તિપ્રતીતિરનુભવવિરુદ્ધેતિભાવઃ। એતેન વ્યક્તિત્વેનાક્ષપ્યધીરિત્યપિ પ્રત્યુક્તમ્। આક્ષેપ 4 કત્વાનુપપત્તિં ચાહ-- કિં ચ ગોત્વમપીતિ॥ સ્વરૂપ 5 --
1.ત્વવિ-ગ.જ.ક.રા.સુ. 2.રેવાક્ષેપાત્-જ.ક. 3.ઽગોત્વઽ ઇત્યધિકમ્ -એ.ઉ. 4.પકાનુ-એ.ઉ. 5.પેણ વ્યા-એ.નં.
ભાક્ત-વ્યક્ત્યા-પઙ્ગઃ) શક્તિવાદઃ પુ - 237.
-------------------- --------- ---------
અતિપ્રસઙ્ગાત્। કિં તુ વ્યાપ્યતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નત્વેન બુદ્ધમ્। ન ચ વ્યક્તિં વિના તદવચ્છેદકમસ્તીતિ વ્યક્તેઃ પ્રાગેવ બુદ્ધતયા કથમાક્ષેપ્યત્વમ્। અન્યથા ગૌરિતિ 1 પ્રત્યક્ષજ્ઞાનસ્યાપિ જાતિરેવ વિષયો વ્યક્તિસ્ત્વાક્ષેપ્યેતિ સ્યાત્। તસ્માદ્વ્યક્તેઃ શચબ્દાદેવ ધીસંભવે આક્ષેપ 2 કલ્પનમ્, આ 3 ક્ષિપ્તસ્ય
વિભક્ત્યર્થાન્વયાનુપપત્તિઃ, ઉપસર્જનીભૂતાયા વ્યક્તેઃ ક્રિયાન્વયાનુપપત્તિઃ, ગૌરસ્તીત્યાદાવાક્ષેપબીજાભાવેન
વ્યક્તિપ્રતીત્યનુપપત્તિઃ, આક્ષેપ્યાનુપપત્તિઃ, આક્ષેપકાનુપપત્તિશ્ચેતિ દોષટ્કમ્ ॥
ભાટ્ટોક્તવ્યક્ત્યાક્ષેભઙ્ગઃ ॥ 2.5 ॥
-- માત્રેણ વ્યાપ્યતાવચ્છેદક 4 વિના કૃતરૂપેણ॥ અતિપ્રસઙ્ગાદિતિ॥ પ્રમેયત્વાદિરૂપેણ જ્ઞાને ઽપિ ગવાદિવ્યક્તિવિશેષાક્ષેપપ્રસઙ્ગાદિત્યર્થઃ॥ વ્યક્તિં વિનેતિ॥ ગવેતરાવૃત્તિત્વે સતિ કલલગોત્વવ્યક્તિવૃત્તિત્વરૂપત્વાદ્ગોત્વત્વરૂપવ્યાપ્યતાવચ્છેદકસ્યેતિ કથમાક્ષેપ્યત્વં સિદ્ધસાધનાપત્તેરિતિ ભાવઃ। પ્રાગુક્તસર્વપક્ષેષુ વિપક્ષે બાધકમાહ -- અન્યથેતિ॥ શબ્દશક્ત્યૈવ વ્યક્તિધીસંભવે ઽપિ આક્ષેપાદેવ વ્યક્તિબુદ્ધ્યાદ્યઙ્ગીકાર ઇત્યર્થઃ। ઉક્તં સંક્ષિપ્યાનુવદન્નુપસંહરતિ --તસ્માદિતિ॥ પરેણ જાતેરેવ શબ્દાર્થત્વેન સ્વીકારાદ્દોષષટ્કમિત્યર્થઃ॥
ભા 5 ટ્ટોક્તવ્યક્ત્યાક્ષેપભઙ્ગઃ ॥ 2.5 ॥
1.પ્રત્યક્ષપદં ન -નં. 2.પકક-નં. 3.ક્ષેપક-નં. 4.કં વિ -એ.નં. 5.ભ -એ.નં.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 238.
------------------------ ------------- ----------
અથ નૈયાધિકોક્તપદશક્તિભઙ્ગઃ ॥ 2.3 ॥
નયાયિકાસ્તુ -- જાત્યાકૃતિવિશિષ્ટા વ્યક્તિઃ પદારથઃ જાત્યાકૃતિવ્યક્ત્યઃ પદાર્થ ઇતિ સૂત્રે એક ચાનાત્। યત્ર ગૌર્નિત્યત્યાદૌ જાતિમાત્ર પરત્વં, તત્રૈકદેશે લક્ષણા। પિષ્ટ 2 મય્યો ગાવ ઇત્યાદૌ તુ ગવાકૃતિસદૃશાકૃતૌ ગૌણી। અકૃતિશ્ચાવયસંયોગવિશેષ ઇત્યાહુઃ ॥
અથ મણ્યાદ્યુક્તપદશક્તિભઙ્ગઃ ॥ 2.6 ॥
એવં પદર્થસ્તુ વ્યક્તેરેતિ પ્રતિજ્ઞાતાર્થસિદ્ધયે પ્રાભાકરભાટ્ટમતં નિરસ્ય ન્યાયમતમપિ નિરસિતું પદશક્તિવાદાન્તે જાતિર્વિશેષવદવયવસંયોગરૂપાકૃતિરપિ પદશક્યા, ગોપદાજ્જાત્યાકૃતિવિશિષ્ટ્સયૈવાનુભવાદિત્યાદિના મણ્યાદ્યુક્તમનુવદતિ
-- નૈયાયિકાસ્ત્વિતિ॥ વૈશિષ્ટ્યસ્યાપિ શક્યત્વસૂચનાયોક્તં, વિશિષ્ટા વ્યક્તિરિતિ। મણ્યુક્તામેવ સમ્મતિમાહ -- ઇતિ સૂત્ર ઇતિ॥ ગૌતમસૂત્ર ઇત્યર્થઃ। અન્યથા જાત્યાદેઃ પ્રત્યેકં શક્યત્વે પદાર્થા ઇતિ બહુવચનોક્તિઃ સ્યાત્। તેન જ્ઞાયતે વિશિષ્ટવ્યક્તાવેકૈવ શક્તિરિતીતિ ભાવઃ॥ તત્રેતિ॥ જાતિરૂપૈકદેશ ઇત્યર્થઃ। યદ્યપિ મણૌ જાત્યાકૃતિવ્યક્તીનાં પ્રત્યેકમાત્રપરત્વે લક્ષણૈવેત્યુક્તમ્। તથાપિ ગૌ 2 રૂપપન્નેત્યાદૌ વ્યક્તેઃ સ્વાતન્ત્ર્યેણોપસ્થિતેઃ ગોત્વસ્યાવચ્છેદકતયાપ્યન્વયેન લક્ષણાનાપત્તેઃ જાતિમાત્રપરત્વમિત્યેવાનુવાદૌ ન 3 તુ જાત્યાદિમાત્રપરત્વમિત્યનુવાદઃ કુતઃ। આકૃતેરપિ 4 શક્યત્વે પિષ્ટમય્યો ગાવ ઇત્યાદૌ અમુખ્યત્વં ગોપદાદેર્ન ઇત્યાદિત્યત આહ-- પિષ્ટેતિ॥
1.ષ્ટકમ-જ.ક. 2.રુત્પન્ને -એ.નં.ઉ. 3.ન સ્યાત્ -ઉ.નં. 4.વાચ્યત્વે -એ.ઉ.
નૈયિક્ત-પદશક્તિઙ્ગઃ) શક્તિવાદઃ પુ - 239.
-------------------- --------- ----------
તન્ન। ગુણકર્માદિપદેષુ તદ્વિષેષસ્પર્શરૂપોત્ક્ષેપણા 1 પક્ષેપણાદિપદેષુ દ્રવ્યવિશેષાત્માદિપદેષુ ચાવયવસંયોગવિશેષ 3 રૂપાકૃતેરે 3 વાભાવાત્। દ્રવ્યાદિપદેષુ પૃથિવ્યબાદિપદેષુ બ્રાહ્મણક્ષત્રિયાદિપદેષચાનુગતાકૃતેરભાવાચ્ચ॥
અવયવેતિ॥ કપાલાદ્યવયવાનાં યઃ સંયોગવિશેષઃ સ ઇત્યર્થઃ। પૃથુબુદ્ધનોદરાકારત્વાદિરૂપસંસ્થાનવિશેષ ઇતિ

યાવત્। કિં સર્વત્રાપ્યાકૃતિરપિ શબ્દાર્થ ઉત યત્રાસ્તિ સા તદ્વાચકપદેષુ । આદ્ય આહ -- ગુણકર્માદીતિ॥ જાતિસમવાયાદિરાદિપદાર્થઃ॥ રૂપેતિ॥ સ્પર્શશ્ચ રૂપં ચેતિ વિગ્રહઃ। વક્ષ્યમાણાદિપદસ્યાત્રાપ્યન્વયઃ। રસગન્ધાદિસ્તદર્થઃ। ઉત્ક્ષેપણાપક્ષેપણાકુઞ્ચનપ્રસારણગમનરૂપકર્મવિશેષવાચિપદેષ્વિત્યર્થઃ। આત્માદીતિ॥ આત્માકાશદિગાદિપદેષ્વિત્યર્થઃ। આત્માદેસ્તન્મતે નિત્યત્વેન નિરવયવત્વાદિતિ ભાવઃ। દ્વિતીયપક્ષે દોષમાહ -- દ્રવ્યેતિ॥ આકૃતિમદ્વસ્તુવા ચકકદ્રવ્યાદિસામાન્યપદેષુ તદ્વિશેષપૃથિવ્યાદિપદેષુ ચ વાચ્યભૂતાર્થગતાકૃતિષ્વનુગતજાતેરપ્રામાણિકત્વેનાન્યતરકર્મજ 4 ત્વાદિના સાઙ્કર્યાપાતેન ચાનુગતોપાધેપ્યનિરુક્ત્યા ચાનુગમકાભાવેન તાસાં
વ્યક્તિવદનનુગતતયાઽનન્ત્યેન શક્યત્વગ્રહણાનુપપત્તેરાકૃતેરશક્યત્વમેવ વાચ્યમિત્યર્થઃ॥
યત્તુ -- ગવાદાવવયવસંયોગત્વાદિકમેવાનુગમકમિતિ। તન્ન। તથાત્વે તત્પ્રકારકપ્રતીતેરપ્યાપાતેનાનુભવવિરોધાત્॥
--------------------------------------------------------------------------1.ણાદિપદે -નં. 2.ઽસ્પર્શષરૂપોઽ ઇત્યારભ્ય નાસ્તિ--જ.ક. 3.એવકારો નાસ્તિ -નં.સુરા. 4.જન્યત્વા -ઉ.નં.ટ
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 240.
------------------------ --------------- ------
કિં ચ ગવાદિપદૈર્જાત્યાકૃતિવત્સર્ષપાદિપદૈઃ પરિમાણાદેર્દ્રવ્યાદિપદૈર્દ્રવ્યત્વસમનિયતગુણાદેઃ પૃથિવ્યાદિશબ્દૈઃ પૃથિવીત્વસમનિયતગન્ધાદેરપિ પ્રતીત્યા તત્તજ્જાત્યાકૃતિભ્યામિવ પરિમાણગુણગન્ધાદિનાપિ વિશિષ્ટા વ્યક્તિઃ 1 સર્ષપદ્રવ્યપૃથિવ્યાદિપદાર્થઃ સ્યાત્। એવમકાશાદિપદેન શબ્દાશ્રયત્વાદેરપરિ પ્રતીત્યા તદ્વિશિષ્ટા વ્યક્તિરાકાશાદિપદાર્થઃ સ્યાત્। તચ્ચ ત્વયા નેષ્યતે। સર્ષપાદિશબ્દૈઃ પરિમાણાદેરાક્ષેપશ્ચેદાકૃતેરપિ સ એવાસ્તુ । અન્યલભ્યાકૃતૌ શક્ત્યઙ્ગીકારે ઽનુવ્યાખ્યાનોક્તગૌરવાત્॥
નનુ -- જાતિવ્યક્ત્યોરિવાકૃતેપ્યેકવિત્તિવેદ્યત્વાજ્જાતિવદાકૃતિરપિ વાચ્યૈવ। ઉક્તં ચ મણૌ"એકવિત્તિવેદ્યત્વનિયમાજ્જાતિવિશિષ્ટં શક્યમિતિ"। અન્યથા ગોપદાદાકૃતેરપિ વ્યક્ત્યૈકવિત્તિવેદ્યત્વં ન સ્યાદિત્ય આહ-- કિઞ્ચેતિ॥ યદ્વા આકૃતેઃ શક્યત્વમસાધારણ્યેન નિરસ્ય પરાભિમતાનુગતજાતેરપિ ન શક્યત્વમિતિ ભાવેન તદુક્તયુક્તેર્વ્યભિચારમાહ -- કિં ચેતિ॥ શબ્દાશ્રયત્વેતિ॥ આકાશ્યૈકવ્યક્તિત્વેનાકાશક્યજાતેરયોગેન તસ્ય શબ્દાશ્રયરૂપત્વાદિતિભાવઃ। ઇષ્ટાપત્તિમાશઙ્ક્યાહ -- તચ્ચ ત્વયેતિ॥ નેષ્યત ઇતિ॥ અન્યતો લભ્યે ઽપિ શક્યત્વોપગમે ગૌરવાપાતાત્। અન્યથા પદાનામન્વયે ઽપિ શક્તિસ્વીકારાપત્તેશ્ચાનિષ્ટંમેતદિતિ ભાવઃ॥
એતદપિ"ગૌરવં કલ્પને ઽન્યથા"ઇતિ મૂલારૂઢમિતિ દર્શયતિ-- અન્યલભ્યેતિ॥
એતેનાન્વિતે સ્વાર્થ વ્યક્તિમાત્રરૂપે સ્વાર્થે ઇતિ પૂર્વત્રિપાદિસ્થસ્વાર્થશબ્દાર્થ ઇતિ દર્શિતમ્।
1.એવેત્યધિકમ્ સર્ષપપદં ન -નં. 2.ન્યલ -ઉ.નં.
નૈયિક્ત-પદક્તિઙ્ગઃ) શક્તિવાદઃ પુ - 241.
------------------ --------- ----------
કિં ચાકૃતેર 1 પિ ગોશબ્દાર્થત્વે ગૌઃ સાસ્નાદિમતીત્યત્ર સાસ્નાદિમત્પદં પુનરુક્તમ્ સ્યાત્॥
કિં ચ વિશિષ્ટા વ્યક્તિઃ પદાર્થ ઇતિ કોર્ઽથઃ। અનેકા વ્યક્તય એકેન ગોત્વેનેવ જાત્યાદિ 2 ત્રયમેકેન ક્રોડીકૃતમેકપદાર્થ ઇતિ વા, યદ્વા જાત્યાદિવિશિષ્ટમેકમેવ શક્યં પ્રવૃત્તિનિમિત્તં વિશિષ્ટત્વમિતિ, --
અત્ર સર્વત્રાકૃતવિત્યુપલક્ષણમ્। અનુગતજાતાવિત્યપિ ધ્યેયમ્। યદ્વા અનુગતજાતેઃ સ્વરૂપેણૈવાગ્રે નિરસ્યત્વાદાકૃતિમાત્રાપાદાનમ્॥
નન્વાકૃતેરાક્ષેપલભ્યત્વે તત્ર વિભક્ત્યર્થાન્વયેનાનયનાદિક્રિયાન્વયો ઽપિ ન સ્યાદિતિ ચેત્। તર્હિ પરિમાણાદેરપિ
તથાત્વા 8 પત્તિઃ। વ્યક્ત્યાનયનાદિના પરિમાણાદેરપ્યાનુષઙ્ગિકતયાઽનયનાદિસિદ્ધાકૃતેરપિ તથાસ્તુ। અમૂર્તસ્ય પરિમાણાદેરાનયાદિક્રિયાન્વય એવ નેતિ ચેત્। સંયોગવિશ 4 ષાકૃતેરપિ તથાસ્ત્વિતિ ભાવઃ ॥
સહ પ્રયોગાનુપપત્તિદોષં ચાહ -- કિં ચાકૃતે 5 રપીતિ॥ સાસ્નાદિ 6 મત્પદેનાકૃતેરેવોક્તેરિતિ ભાવઃ। વ્યક્તિમાત્રસ્ય શક્યત્વં સુનિર્વાહં ન તુ વિશિષ્ટસ્ય વિકલ્પાસહત્વાદિતિ ભાવેન ત્રેધા વિકલ્પ્ય ક્રમેણ નિરાહ -- કિં ચ વિશિષ્ટેતિ ॥ વ્યક્ત્ય ઇતિ॥ ગોવ્યક્તય ઇત્યર્થઃ।
1.તેર્ગો -જ.ગ.ક.રા.સુ 2.દિરૂપમે-નં. દિત્રિતય -ગ. 3.ત્તેઃ -- ઉનં. 4.ષરૂપા -ઉ.નં. 5.તેરિતિ -એ.નં. 6.આદિપદં ન -ઉ.નં.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્(દ્વિ.પરિચ્છેદઃપુ - 242.
કિં વા વ્યક્તિરેવ શક્યા જાત્યાકૃતૌ તુ પ્રવૃત્તિનિમિત્તે ઇતિ। નાદ્યઃ ત્રિષ્વનુગતસ્યૈકસ્ય ક્રોડીકારકસ્યાભાદભાનાચ્ચ। દ્વિતીયે વ્યક્તિદ્વિશિષ્ટસ્યાપ્યનન્ત્યાદ્વિશિષ્ટત્વસ્ય ચાજાતિત્વેનાનનુગતત્વાદનુગતસ્ય ચ ગોત્વસ્યાનનુગતશક્યશરીર એવ પ્રવેશાદનનુગમતાદવસ્થ્યમ્॥
કિં ચૈવં શાબ્દધીર્વિશિષ્ટવિ 1 ષયકા વિશિષ્ટત્વપ્રકારિકા ચ સ્યાત્।
પૂર્વોક્તસૂત્રાનુરોધાદયં 2 કલ્પ્યં। ગોપદાજ્જાત્યાકૃતિવિશિષ્ટસ્યૈવાનુભવાદિત્યાદિમણ્યુક્તેર્દ્વેધાપ્યભિપ્રાયસંભવાત્તદનુરોધેન યદ્વેત્યાદ્યુત્તરકલ્પદ્વયમ્। પ્રવૃત્તિનિમિત્તે શક્યતાવચ્છેદક ઇત્યર્થઃ॥
પ્રતીતિરેવ ક્રોડીકારધર્મસત્વે માનમિત્યત આહ-- અભાનાચ્ચેતિ॥ યદ્વા - એકવિત્તિવેદ્યત્વમેવ ત્રયાણાં ક્રોડીકારકો ધર્મ ઇતિ ચેન્ન। પરિમાણાદાવપિ સર્ષપાદિપદજન્યૈકવિત્તિવેદ્યત્વસ્યોક્તત્વેનાતિપ્રસઞ્જકત્વાત્। અસ્તુ વા યત્કિઞ્ચિત્। તથાપિ તસ્ય પદાર્થતાવચ્છેદકત્વે શબ્દાચ્છક્યતાવચ્છેદકપ્રકારેણ શક્યભાનનિયમેન તેન રૂપેણ જાત્યાદેર્ભાનં સ્યાત્। ન ચ તદસ્તીત્યાહ -- અભાનાચ્ચેતિ॥
નનુ વિશિષ્ટપદર્થે વિશેષણસ્યાનુગતત્વમાત્રણાસ્તુવિશિષ્ટમપ્યનુગતમિત્યતો ઽભ્યુપેત્યા પ્યાહ -- કિં ચૈવમિતિ॥ શાબ્દબુદ્ધેઃ શક્યતાવચ્છેદકપ્રકારેણ શક્યવિશેષ્યકત્વનિયમાદ્વિશિષ્ટસ્ય શક્યતાવચ્છેદકત્વે તત્પ્રકારિકા વિશિષ્ટવિશેષ્યકા ધીઃ સ્યાદિત્યર્થઃ। અસ્ત્વિત્યત આહ -- ન ચેતિ॥
1.શેષ્યક -નં.જ.ક.રા.સુ. 2.યં વિક- નં.એ. 3.અપિપદં ન - નં.ઉ.
નૈયિક્ત-પદક્તિઙ્ગઃ) શક્તિવાદઃ પુ - 243.
------------------- --------- -----------
ન ચેષ્ટાપત્તિઃ। ગોવ્યક્તિવિશેષ્યકગોત્વપ્રકારકબુદ્ધેરેવાનુભવાત્। ન તૃતીયઃ। ત્વન્મતે આખ્યાતે કૃતિત્વજાતેરિવાત્રાપિ લાઘવાદ્ગોત્વજાતેરેવ પ્રવૃત્તિનિમિત્તત્વૌચિત્યાત્॥
કિં ચ 1 જાત્યાકૃત્યોર્મધ્યે એક 2 વિશેષિતમપરં પ્રવૃત્તિનિમિત્તં, કિં વા સ્વતન્ત્રે ઉભે અપિ પ્રવૃત્તિનિમિત્તે। નાદ્યઃ। દ્વયોરપિ વ્યક્ત્યૈવ સંબન્ધસ્ય પ્રતીત્યાન્યોન્યં
વિશેષણવિશેષ્યભાવસ્યાપ્રતીતેઃ। દ્વિતીયે સમુદિતયોઃ પ્રવૃત્તિનિમિત્તત્વે જાતિવાદાકૃતેરપિ પ્રવૃત્તિનિમિત્તત્વેન ગોશબ્દોત્તરત્વપ્રત્ય--
આખ્યાત ઇતિ॥ આખ્યાતશબ્દિતતિઙ્ગ્વાચ્યતાવચ્છેદકં કૃતિત્વં ન તુ કૃત્યકૃતિસાધારણવ્યાપારત્વં કૃતિમત્વાદિકં વા યથા તથાત્રાપિ જાતિરેવચ્છેદિકા ન તૂભયમ્। ગૌરવાદનતિપ્રસઙ્ગાચ્ચેતિભાવઃ। ન કેવલગમૌચિત્યપ્રાપ્તં યુક્તં ચૈવમેવાન્યથા 3 નુપપત્તેરિત્યહ -- કિં ચેતિ॥

યદ્વા જાત્યાકૃત્યોર્ઘટં પ્રતિ દણ્ડચક્રયોરિવાવધૃતમેવમતો ન દોષ ઇત્યત આહ-- કિં ચેતિ॥ દ્વયોર્નિમિત્તત્વં વદન્ પ્રષ્ટવ્યઃ કિં વિષ્ણવે શિપિષ્ટાયેત્યાદૌ વિશિષ્ટનિષ્ઠદેવતાત્વમિવ જાત્યાકૃત્યોરન્યોન્યં વિશેષણવિશેષ્યભાવાપત્યા વિશિષ્ટતાપન્નત્વાત્તન્નિષ્ઠં નિમિત્તત્વમિત્યુચ્યતે ઇતિ પ્રથમકલ્પસ્યાર્થઃ દ્વિતીયે ઽપિ કિમગ્નિષોમયોર્મિલિતયોર્દેવતાત્વમિવ મિલિતયોર્ વા નિમિત્તત્વં ઉત દણ્ડચક્રાદિરિવ પ્રત્યેકમેવયેતિ હૃદિ વિકલ્પ્યાદ્ય આહ -- સમુદિતયોરિતિ॥ ગોશબ્દોત્તરેતિ॥
1.કિમિત્યધિકમ્-રા.સુ. 2.કેન વિ-નં. કયા વિશેષિતા અપરા પ્ર-ગ.રા.સુ 3.થાહ્યનુ -નં.ઉ.એ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 244.
------------------------ ------------- ---------
--સ્યોભયવાચકત્વાદ્ગોત્વં નિત્યં ગોત્વં જાતિરિત્યાદિકોભયવિષયા ધીર્વાધિતા સ્યાત્। આકૃત્યંશે નિત્યત્વાદેરભાવાત્॥
અપિ ચોભયોર્નિમિત્તત્વે ઽનુગતાભ્યાં જાત્યાકૃતિભ્યાં કૃષ્યમાણા વ્યક્તિઃ ત્રિશઙ્કુવન્નાનુગતા નાપ્યનનુગતેતિ સ્યાત્। આકૃતેરપિ કતં ચિદનુગમે એકયૈવ વ્યક્ત્યનુગમસિદ્ધેરિતરવૈયર્થ્યમ્। ઉભયધીસ્ત્વેકસ્યાક્ષેપાદપિ યુક્તે 1 ત્યુક્તમ્।
ગોશબ્દાદુત્તરઃ પરતઃ શ્રૂયમાણો યઃ ત્વપ્રત્યયઃ તસ્યેત્યર્થઃ।"તસ્ય ભાવસ્ત્વતલા"વિતિ પાણિનિસૂત્રેણ પ્રવૃત્તિનિમિત્તપર્યાયભાવશબ્દાર્થેભિધેયે ત્વતલોર્વિધાનાત્। ત્વયા ચ દ્વયોર્નિમિત્તત્વોપગમેન દ્વયોરપિ ત્વપ્રત્યયબ્દાર્થત્વાદિતિ ભાવઃ॥ ઉભયોરિતિ॥
સમુદિતયોરિત્યર્થઃ। ત્રિશઙ્કુવદિતિ॥ ત્રિશઙ્કુર્નામ રાજા વિશ્વામિત્રેણ સ્વર્ગં પ્રાપિતોપિ દેવૈઃ પાત્યમાનો વિશ્વામિત્રેણ પ્રતિરુધ્યામાનો ન પતતિ દેવૈર્નિષ્કાસ્યમાનો ન સ્વર્ગં ચ પ્રાપ્નોતિ યથા તથૈવ વ્યક્તિરપ્યનનુગતત્વાદનુગતત્વબહિર્ભૂતા સ્યાત્। તથા ચ વ્યક્તૌ શક્તિગ્રહો દુઃશક આપાદ્યેત ઇત્યનનુગતાયા આકૃતેર્નિમિત્તત્વં વિહાય કેવલજાતેરેવ તદુપેયમિતિ ભાવઃ। અવયવસંયોગત્વાદિના રૂપેણાકૃતેરપ્યનુગમો ઽસ્તુ એવં ચ નોક્તદોષ ઇત્યત આહ-- અકૃતેરપીતિ॥ પદાદુભયપ્રતીતિરન્યતરાશ્રયનિમિત્તત્વેન યુક્તેત્યત આહ-- ઉભયધીસ્ત્વિતિ॥ પદાજ્જાયામાના જાત્યાકૃત્યુભયધીરિત્યર્થઃ। દ્વિતીયે ઽપિ દ્વિતીયં પ્રત્યેકં નિમિત્તત્વપક્ષં નિરાહ -- ઉભયોરિતિ॥
1.તિ વાચ્યમ્। અપિ ગોત્વશબ્દયોરુભયાર્થકત્વે જાતાવાકૃતૌ ચાનુગતસ્યૈકસ્ય પ્રવૃત્તિનિમિત્તત્વાભાવાદ્ગોશબ્દો નાનાર્થકઃ સ્યાદિતિ। ઇત્યધિકમ્ -- રા.સુ.
નૈયિક-પદક્તિઙ્ગઃ) શક્તિવાદઃ પુ - 245.
----------------- --------- ----------
ઉભયોઃ પ્રત્યેકં નિમિત્તત્વે પિષ્ટ 1 મય્યો ગાવ ઇત્યત્ર ગૌણત્વં ન સ્યાત્। આકૃતેઃ સત્વાત્॥
અ 2 પિ ચ ગોત્વમનિત્યમિત્યાદ્યપિ પ્રમાણં સ્યાત્ । આકૃતેરનિત્યત્વાત્॥
અપિચ ગોશબ્દસ્ય 3 ગોત્વશબ્દસ્ય 4 ચાક્ષશબ્દવદક્ષત્વશબ્દાવચ્ચ નાનાર્થત્વં સ્યાત્। ઉભયોર્ધીસ્તુ શ્લિષ્ટશબ્દ ઇવ સ્યાત્॥
તસ્માજ્જાત્યાકૃતિવિશિષ્ટવ્યક્તેઃ પદાર્થત્વે ગુણકર્માદિપદેષ્વનનુગમઃ, સર્ષપાદિશબ્દાનાં પરિમાણવિશેષવિશિષ્ટે શક્ત્યાપત્તિઃ,
નન્વાકૃતિશબ્દેન મુખ્યા 5 કૃતિરેવાવયવસંયોગવિશેષસ્ય ઇત્યત આહ-- અપિ ચેતિ॥ જાત્યાકૃત્યોઃ પદાર્થત્વપક્ષે ચોભયત્રાપિ દોષમાહ-- અપિ ચ ગોશબ્દસ્યેતિ॥ અક્ષત્વસ્યાપિ વિદેવનાક્ષત્વવિભીતિકાક્ષત્વાદિરૂપેણ
નાનાત્વાદક્ષત્વદિશબ્દવચ્ચેત્યુક્તમ્। અસ્તુ કો દોષ ઇત્યત આહ -- ઉભ 6 યોરિતિ॥ શ્લિષ્ટેતિ ચ ॥ અક્ષાણ્યાનેયેત્યાદાવનેકવજાતીયા 7 ક્ષાભિપ્રાયેણ પ્રયુક્તસ્થલે યથા યુગતદુભયધી તથાત્રાપિ જાત્યાકૃત્યો ઽરપિ ધીઃ। સા
ચાનુભવબાધિતેતિ ભાવઃ। ઉપપાદિતં ચ સર્વં સઙ્ગ્રહેણાનુવદન્નુપસંહરતિ-- તસ્માદિતિ॥ ત્રયાણાં વાચ્યત્વોપગમાદેકસ્યાપિ દોષસ્યાપરિહાર્યત્વાદ્વા દોષનવકમિત્યન્વયઃ। પુનરુક્તં સ્યાદિત્યસ્ય સઙ્ગ્રહઃ --
1.ષ્ટકમ-જ.ક. 2.કિઞ્ચ-જ.ક. 3.સ્ય વા-નં. 4.સ્ય વા ક્ષ.નં. 5.ખ્યાર્થાકૃ -નં.ઉ. 6.યેતિ -ઉં.નં. 7.અક્ષપદં ન -નં.એ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 246.
------------------------- ------------- --------
સહપ્રયોગાનુપપત્તિઃ, ગોરવં, એકવિશિષ્ટાયા અન્યસ્યાઃ પ્રવૃત્તિનિમિત્તત્વે ઽનુભવવિરોધઃ, સ્વન્ત્રયોરુભયોઃ પ્રવૃત્તિનિમિત્તત્વેપિ સમુદિતયોઃ પ્રવૃત્તિ તિમિત્તત્વે ગોત્વં નિત્યમિત્યાદેરપ્રામાણ્યાપત્તિઃ, ત્રિશઙ્કુવદુભયતઃ પાશારજ્જુઃ, પ્રત્યેકં નિમિત્તત્વે દોષત્રયમિતિ દોષનવકમ્ ॥
નૈય્યાયિકો 1 ક્તપદશક્તિભઙ્ગઃ ॥ 2.6 ॥
સહપ્રયોગાનુપપત્તિરિતિ॥ જાત્યાકૃતી 2 તિ તુ પ્રવૃત્તિનિમિત્તે ઇતિ પક્ષે જાતિરેવ પ્રવૃત્તિનિમિત્તત્વૌચિત્યાદિત્યભિપ્રેતમાહ -- ગૌરવમિતિ॥ દ્વયોર્નિમિત્તત્વપક્ષસ્યૈવ પરાભિમતત્વાદેતદ્દોષસ્ય 3 સંગ્રહો ન પૂર્વકલ્પદ્વયસ્યેતિ જ્ઞેયમ્॥
યદ્વા ગૌરવમિતિ પક્ષિત્રયદોષસ્યાપિ સંગ્રહઃ। જાતિનિમિત્તેન વ્યક્તાવેવ શક્તેર્લઘુત્વાદિતિ ભાવઃ। દોષદશકમિતિ પાઠઃ સાધુઃ। નવકમિતિ તુ લેખકદોષમૂલમિત્યાહુઃ॥
દોષત્રયમિતિ ॥ ગોણત્વાનુપપત્તિઃ, ગોત્વમનિત્યમિત્યસ્યાપ્રામાણ્યાપત્તિઃ, નાનાર્થત્વાપત્તિશ્ચેતિ દોષત્રયમ્ ॥
મણ્યાદ્યુક્તપદશક્તિભઙ્ગઃ ॥ 2.6 ॥
1.મણ્યાદ્યુક્ત-નં.ગા.રા.સુ યિકાદ્યુક્ત -જ.ક. 2.ઽઇતિઽ ઇતિ નાસ્તિ-એ.ઉ. 3.એવ પદમધિકમ્ -ન.એ.
સ્વતે-પક્તિ-નિયઃ)શક્તિવાદઃપુ - 247.
અથ સ્વમતે પદશક્તિનિર્ણયઃ ॥ 2.7 ॥
તસ્માદ્વ્યક્તસ્ય એવ વાચ્યાઃ। જાત્યાદિકં તુ પ્રત્યેકં તેષુ તેષુ શબ્દેષુ પ્રવૃત્તિનિમિત્તમ્। ઉક્તં હિ સુધાયામ્। તે તે વ્યાવૃત્તાકારા એવ તૈસ્તૈર્વ્યાવૃત્તૈર્દ્રવ્યકર્મસામાન્યૈર્નિમિત્તૈઃ તત્તચ્છબ્દવાચ્યા ઇતિ।
અથં સ્વમતે પદશક્તિનિર્ણયઃ ॥ 2.7 ॥
નન્વેવં વાદ્યન્તરૈરુક્તપક્ષચતુષ્ટયસ્યાપ્યયોગે કસ્તર્હિ પદસ્યાર્થ ઇત્યતઃ પ્રાક્પ્રતિજ્ઞાનતમેવ સપ્રમાણકં સ્મારયતિ -- તસ્માદિતિ॥ પ્રાભાકરાદ્યુક્તપક્ષાણામયુક્તતયા પરિશેષપ્રમાણાદિત્યર્થઃ॥
નન્વેવં બ્રાહ્મણ ઇત્યાદયો જાતિશબ્દાઃ, ગૌરઃશુક્લ ઇત્યાદયો ગુણબ્દાઃ, ગચ્છતીત્યાદયઃ ક્રિયાશબ્દા, ઇતિ વ્યવસ્થા ન સ્યાત્। સર્વત્ર વ્યક્તીનામેવ વાચ્યત્વાદિત્યત આહ-- જાત્યાદિકં ત્વિતિપ્રત્યેકમિતિ॥ જાતિશબ્દે 1 જાતિઃ ગુણશબ્દેન ગુણ ઇત્યેવં પ્રત્યેકમિત્યર્થઃ। જાત્યાદિનિમિત્તા 2 વ્યક્તય એવ વાચ્યા ઇત્યત્ર સંમતિમાહ -- ઉક્તં હીતિ॥ વૈશેષિકાધિકરણે --
તાદૃશો ઽયં ચ તચ્છબ્દ ઇતિ જ્ઞાપયતિ સ્ફુટમ્ ॥
ઇતિ શ્લોકવ્યાખ્યાવસર ઉક્તમિત્યર્થઃ। તે 3 તે ઘટપટાદય ઇત્યર્થઃ। વ્યાવૃત્તૈઃ -- પ્રતિવસ્તુ ભિન્નભિન્નૈઃ ન તુ
સર્વત્રાનુગતૈરિત્યર્થઃ। દ્રવ્યેતિ॥
1.બ્દેન જા-ઉ.નં. 2.ત્તે વ્ય- નં.એ.ઉ. 3.તે ઘ -ઉ.નં.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 248.
------------------------ ------------- ------------

ન ચ ગોત્વસ્ય પ્રવૃત્તિનિમિત્તત્વે શક્યતાવચ્છેદકત્વેન પૃથિવીશબ્દે 1 ન ગન્ધવત્વસ્યેવાશક્યત્વં સ્યાત્। તતશ્ચ ગોશબ્દજન્યધીવિષયત્વં ન સ્યાદિતિ શઙ્ક્યમ્ । અવચ્છેદકં હિ દ્વિવિધિમ્। એકં સત્તયા। યથા પૃથિવીત્વજાતિનિમિત્તકે પૃથિવીશબ્દે ગન્ધવત્વં તસ્ય પૃથિવીશબ્દશક્યતયા 2 સમનીયતત્વે ઽપિ ગન્ધવત્તયાજ્ઞાત એવ પૃથિવીશબ્દશક્તેર્ 3 ગ્રહાત્। અપરં જ્ઞાતતયા। યથા ગોત્વજાતિનિમિત્તકે ગોશબ્દે ગોત્વમ્ । ગોત્વવત્તયા જ્ઞાત એવ
ગોશબ્દશક્તિગ્રહાત્ ।
દણ્ડી કુણ્ડલીત્યેવમાદયઃ શબ્દાઃ દણ્ડાદિરૂપદ્રવ્યનિમિત્તકા ઇતિ તદભિપ્રાયેણ દ્રવ્યેત્યુક્તિઃ। અસ્મિન્ પક્ષે ગોશબ્દાદ્ગોત્વવિશિષ્ટપ્રતીત્યભાવરૂપબાધકમાશઙ્કતે --ન ચેતિ॥ અવચ્છેદકત્વેનેતિ॥ 4 અન્યૂનાનધિકદેશતયા શક્યતાયાં નિયામકત્વેનેત્યર્થઃ। ન સ્યાદિતિ॥ ન ચેષ્ટાપત્તિઃ। ગોશબ્દાદ્ગોત્વવિશિષ્ટગોવ્યક્તિબુદ્ધેઃ સાક્ષિસિદ્ધત્વાદિતિ ભાવઃ॥ ગન્ધવત્વસ્યૈવેત્યુક્તદૃષ્ટાન્તવૈષમ્યં વક્તુમાહ -- અવચ્છેદકં હિ દ્વિવિધમિતિ॥ શબ્દશક્યત્વસ્ય કારણરૂપમેકં જ્ઞાપકરૂપમેકમિત્યર્થઃ॥
નનુ ગન્ધવત્વસ્યાપિ પૃથિવીશબ્દવાચ્યત્વસમનિયતત્વેનાવ્યભિચારાત્કુતો ન નિમિત્તત્વમિત્યત આહ -- તસ્યેતિ॥ ગન્ધવત્વસ્ય ગુરુત્વેન તજ્જ્ઞાનં વિનૈવ લઘુભૂતપૃથિવીત્વજ્ઞાનેનૈવ તચ્છબ્દશક્તિગ્રહાદિતિ ભાવઃ॥ ગોત્વમિતિ॥ ન તુ સાસ્નાદિમત્વાદિકમિતિ ભાવઃ॥
1.બ્દેગ -જ.ગ.ક.રા.સુ. 2.સહ ઇત્યધિકમ્ -જ.ગ.ક.રા.સુ. 3.ક્તે રગ્ર- જ.ગ.ક.રા.સુ. 4.અન્યથા ગોત્વાનાધિક ઇત્યેવાસ્તિ -એ.
સ્વતે-પક્તિ-નિયઃ) શક્તિવાદઃ પુ - 249.
----------------- ---------- ----------
તત્રાદ્યં ન પ્રવૃત્તિનિમિત્તમ્। કિં તુ દ્વિતીયમ્। તચ્ચ શક્યમેવ । યો હ્યેતચ્છબ્દનિષ્ઠશક્તેરયં ભાસતે સ એવ શક્યઃ। શક્તિં પ્રતિ વિષયતયા ભાનં ચ વિશેષ્યરૂપાયાં વ્યક્તાવિન વિશેષણભૂતે ગોત્વે ઽપ્યસ્ત્યેવ । તથા ચ કથં શક્યત્વવ્યાપ્યેન પ્રવૃત્તિનિમિત્તત્વેનાશક્યત્વાપાદનમ્।
તત્રાદ્યં ન પ્રવૃત્તિનિમિત્તમિતિ॥"ગન્ધવત્વં હિ ન પૃથિવીશબ્દવાચ્યં, નાપિ તત્પ્રવૃત્તિનિમિત્ત"મિતિ સુધોક્તેઃ શક્તિગ્રહે તજ્જ્ઞાનસ્યાનપેક્ષિતત્વાદ્ગુરુત્વાચ્ચેતિ ભાવઃ। યદ્વા નવિલક્ષણત્વાધિકરણં યાથાર્થ્યમેવ માનત્વમિત્યેતવ્દ્યાખ્યાનસુધાયાં, ગન્ધવત્વાદિકં લક્ષ્યસ્વરૂપપ્રતિપત્તિકારણં ભવત્તસ્યાન્યોવ્યવચ્છેદ 1 તત્તચ્છબ્દવ્યવહારકર્તવ્યત્વે ચ પ્રતિપાદયતિ પૃથિવીત્યાદિકં ચ પ્રવૃત્તિનિમિત્તં ભવત્તવ્દ્યવહારમાત્રકારણં ભવીત્યુક્તદિશા શબ્દવ્યવહારાસાધારણ્યાભાવાન્ન નિમિત્તમા
2 ત્રમ્। દ્વિતીયં તુ વ્યવહારાસાધારણ્યાન્નિમિત્તમિતિ ભાવઃ॥
યદ્વા આદ્યદ્વિતીયયોર્વક્ષ્યમાણનિમિત્તલક્ષણાયુક્તત્વયુક્તત્વાભ્યાં અનિમિત્તત્વનિમિત્તત્વે ઇતિ ભાવઃ। કથં શક્યત્વમિત્યતો વ્યનક્તિ-- યોહીતિ॥ ભાસત ઇત્યન્વયઃ। એતચ્છબ્દેતિ।. બુદ્ધિસ્થો ગવાદિશબ્દઃ। અયં ગોપિણ્ડાદિઃ ॥
નનુ -- શક્યતાવચ્છેદકસ્ય શક્યત્વમયુક્તમ્। તદ્ભાવાવચ્છેદકસ્યાપિ તદ્ભાવ ઇત્યસ્ય ક્વાપ્યદૃષ્ટેઃ। દ્વયોઃ
શક્યત્વે શક્યમિદં ઇદં તુ શક્તૌ નિમિત્તમિતિ વ્યવસ્થાનુપપત્તેશ્ચેત્ય આદ્યં તાવન્નિરાહ -- યુક્તં ચેતિ॥ શક્યત્વમિત્યન્વયઃ।
1. દકત ઉ-નં. 2.માદ્યં ઇતિ શોધિતમ્ -ઉ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 250.
------------------------ ------- --------
યુક્ત ચ ઘટાદિ 1 સાક્ષાત્કારજનકતાવચ્છેદકસ્યાપ્યુદ્ભૂતરૂપ 2 સ્ય તજ્જનકત્વવદ્ઘટો ઽયમિતિ જ્ઞાનં પ્રતિ ઘટનિષ્ઠવિષયતાવચ્છેદકસ્યાપિ ઘટત્વસ્ય તદ્વિષયકત્વવચ્ચ શક્યતાવચ્છેદકસ્યાપિ શક્યત્વમ્। શક્યત્વાવિશેષેપીદં પ્રવૃત્તિનિમિત્તમિદં નેતિ વ્યવસ્થા તુ વિશેષણત્વવિશેષ્યત્વાભ્યામ્॥
અત એવ શક્યત્વે શક્યવૃત્તિત્વે ચ સતિ સ્વભિન્નશક્યં પ્રત્યનધિકરણત્વં પ્રવૃત્તિનિમિત્તત્વમિત્યાહુઃ॥
મહત્વસમાનાધિકરણોદ્ભૂતરૂપવત્વં હિ બહિર્દ્રવ્યપ્રત્યક્ષતાયાં તન્ત્રમિતિ સ્વીકારેણોદ્ભૂતરૂપસ્ય સાક્ષાત્કારજનકતાવચ્છેદકસ્યાપિ પ્રત્યક્ષે જનકત્વેન સ્વસ્યાપિ જનકત્વાદર્શનાદિતિ ભાવઃ॥ જાતાવેદતદ્ભાવો ન દૃષ્ટ ઇત્યત આહ -- ઘટોયઽમિતિ ॥ વ્યસ્થાનુપપત્તિં નિરાહ -- શક્યત્વાવિશેષે ઽપીતે ॥ વિશેષણત્વવિશેષ્યત્વાભ્યાં યુક્તેતિ વિપરીણામેનાનુકર્ષઃ। કુત એવ કલ્પ્યં, શક્યત્વમેવ નાસ્તિ પ્રવૃત્તિનિમિત્તત્વાત્, શબ્દાત્તધીસ્તુ વ્યક્તિશક્તાદેવાક્ષેપત ઇત્યુપેયતામિત્યત આહ-- એત એવેતિ॥ જાતઃ શક્યત્વાદેવેત્યર્થઃ। પૃથિવ્યાદિશબ્દપ્રવૃત્તિનિમિત્તત્વે ગન્ધવત્વાદૌ પૃથિવ્યાદિશબ્દશક્યપૃથિવ્યાદિકં પ્રત્યનિધિકરણે પૃથિવ્યાદિવૃત્તિમત્યતિવ્યાપ્તિનિરાસાય શક્યત્વે સતીત્યુક્તિઃ। યત્પદપ્રવૃત્તિં પ્રતિ નિમિત્તત્વમુચ્યતે તત્પદશક્યત્વે સતીતિ
સમ્બન્ધિશબ્દત્વવવાદેવાનુક્તિસિદ્ધમિતિ યત્કિઞ્ચિત્પદશક્યત્વાદ્ગન્ધવત્વાદૌ પુનરતિવ્યાપ્તિરિતિ શઙ્કાનવકાશઃ।
1.નિષ્ઠેત્યધિકમ્ -જ.ગ.ક.રા.સુ. 2.પવત્વસ્ય-નં.રા.સુ.
સ્વતે-પક્તિ-નિયઃ) શક્તિવાદઃ પુ - 251.
---------------- ---------- ----------
યદ્વા પૂર્વોક્ત 1 જ્ઞાને શક્તિં પ્રતિ વિષયતયા ભાસમાનત્વે સતિ યદ્વિશેષ્યં તદેવ શક્યમ્। તથા ચ ગોત્વમશક્યમેવ શક્યતાવચ્છેદકમ્। શબ્દાત્તદ્ધીસ્તુ શક્યત્વવચ્છક્યતાવચ્છેદકત્વસ્યાપિ શાબ્દધીવિષયત્વે તન્ત્રત્વાદ્યુક્તા। કથમન્યથા પરમતે પારિભાષિકાકાશાદિપદાદશક્ય 2 શબ્દાક્ષયત્વસ્ય ધીઃ।
વ્યક્તાવતિવ્યાપ્તિનિરાસાય શક્યવૃત્તિત્વે ચ સતીત્યુક્તમ્। તાવત્યેવોક્તે પ્રમેયત્વશબ્દપ્રવૃત્તિનિમિત્તં પ્રાપ્નોતિ। પ્રમેયત્વસ્ય કેવલાન્વયિત્વેન સ્વવૃત્તિતયા શક્યત્વે સતિ શક્ય 3 વૃત્તિત્વાદતઃ સ્વભિન્નં શક્યં પ્રત્યનધિકરણત્વ 4 મિત્યુક્તમ્। તસ્ય પ્રમેયત્વરૂપસ્વભિન્નશક્યં પ્રત્યધિકરણત્વાદિતિ વદન્તિ॥
વ્યક્તિરેવ વાચ્યેતિ પદ્ધતિગતૈવકારસ્વારસ્યમનુરુદ્ધ્ય પક્ષાન્તરમાહ -- યદ્વેતિથ॥ પૂર્વોક્તેતિ॥ એતચ્છબ્દનિષ્ઠશક્તેરયં વિષય ઇતિ પૂર્વોક્તજ્ઞાને ઇત્યર્થઃ। સત્યન્તમાત્રસ્ય વિશેષણે ગોત્વાદાવપિ ગતત્વાદ્યદ્વિશેષ્યમિત્યુક્તમ્। વિશેષ્યતયા ભાસમાનત્વમિત્યેવોક્તાવસિદ્ધિઃ। વિષયત્વેનૈવ શક્તિં પ્રતિ ભા 5 સમાનત્વાત્। શબ્દશક્ત્યવિષયત્વે ગોશબ્દાદ્ગૌરિતિ વિશિષ્ટધીર્ન સ્યાદિત્યત આહ-- શબ્દાદિતિ॥ શક્યત્વવદિતિ॥ શક્તિવિષયત્વસ્યેવેત્યર્થઃ। કુતોચછેદકત્વસ્ય શબ્દધીવિષયત્વે તન્ત્રત્વમિત્યત આહ -- કથમન્યથેતિ॥ પારિભાષિકેતિ॥ યથા ડિત્થાદિશબ્દઃ કસ્મિંશ્ચિત્સઙ્કેતો લક્ષણાદિમાન્ મુખ્યવૃત્તિમાન્વા યથા ન ભવતિ, તથાકાશશબ્દોપ્યાકાશે શક્ત્યાદિવૃત્તિશૂન્યઃ કેવલં સાઙ્કેતિકૈત્યભ્યુપગમાદિતિ ભાવઃ॥
1.ક્તે જ્ઞા -ન.જ.ક.રા.સુ. 2.ક્યસ્ય -નં.જ.ક.ગ. 3.ક્યત્વવૃ -નં.ઉ. 4.ત્વાદિત્યુક્તમ્ શ -નં.ઉ. 5.ભાનાત્ -ઉ.નં.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 252.
------------------------ ------------- ---------

કથં ચ ગઙ્ગાપદાચ્છક્યસંબન્ધરૂપલક્ષણાવૃત્યવિષયત્વસ્ય તીરત્વસ્ય ધીઃ। ન ચ તીરસ્ય સંયોગેન તીરત્વસ્ય તુ સંયુક્તસમવાયેન ધીરિતિ વાચ્યમ્। યુગપદ્વૃત્તિદ્વયવિરોધાત્ ॥
કિં ચ ગઙ્ગાપદેન તીરતતીરત્વયોર્ભિન્નસંબન્ધે 1 ન નાનાર્થાક્ષાદિપદેન તદર્થાનામિવ તીરતીત્વયોરપિ સ્વતન્ત્રયોરેવ બોધાપત્યા તીરત્વવિશિષ્ટતીરધીર્ન સ્યાત્ ॥
નનુ તત્રાકાશ બોધે ઽપિ વૃત્તેરવ્યાપારત્વાદ્વ્યક્તિબોધ ઇવ શબ્દાશ્રયત્વરૂપધર્મબોધોપિ સેત્સ્યતિ । વ્યક્ત્યંશે વૃત્તિદ્વારા બોધકસ્ય ગોત્વાદિધર્માંશે વૃત્તિં વિના કથં બોધકત્વં શબ્દસ્યેત્યત આહ -- કથં ચેતિ॥ વૃત્તિદ્વયેતિ॥ લક્ષણા લક્ષિતલક્ષણા ચેતિ વૃત્તિદ્વયેત્યર્થઃ। શક્યસંબન્ધસ્ય લક્ષણાત્વે લક્ષ્યસંબન્ધસ્ય લક્ષિતલક્ષણાત્વાદિતિ ભાવઃ। અસ્તુ ગઙ્ગાયાં મીનઘોષાવિત્યત્રેવ વૃત્તિદ્વયમિત્યત આહ -- કિં ચેતિ॥ યદ્વા -- પૂર્વં શક્યસંયોગેન તીરબોધે પશ્ચાચ્છક્યસંયુક્તસમવાયેન તીરત્વબોધોસ્તુ । એવં ચ ન યુગપદ્વૃત્તિદ્વયાપત્તિરિત્યત આહ -- કિં ચેતિ॥ નાનાર્થેતિ॥
નન્વક્ષાણ્યાનયેત્યાદૌ વિદેવનવિભીતકરથચક્રાદિરૂપનાનાર્થબોધે ઽન્યોન્યાનપેક્ષવૃત્તિ 2 દ્વારકત્વેન તત્ર શબ્દાત્તેષાં સ્વતન્ત્રાણામેવાર્થાનામુપસ્થિતાવપિ ગઙ્ગાયાં ઘોષ ઇત્યાદૌ શક્યસંબન્ધઘટિતસમવાયસંબન્ધેનૈવ તીરત્વબોધનાત્તીરાન્વિતત્વેનૈવ તીરત્વધીર્ભવિષ્યતીતિ॥ ચેન્ન। શબ્દસ્ય વિરમ્યવ્યાપારાપત્તેઃ। શબ્દાત્તીરગોચરનિર્વિવકલ્પકધીપ્રસઙ્ગાચ્ચ ॥ પૂર્વં તીરબોધેપિ તસ્ય વિશેષ્યત્વેન પશ્ચાજ્જ્ઞાયમાનવિશેષણરૂપતીરત્વસ્ય --
1.ન્ધવત્વેન -જ.ક. ન્ધેન બોધને-રા.સુ ન્ધેન બોધને નાનાર્થનામિવ તીર -ગ. 2.ત્વદ્વાચકત્વે -એ.
સ્વતે-પક્તિ-નિયઃ)શક્તિવાદઃપુ - 253.
ન ચ પ્રથમં 1 સ્મૃત સ્વતન્ત્રપદાર્થવિષયિણ્યેવાનાન્તરં વિશિષ્ટાનુભવ ઇતિ વાચ્યમ્। ત્વન્મતે લાક્ષણિકસ્યાનનુભાવકત્વાત્। નિર્વિકલ્પકસ્ય સાક્ષાત્વનિયમેન સ્મૃતેર્નિર્વિવકલ્પકત્વાયોગાચ્ચ ॥
--- તીરવિશિષ્ટેન બોધાપ 2 ત્તેશ્ચ। સંયોગસંયુક્તસમવાયાભ્યાં ઘટઘટત્વયોરિવ ગઙ્ગાયાં ઘોષ ઇત્યત્રાપિ શક્યસંયોગશક્યસંયુક્તસમવાયરૂપસંબન્ધદ્વયેનાપિ તીરતીતરત્વયોર્યુગપદ્બોધસ્યૈવ વાચ્યતયા યુગપદ્વૃત્તિદ્વયવિરોધાપરિહારાચ્ચેતિ ભાવઃ॥
નનુ -- પૂર્વં સ્વાતન્ત્ર્યેણ તીરતીત્વયોઃ શબ્દાચ્છશક્યસંયોગાદિસંબન્ધદ્વયેનોપસ્થિતાવપિ પશ્ચાદ્વિશિષ્ટબોધઃ। સ્યાદેવ કો દોષઃ। ઘટઘટત્વનિર્વિકલ્પકબોધાનન્તરં ઘટત્વવિશિષ્ટધીવદિત્યાશઙ્ક્ય નિરાહ -- ન ચેતિ॥ સ્વતન્ત્રપદાર્થેતિ॥ ગઙ્ગાપદલક્ષ્યર્થભૂતતીરત્વવિષયિણ્યવ ગઙ્ગાયાં ઘોષ ઇત્યત્ર ગઙ્ગાપદાદન્યોન્યાનન્વિતતીરતીરત્વસ્મૃતિર્જાયત ઇત્યર્થઃ। પશ્ચાત્તુ ઘોષાન્વયદશાયાં તીરત્વવિશિષ્ટાનુભવો જાયતે ગઙ્ગાપદાદેવેત્યર્થઃ। અનન્તરં વિશિષ્ટાનુભવ ઇત્યંશં તાવદ્દર્ષયતિ -- ત્વન્મત ઇતિ॥
નનુ -- ગઙ્ગાપદસ્યાનનુભાવકત્વે ઽપિ ઘોષપદમેવ ઘોષાન્વયં તીરતીરત્વવૈશિષ્ટ્યં ચાનુભાવયત્વિતિ ચેન્ન। તીરતીરત્વયોર્ઘોષપદાર્થત્વાભાવેન તદ્વૈશિષ્ટ્યબોધે તસ્યાસામર્થ્યાત્। સ્વતન્ત્રપદાર્થવિષયિણ્યેવેત્યાશઙ્કાં નિરાહ -- નિર્વિકલ્પકસ્યેતિ॥ અન્યોન્યાનન્વિતતતીરતીરતીરત્વવિષયત્વે સ્મૃતિનિર્વિકલ્પકત્વા 3 પાતાત્। તસ્ય ત્વન્મતે પ્રત્યક્ષત્વનિયમેનાસાક્ષાત્કારત્વેન
1.મસ્મૃ નં.ક. 2.પ્તાપ્તે- એ. ધાપ્રવૃત્તે- ઉ.નં. 3.ત્વાયોગાદિત્યર્થઃ- ઉ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 254.
----------------------- ------------- ---------
ત્વન્મતે વિરોધિવિભક્ત્યભાવે નામાર્થયોરભેદાન્વયસ્ય વ્યુત્પત્તિસિદ્ધત્વેન સંસર્ગાનુભવવિરોધાચ્ચ। મન્મતે મધ્યે સ્મૃતેરભાવાચ્ચ। ઉત્ર ચાદ્યે પક્ષે સુધાયાં"દ્રવ્યગુણકર્મસામાન્યૈર્નિમિત્તૈ"રિતિ, તૃતીયા સહયોગે, દ્વિતીયે 1 હેતાવિતિ દ્રષ્ટવ્યમ્। તસ્માચ્છક્તિજ્ઞાનં પ્રતિ વિશેષ્યત્વેન વિષયત્વાદ્વ્યક્ત્ય એવ વાચ્યાઃ
જાત્યાદિકં તુ પ્રવૃત્તિનિમિત્તમિતિ ॥
સ્વમતે પદશક્તિનિર્ણયઃ ॥ 2.7 ॥
ત્વદઙ્ગીકૃતસ્મતેર્નિર્વિકલ્પકત્વા 2 યોગાદિત્યર્થઃ॥
અસ્ત વા સા નિર્વિકલ્પકરૂપા સ્મૃતિઃ। અથાપ્યનન્તરં તયોરભેદાન્વય એવ સ્યાત્। ન તુ તીરત્વવત્તીરમિતિ વિશિષ્ટધીઃ રાજ્ઞઃ પુરુષ ઇત્યાદાવિવાભેદવિરોધિવિભક્ત્ય 3 ભાવસ્થલે ઽભેદાન્વયસ્ય વ્યત્પત્તિબલસિદ્ધત્વોપગમેન તીરતીત્વયોર્નીલોત્પલમિત્યાદાવિવાભેદાન્વય એવ સ્યાત્। ન તુ તીરતીરત્વસમવાયરૂપસંસર્ગ 4 ધીરિત્યાહ -- તન્મત ઇતિ॥ પ્રથમં સ્મૃતિરિત્યેતન્નિરાચષ્ટે -- મન્મત ઇતિ॥ પદોપસ્થિત્યન્વયાનુભવયોર્મધ્ય ઇત્યર્થઃ। યથા ચૈતત્તથોક્તં પ્રાક્ ભટ્ટાભિમતાન્વિતાભિધાનભઙ્ગે। ગોત્વાદિકં શક્યમિતિ પક્ષે ઽશક્યમિતિ પક્ષે ચ પ્રાગુક્તસુધાવાક્યમેવ સંવાદયતિ - અત્ર ચેતિ॥ પક્ષદ્વય ઇત્યર્થઃ॥
સ્વમતે પદશક્તિનિર્ણયઃ ॥ 2.7 ॥
1.તુ ઇત્યધિકમ્ -જ.ક.ગ.રા.સુ. 2.ત્વાપાતાદિત્યર્થઃ-ઉ. 3.વત્યન્તસ્થલે ભેદા ઇતિ શોધિતમ્ -ઉ. ર્4.ગાદિત્યર્થઃ પ્રથમં સ્મૃ-ઇત્યસ્તિ -નં. ઽદિત્યઽ ઇતિ વર્ણયોર્મધ્યે ઽરિઽ ઇતિ પૂરિતમ્ -ઉ.
સઙ્કેત-સન્ધઙ્ગઃ) શક્તિવાદઃ પુ -- 255.
------------------ ------- ----------
અથ સઙ્કેતસંબન્ધભઙ્ગઃ ॥ 2.8 ॥
યત્તૂક્તં મણાવસ્માચ્છબ્દાદયમર્થો બોદ્ધવ્ય ઇતીચ્છારૂપઃ સઙ્કેત એવ શક્તિર્ન ત્વૌત્પત્તિકઃ સંબન્ધ ઇતિ।
અથ સઙ્કેતસમ્બન્ધભઙ્ગઃ ॥ 2.8 ॥
એવં કથમન્વિતે શક્તિરિત્યુપક્રમ્ય પ્રકરણસપ્તકેન પદાર્થસ્ત્વિત્યુપક્રમ્ય પ્રકરણપઞ્ચકેન ચાન્વયવ્યક્તિરૂપેણ પદશક્તિવિષયસ્વરૂપનિર્ણયં કૃત્વેદાનીમવસરપ્રપ્તં પદશક્તિરસ્વરૂપનિર્ણયં ચિકીર્ષુઃ --
"નિત્યયો 1 રપિ શબ્દાનામર્થે 2 નૈવ નિષિધ્યતે"।
ઇત્યાનુમાનિકપાદીયવ્યાખ્યાને"ઔત્પત્તિકસ્યુ શબ્દસ્યાર્થેન સંબન્ધ"ઇતિ જૈમિત્યુક્તાર્ 3 થૈઃ શબ્દાનાં નિત્યયોગોપિ નૈવાસ્માભિસ્ત્યાજ્ય ઇતિ સુધાકૃદભિહિતાં શબ્દાર્થેન સહ સ્વાભાવિકસમ્બન્ધરૂપાં પદશક્તિં --
"પત્યક્ષવચ્ચ પ્રામાણ્યં સ્વત એવાગમસ્ય હિ"।
ઇતિ જિજ્ઞાસાસૂત્રાનુવ્યાખ્યાનસુધાયાં સમ્યક્પ્પઞ્ચિતં મનસિ નિધાય પરાભિમતસઙ્કેતપક્ષે બાધકમાત્રમાહ -- યત્વિતિ॥ શબ્દખણ્ડે લક્ષણા વાદાત્પૂર્વં શબ્દસાધુત્વોક્તિપ્રસ્તાવે ઉક્તમિત્યર્થઃ॥
ઔત્પત્તિકઃ સ્વાભાવિકઃ। ઇચ્છારૂપ ઇત્યત્ર કિમસ્મદાદીચ્છાસાધારણેચ્છારૂપોથેશ્વરમાત્રેચ્છારૂપઃ।
1.ગોપિ -એ.ઉ. 2.મર્થૈનૈવ -એ. 3.ક્તેરર્થે -એ.
તન્ન। ગઙ્ગા 1 પદાત્તીરં પ્રત્યેત્વિતીચ્છયૈવ 2 ગઙ્ગાશબ્દસ્ય 3 પ્રયોગેન તીરે ઽપિ શક્તિપ્રસઙ્ગાત્॥
ન ચાસ્માચ્છબ્દાદાયં સાક્ષાત્પ્રત્યેત્વિતીચ્છા શક્તિઃ તીરે ચ પપરયા પ્રત્યેત્વિચ્છેતિ વાચ્યમ્ । સાક્ષાત્વસ્ય સ્મૃત્યનુભવયોરન્ત્રત્વેન પ્રત્યેત્વિતિચ્છાયા એવ શક્તત્વાત્॥
ન ચ તાદૃશીશ્વરેચ્છા શક્તિઃ, સા ચ ન તીર ઇતિ વાચ્યમ્ ।

---------------------------------------------------------------------------આદ્યેપિ કિં સાક્ષાત્પરંપરાસાધારણ્યેન પ્રત્યેત્વિતીચ્છારૂપ ઉત સાક્ષાત્પ્રત્યેત્વિતિ। તત્રાદ્યે દોષમાહ -- ગઙ્ગેતિ॥ અન્ત્યમાશઙ્ક્યાહ -- ન ચેતિ॥ પરમ્પરયેતિ॥ મુખ્યાર્થભૂતપ્રવાહં પ્રતીત્યેતત્સંબન્ધિતયા તીરં પ્રત્યેત્વિતીચ્છૈવેત્યર્થઃ। અતન્ત્રત્વેનેતિ॥ પદાદ્વ્યવહિત તીરાદૌ સ્મૃતેરનુભવસ્ય વા જાયામાનત્વેન પદસ્યપદાર્થસ્મૃત્યનુભવયોર્જન્મનિ કાર્યે સાક્ષાત્વસ્યાપ્રયોજકત્વનેત્યર્થઃ। યદ્વા સ્મૃતેરનુભવદ્વારૈવ પજન્યત્વાદનુભવસ્ય સાક્ષાત્તજ્જન્યત્વાત્સાક્ષાત્વસ્યસ્મૃતૌ વ્યભિચારેણાતન્ત્રત્વાત્। સ્મૃત્યનુભવસાધારણ્યેન પદાર્થ 4 પ્રત્યેત્વિતીચ્છામાત્રસ્યૈવ શક્તિત્વાદિત્યર્થઃ॥
ઉક્તદોષપરિજિહીર્ષયા દ્વિતીયમાશઙ્કતે -ન ચેતિ॥ આધુનિકસઙ્કેતિતદેવદત્તાદિશબ્દે શક્ત્યભાવઃ સ્યાદિતિ દોષે સત્યેવ
દોષાન્તરમાહ -- ઈશ્વરેચ્છાયા ઇતિ॥
1.શાબ્દા -જ.ક.ગ.રા.સુ. 2.વક્ત્રા ઇત્યધિકમ્ -ગ. 3.બ્દપ્ર -રા. 4.દાદર્થં-એ.ઉ.
સઙ્કેત-સન્ધઙ્ગઃ) શક્તિવાદઃ પુ - 257.
------------------ -------- ---------
ઈશ્વરેચ્છાયાઃ સન્માત્રવિષયત્વેન તસ્યા અપિ તત્ર સત્વાત્। ન હિ ગઙ્ગાશબ્દાત્તીરબુદ્ધૌ સત્યામપિ તાદૃશીશ્વરેચ્છા નેતિ યુક્તમ્। તસ્યાઃ કાર્યોન્નેયત્વાત્॥
ન ચાસ્માત્પદાદમુમર્થમનુભવત્વિતીશ્વરેચ્છા શક્તિઃ સા ચ તીરે નેતિ વાચ્યમ્। જાનાત્વિતિ સામાન્યેચ્છાયા એવાધુનિકસઙ્કેતિતદેવદત્તાદિશબ્દેષ્વિવ સઙ્કેતત્વોપપત્તૌ વિશેષકલ્પકાભાવાત્। લાક્ષણિકસ્યાનુભાવકત્વપક્ષે તસ્યા અપિ તત્ર સત્વાચ્ચ॥
ન ચ તાદૃશેચ્છયેશ્વરોચ્ચરિતત્વં શક્તિઃ સા ચ ન તીરેસ્તીતિ વાચ્યમ્। ઉચ્ચારણતજ્જ્ઞાનયોરભાવેપીચ્છાજ્ઞાનમાત્રેણ પદાર્થજ્ઞાનદર્શનેનોચ્ચારણાંશસ્ય વ્યર્થત્વાત્। આધિનિકસઙ્કેતિતદેવદત્તાદિપદે 1 તાદૃશેચ્છયેશ્વરોચ્ચરિતત્વાભાવેન શક્ત્યભાવાપત્તેશ્ચ। ત્વયા ચ તત્રાપિ શક્ત્યઙ્ગીકારાત્॥
સા ચ ન તીર ઇતિ॥ લાક્ષણિકસ્યાનનુભાવકત્વાદિતિ ભાવઃ। તસ્યા અપીતિ॥ અનુભવત્વિ 2 તીશ્વરેચ્છાયા અપિ॥ તત્ર તીરાદાવિત્યર્થઃ। સા ચ ન તીરેસ્તીતિ॥ લાક્ષણિકપદપ્રયોક્તૃચ્ચારિતત્વાદિતિ ભાવઃ। તાદૃશેશ્વરચ્છયોચ્ચરિતત્વં શક્તિરિતિ હિ તદા કલ્પનીયમ્ યદિ તાદૃશેશ્વરચ્છયોચ્ચરિતત્વં વિના વા તજ્જ્ઞાનં વિના વા પદાત્પદાર્થજ્ઞાનં સ્યાત્। ન હ્યેવમસ્તીત્યાહ - ઉચ્ચારણેતિ॥ અસ્માચ્છબ્દાદમુમર્થમયં જાનાત્વિતીશ્વરેચ્છાજ્ઞાનમાત્રેણેત્યર્થઃ। ઇષ્ટાપત્તિરિત્યત આહ -- ત્વયા ચેતિ॥
1.તદિચ્છ-નં.જ.ગ.રા.સુ 2.તીચ્છા -એ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 258.
------------------------- ---------- ---------
ન ચ દ્વાદશે ઽહનિ પિતા નામ કુર્યાદિતિ સામાન્યેનેશ્વરોચ્ચારિતત્વં તત્રાપ્યસ્તીતિ વાચ્યમ્। સાધુભિર્ભાષિતવ્યમિતિ
સામાન્યેનેશ્વરોચ્ચારિતત્વસ્ય લાક્ષણિકે ઽપિ સત્વાત્। ઘટોત્પત્તિરિવ ગઙ્ગાશબ્દોતચ્ચારણસ્યાપિ દ્વિકર્તૃકત્વેનેશ્વરોચ્ચરિતત્વસ્યાપિ સત્વાચ્ચ। તસ્માત્સ્વાભાવિકઃ સંબન્ધઃ શક્તિરિત્યસ્વીકારે લાક્ષણિકેપિ શક્તિર્દુવારા ॥
કિં ચૈવં ચક્ષુષા ઘટં પ્રત્યેતુ, ધૂમેન વહ્નિં પ્રત્યેત્વિતીશ્વરેચ્છૈવ ચક્ષુર્ધૂમયોર્ઘટવહ્નિભ્યાં સંબન્ધો ન તુ સંયોગવ્યાપ્તી ઇતિ સ્યાત્॥
સઙ્કેતસંબન્ધભઙ્ગઃ ॥ 2.8 ॥
દેવદત્તાદિપદાર્થબુદ્ધૌ સઙ્કેતજ્ઞાનસ્ય કારણત્વાવધારણા 1 દિત્યત્રાપિ તત્કલ્પનાત્ ઇત્યાદિના મણૌ તથૈવ સ્પષ્ટં પ્રતીતેરિતિ ભાવઃ। આધુનિકસઙ્કેતસ્થલે ઽપ્યાપ્ત્યુદ્ધારમાશઙ્ક્ય નિરાહ -- ન ચ દ્વાદશ ઇતિ॥ પુત્રજન્માદિનમારભ્ય દ્વાદશે ઽહનીત્યર્થઃ। તર્હ્યતિવ્યાપ્તિઃ સ્યાદિત્યાહ -- સાધ્વતિ॥ વિશિષ્યાપીશ્વરોચ્ચારિતત્વમસ્ત્વિત્યાહ -- ઘટોત્પત્તેરિતિ॥ ઈશ્વરેચ્છયા કૢપ્તશક્તિત્યાગે ઽતિપ્રસઙ્ગં ચાહ -- કિં ચેતિ॥
સઙ્કેતસંબન્ધભઙ્ગઃ ॥ 2.8 ॥
1. દન્ય - નં.
તર્કતાણ્ડવમ્ - 2. 18-11-2000.
અત-જાવે-શવ્યાદિ-ગ્રસનમ્) જાતિવાદઃ પુ - 259.
------------------------- ---------- --------
અથ અનુગતજાત્યભાવેપિ શક્તિવ્યાપ્ત્યાદિગ્રહણસમર્થનમ્ ॥ 2.9 ॥
નનુ ઉચ્યતે --
સર્વગોવ્યક્તિસઙ્ગ્રાહકસ્ય શક્યતાવચ્છેદકસ્યૈકસ્ય ગોત્વસ્યાભાવેન શક્તિગ્રકાલે સર્વગોવ્યક્ત્યુપસ્થિત્યસંભવાત્કથઙ્ગોશબ્દસ્ય સર્વગોવ્યક્ત્યુપસંહારેણ શક્તિગ્રહઃ । તદગ્રહે ચ કથં ગોશબ્દાદપૂર્વગોવ્યક્તિધીઃ । એવં સર્વધૂમાગ્નિસઙ્ગ્રાકયોર્વ્યાપ્યત્વવ્યાપકતાવચ્છેદકયોર્ધૂમત્વાગ્નિત્વયોઃ --
અથ અનુગતજાત્યભાવેપિ શક્તિવ્યાપ્ત્યાદિગ્રહણસમર્થનમ્ ॥ 2.9 ॥
એવં શક્તિસ્વરૂપં નિરૂપ્યાવસરપ્રાપ્તં તદ્ગ્રપ્રકારં ---
"ઇતિ વ્યુત્પત્તિરપિ હિ સાદૃશ્યેનૈવ ગમ્યતે"।
ઇત્યાદિવિશેષિકાધિકાધિકરણાનુવ્યાખ્યાનસુધયોઃ"સમયપ્રવૃત્તૌ તુ સાદૃશ્યમુપધાન"મિતિ પદ્ધતૌ ચોક્તં સમર્થયમાનઃ સુધોક્તં પૂર્વપક્ષં સંક્ષિપ્યાનુવદતિ -- નનુ ત્વન્મત ઇતિ ॥ અભાવેનેતિ ॥ આગામિભઙ્ગે વક્ષ્યમાણદિશેતિ ભાવઃ । અનુગતજાતિપક્ષે તુ પુરોવર્તિચક્ષુઃ સંયુક્તઘટાદૌ પ્રત્યક્ષાવગતં ઘટત્વં પ્રત્યાસત્તીભૂય સ્વાશ્રયભૂતસમસ્તઘટવ્યક્તીઃ પ્રત્યક્ષ 1 જ્ઞાને ભસયતીતિ યુગપદુપસ્થિતાનન્તવ્યક્તિષુ શક્તિગ્રહઃ સુશક ઇતિ ભાવઃ । તુલ્યન્યાયવિષયત્વાદાહ -- એવમિતિ ॥ વ્યાપ્યત્વાવચ્છેદકવ્યાપકત્વાવચ્છેદકયોરિત્યર્થઃ । 2 અગ્નિત્વયોરિત્યનન્તરં એવમિત્યનુષઙ્ગઃ ।
1.ત્યભિજ્ઞા - ઉ. નં. 2.ધૂમત્વાગ્નિ - ઉ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ. પરિચ્છેદઃ પુ - 260.
----------------------- ------------- ---------
કાર્યત્વકારણત્વાવચ્છેદકયોરનુગતયોર્ઘટત્વદણ્ડત્વયોશ્ચાભાવે કથં સર્વોપસંહારે 1 ણ વ્યાપ્તેઃ કાર્યકારણભાવસ્ય ચ ગ્રહઃ । કથં ચ કારણકારણવિભાગઃ । વ્યક્ત્યપેક્ષયા નિયત 2 ત્વસ્ય રાસભે ઽપિ સત્વાજ્જાત્યપેક્ષયા નિયમસ્ય ત્વન્મતે દણ્ડાદાવપ્યભાવાત્ ॥
સર્વોપસંહારેણેતિ ॥ સર્વેષાં યુગપદેકબુદ્ધિસ્થત્વં સર્વોપસંહારઃ । તેન ચ ધૂમવહ્નિઘટદણ્ડરૂપસર્વવ્યક્તિનિષ્ઠવ્યાપ્યવ્યાપકભાવગ્રહઃ કાર્યકારણભાવગ્રહો ભવતિ સ કથમિત્યર્થઃ । માસ્તુ કો દોષઃ પુરોવર્તિનોરેવ વ્યાપ્યાદિભાવગ્રહોસ્ત્વિત્યત આહ -- કથં ચેતિ ॥ ઉપલક્ષણમેતત્ । વ્યાપ્યાવ્યાપ્યવિભાગ 3 શ્ચ કથમિત્યપિ ધ્યેયમ્ । કાર્યકારણ 4 વિભાગાયોગં વ્યનક્તિ-- વ્યક્તીતિ ॥ નિયતપૂર્વવૃત્તિત્વાદિ 5 હિ કારણત્વાદિકં વાચ્યમ્ । તત્ર નિયમશ્ચ દણ્ડે સતિ ઘટઃ તદભાવે તદભાવ ઇતિ વાચ્યઃ । સ ચ દણ્ડઘટરૂપવ્યક્તિમાદાય ચેત્તદા કસ્મિંશ્ચિત્ ઘટે જાયમાને યત્ર રાસભો ઽપિ સન્નિહિતસ્તત્ર રાસભે સતિ ઘટ ઇત્યસ્તિ નિયમ ઇતિ રાસભસ્યાપિ કારણત્વગ્રહઃ સ્યાત્ । અથ -- દણ્ડત્વાવચ્છિન્ને સતિ ઘટત્વાવચ્છિન્નમિત્યેવં નિયમસ્તુ સિદ્ધાન્તિનો મતે ન યુક્તઃ । અનુગતદણ્ડત્વાદેરભાવાત્ । એવં વ્યાપ્યત્વાદિગ્રહે ઽપિ જ્ઞેયમ્ । તથા ચ દણ્ડાન્તરાદૌ કારણત્વાગ્યગ્રહે ઽપિ કારણત્વાદિસ્વીકારે રાસભાદેરપિ સ્વીકારાપત્તેઃ કારણાકારણાદિવિભાગો ન સ્યાદિત્યર્થઃ ।

1.રમાત્રે -નં-જ. 2.યમસ્ય-નં-જ-ગ-રા-સુ. 3.ગાદિ ક -ઉ.નં. 4.ણાવિભાગં વ્ય -ઉ. 5.દિના કા - ઉ.
અત-જાવે-શવ્યાદિ-ગ્રસનમ્ ) જાતિવાદઃ પુ - 261.
-------------------------- ---------- --------
કિં ચ ક્રિયાવત્વં ન દ્રવ્યલક્ષણમ્ અવ્યાપ્તેઃ, ન સત્વાશ્રયત્વં અતિવ્યાપ્તેરિત્યાદિવ્યવસ્થા ન સ્યાત્ । તત્તવ્દ્યક્તિમાત્રવિશ્રાન્તદ્રવ્યત્વાવચ્છિન્નસ્યૈવ લક્ષ્યાસઙ્ગ્રહરૂપતયા અવ્યાપ્તેર્દ્રવ્યાદિવ્યક્તિષુ પ્રત્યેકં વિશ્રાન્તાયાઃ સત્તાયા ગુણકર્માદ્યવૃત્તિત્વેન લક્ષ્યાતિરિક્તસઙ્ગ્રહરૂપાયા અતિવ્યાપ્તેશ્ચાભાવાત્ ॥
તસ્માદનુગતજાત્યનઙ્ગીકારે સર્વવ્યવહારવિલોપઃ સ્યાદિતિ ॥
ઉચ્યતે --
અનુગતજાતેરભાવે કિં શક્યવ્યાપ્યાદિરૂપસર્વવ્યક્ત્યુપસ્થિતિરેવ ન સંભવતીત્યુચ્યતે, કિં વા તત્સંભવે ઽપિ ક્રોડીકાર 1 કસ્યૈકસ્ય ગોત્વધૂમત્વાદેરભાવે સર્વગોવ્યક્ત્યાદ્યુપસંહારેણ શક્તિવ્યાપ્ત્યાદિગ્રહો ન સંભવતીતિ ॥
અનુગતજાત્યભાવે દોષાન્તરમાહ પૂર્વ 1 વાદિ -- કિં ચેતિ ॥ ગગનાદાવભાવાદાહ -- અવ્યાપ્તેરિતિ ॥ ગુણકર્માદાવપિ ભાવાદાહ -- અતિવ્યાપ્તેરિતિ ॥ ઇત્યાદીત્યાદિપદેન -- દ્રવ્યત્વપૃથિવીત્વાદેઃ સામાન્યવિશેષવ્યવસ્થા ન સ્યાદિતિ, કેચિચ્છબ્દાઃ એકૈકાર્થાઃ કેચિત્વક્ષાદિશબ્દા નાનાર્થા ઇત્યાદિવ્યવસ્થા ન સ્યાદિતિ ગૃહ્યતે । એકાનેકપ્રવૃત્તિનિમિત્તકત્વાદેકાર્થકત્વાદેરિતિ ભાવઃ । કુતો ન સ્યાદિત્યતઃ ક્રમેણ વ્યનક્તિ -- તત્તદિતિ ॥ અવ્યાપ્તેરિતિ ॥ અભાવાદિત્યન્વયઃ ।
1. પક્ષી - ઉ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ. પરિચ્છેદઃ પુ - 262.
----------------------- ------------ --------
નાદ્યઃ । ત્વન્મતે સામાન્યપ્રત્યાસત્તિભૂતેન શક્યત્વવ્યાપ્યત્વાવ 2 ચ્છેદકેનૈવકેન ગો 3 ત્વેનેવ મન્મતેપ્યુપદેશવ્યવહારભૂયોદર્શનાદિના શક્તિવ્યાપ્યાદિગ્રહકાલે ઉપસ્થિતગવાદિવ્યક્તિવિશેષધર્મિકેણાતીતાનાગતસકલવ્યક્તિપ્રતિયોગિકેનૈકેન સાદૃશ્યેનાતીતાનાગતસકલશક્યવ્યાપ્યાદિવ્યક્તીનામુપસ્થિતિસંભવાત્ ॥
ઇયાંસ્તુ ભેદઃ । ત્વન્મતે જાતિરતીતાદ્યાશ્રિતા, મન્મતે તુ સાદૃશ્યં ધ્વંસાદિવ 4 ત્પ્રતિયોગિત્વેન તત્તત્સંબદ્ધમિતિ ॥
વ્યપ્ત્યાદીતિ ॥ કારણમાદિપદાર્થઃ । ભૂયો દર્શનાદિનેત્યાદિપદં પૂર્વેણાપ્યન્વેતિ । ઇયં ગૌરિતિ વ્યક્તિવિશેષ ઉપદેશેન ગામાનયેત્યાદિવૃદ્ધવ્યવહારેણ તત્રાન્વિતતાદિપદોપપત્તાવુપમાનકોશાદિના કારણત્વગ્રહકાલે ભૂયોર્શનેન વ્યાપ્તિગ્રહકાલે અન્વયવ્યતિરેકદર્શનેન કારણત્વગ્રહકાલ ઇત્યર્થઃ । સાદૃશ્યેનેતિ
॥ સાદૃશ્યં ચ પદાર્થાન્તરમ્ । ન ત્વનુગતજાતિઘટિતમૂર્તિકમિતિ ભાવઃ । વ્યાપ્ત્યાદીત્યાદિપદેન કારણવ્યક્તિગ્રહઃ । ઉપસ્થાપકતાયામવિશેષદ્યોતનાયાહ -- ઇયાંસ્તુ ભેદ ઇતિ ॥ ઇયાનેવ ભેદ ઇત્યર્થઃ । અતીતાદેઃ કથં પ્રતિયોગિત્વં નામ ધર્મઃ । આશ્રયાભાવાદિત્યત ઉક્તં -- ધ્વંસાદિવદિતિ ॥ પ્રાગભાવ આદિપદાર્થઃ । તથાત્વે ધ્વંસાદેરપિ તત્પ્રતિયોગિત્વં ન સ્યાદિતિ ભાવઃ ॥
1.રકસ્યૈ-રા-સુ. 2.ત્વાદ્યવ-નં.જ-રા.સુ. 3.ત્વાદિને-નં.જ. ગ.રા.સુ. 4.વત્સપ્ર -નં. જ. ત્તત્પ્ર -ગ.
અત-જાવે-શવ્યાદિ-ગ્રસનમ્) જાતિવાદઃ પુ - 263.
------------------------- --------- ---------
યુક્તં ચ તદનાશ્રિતત્વે ઽપિ સંસ્કારવત્પ્રત્યાસત્તિત્વેન તદુપસ્થાપકત્વમ્ । પ્રત્યુત ત્વન્મત એવાતીતાદેરસત્વાજ્જાત્યાશ્રયત્વમયુક્તમ્ ॥
નનુ ત્વન્મતે સાદૃશ્યનાતીતાદેઃ પ્રતિયોગિત્વરૂપસંબન્ધો નાનેતિ ચેત્કિં તાવતા । ન હ્યેકસ્મિન્ જ્ઞાને એક એવ સંબન્ધો હેતુરિતિ નિયમઃ । સમૂહાલમ્બનજ્ઞાને રૂપી ઘટ ઇત્યાદૌ ચ તદભાવાત્ ।
નન્વતીતાદ્યનાશ્રિતં પુરોવર્તિમાત્રાશ્રિતં સાદૃશ્યં કથમતીતાદ્યુપસ્થાપયેદિત્યત આહ -- યુક્તં ચેતિ ॥ સંસ્કારવદિતિ । પ્રત્યભિજ્ઞાયાં જન્દનખણ્ડ ઇત્યાદ્યુપનીતમાનાદૌ ચ સંસ્કારસ્યાન્તઃ કરણાદ્યાશ્રિતસ્યાપિ યથા ચક્ષુરાદિપ્રત્યાસત્તિત્વં તથેત્યર્થઃ । એતચ્ચ સ્વમતાવષ્ટમ્ભેનોક્તમ્ । પરમતે તુ જ્ઞાનવદિતિ બોધ્યમ્ । આત્મસમવેતસ્યાપિ તત્તાદિસ્મૃતિરૂપજ્ઞાનસ્ય પ્રત્યભિજ્ઞાદૌ ચક્ષુરાદિપ્રત્યાસત્તિત્વં તથેતિ ધ્યેયમ્ । સામાન્યપ્રત્યાસત્તિપક્ષ એવોપસ્થિતિર્દુઘટેત્યાહ -- પ્રત્યુતેતિ ॥
નનુ - પુરોવર્તિધર્મિનિષ્ઠસાદૃશ્યપ્રતિયોગિત્વમતીતાદિષુ સર્વત્ર નાનુગતમેકમસ્તિ । તથાત્વે ગોત્વાદેરેવ તથાત્વોપપત્તૌ કિમેતત્કલ્પનયા । વક્ષ્યમાણાનુગતપક્ષદોષગ્રાસાચ્ચ । અતો યાવન્તિ પ્રતિયોગીનિ તાવત્સુ પ્રતિયોગિત્વાન્યપિ તાવન્ત્યેવેતિ ભિન્નભિન્નાનિ । તથા ચા 2 નન્તપ્રતિયોગ્યનુયોગિતાભાવરૂપસંબન્ધૈરનન્તપ્રતિયોગિવસ્તૂનિ
યુગપત્કથમુપસ્થાપયેદિતિ ભાવેવ શઙ્કતે -- નન્વિતિ ॥ સંબન્ધાનેકત્વં યુગપદુપસ્થિતૌ ન પ્રતિબન્ધકં વ્યભિચારાદિત્યાહ -- કિન્તાવતેત્યાદિના ॥
1.દિજ્ઞાને-ગ.રા.સુ. 2.ચ ન તત્ર પ્રતિ -ઉ.નં.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 264.
------------------------ ----------- -------
ઘટસ્વરૂપત્વૈઃ સહ સન્નિકર્ષાણાં ભેદાત્ । કિં ચ સમવાયાભેદવાદિનઃ તવાપિ મતે ગોત્વાદિસમવાયસ્યાશ્વાદાવપિ સત્વાદાધારાધેયત્વમાત્રસ્ય 1 સર્વાધારે કાલાદાવપિ સત્વાત્સ્વરૂપસમ્બન્ધરૂપવિશષણતા વિશેષ એવ ગૌરિત્યાદિધીનિયામક ઇત વાચ્યમ્।
સમૂહાલમ્બનજ્ઞાનસ્થલે ઘટપટાદિસંનિકર્ષાણામન્યાન્યત્વં સ્પષ્ટમિત્યુપેત્ય રૂપીત્યાદિજ્ઞાને તદ્વ્યનક્તિ -- ઘટેતિ ॥ સંયોગસંયુક્તસમવાયસંયુક્તસમવેતસમવાયરૂપસન્નિકર્ષાણામિત્યર્થઃ । ઇદં ચ સંબન્ધનાનાત્વં સામાન્યપ્રત્યાસત્તિપક્ષે ઽપિ સમવેત્યાહ -- કિં ચેતિ ॥ પુરોવર્તિનિષ્ઠસ્ય ગોત્વસ્યાતીતાદિવ્યક્તિભિઃ સમવાય આધારાધેયભાવો વા જાતૌ વ્યક્તેર્વ્યાવર્તકતયા વિશેષણત્વેન સ્વવિશેષણત્વરૂપો વા સંબન્ધો વાચ્યઃ । તત્રાદ્ય આહ -- સમવાયેતિ ॥ એક એવ સમવાયો ન તુ સંયોગવન્નાનેતિ પક્ષે સર્વવ્યક્તિભિર્જાતેરેક એવ સંબન્ધ ઇતિ યુગપત્સર્વોપસ્થિતિઃ સંભવતિ । તથાપિ ગોત્વેન સર્વગોવ્યક્ત્યુપસ્થિતિવદશ્વાદિવ્યક્ત્યુપસ્થિતિરપિ સ્યાત્ । ગોત્વસમવાયસ્યૈકત્વેનાશ્વાદાવપિ ગોત્વસમવાયસ્ય સમવાયભઙ્ગોક્તરીત્યા સત્વાદિત્યર્થઃ । 2 દ્વિતીય આહ -- આધારેતિ ॥ કાલાદાવિતિ ॥ તથા ચ ગોત્વેન દેશકાલયોરપ્યુપસ્થિતિઃ સ્યાદિતિ ભાવઃ । તૃતીયઃ પરિશિષ્યત ઇતિ ભાવેનાહ -- સ્વરૂપેતિ ॥ ગૌરિત્યાદીતિ ॥ અતીતાનાગતસર્વગોવિષયકધીનિયામકમિતિ વાચ્યમિત્યર્થઃ ॥
નનુ - પ્રતિયોગિનામુપસ્થિતાવેવ પ્રતિયોગિભાવરૂપસમ્બન્ધજ્ઞાનં સંબન્ધજ્ઞાને ચ પ્રતિયોગિનામુપસ્થિતિરિતિ પ્રતિયોગિનાં જ્ઞાને પ્રતિયોગિનાં જ્ઞાનં કારણમિત્યાપન્નમ્,
1.સ્ય ચ સ -ગ.રા.સુ. 2.દ્વિતીય આહ ઇતિ નાસ્તિ - ઉ.નં.
અત-જાવ-શવ્યાદિ-ગ્રસનમ્) જાતિવાદઃ પુ - 265.
------------------------ --------- ----------
સ ય તત્તદ્વ્યક્તિરૂપોનન્ત એવેતિ સમમ્ । સ ચ સંબન્ધઃ સ્વરૂપસન્નેવ પ્રત્યાસત્તિર્ 1 ન તુ જ્ઞાત ઇત્યાત્માશ્રયપરિહારોપ્યાવયોઃ સમાનઃ ॥

નનુ પુરોવર્તિગોવ્યક્તૌ મન્મતે ગોત્વમિવ ત્વન્મતે તસ્યાઃ સ્વગતસાદૃશ્યપ્રતિયોગિત્વં નેતિ કથં તસ્માદુપસ્થિતિરિ ચેન્ન । તસ્યાઃ પ્રત્યભિજ્ઞાયામિદમંશસ્યેવેન્દ્રિયસંયોગાદિનૈવોપસ્થિતેઃ ॥
સંબન્ધસ્ય સ્વરૂપત્વાદિત્યતઃ સ્વરૂપસન્નેવ સંબન્ધઃ પ્રતિયોગ્યુપસ્થિતિહેતુઃ, ન જ્ઞાતઃ, યેનાત્માશ્રયઃ સ્યાત્, અન્યથા તવાપ્યયં દોષઃ સ્યાદિતિ ભાવેનાહ -- સ ચેતિ ॥ વિશેષણ 2 તાવિશેષરૂપઃ પ્રતિયોગ્યનુયોગિભાવરૂપશ્ચેત્યર્થઃ। સામાન્યપ્રત્યાસત્ત્યા સામ્યં સાદૃશ્યપ્રત્યાસત્તેરયુક્તમ્ । ગોત્વસ્ય પુરોવર્તિવ્યક્ત્યાપ્રતીતાદિવ્યક્તિભિશ્ચ વિશેષણતારૂપ એવ સંબન્ધ ઇતિ યુક્તમ્ । તત્ર ગોત્વં પુરોવર્તિનઃ યેન રુપેણ સંબદ્ધં 3 તેનૈવ રૂપેણાતીતાદિભિરપિ સંબદ્ધ 4 મિતિ પુરોવર્તિવ્યક્તમતીતાદિવ્યક્તિં યુગપદુપસ્થાપયતીતિ, સાદૃશ્યં તુ પુરોવર્તિના ધર્મિત્વેન સંબન્ધમતીતાદિભિઃ પ્રતિયોગિત્વેનેતિ વૈરૂપાત્કથં યુગપત્સર્વમુપસ્થાપયેદિતિ ભાવેન શઙ્કતે -- નન્વિતિ ॥ મન્મતે તાર્કિકમત ઇત્યર્થઃ । સ્વગતેતિ ॥ પુરોવર્તિવ્યક્તિનિષ્ઠં યત્સાદૃશ્યં તત્પ્રતિયોગિત્વં નાસ્તિ । કિં તુ ધર્મિત્વમેવ । પ્રતિયોગિત્વં ત્વપ્રતીતાદાવેવેત્યર્થઃ । તસ્યા ઇતિ ॥ પુરોવર્તિન્યા ઇત્યર્થઃ । ઇદમંશસ્યેવેતિ ॥
1.ત્વે તન્ત્ર ન તુ -નં. જ. 2.ણવિશેષ્યરૂ - ઉ.નં. 3.ન્ધઃ તેનૈ -ઉ.નં. 4.ન્ધ ઇતિ -ઉ.નં.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 266.
----------------------- --------- --------
અપિ ચ-- ત્રિવક્રમ એકેન પાદેનોર્ધ્વલોકમન્યેનાધરલોકમિવ સાદૃશ્યં
પ્રતિયોગિત્વરૂપસંબન્ધેનાતીતાદિકં ધર્મિત્વરૂપસંબન્ધેન પુરોવર્તિનમપિ સ્પૃશતિ । ન ચૈવં વૈરૂપ્યમ્ । ઉભયાનુગતસ્ય નિરૂપકત્વસ્યૈકરૂપત્વાત્ ॥
અપિ ચ સાદૃશ્યેઞ્જનાદિવત્સહકારિત્વમાત્રેણ પ્રત્યાસત્તિશબ્દઃ । અત એવ પદ્ધતાવતીતાદિ જ્ઞાનંભૂયોતર્શનાદિ સહકારિસામર્થ્યેનેત્યુક્તમ્ ।
તત્તાંશ એવ ચક્ષુષઃ સંસ્કારસ્ય જ્ઞાનસ્ય વા પ્રત્યાસત્તિત્વેનેદમંશે સંયોગાદેરેવ લૌકિકન્નિકર્ષસ્ય પ્રત્યાસત્તિત્વેન સબન્ધદ્વયેનાપ્યુભયવિષયકમેકં પ્રત્યભિજ્ઞાનં યથા જાયતે તથૈવ સંયોગસાદૃશ્યરૂપસંબન્ધાભ્યાં પુરોવર્તિતદન્યસર્વવિષકમેકં જ્ઞાનં ભવત્યેવેતિ ભાવઃ ॥
નન્વથાપ્યેકરૂપસંબન્ધો ન લભ્યત ઇત્યત આહ -- અપિ ચેતિ ॥ ઉભયેતિ ॥ પુરોવર્તિન્યતીતાદૌ ચ ગતસ્ય નિરૂપકત્વસ્યેત્યર્થઃ । સાદૃશ્યસ્ય ધર્મિપ્રતિયોગ્યુભયનિરૂપ્યત્વાદિતિ ભાવઃ । અતીતાદૌ પુરોવર્તિનિ ચ નિરૂપકત્વમસ્તીત્યેતાવતૈવાનુગતસ્યેત્યુક્તમ્ । ન ત્વેકં વ્યાસજ્યવૃત્તિતયાસ્તીતિ ભ્રમિતવ્યમ્ । તથાત્વે ઽનુગતજાત્યપાકરણાયોગાત્ ॥
નનુ -- નિરૂપકત્વમપિ નૈકરૂપમ્ । ક્વચિદ્ધર્મિત્વેન ક્વચિત્પ્રતિયોગિત્વેનેતિ નાનૈવ । શબ્દાનુગતિમાત્રસ્યાતિપ્રસઙ્ગાદિત્યત આહ -- અપિ ચેતિ ॥ વર્તમાનસન્નિકૃષ્ટમાત્રગ્રાહિપ્રત્યક્ષં કથમતીતાદ્યાસ્પદાં વ્યાપ્તિં ગૃહ્ણીયાદિતિ ચેન્ન । સહકારિસામર્થ્યેન કરણાનાંશક્ત્યન્તરાવિર્ભાવસ્ય બહુલમુપલમ્ભાદિતિ વાક્યમર્થતો નિષ્કૃષ્યાહ -- પદ્ધતાવિત્યાદિના ॥ અસ્ય વાક્યસ્ય વક્ષ્યમાણદિશા સાદૃશ્યપર્યન્તત્વાદ્ભવત્યુપષ્ટમ્ભકમિતિ ભાવઃ ।
અતો-જાવે-શવ્યાદિ-ગ્રસનમ્) જાતિવાદઃ પુ - 267.
------------------------- --------- ---------
ન હિ ન્યાયમતે ઽપ્યનુગતજાતૌ સંસ્કારે વ્યવસાયે યોગજધર્મે ભ્રાન્તિહેતૌ દોષે ચ મુખ્યં પ્રત્યાસત્તિત્વમસ્તિ । ન વા યોગજધર્માદેરતીતાદિ 1 ના સંબન્ધોસ્તિ । પદ્ધતાવપિ ભૂયોદર્શનાદિજનિતસંસ્કારસચિવમિન્દ્રિયં સ્વસન્નિકૃષ્ટવ્યક્તિનિષ્ઠસાદૃશ્યપ્રતિયોગ્યતીતાદિગ્રાહકમિત્યેવ વિવક્ષિતત્વાન્નાનુવ્યાખ્યાનોક્તસાદૃશ્યત્યાગઃ । અન્યથા વિસદૃશસ્યાપિ ગ્રહણાપાતાત્ । સાદૃશ્યમુપધાનમિતિસ્વવચનવિરોધાચ્ચ ॥
કુત એવં સામાન્યપ્રત્યાસત્તિરેવોપેયતામિત્યત આહ -- ન હીતિ ॥ સંસ્કાર ઇતિ ॥ સંસ્કારપદં જ્ઞાનપરમ્ । જ્ઞાનસ્યૈવ પ્રત્યભિજ્ઞાદૌ પ્રત્યાસત્તિત્વોપગમાત્ । પ્રાભાકરાદિમતેન વા સંસ્કાર ઇત્યુક્તિઃ । અનુપ્યવસાયેન બાહ્યાર્થવિષયીકરણે વ્યવસાયસ્ય પ્રત્યસત્તિત્વાદ્વ્યવસાય ઇત્યુક્તમ્ । યોગજધર્મ ઇતિ ॥ નિત્યાનુમેયાદિજ્ઞાને તસ્ય પ્રત્યાસત્તિત્વાત્ । મુખ્યમિતિ ॥ સંયોગાદિરૂપલૌકિકસન્નિકર્ષસ્યેવોભયસંબન્ધત્વરૂપમિત્યર્થઃ । પદ્ધતિવાક્યં કથમુક્તાર્થોપષ્ટમ્ભકમિત્યત આહ -- પદ્ધતાવપીતિ ॥
"ઇતિ વ્યુત્પત્તિરપિ હિ સાદૃશ્યેનૈવ ગમ્યતે ।
ઇત્યાદ્યનુવ્યાખ્યાનોક્ત 2 સ્યેત્યર્થઃ-- અન્યથેતિ ॥ સાદૃશ્યવિવક્ષાભાવ ઇત્યર્થઃ । સ્વવચનેતિ ॥ અન્યથેત્યનુષઙ્ગઃ ।"વ્યક્તય એવ વાચ્યાઃ । સમયપ્રતિપત્તૌ તુ સાદૃશ્યમુપધાન"મિતિ પદ્ધત્યુક્તશબ્દપરિચ્છેદગતવચનવિરોધાદિત્યર્થઃ । ન ચ શક્તિગ્રહ એવ સાદૃશ્યમુપધાનમિત્યુક્તમ્ ન તુ વ્યાપ્તિગ્રહ ઇતિ વાચ્યમ્ ।
1. દિસં - નં. જ. ગ. રા. સુ. 2.ક્તેત્ય - ઉ. નં.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 268.
---------------------- ------------ ----------
નનુ તથાપિ ગવયોપિ ગોસાદૃશ્યપ્રતિયોગીતિ તસ્યાપ્યુપસ્થિતિઃ સ્યાદિતિ ચેત્તવાપ્યુપમિતૌ ગૌસદૃશપશ્વાન્તરસ્ય ગવયશબ્દવાચ્યતાધીઃ સ્યાત્ । અયં ગૌરિત્યુપદેશે 1 ચ ગોગતદ્રવ્યત્વાદિજાત્યન્તરસ્ય ધીઃ સ્યાત્ ॥
યદિ ચ તત્રાવાપોદ્ધાપાભ્યામન્તરઙ્ગસ્ય સાદૃશ્યસ્ય --
તુલ્યન્યાયત્વાદિતિ ભાવઃ । સાદૃશ્યસ્ય સહકારિત્વેન પ્રત્યાસત્તિત્વેન વા યથાકથઞ્ચિત્સ્વનિરૂપકસર્વોપસ્થાપકત્વેનાતીતાદિસર્વોપસ્થિતાવુપેતાયાં"ન ચ વાચ્યં ગોસાદૃશ્યમશ્વેપ્યસ્તીતિ તત્રાપિ ગોશબ્દવાચ્યતાનુમાનપ્રસઙ્ગ"ઇત્યાદિના સુધોક્તાતિપ્રસઙ્ગોત્તરે વ્યનક્તિ --નન્વિત્યાદિના ॥ ગોનિષ્ઠસાદૃશ્યેત્યર્થઃ 2 । ઉપમિતાવિતિ ॥ ગોસદૃશો ગવય ઇત્યતિદેશવાક્યં શ્રુતવતો વનં ગતસ્ય ગૌસાદૃશ્યવિશિષ્ટપિણ્ડદર્શનાત્તસ્મિન્ પિણ્ડે
ગવયશબ્દવાચ્યત્વવિષયકોપમિતિર્જાયત ઇતિ મતે ગોસદૃશે ગવયભિન્ને પશ્વન્તરે યત્કિઞ્ચિદ્ગોસાદૃશ્યવિશિષ્ટદર્શનેન તસ્મિન્ ગવયશબ્દવાચ્યત્વોપમિતિઃ યોજના । પ્રત્યક્ષોપદેશે ઽપિ પરસ્યાતિપ્રસઙ્ગમાપાદયતિ -- અયમતિતિ ॥ પુરસ્થિતે ગોપિણ્ડે ગૌરિત્યુપદેશે ગોત્વાવચ્છેદેન ગોશબ્દવાચ્યત્વં ગૃહ્ણાતિ ॥ તન્ન સ્યાત્ । કિં તુ ગોત્વાદિવ્યાપકબહિરઙ્ગદ્રવ્યત્વં પૃથિવીત્વાદિનૈવ વાચ્ય 3 ધીઃ સ્યાદિત્યર્થઃ । તેનૈવ સમાધિં વાચયતિ -- યદિ ચેતિ ॥ અવાપઃ પ્રક્ષેપઃ । ઉદ્વાપઃ ઉદ્ધારઃ । યત્કિઞ્ચિત્સદૃશો મહિષ્યાદૌ ગવયપદપ્યુત્પત્તિગ્રહે સતિ મહિણમાનયેત્યાદિવ્યાવહારે ગવયપદસ્યોદ્વાપો મહિષપદસ્યાવાપોસ્તિ સ ન સ્યાત્ ।
1.તેન ચ -નં. જ. 2.શ્યસ્યે-નં-ઉ. 3. ચ્યત્વધીઃ - નં.એ.
અત-જાવે-શવ્યાદિ-ગ્રસનમ્) જાતિવાદઃ પુ - 269.
------------------------ ---------- ----------
ગોત્વાદિજાતેશ્ચ ગ્રહસ્તર્હીહાપિ ગવયાદિવ્યાવૃત્તમન્તરઙ્ગં સાસ્નાદિમત્વગોત્વાદિપ્રયુક્તસાદૃશ્યં પ્રત્યાસત્તિઃ ।
તસ્માજ્જાતિવત્સાદૃશસ્યાપિ પુરોવર્તિર્પિણ્ડનિષ્ઠસ્યેન્દ્રિયસન્નિકૃષ્ટસ્યોક્તસંબન્ધેનાતીતાદ્યુપસ્થાપકત્વં યુક્તમેવ ॥

એતદેવાભિપ્રેત્યોક્તં સુધાયાં સાદૃશ્યસ્ય વ્યાવૃત્તત્વે ઽપિ પ્રતિયોગિ 1 નિરૂપ્યત્વેનાનુગતફલસાધકત્વાનુભવાદિતિ । અનુગતફલં સર્વવ્યક્ત્યુપસ્થિતિઃ ॥
નાપિ શક્તિ 2 વ્યપ્ત્યાદિગ્રહો ન સંભવતીતિ દ્વિતીયઃ । ત્વન્મત એક 3 જાત્યેવ મન્મતેપ્યુક્તરીત્યા સર્વવ્યક્તિસમ્બન્ધિનૈકેન સાદૃશ્યેન ક્રોડીકૃતાસુ વ્યક્તિષુ શક્તિવ્યાપ્ત્યાદિગ્રહસંભવાત્ ॥
તથા ગવયાનયનાદૌ ગવયમાનયેત્યુચ્યતે તત્ર ગવયપદસ્યાવાપોસ્તિ પદાન્તરસ્યોદ્વાપઃ સ ન સ્યાત્ । અતઃ પદાન્તરાવાપોદ્વાપદર્શનેનાન્તરઙ્ગમેવ સાદૃશ્યમુપમિતૌ નિયામકમ્ । અયમિત્યાદ્યુપદેશે ઽપિ ઘટાદ્યાનયને ગામાનયેત્યાદિપ્રયો 4 ગાદર્શનાદન્તરઙ્ગં ગોત્વમેવાવચ્છેદકં ગૃહ્ણાતીતિ યદ્યુચ્યત ઇત્યર્થઃ । સુધાયામિતિ ॥ વૈશેષિકાધિકરણસુધાયામ્ । ઉક્તરીત્યા ॥ વ્યાપ્ત્યાદિગ્રહણકાલ ઇત્યાદિનોક્તરીત્યેત્યર્થઃ । સંબન્ધિનેતિ 5 ॥ નિરૂપકત્વેન
રૂપેણ પુરોવર્ત્યતીતાદિરૂપસર્વવ્યક્તિસમ્બન્ધિનેત્યર્થઃ ॥
1.ગિવ્યાવૃત્તત્વેના -નં.જ. 2.ક્તિગ્રહો-નં.જ.ગ. ક્તિવ્યાપ્તિગ્ર -રા.સુ. 3.કયા જા - રા.સુ.ગ. 4.ગ દ -નં.એ. 5.ઽસંબન્ધિનાઽ ઇતિ નાસ્તિ -ઉ.નં.
અત-જાવે-શવ્યાદિ-ગ્રસનમ્) જાતિવાદઃ પુ - 270.
---------------------- ------------- ----------
ઇયાંસ્તુ વિશેષઃ । ત્વન્મતે ગોત્વં જ્ઞાનતં સત્પ્રત્યાસત્તિઃ, મન્મતે તુ ગોત્વં સાદૃશ્યજ્ઞાનમેવ પ્રત્યાસત્તિઃ । એવં ત્વન્મતે ગોત્વં શક્તિગ્રહે વિશેષણત્વાચ્છાબ્દજ્ઞાને વિષયત્વેન પ્રવિશતિ । મન્મતે તુ સાદૃશ્યં પ્રત્યસત્તિમાત્રત્વાન્ન તત્ર પ્રવિશતીતિ ગોશબ્દાદ્ગોસદૃશ ઇતિ ધીર્ન ભવતીતિ । ગુણ એવ ચાજ્ઞાતકરણે પ્રત્યાસત્તેરજ્ઞા 1 તાયા એવ પ્રત્યાસત્તિત્વાત્ સ્વસાધ્યજ્ઞાને વિષયત્વેનાનનુપ્રવેશશ્ચ । પ્રત્યાસત્તૌ સંયોગાદૌ તથા દર્શનાત્ ॥
નન્વેવં જાતેરિવ સાદૃશ્યસ્યાપિ શાબ્દધીવષયત્વપ્રસઙ્ગેન ગોશબ્દાદ્ગોસદૃશ ઇતિ ધીઃ સ્યાદીત્યત આહ -- ઇયાંસ્ત્વિતિ ॥ વિશેષણત્વાદિતિ ॥ વિશેષણતયા વિષયત્વાદિત્યર્થઃ । 2 ત્વન્મતે ત્વિત્યનન્તરં શક્તિગ્રહ ઇત્યનુષઙ્ગઃ । પ્રત્યાસત્તિમાત્રત્વાદિતિ ॥ વિશેષણતયા વિષયત્વાભાવાદિતિ માત્રપદાર્થઃ ॥
નનુ કથમજ્ઞાતસ્ય પ્રત્યાસત્તિત્વં, અનુમાનશબ્દસ્થલે વ્યાપ્તિશક્ત્યોર્જ્ઞાતયોરેવાનુમેયવાક્યાર્થયોરુપસ્થિતૌ પ્રત્યાસત્તિત્વદર્શનાદિત્યતો જ્ઞાતકરણે તથાત્વે ઽપ્યજ્ઞાતકરણપ્રત્યક્ષે ઽજ્ઞાતસ્યૈવ તદ્યુક્તમિત્યાહ -- ગુણ એવ ચેતિ ॥ અનનુપ્રવેશશ્ચ ગુણ એવેત્યન્વયઃ ॥
નન્વલૌકિકસન્નિકર્ષે જ્ઞાતસ્યૈવ પ્રત્યાસત્તિત્વમિતિ નિયમ ઇતિ ચેન્ન । હેત્વભાવાત્।
1.યમાનાયા એવ-રા.સુ. 2.તન્મ -નં.ઉ.
અત-જાવે-શવ્યાદિ-ગ્રસનમ્) જાતિવાદઃ પુ - 271.
------------------------ -------- ---------
ન ચૈવં સાદૃશ્યેન મુણ્ડિતવ્યક્તીનામેવોપસ્થાપનાચ્છક્તિગ્રહકાલે
ગોત્વપ્રકારિકોપસ્થિતિર્નેતિ શાબ્દબોધો ઽપિ ગોત્વપ્રકારકો ન સ્યાદિતિ શઙ્ક્યમ્ । ત્વન્મતે 1 તાદૃશ્યા અપિ પ્રત્યાસત્તેઃ સ્વપ્રકારકધીજનકત્વસ્વભાવસ્યૈવ મન્મતે ઽપિ સાદૃશ્યરૂપપ્રત્યાસત્તેઃ સ્વપ્રયોજકગોત્વાદિપ્રકારકધીજનકત્વસ્વભાવસ્ય ફલબલેન કલ્પનાત્ ॥
યદ્વા તવેવ મમાપિ પુરોવર્તિગોવર્તિગોત્વં જ્ઞાતમેવ પ્રત્યાસત્તિઃ ।
પ્રત્યભિજ્ઞાયાં સુરભિચન્દમિત્યાદ્યુપનીતભાનાદૌ જ્ઞાનસ્યજ્ઞાતસ્યૈવ વિશેષણીભૂતતત્તાદ્યંશે પ્રત્યાસત્તિત્વોપગમાચ્ચ । રજતત્વાદ્યારોપાંશે દોષસ્યાજ્ઞાતસ્યૈવ પ્રત્યાસત્તિત્વાચ્ચેતિ ભાવઃ ॥
ગોપદાદ્ગોસદૃશ ઇતિ ધીઃ સ્યાદિતિ દોષાભાવેપિ ગોત્વવિશિષ્ટગોધીર્ન સ્યાદિત્યાશઙ્ક્ય નિરાહ -- ન ચૈવમિતિ ॥ જાતેરપ્રત્યાસત્તિત્વમિત્યર્થઃ । મુણ્ડિતેતિ ॥ ગોત્વાદિજાતિવિનાકૃતેત્યર્થઃ । અન્યત્રેતિ ॥ સંયોગાદિલૌકિકસન્નિકર્ષસ્થલે વ્યાપ્તિશક્તિજ્ઞાનયોગજધર્મરૂપપ્રત્યાસત્તિસ્થલે ચેત્યર્થઃ । પ્રત્યાસત્તેરિતિ ॥ સામાન્યલક્ષણપ્રત્યાસત્તેરિત્યર્થઃ । ગોત્વરૂપસામાન્યપ્રત્યાસત્ત્યોપસ્થિતાનાં ગોવ્યક્તીનાં ગોત્વેનૈવોપસ્થિતેસ્ત્વયાઙ્ગીકારાદિતિ ભાવઃ । સાદૃશ્યં હિ પદાર્થાન્તરમપિ ગોત્વઘટત્વાદિ પ્રયુક્તમિત્યુપગમાત્સ્વપ્રયોજકેત્યુક્તમ્ ॥ ફલેતી ॥ સાદૃશ્યનિયામકતયોપસ્થિતાનામપિ ગોત્વેનૈવોપસ્થિતિરૂપફલબલેનેત્યર્થઃ । અન્યત્રાકૢપ્તસ્વભાવાન્તરકલ્પને 2 ગૌરવં મન્વાન આહ -- યદ્વેતિ ॥ 3 તર્હિ ગિં સાદૃશ્યેનેત્યત આહ -- કિં ત્વિતિ ॥
1.તે અન્યત્રાદૃષ્ટસ્યાપિ -રા. સુ. 2.નં -નં . ઉ. એ. 3.તર્હિ કિં -નં. એ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 272.
----------------------- ------------- ---------
કિં તુ તવ તદેકમિતિ સ્વવિશિષ્ટવ્યક્ત્યુપસ્થાપકમ્ । મમ તુ નાનેતિ સ્વનિષ્ટસાદૃશ્યપ્રતિયોગિગોત્વાન્તરવિશિષ્ટોપસ્થાપકમિતિ ભેદઃ ॥
એતદેવાભિપ્રેત્યોક્તં સુધાયામ્ --"તૈસ્તૈર્વ્યાવૃત્તૈર્દ્રવ્યગુણકર્મસામાન્યૈર્નિમિત્તૈરિ"તિ । અનેન પ્રવૃત્તિનિમિત્તાનાં દ્રવ્યગુણાદીનામનનુગમે ઽપિ દણ્ડિશુક્લાદિશબ્દાનામિવ
ગોત્વાદિજાતેરનનુગમે ઽપિ ગવાદિશબ્દાનાં વ્યુત્પત્તિરસ્તુ ॥
સ્વનિષ્ઠેતિ ॥ પુરોવર્તિગોત્વનિષ્ઠેત્યર્થઃ । સુધાયામિતિ ॥ તેતે વ્યાવૃત્તાકારાઃ તૈસ્તૈર્ 1 દ્રવ્યગુણ કાર્મસામાન્યૈર્નિમિત્તૈઃ તત્તચ્છબ્દવાચ્યા ઇતિ સુધાયામિત્યર્થઃ ॥
અત્રાયમર્થો ઽભિમતઃ । પુરોવર્તિનિષ્ઠદણ્ડાદિરૂપદ્રવ્યગુણકર્મસામાન્યનિષ્ઠસાદૃશ્યપ્રતિયોગિ 2 તયોપસ્થિતૈર્દ્રવ્યગુણકર્મસામાન્યૈર્નિમિત્તૈર્યુક્તાઃ દણ્ડ્યન્તરગુણ્યન્તરાદિપદાર્થાઃ દણ્ડી ગુણી શક્લ ઇત્યાદિશબ્દવાચ્યતયા ગ્રાહ્યા ઇતિ ॥
નન્વસ્મિન્ પક્ષે - સુધાવાક્યે સામાન્યૈર્નિમિત્તૈરિત્યેવ વાચ્યમ્ તાવતાપિ મુણ્ડિતગોવ્યક્તિધીર્ગોપદાત્સ્યાદિતિ પ્રસ્તુતદોષપરિહારાત્ દ્રવ્યગુણકર્મેત્યુક્તિર્વ્યર્થેત્યત આહ -- અનેનેતિ ॥ દ્રવ્યત્વાદિપદોપાદાનેનેત્યર્થઃ । ઇતિ સૂચિતમિત્યન્વયઃ । પ્રવૃત્તીતિ ॥ દણ્ડી શુક્લઃ પટશ્ચલતિ ગૌરિતિ દણ્ડિ 1 શુક્લચલ ઇત્યાદિશબ્દપ્રવૃત્તિનિમિત્તાનામિત્યર્થઃ ।
1.વ્યાવૃક્તૈરિત્યધિકમ્ - એ. 2.કોપ -નં. ઉ. 3.ણ્ડશુક્લ ઇત્યા - નં. ઉ.
અત-જાવે-શવ્યાદિ-ગ્રસનમ્) જાતિવાદઃ પુ - 273.
------------------------- --------- ---------
ન ચ તત્રાપિ દણ્ડત્વાદિકમનુગતમિતિ વાચ્યમ્ । તથાપિ નિમિત્તદણ્ડાદેરનનુગમાત્। ન હિ પિતુઃ પાણ્ડિત્યેન પુત્રઃ પણ્ડિતો ભવતીતિ સુચિતમ્ ॥
નન્વેવં સાદૃશ્યસ્યૈકત્વે ઽપિ તસ્ય શક્તગ્રહે વિષયત્વેનાનનુપ્રવેશાદનુપ્રવિષ્ટાનાં ચ ગોત્વા 1 દીનાં વ્યક્તિવદનેકત્વેનૈકસ્ય શક્તિગ્રહવિષયતા 2 નિયામકસ્યાભાવાદનિયમઃ સ્યાદિતિ ચેન્ન । શક્તિગ્રહસ્ય વિષયાનિયમો
હિ ન તાવદશ્વાદેરપિ શક્યત્વમ્ ।
તત્રાપીતિ ॥ દણ્ડ્યાદિશબ્દશક્તિગ્રહસ્થલે ઽપીત્યર્થઃ । નિમિત્તસ્ય દણ્ડ્યાદિશબ્દ 3 નિમિત્તસ્યેત્યર્થઃ । દણ્ડત્વાદેરનુગમેન દણ્ડાદેરનુગકિર્નેત્યેતદ્વ્યનક્તિ -- ન હીતિ ॥ શક્તિગ્રહસ્ય સાદૃશ્યનિમિત્તકત્વે --
"તથાપિ પ્રાપ્તિતસ્ત્વેકવચનાચ્ચ વિશેષતઃ ।
4 અભીષ્ટાવગતિશ્ચ સ્યાત્"॥

ઇત્યનુવ્યાખ્યાનસુધયોરુક્તબાધકતત્પરિહારૌ વિવૃણ્વાનઃ શક્તિગ્રહાવ્યવસ્થા સ્યાદિતિ શઙ્કતે -- નન્વિતિ ॥ એકત્વેપીતિ ॥ સર્વપ્રતિયોગિકપુરોવર્તિનિષ્ઠસાદૃશ્યસ્યૈકત્વેપીત્યર્થઃ । પરમતે સંયોગસમવાયાદેરિવ પ્રતોગિભેદે ઽપિ સાદૃશ્યાનેકત્વાભાવાદિતિ ભાવઃ । અનનુપ્રવેશાદિતિ ॥ મન્મતે સાદૃશ્યં પ્રત્યાસત્તિમાત્રત્વાન્ન તત્રાનુપ્રવિશતીતિ પૂર્વમુક્તત્વાત્ । સુધાયાં ચ"ન હિ સાદૃશ્યં શબ્દશક્તિવિષયતયા પ્રવૃત્તિનિમિત્તતયા વાભ્યુપગમ્યતે"ઇત્યુક્તેરિતિ ભાવઃ। સંભાવિતપક્ષચતુષ્ટયમપિ ક્રમાન્નિરાહ -- ન તાવદિત્યાદિના ॥
1.આદિપદં ન -નં. જ. ગ. રા. સુ. 2.યનિ -નં. જ. ગ. રા. સુ. 3.પ્રવૃત્તીત્યધિકમ્ -એ. 4. વિશેષાવગતીત્યપિ પ્રદર્શિતમ્ - એ.
ન્યાયદિપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 274.
----------------------- ------------ ---------
અનેકૈરપિ શક્તિગ્રહે પ્રકારભૂતૈરન્યોન્યં સદૃશૈર્ગોત્વૈસ્તન્નિવારણાત્ । ન હ્યનેકનિયતમનિયતં ભવતિ ॥
નાપિ સમૂહાદિશબ્દેષ્વિવ ગવામેવ સમુદાયત્વેન શક્યત્વાત્ । પ્રત્યેકમાનયનાદિવ્યવહારદર્શનેન તત્તન્નિષ્ઠગોત્વાવચ્છેદેન પ્રત્યેકં શક્તિગ્રહાત્ ॥
નાપિ ગોષ્વેવ કેષાં ચિત્યાગેન શક્યત્વમ્ । શક્તિગ્રહકાલે ઉપસ્થિતસર્વમધ્યે કેષાં ચિત્યાગે હેત્વભાવાત્ ॥ નાપિ ગોષ્વેવ 1 કેષાં ચિત્યાગેનાનભિમતગવાન્તરસ્યાપિ શક્યત્વમ્ । સર્વગોવ્યક્તિષુ શક્તિગ્રહે ઽનભિમતવ્યક્તેરેવાભાવાત્ । શાબ્દબોધે ઽનભિમતવ્યક્તિવિષયત્વસ્ય તુ પ્રકરણાદેરસત્વે ઇષ્ટત્વાત્ । તત્સત્વે તેનૈવ નિયમાત્ ॥
અત એવાનુવ્યાખ્યાને --
"સર્વેષુ યુગપચ્છબ્દઃ સદૃશેષુ પ્રવર્તતે"।
ઇત્યનેન પ્રકરણાદેરસત્વે સાધારણ્યમુક્ત્વા --
"તથાપિ પ્રાપ્તિતસ્ત્વેકવચનાચ્ચ વિશેષતઃ ।
એકસ્યાનિયામકત્વે કથં શક્યત્વં નિયતં સ્યાદિત્યત આહ -- ન હીતિ ॥ સમૂહાદીતિ ॥ સમૂહચમૂસેનાવનમિત્યાદિશબ્દોષ્વિવેત્યર્થઃ । અત એવેતિ । ઇષ્ટત્વાદિહેતોરેવેત્યર્થઃ ।
1. વાનભિમત ઇત્યેવમસ્તિ -નં. જ. ગ. રા. સુ. 2. સ્યાશ - નં. જ.
અત-જાવે-શવ્યાદિ-ગ્રસનમ્) જાતિવાદઃ પુ - 275.
------------------------ ------- --------
વિશેષાવગતિશ્ચ સ્યાચ્છક્તિઃ સાદૃશ્યગા યતઃ"॥
ઇત્યનેન 1 તત્સત્વે નિયમ ઉક્તઃ । અત્ર ચ યોગ્યત્વવાચિના પ્રાપ્તિત ઇત્યનેન ગામાનયેત્યેત્યાદાવાનયનાદ્ય 2 યોગ્યાનામતીતાનાગતવિપ્રકૃષ્ટાનામ્, એકવચાનનાદિત્યનેન સન્નિહિતાનામેવ 3 વહ્નીનાં, શબલત્વાદિવિશેષણવાચિના વિશેષત ઇત્યનેનાશબલાનાં વ્યવચ્છેદ ઉક્તઃ ॥
એતદપ્યુક્તં સુધાયામુગતફલસાધકત્વાનુભવાદિતિ । અનુગતફલં સર્વત્ર શક્તિગ્રહઃ ।
તસ્માસ્ત્વરૂપસાદૃશ્યોપસ્થાપિતપરસ્પરસદૃશનાનાગોત્વાવચ્છિન્નવ્યક્તિષુ પ્રત્યેકં શક્ત્યાદિપ્રહાન્ન કોપિ દોષઃ ॥
સ્વોક્તપક્ષત્રયાપાકરણ મૂલારૂઢતયા દર્શયતિ -- અત્ર ચેતિ ॥ ન તાવદિત્યાદિનોક્તનિરાકરણં તુ --
4 "વ્યુત્પત્તિરપિ હિ સાદૃશ્યેનૈવ ગમ્યતે"।
ઇતિ પૂર્વકૃતવ્યુત્પાદનરીત્યા સ્પષ્ટં પ્રતીયત ઇતિ ભાવઃ । એતદપીતિ ॥ નાપિ શક્તિગ્રહો ન સંભવતીતિ દ્વિતીય ઇત્યાદિનોક્તદ્વિતીયપક્ષાપાકરણમપીત્યર્થઃ । તદ્વ્યનક્તિ -- અનુગતમિતિ ॥
યદ્વેત્યાદિનોક્તપક્ષમુપસંહરતિ -- તસ્માદિતિ ॥ સ્વરૂપસ 5 દ્યત્સાદૃશ્યં પુરોવર્તિગોત્વનિષ્ઠં સાદૃશ્યં તદુપસ્થિતાનિ યાનિ પરસ્પર 6 સાદૃશ્યાનિ ગોત્વાનિ તદવચ્છિન્નગોવ્યક્તિષ્વિત્યર્થઃ ।
1.શક્યત્વે-નં-જ. 2.દ્યન્વયયોગ્યાનાં -સુ.રા. 3.વ્યક્તીનાં-નં.જ. 4. ઇતિ ઇત્યધિકમ્ -ઉ. 5.સત્સા -એ. 6.સદૃશાનિ ઇત્યસ્તિ -નં.એ. તથાપિ દર્શિતમ્-ઉ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 276.
----------------------- ------------ ---------
તદુક્તમનુવ્યાખ્યાને --
"ઇતિ વ્યત્પત્તિરપિ હિ સદૃશ્યેનૈવ 1 ગમ્યતે ।"ઇતિ । સાદૃશ્યેન સ્વરૂપસતા । પદ્ધતૌ ચ"વ્યક્ત્ય એવ વાચ્યાઃ, સમયપ્ર 2 તિપત્તૌ તુ સાદૃશ્યમુપધાન"મિતિ । અત્રૈવકારણે વ્યાવૃત્તજાત્યાદેઃ પ્રવૃત્તિનિમિત્તતા ન નિષિધ્યતે । કિં ત્વનુગજાતેઃ શ્ક્યતૈવ । અન્યથોક્તસુધાદિવિરોધાત્ । ગોત્વાદેઃ પ્રકારત્વેનાપ્રતીતૌ શાબ્દપ્રતીતિર્વનિવિકલ્પકત્વાપાતાચ્ચ ।
પ્રાચીનપક્ષસ્યાપ્યુપસંહારપક્ષે તુ પુરોવર્તિવ્યાક્તિનિષ્ઠસાદૃશ્યોપસથાપિતાઃ પરસ્પરસદૃશઃ યા નાનાવ્યક્તયઃ પરસ્પરસદૃશનાનાગોત્વૈરવચ્છિન્નાસ્તાસ્વિત્યર્થઃ । તદુક્તમિતિ ॥ વૈશેષિકાધિકરણે ઉક્તમિત્યર્થઃ । અપિપદં કાર્યકારણભાવવ્યાપ્ત્યવાધારણસમુચ્ચર્યાર્થમ્ । સુધાયામસ્ફુટત્વાદાહ -- સાદૃશ્યેન સ્વરૂપસતેતિ ॥
નનુ પદશક્તિવાદે સુધાસમ્મત્યા જાત્યાદેરપિ નિમિત્તતયા શક્યત્વોક્તિઃ પદ્ધતિવાક્યવિરુદ્ધેત્યત આહ -- અત્રૈવકારણેતિ ॥ ઉક્તસુધેતિ ॥ તૈસ્તૈર્વ્યાવૃત્તૈર્દ્રવ્યગુણકર્મસામાન્યૈર્નિમિત્તૈરિત્યુક્તસુધેત્યર્થઃ । વિપક્ષે બાધકં ચાહ -- ગોત્વેતિ ॥ અન્યતેત્યનુકર્ષઃ જાત્યાદેઃ પ્રવૃત્તિનિમિત્તતાનિષેધ ઇત્યર્થઃ । ન હિ સાદૃશ્યં શબ્દશક્તિવિષયતયા પ્રવૃત્તિનિમિત્તયા વાભ્યુપગમ્યત ઇતિ સુધાનુરોધેનાર્થમાહ -- અત્રોપધામિત્યુક્ત્યેતિ ॥
1.નાવ -રા. સુ. 2.ગ્રહે તુ-નં.જ. ગ.રા.સુ.
અત-જાવે-શવ્યાદિ-ગ્રસનમ્) જાતિવાદઃ પુ - 277.
------------------------ -------- --------
અત્રોપધાનમિત્યુક્ત્યા - સાદૃશ્યં ન ગોવ્યક્તિવદ્વાચ્યમ્ । નાપિ ગોત્વવત્પ્રવૃત્તિનિમિત્તમ્ । કિં તૂક્તપ્રકારેણાજ્ઞાતમેવ પ્રત્યાસત્તિત્વેન ગોત્વવિશિષ્ટવ્યક્ત્યુપસ્થાપકમિતિ સૂચિતમ્ ॥
યદ્વા યથા પ્રાભાકરમતે ધેનુશબ્દસ્ય જ્ઞાતેન ગોત્વેનોપહિતે ધાનકર્મણિ શક્તિગ્રહો યથા ચ ન્યાયમત એકવિંશતિપ્રભેદભિન્નાનાં દુખાનાં મધ્યે ચરમસ્ય મુખ્યદુઃખસ્ય જન્યત્વાદિતરેષાં ચ શરીરાદીનાં ગૌણદુઃખાનાં જનકત્વાદુભયનિરૂપ્ય 1 તયા જ્ઞાતં જન્યજનકભાવસંબન્ધમુપધાનીકૃત્ય શરીરત્વાદ્યનેકપ્રકારાવચ્છિન્નેષ્વેનેકેષુ શરીરાદિષુ--
ઉક્તેતિ ॥ ઇયાંસ્તુ વિશેષ ઇત્યાદિનોક્તપ્રકારેણેત્યર્થઃ ॥
સાદૃશ્યં તુ વ્યાવૃત્તમપિ તત્તચ્છબ્દવાચ્યત્વબોધે લિઙ્ગતયોપયુજ્યત ઇત્યાદિસુધોક્ત્યનુરોધેન પક્ષાન્તરં તથેત્યાદિના વક્તં દૃષ્ટાન્તત્રયમાહ -- યદ્વા યથેતિ ॥ ધાનકર્મણીતિ ॥ ઘેટ્ પાન ઇતિ ધાતોર્ધાનં પાનં તત્પ્રતિ કર્મકારકભૂત ઇત્યર્થઃ । વત્સેન ગોઃ પયિમાનત્વાદ્ધેટઃ કર્મણિ 2 લ્યુટ્પ્રત્યયવિધાનાદિતિ ભાવઃ । તર્હિ મિહિષ્યાદાવપિ ધેનુશબ્દપ્રયોગાપત્તિરિત્યાશઙ્ક્ય 3 ગોત્વસ્ય પ્રયોગોપાધિત્વોપગમાદિતિ ભાવેનોક્તં -- ગોત્વેનોપહિતે ઇતિ ॥ તસ્યાજ્ઞાતત્વેતિપ્રસઙ્ગતાદવસ્થ્યાજ્જ્ઞાતેનેત્યુક્તમ્ । એકવિંશતીતિ ॥ શરીરં, ષડિન્દ્રિયાણિ. ષડ્વિષયાઃ, ષડ્બુદ્ધયઃ, સુખં, દુખં, ચેત્યેકવિંશતિપ્રભેદેત્યર્થઃ । ઉભયેતિ ॥ જન્યજકોભયેત્યર્થઃ ।
પ્યં -જ્ઞ-નં.જં.ગ.રા.સુ. 2. નુપ્ર -નં. એ. 3.તિ ન શઙ્ક્યમ્ । ગો - એ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ. પરિચ્છેદઃ પુ - 278.
----------------------- -------------- ---------

- દુખશબ્દસ્ય 1 શક્તિગ્રહો, યથા ચ વક્તુનિષ્ટાં દેવદત્તાદિવિષયાં જ્ઞાતામેકાં બુદ્ધિમુપધાનીકૃત્ય વક્તૃનિષ્ઠબુદ્ધિવિષયેષુ દેવદત્તત્વાદ્યનેકપ્રકારાવચ્છિન્નેષ્વનેકેષુ 2 દેવદત્તાદિષુ સર્વનામ્નઃ તચ્છબ્દસ્ય શક્તિગ્રહઃ; તથોપદેશવ્યવહારાદિપૂર્વકશક્તિગ્રહવિષયવ્યક્તિનિષ્ઠં જ્ઞાતમુભયસંબદ્ધમેકં સાદૃશ્યમુપધાનીકૃત્યાનેકગોત્વાલિઙ્ગતાસ્વનેકગોવ્યક્તિષુ ગોશબ્દસ્ય શક્તિગ્રહોસ્તુ ॥ ઉક્તં હિ બાધનાલક્ષણં દુઃખમિતિ ન્યાયસૂત્રતત્વબોધે વર્ધમાનેન દુઃખસબન્ધનિરૂપકત્વં દુઃખત્વમિતિ ॥
વક્ત્રિતિ ॥ચૈત્રાદિરૂપવક્તૃનિષ્ઠાં દેવદત્તયજ્ઞદત્તવિષ્ણુમિત્રાદિવિષયામ્ । તચ્છબ્દસ્યેતિ । તે ગતા આગતા ઇત્યાદિવ્યાવહારાર્થં હિ તચ્છબ્દસ્ય શક્તિગ્રહઃ, સ ચ સર્વનામસર્વજ્ઞકશબ્દત્વાદ્બુદ્ધિસ્થવાચકઃ, બુદ્ધિશ્ચ જ્ઞાતૈવ સત્યુપયુજ્યત ઇતિ ભાવઃ । દૃષ્ટાન્તાનુક્ત્વા દાર્ષ્ટાન્તિકમાહ -- તથેતિ ॥ અયં ગૌરિત્યુપદેશઃ । ગામાનયેત્યાદિવૃદ્ધવ્યાવહારઃ ઉપમાનકોશાદિરાદિપદાર્થઃ । ઉભયેતિ ॥ પુરોવર્તિતદિતરરૂપોભયેત્યર્થઃ । ધર્મિત્વેન પુરોવર્તિના । પ્રતિયોગિત્વેન તદિતરેઃ સંબદ્ધત્વાદિતિ ભાવઃ । પ્રતિયોગિનામનેત્વે ઽપિ તન્નિરૂપિતપુરોવર્તિનિષ્ઠસ્યૈકત્વાદિતિ ભાવઃ । પ્રતિયોગિનામનેકત્વે ઽપિ તન્નિરૂપિતપુરોવર્તિનિષ્ઠસ્યૈકત્વાદિતિ ભાવઃ । ઉપધાનીકૃત્ય તટસ્થેન નિમિત્તીકૃત્ય । વ્યક્ત્ય એવેતિ પદ્ધત્યવિરોધાયોક્તમ્ -- અનેકેતિ ॥ એકત્વનિરાસાર્થત્વોક્તેરેવકારસ્યેતિ ભાવઃ ।"યથા ન ન્યાયમત"ઇત્યત્ર સમ્મતિમાહ--ઉક્તં હીતિ ॥ તત્વબોધે ગ્રન્થવિશેષે ।
1.સંકેતગ્ર-ગ. રા. સુ. 2.ઽશરીરાદિષુઽ ઇત્યારભ્ય નાસ્તિ- નં. જ.
અત-જાવે-શવ્યાદિ-ગ્રસનમ્) જાતિવાદઃ પુ - 279.
------------------------ --------- ---------
ન ચ સર્વનામ્નિ વક્તૃગતબુ 1 દ્ધેરિવાતીતાદિજ્ઞાનાત્પ્રાક્તન્પ્રતિયોગિકસાદૃશ્યજ્ઞાનં ન સંભવતીતિ વાચ્યમ્ । ભૂયો વ્યવવહારાદિદર્શનદશાયાં પ્રતિયોગિભૂત 2 વર્તમાનપિણ્ડાન્તરસ્ય જ્ઞાતત્વેન તત્સંભવાત્ । તસ્યૈવ ચાતીતાદિપ્રતિયોગિકત્વાત્ । અતીતાદિપ્રતિયોગિક 3 ત્વેન જ્ઞાનસ્ય ચાનપેક્ષૈતત્વાત્ ॥
યદ્વાઽદૌ સ્વરૂપસત્સાદૃશ્યમુક્તરીત્યાતીતાદિકમુપસ્થાપ્ય પશ્ચાત્સામગ્રીસત્વેનાતીતાદિપ્રતિયોગિકત્વેનાપિ જ્ઞાતમુપલક્ષણં ભવિષ્યતિ ॥
દુઃખસમ્બન્ધેતિ ॥ જન્યત્વેન વા જનકત્વેન વા યથાકથઞ્ચિદ્દુઃખસંબન્ધનિરૂપકત્વમિત્યર્થઃ । તચ્ચ દુઃખે તજ્જનકે ચાસ્તીતિ ભાવઃ । વક્ત્રિત્યુક્તદૃષ્ટાન્તવૈષમ્યમાશઙ્ક્ય નિરાહ -- ન ચેતિ ॥ બુદ્ધેર્યથા જ્ઞાનં સંભવતિ ન તથા સાદૃશ્યજ્ઞાનં સંભવતીત્યર્થઃ । અતીતાદેરજ્ઞાને ઽપિ પુરોવર્ત્યેકપિણ્ડે ચક્ષુઃસન્નિકૃષ્ટે
પિણ્ડાન્તરપ્રતિયોગિકસાદૃશ્યજ્ઞાને સતિ
સર્વપ્રતિયોગિકસાદૃશ્યં જ્ઞાતમેવ, તસ્યૈવ સર્વપ્રતિયોગિત્વાદિતિ ભાવેનાહ -- ભૂય ઇતિ ॥ આદિપદેન ભૂય ઉપદેશો ગ્રાહ્યઃ ॥
નનુ તત્પ્રતિયોગિકત્વેનાજ્ઞાને સત્યેતત્સાદૃશ્યપ્રતિયોગિનઃ સર્વે ગોપદવાચ્યા ઇતિ જ્ઞાનં કથમિત્યત આહ -- યદ્વેતિ ॥ ઉક્તેતિ ॥
1.દ્ધિરવા -નં.જ. 2.વર્તમાનપદં ન -નં.જ. 3.કત્વજ્ઞા -નં.જ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 280.
----------------------- ------------ ---------
એતદપ્યુક્તં ---
"ઇતિ વ્યત્પત્તરપિ હિ સાદૃશ્યેનૈ 1 ગમ્યતે"। ઇતિ ॥
સાદૃશ્યેન જ્ઞાતેન । પદ્ધતૌ ચ સાદૃશ્યમુપધાનમિત્યુક્તમ્ । અત્રોપધાનમિત્યુક્ત્યા સાદૃશ્યં સર્વનામ્નિ તત્પદે વક્તૃગતબુદ્ધિરિવ જ્ઞાનમપ્યુપલક્ષણત્વાન્ન શક્તિગ્રહવિષ ઇતિ સૂચિતમ્ । અત્ર ચ સાદૃશ્યં સ્વરૂપસદે 2 વોપસ્થાપકમિતિમતે તદુપસ્થાપિતૈઃ 3 પરસ્પરં સદૃશૈરનેકૈર્ગોત્વૈઃ 4 શક્તિગ્રહનિયમઃ, પુરોવર્તિપિણ્ડગતં જ્ઞાતં ગોત્વમુપસ્થાપકિતિ મતે તદુપસ્થાપિતૈઃ તત્સદૃશૈરનેકૈર્ગોત્વૈસ્તન્નિયમઃ,5 જ્ઞાતં સાદૃશ્યમેવોપસ્થાપકમિતિ મતે --
6 આદ્યપક્ષોક્તરીત્યર્થઃ । સુધાયામસ્ફુટત્વાદાહ -- એતદપીતિ ॥ યદ્વા યથેત્યાદિ 7 નોક્તપક્ષાન્તરમપીત્યર્થઃ । બુદ્ધિસ્થપરામર્શિત્વોપપાદનાયાહ -- સર્વનામ્નીતિ ॥ સર્વાદીનિ સર્વનામાનીત્યનેન સર્વનામસંજ્ઞકે ત 8 દિતિપદે વક્તૃગતબુદ્ધિસ્થસ્ય વિષયત્વે ઽપિ ન બુદ્ધિર્વિષયો યથા તથા સાદૃશ્યમપિ ન શક્તિવિષયતયા ગૃહ્યત ઇત્યર્થઃ । પ્રાગુક્તપક્ષદ્વયં નિષ્કૃષ્ય દર્શયતિ -- અત્ર ચેતિ ॥ તસ્યૈવ વિવરણં ઇતિ મત ઇતિ ॥ મત ઇતિ 9 ચ ॥ યદ્વા શક્તિગ્રહવિષ ઇત્યર્થઃ । ઉપસ્થાપકમિતિ ॥ સ્વપ્રતિયોગિનામતીતાદિસર્વપદાર્થાનામિતિ યોજ્યમ્ ॥
1.નાવ -રા.સુ. 2.વજ્ઞાતં વો-નં.રા.સુ. ચાજ્ઞાતં વો- ગ. 3.તૈઃ સત્સહ-નં તત્સ -જ. 4.ત્વૈસ્તન્નિ-નં-જ. 5.મ ઇતિ ભેદઃ -એવં ચ -ગ.રા.સુ. 6.યદ્વા યથેત્યાદિપક્ષાત્પૂર્વપક્ષરીત્યેત્યર્થઃ - ઉ.નં.એ. 7.દિપક્ષાન્તર -ઉ. નં.એ.
8.તત્તદિતિ -ઉ.નં. 9.તિશક્તિગ્ર-ઉ. તિ વા શ -નં.
અત-જાવે-શવ્યાદિ-ગ્રસનમ્) જાતિવાદઃ પુ - 271.
------------------------ ------- ----------
-- સાક્ષાત્સંબન્ધવતા તેનૈકેનૈવ સાદૃશ્યેનોપસ્થાપિતૈર્ગોત્વૈસ્તન્નિયમ ઇતિ ભેદઃ 1 । એવં ચ તવેવ મમાપિમતે ધૂમજાતીયસ્ય વહ્નિજાતીયરાહિતે ઽવૃત્તિર્ધૂમસ્યવહ્નિવ્યાપ્તિઃ, ઘટજાતીયસ્યોત્પત્તૌ દણ્ડજાતીયસ્ય નિયમો દણ્ડસ્ય ઘટકારણત્વં, લક્ષણજાતીયસ્ય લક્ષ્યજાતીયે ઽવૃત્તિરવ્યાપ્તિઃ, અલક્ષ્યજાતીયે વૃત્તિરતિવ્યાપ્તિરિત્યાદિવ્યવસ્થા યુક્તા ॥
ઇયાંસ્તુ ભેદઃ । તવ સાજાત્યમેકજાત્યાશ્રયત્વં મમ તુ સાજાત્યમેકજાતિસદૃશજાત્યાશ્રયત્વં વા, એકસ્યા એવ વ્યક્તેર્વ્યક્ત્ન્યરિષ્ઠસાદૃશ્ય 2 પ્રતિયોગત્વરૂપો વ્યક્ત્યન્તરસંબન્ધો વા, ધર્મિત્વેન --
એવમનુગત જાતેરભાવેપિ સર્વત્ર શક્તિગ્રહં સાદૃશ્યેનૈવોપપાદ્યદાનીયમેવં સર્વધૂમાગ્નિસંગ્રાહકયોરિત્યાદિના પૂર્વમાક્ષિપ્તં વ્યાપ્તિગ્રહાદિકં ચ સમાધત્તે-- એવં ચેતિ ॥ સાદૃશ્યેનૈવ સર્વોપસ્થિતિસંભવે સતીત્યર્થઃ। જાતીયત્વં ચ પરમતે તદ્ભિન્નત્વે સતિ તન્નિષ્ઠજાતિમત્વમ્ । સિદ્ધાન્તે તુ તદભાવાત્કથં તવેવ મમાપીત્યુક્તિરિત્યત આહ -- ઇયાંસ્તુ ભેદ ઇતિ ॥ એકસ્યા એવેતિ ॥ એકગોપિણ્ડનિરૂપિતસાદૃશ્યાનિ તત્પ્રયોજકત્વરૂપઃ ગોપિણ્ડસંબન્ધઃ સાજાત્યમ્ । એવં પત્યેકં ગોપિણ્ડેષ્વસ્તીતિ સર્વેષામન્યોન્યસાજાત્યમિત્યર્થઃ । ધર્મિત્વેનેતિ ॥
અન્યોન્યસદૃશત્વમેવાન્યોન્યજાતીયત્વમિત્યર્થઃ । નચૈવં ગવયસ્યાપિ ગોજાતીયત્વપ્રસઙ્ગઃ શઙ્ક્યઃ । અન્તરઙ્ગસદૃશ્યસ્ય વિવક્ષિતત્વાદિતિ ભાવઃ ।
1.ઽપુરોવર્તિઽ ઇત્યારભ્ય ન -નં.જ. 2.પ્રયોજકત્વરૂપો -ગ.રા.સુ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ- 282.
----------------------- ------------ --------
- પ્રતિયોગિત્વેન વા નિરૂપિતયૈકસાદૃશ્યસંબન્ધો વેતિ । કેચિત્તુ
સાદૃશ્યજન્યૈકધીવિષત્વં સાજાત્યમિત્યાહુઃ । ચતુર્ણામપિ પક્ષાણામનુવ્યાખ્યાનોક્તં સાદૃશ્યમેવ 1 જીવાતુઃ । એવં તવેવ મમાપિ દ્રવ્યત્વસ્ય --

સાદૃશ્યજન્યૈવધીતિ ॥ તચ્ચ ગોપિણ્ડાદિમાત્ર એવાસ્તીતિ ભાવઃ । એકધીવિષયત્વાજ્ઞાને ઽપિ સાજાત્યજ્ઞાનાત્પ્રાગુક્તમેવ સાજાત્યં યુક્તમિત્યત્ર પક્ષે ઽરુચિબીજં ધ્યેયમ્ । પક્ષાણામિતિ ॥ સાજાત્યનિર્વચનપક્ષાણામિત્યર્થઃ ॥
યદ્વા ધર્મિપ્રતિયોગિતયા પુરોવર્ત્યતીતાદિસકલગોવ્યક્તિસંબદ્ધં પુરોવર્તિનિષ્ઠં સાદૃશ્યં સ્વરૂપસદેવ સ્વપ્રયોજકનાના 2 ગોત્વવિશિષ્ટસર્વગોત્વમેવ પ્રત્યાસત્તીભૂય ધર્મિપ્રતિયોગિતયા સ્વસ્વેતરનાનાગોત્વસંબન્ધેન સાદૃશ્યેન હેતુનાનેકગોત્વાવચ્છિન્નસર્વગોવ્યક્ત્યુપસ્થાપકં સત્સર્વત્ર શક્તિગ્રાહતમિતિ; તથા ધર્મિપ્રતિયોગિતયા સર્વગોવ્યક્તિસંબન્ધં સાદૃશ્યં જ્ઞાતમેવ સર્વગોવ્યક્ત્યુપસ્થાપકમિતિ; તથોક્તરૂપવ્યક્તિસાદૃશ્યં સ્વરૂપસદેવાખિલવ્યક્તીરુપસ્થાપ્ય પશ્ચાદતીતાદિપ્રતિયોગિકત્વેન જ્ઞાતં સત્સ્વયમુપલક્ષણીભૂય નાનાગોત્વાવચ્છિન્નં સર્વગોવ્યક્તિષુ શક્તિગ્રાહકમિતિ ચ; પ્રાગુક્તચતુર્ણામપિ પક્ષાણામિત્યર્થઃ ॥
જી 3 વાતુરિતિ ॥ જીવનૌષધમિત્યર્થઃ ।"જીવાતુર્જીવનૌષધમિ"ત્યભિધાનાત્ । પ્રાગાદિપદોપાત્તસામાન્યવિશેષવ્યવસ્થાં ચ સમાધત્તે -- એવમિતિ ॥
1.જીવનં -નં. વોપજીવનં -રા. સુ. 2.કં ન ગોત્વ -નં. કં નાન્યોન્યત્વવિશિ -એ. 3. વનમિતિ - નં.
અત-જાવે-શવ્યાદિ-ગ્રસનમ્) જાતિવાદઃ પુ - 283.
----------------------- --------- ---------
-- સર્વપૃથિવીજાતીયસંબન્ધત્વે સતિ તદધિકાબાદિસંબન્ધિત્વરૂપં સામાન્યત્વં, પૃથિવીત્વસ્ય દ્રવ્યજાતીયસંબન્ધિત્વે સતિ કિઞ્ચિદ્રવ્યજાતીયાવાદ્યસંબન્ધિત્વરૂપં વિશેષત્વં ચ યુક્તમિત, ન સામાન્યવિશેષન્યાયભઙ્ગો ઽપિ । કિં તુ દ્રવ્યત્વસ્ય સર્વપૃથિવ્યાદિના સંબન્ધસ્તવ સમવાયઃ મમ તૂક્તરીત્યા 1 પૃથિવ્યાદિપ્રતિયોગિકસાદૃશ્યં 2 પ્રતિ પ્રયોજકત્વમ્, એવં પૃથિવીત્વસ્ય કિઞ્ચિદ્ર 3 વ્યાસંબન્ધસ્તાવાવાદ્યસમવાયો મમ ત્વવાદિપ્રતિયોગિકસાદૃશ્યા 4 પ્રયોજકત્વમિતિ
ભેદઃ । ઉક્તશ્ચ સમાવાયપક્ષે ઽતિપ્રસઙ્ગઃ। ઘટાદિશબ્દઃ એકાર્થો ઽક્ષાદિશબ્દસ્તુ --
ન્યાયભઙ્ગો ઽપીતિ ॥ એતેન"ન હિંસ્યાત્સર્વાભૂતાનિ, અગ્નિષોમીયં પશુમાલભેત"ઇત્યાદૌ ઉત્સર્ગાપવાદન્યાયભઙ્ગો ઽપિ નેત્યપિ સમાહિતં બોધ્યમ્ । કથં તર્હ્યનુગતજાતિપક્ષાદ્ભેદ ઇતિ પૃચ્છતિ -- કિં ત્વિતિ ॥ સમાધત્તે -- દ્રવ્યત્વસ્યેતિ ॥ ઉક્તેતિ ॥ ધર્મિત્વેન પ્રતિયોગિત્વેનેત્યાદિનોક્તરીત્યર્થઃ । સર્વેતિ ॥ સર્વપૃથિવીપ્રતિયોગિકસાદૃશ્યમબાદવબાદિપ્રતિયોગિકસાદૃશ્યં પૃથિવ્યામિત્યેવંરુપેણ સાદૃશ્યપ્રયોજકત્વં દ્રવ્યત્વાદેઃ સર્વપૃથિવ્યાબાદિસંબન્ધિત્વમિત્યર્થઃ । પૃથિવ્યબાદેરન્યોન્યસાદૃશ્યસ્ય સ્વસ્વનિષ્ઠદ્રવ્યત્વપ્રયુક્તત્વાદિતિ ભાવઃ । યુક્તા ચાસ્મદુક્તરીતિરેવેતિ ભાવેનાહ -- ઉક્તશ્ચેતિ ॥"કિં ચ સમવાયાભેદવાદિનસ્તવાપિ મત"ઇત્યાદિના પૂર્વસ્મિન્નેવ
વાદે ઉક્ત ઇત્યર્થઃ । એકાનેકાર્થકત્વવ્યવસ્થાં ચ સમાધત્તે-- ઘટાદીતિ ॥
1.સર્વેત્યધિકમ્-નં.જ.ગ.રા.સુ. 2.શ્યપ્રયો -નં.ગ.રા.સુ. 3.વ્યસં -નં.જ. 4.શ્યપ્ર - નં .જ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 284.
----------------------- ------------ --------
નાનાર્થ ઇતિ વ્યવસ્થા પૂપસ્થાપિતાનાં પ્રવૃત્તિનિમિત્તાનાં સાદૃશ્યવૈસાદૃશ્યાભ્યાં વા ઉપસ્થાપકાનાં સાદૃશ્યાનાં જાતીનાં સાદૃશ્યવેસાદૃશ્યાભ્યાં વા યુક્તા। ન ચાનવસ્થા। ક્વચિદ્ધર્મિણ એવ --
ઉપસ્થાપિ 1 તાનામિતિ ॥ શબ્દેનેતિ શેષઃ । ઘટાદિશબ્દેનોપસ્થાપિતાનાં ઘટત્વાનામનેકત્વે ઽપિ સર્વેષાં સદૃશત્વાદ્ઘટાદિશબ્દસ્યૈકાર્થત્વમ્; અક્ષાદિશબ્દોપસ્થાપિતિનાં તુ વિદેવનાક્ષત્વવિભીતકાક્ષત્વરથચક્રાક્ષત્વાદિનાં વિકદૃશત્વાદનેકત્વમિત્યર્થઃ। સાદૃશ્યં વા ગોત્વાદીકં વા તીરાદિપદાર્થોપસ્થાપક મિતિપૂર્વોક્તમતદ્વયાનુરોધેનાહ -- સાદૃશ્યાનાં જાતીનાં વેતિ ॥
નન્વિદમયુક્તમ્ । સાદૃશ્યાનામપિ સાદૃશ્યાન્તરોપગમે સતિ સાદૃશ્યાનાં
તન્નિષ્ઠસાદૃશ્યસ્ય ચ સાદૃશ્યાન્તરમુપેયં ઉભયનિષ્ઠસાદૃશ્યસ્યચાધિકરણભૂતાભ્યાં સાદૃશ્યાન્તરમુપેત્યનવસ્થાઽપત્તેરિત્યાશઙ્ક્ય નિરાહ -- નચેતિ ॥ ક્વચિદિતિ ॥ પ્રમેયત્વાભિધેયત્વાદૌ પ્રમેયત્વાદે કેવલાન્વયિત્વેન સ્વનિષ્ઠપ્રમેયત્વાદિકં પ્રતિ ધર્મિણિ એવ ઘટાદિધર્મત્વવન્મૃદ્ઘટયોઃ સમવાય ઇત્યત્ર સંબન્ધિત્વેન પ્રતીતસ્યાપિ સમવાયસ્ય મૃદ્ઘટાભ્યાં સ્વસ્ય ચ વિશિષણવિશેષ્યભાવેન જાયમાનવિશિષ્ટપ્રત્યયં પ્રતિનિયામકસંબન્ધસ્યાન્યસ્યાભાવેન તત્રાપિ સમવાયસ્યૈવ સંબન્ધત્વવદ્ઘટનિષ્ઠપટભેદસ્ય 2 ઘટભેદસ્ય ચ ઘટેન ભેદે સત્યનવસ્થાઽપત્યા સ્વસ્ય સ્વેનૈવ તદ્ભિન્નસ્ય ઘટનિષ્ઠભેદત્વવત્સાદૃશ્યાનાં સ્વેનૈવાન્યોન્યસાદૃશ્યો 3 પપત્તેરિત્યર્થઃ। પ્રમેયત્વાદાવપિ પ્રમેયત્વાન્તરં સમવાયે સમવાયાન્તરં ભેદ ભેદાન્તરમિતિ તત્રાપ્યનવસ્થા સ્યાદેવેતિ ભાવઃ ।
1.પિતેતિ-ઉ.નં.એ. 2.ઘટભેદસ્ય ચેતિ નાસ્તિ-ઉ.એ.નં. 3.શ્યવત્વોપ -નં.એ.
અત-જાવે-શવ્યાદિ-ગ્રસનમ્) જાતિવાદઃ પુ - 285.
------------------------ ---------- ---------
-- ધર્મિત્વવત્સંબન્ધિન એવ સંબન્ધત્વવદ્ભિન્નસ્યૈવ ભેદત્વવચ્ચ સદૃશસ્યૈવ સાદૃશ્યત્વોપપત્તેઃ । ન ચ સામાન્યાન્યેવેતિ ન્યાયેન જાતિરેવ સાદૃશ્યમ્ । સાદૃશ્યસ્ય સપ્રતિયોગિકત્વાદુત્કર્ષાપકર્ષવત્વાજ્જાત્યાદૌ વર્તમાનાચ્ચ । જાતેસ્તુ તદભાવાત્ ॥
તસ્માદનુગતજાત્યભાવે ઽપિ સાદૃશ્યેનૈવ શક્તિવ્યાપ્ત્યાદિગ્રહણં યુક્તમ્ ॥
નન્વથાપિ જાતાનાં સાદૃશ્યવૈસાદૃશ્યભ્યામિત્યયુક્તમિતિ ભાવેન શઙ્કતે -- ન ચેતિ॥
સામાન્યાન્યેવ ભૂયાંસિ ગુણાવયવકર્મણામ્ ।
ભિન્નપ્રધાનસામાન્યવ્યક્તિસાદૃશ્યમુચ્યતે ॥
ઇત્યુક્તેરિતિ ભાવઃ । ન ચ સામાન્યં પ્રતિયોગિનિરૂપં તન્નિરૂપ્યં ચ સાદૃશ્યમિતિ સ્ફુટમનયોર્ભેદ ઇતિ સુધોક્તમાહ -- સપ્રતિયોગિકત્વાદિતિ ॥ તદુપલક્ષણં મત્વાઽહ -- ઉત્કર્ષેતિ ॥ અયમનેનાત્યન્તસાદૃશઃ અયં ચ કિં ચિત્સદૃશ ઇતિ પ્રતીતેરિવ સત્વાન્ન જાતિરેવ સાદૃશ્યમિત્યર્થઃ । અસ્તિ ચ ગોત્વઘટત્વાદિર્જા 1
તિત્વનિત્યત્વાદિના સદૃશ ઇત્યાદિ વ્યવહાર ઇતિ ભાવઃ । તદિતિ ॥ સપ્રતિયોગિકત્વોત્કર્ષાદિમત્વજાત્યાદિવર્તમાના 2 નામભાવાદિત્યર્થઃ । સ્વોક્તવ્યુત્પત્તિગ્રહોપાયચતુષ્ટયે
સુધાવિરોધમાશઙ્ક્ય તત્સ્પષ્ટં નિષ્કૃષ્યાનુવદન્ પક્ષાન્તરત્વેન સમાધિમાહ -- સુધાયાં ત્વિતિ ॥
1.દિજાતિ -ઉ. નં. એ. 2.નાભા-નં.નત્વા- ઉ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 286.
---------------------- ------------ ---------
સુધાયાં ત્વયં ગૌરિત્યુપદેશો વ્યાપ્તિગ્રહકઃ, તસ્ય 1 ચાયં ચૈતત્સદૃશાશ્ચ સર્વે ગોશબ્દવાચ્યા ઇત્યેવં પરત્વાદવગતવ્યાપ્તિશ્ચ પિણ્ડાન્તરં દૃષ્ટ્વાનુમિમીતે અયં દોશબ્દવાચ્યઃ તત્સદૃશત્વાદિતિ ॥
ન ચ દૃષ્ટાન્તાભાવઃ, પુરોવર્તિગોપિણ્ડે સ્વપ્રતિયોગિકસાદૃશ્યાભાવાદિતિ શઙ્ક્યમ્। આપ્તવાક્યેન વ્યાપ્ત્યવગમેદૃષ્ટાન્તાનપેક્ષણાત્ । તથા ચ પૃથિવ્યાઃ પૃથિવાશબ્દવાચ્યત્વે ગન્ધવત્વમિવ ગોર્ગોશબ્દવાચ્યત્વે ઽનુવ્યાખ્યાનોક્તં સાદૃશ્યં લિઙ્ગમિતિ પક્ષાન્તરમુક્તમ્ ॥

અત એવ પદ્ધતૌ --"વર્તમાનસન્નિકૃષ્ટમાત્રગ્રાહિપ્રત્યક્ષં કથમતીતાદ્યાસ્પદાં વ્યાપ્તિં ગૃહ્ણીયાદિતિ ચેન્ન । સહકારિસામર્થ્યેન કારણાનાં શક્ત્યન્તરાવિર્ભાવસ્ય બહુલમુપલમ્ભા"દિત્યનેનાસ્મદુક્તં પક્ષમુક્ત્વા કિં ચ પ્રતીતસ્ય ધૂમસ્યાગ્નિના સંબન્ધે સ્વાભાવિકતયા --
ઇતિ વ્યુત્પત્તરિત્યાદિશ્લોકવ્યાખ્યાવસરે સુધાયામિત્યર્થઃ । તર્હિ સ્વોક્તપક્ષે કિં જ્ઞાપકમિત્યત આહ -- અત એવેતિ ॥ અસ્મદુક્તમિતિ ॥ સાદૃશ્યં ચક્ષુઃસહકારિતયા સ્વનિરૂપકસર્વોપર્થાપકં સર્વક્રોડીકારકં ચેત્યુક્તપક્ષમિત્યર્થઃ ।પક્ષાન્તરમુક્તમિત્યનેન પદ્ધતિવાક્યયોઃ પરસ્પરં સુધાવાક્યેન ચ વિરોધઃ પરિહૃતો જ્ઞેયઃ ॥
નનુ - ન ભવદુક્તપક્ષઃ પદ્ધતિવાક્યાનુગુણઃ । તત્ર વર્તમાનસન્નિકૃષ્ટમાત્રગ્રાહિપ્રત્યક્ષમિત્યુક્તપ્રત્યક્ષપદસ્ય સાક્ષિપ્રત્યક્ષપરત્વાત્ ॥
1.તસ્ય ચ ઇતિ નાસ્તિ -નં. જ.
અત-જાવે-શવ્યાદિ-ગ્રસનમ્) જાતિવાદઃ પુ - 287.
------------------------ ---------- ---------
-- નિશ્ચિતે યદ્યન્તત્રાપિ ધૂમઃ સ્યાત્તર્હિ તસ્યાપ્યે 1 વમિત્યેવં વ્યાપ્તિગ્રહો ભવતીત્ય નેન સુધોક્તં પક્ષાન્તરમુક્તમ્ । અત્ર ચ વર્તમાનસન્નિકૃષ્ટમાત્રગ્રાહીતિ સરકારિસામર્થ્યેનેતિ ચોક્તત્વાત્, ભૂયોદર્શનાદિહેતુર્ 2 ધૂમત્વાદિના વિશિષ્ટવ્યક્તિગ્રહકશ્ચક્ષુરાદિવાભિપ્રેતઃ । ન તુ સાક્ષી । ઉક્તં ચ --
"અતીતવર્તમાનત્વગ્રાહિણી સા ચ દૃશ્યતે"।
ઇત્યનુવ્યાખ્યાને ચાક્ષુષાદિપ્રત્યભિજ્ઞાયા અપિ સહકારિસામર્થ્યેનાતીતાદિવિષયત્વમ્ । ગ્રન્થન્તરે વ્યાપ્તિગ્રહે સાક્ષ્યુક્તિશ્ચ સામાન્યેન સાક્ષિજ્ઞાનસ્યાપિ સત્વાત્ ।
અતઃ સર્વપદાર્થાશ્ચ સમાન્યાત્સાક્ષિગોચરાઃ ।
સર્વમિત્યેવ વિજ્ઞાનં સર્વેષાં કથમન્યથા ॥
ઇતિ ભક્તિપાદીયાનુવ્યાખ્યાનશ્લોકવ્યાખ્યાનસુધાયામતીતાનાગતવર્તમાનં સર્વમપિ લિઙ્ગપદેન સાધ્યેન વ્યાપ્તમિતિજ્ઞાનપેક્ષં ખલ્વનુમાનમ્ । ન ચૈતજ્જ્ઞાનં 3 સાક્ષિણા વિના સંભવતીત્યાદિના વ્યાપ્તિગ્રહે સાક્ષિણ એવોપાયત્વોક્તેઃ । ભવદ્ભિશ્ચ ચાક્ષુષપ્રત્યક્ષસ્યોપાયત્વોક્તેરિત્યતઃ પદ્ધતિવાક્યાર્થં તાવદાહ -- અત્રેતિ ॥ ઉક્તં ચેતિ ॥"અતઃ સર્વપદાર્થાશ્ચે"ત્યેતસ્માદુપરિતનશ્લોકવ્યાખ્યાવસરે --"અતીતવર્તમાનત્વવિશિષ્ટાર્થવિષયા સા પ્રત્યભિજ્ઞેત્યર્થઃ । દૃશ્યતે સાક્ષિણા સોયમિતિ પ્રત્યભિજ્ઞાકારોનુભૂયતે । ચક્ષુરાદિનૈવ જાયત ઇતિ ભાવ ઇતિ"ગ્રન્થેનોક્તમિત્યર્થઃ । સાક્ષ્યુક્તેર્ગતિમાહ -- ગ્રન્થાન્તરેતિ ॥ સુધાયામેવ"અતર્ સર્વપદાર્થશ્ચ"ઇત્યાદિ
પૂર્વશ્લોકવ્યાખ્યાનપ્રદેશ ઇત્યર્થઃ ।
1.પ્યેવં -નં.જ.રા.સુ. 2.ધૂમત્વગોત્વા -નં.જ.ગ.રા.સુ. 3.વતાદ્ સાક્ષિ- એ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 288.
----------------------- ------------ ----------
સુધાયાં પદ્ધત્યુક્તપ્રથમપક્ષાનુક્તિશ્ચ પદ્ધતાવેવોક્તત્વાત્ । ન ચ સુધા શક્તિગ્રહમાત્રવિષયા । પદ્ધતિસ્તુ વ્યાપ્તિગ્રહમાત્રવિષયેતિ શઙ્ક્યમ્ । પદ્ધત્યુક્તસ્ય પ્રકારદ્વયસ્ય ન્યાયસામ્યેન શક્તિગ્રહે ઽપિ સંભવાત્ । સુધાયામ્"પ્યેતેન કાર્યકારણભાવાધારણાદિકમપિ સમાહિતમિ"ત્યનેન વાક્યેન શક્તિગ્રહે ઉક્તસ્ય પ્રકારસ્ય વ્યાપ્ત્યાદિગ્રહે ઽતિદેશાચ્ચ ॥
અત એવ --
"આગમોપિ હિ સામાન્યદૃષ્ટે પ્રત્યક્ષતઃ પુનઃ ।
વિશેષં ગમયેદેવ કથં શક્તિગ્રહો ઽન્યથા ॥
અત એવેતિ ॥ પદ્ધત્યુક્તપ્રકારદ્વયસ્ય શક્તિગ્રહે સંભવાદેવેત્યર્થઃ । આગમોપીત્યાદિશ્લોકઃ અતીતવર્તમાનત્વગ્રાહિણીતિ શ્લોકાત્કિઞ્ચિવ્દ્યવહિતપૂર્વનગ્રન્થસ્થઃ । સન્ન્યાયરત્નાવલીનામાનુવ્યાખ્યાનસ્ય ચિરન્તનટીકા ॥
યદ્યપિ તત્રાતીતાનાગાતપદાર્થેષુ સામાન્યાકારેણ સાક્ષિપ્રતીતેષુ પદાનાં વાચકત્વશક્તિર્ગૃહીતેત્યેવ પાઠાત્ સા 1 ક્ષ્યેવાતીતાદ્યુપ 2 સ્થિતેરિતિ ભાતિ । તથાપિ સામાન્યેન સાક્ષિજ્ઞાનસ્યાપિ સત્વાત્સાક્ષીત્યુક્તિઃ । તાવતા સહકારિસામર્થ્યેન ચાક્ષુષોપસ્થિતેર્ 3 ન નિરાસઃ । અત એવ તત્રાપિ સામાન્યાકારેણેત્યુક્તિરિત ભાવેન સામાન્યાકારેણ સાક્ષિપ્રતીતેષ્વત્યંશપ્રહાણેનાવશિષ્ટવાક્યોદાહરણમિત્યદોષઃ ॥
1.ક્ષિણ્યેવાતી -એ. 2.સ્થાપક -નં. 3.તેર્નિરા -એ. નં.
અત-જાવે-શવ્યાદિ-ગ્રસનમ્ ) જાતિવાદઃ પુ - 289.
-------------------------- --------- --------
અતીતાનાગતાર્થેષુ"--
ઇત્યનુવ્યાખ્યાનવ્યાખ્યાવસરે સન્ન્યાયરત્નાવલ્યા મતીતાનાગતપદાર્થેષુ વાચકત્વશક્તિર્ગૃહીતેત્યાદ્યુક્તમ્ ॥
યત્તુ -- સુધાયામતીતાનાગતાર્થેષ્વિત્યનુવ્યાખ્યાનસ્યાનાગતાદિવિષયાદિશબ્દવિષયત્વેન
વ્યાખ્યાનં, તત્પદ્ધત્યુક્તદ્વિતીયપક્ષાશ્રયેણ ગવાદિશબ્દેષ્વન્યથોપપત્તિશઙ્કાયામપિ ન ઌડાદિશબ્દેષ્વિતિ દર્શયિતુમ્ ॥
અનુગતજાત્યભાવે ઽપિ શક્તિવ્યાપ્ત્યાદિગ્રહણસમર્થનમ્ ॥ 2.9 ॥
નનુ - સુધાયામતીતે લુડન્તસ્યાનાગતે ઌડન્તસ્ય શક્તિગ્રહોક્તિપરત્વેનૈવાતીતેતિશ્લોકો વ્યાખ્યાતઃ, ન સર્વશબ્દશક્તિગ્રહોક્તિપરત્વેના અતઃ કથં તત્સંમતિરુચ્યત ઇત્યત આહ -- યત્વિતિ ॥ દ્વિતીયપક્ષે સાદૃશ્યનિરૂપકત્વેન સર્વોપસ્થિતેરભાવાત્સાક્ષિણૈવાતીતાદ્યુપસ્થિતેર્વક્તવ્યત્વાલ્લુઙૢડાદિશબ્દવ્યુત્પત્યર્થમતીતાદિવિષયોપસ્થાપકતયા સાક્ષી સ્વીકાર્ય ઇત્યભિપ્રાયેણેત્યર્થઃ । આદ્યપક્ષે તુ સન્ન્યાયરત્નાવલ્યુક્તદિશા ભવત્યેવોક્તાર્થે સંમતિરિતિ ભાવઃ । કિમર્થમેવં તત્ર સુધાયાં વ્યાખ્યાતમિત્યત આહ -- ગવાદીતિ ॥
ગોત્વાદિસામાન્યપ્રત્યાસત્યાદિનાપ્યતીતાદિગોપિણ્ડોપસ્થિતયે સાક્ષીસ્વીકાર્ય ઇત્યન્યથોપપત્તિશઙ્કાયામપિ લઙૢડાદિશબ્દવ્યત્પત્તાવતીતાદ્યુપસ્થિતેરાવશ્યકત્વેનાવશ્યં સાક્ષી સ્વીકાર્ય ઇતિ દર્શયિતુમિત્યર્થઃ ॥
ઇત્યનુગતજાત્યભાવે ઽપિ શક્તિવ્યાપ્ત્યાદિગ્રહસમર્થનમ્ ॥ 2.9 ॥
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 290.
----------------------- --------- ------
અથ સ્વર્ણઘટત્વાદિપ્રતિબન્દી

કિં ચ ત્વન્મતે ઽપિ ઘટત્વાદજાતિઃ પૃથિવીત્વાદિવ્યાપ્યા નાનૈવ । તારત્વાદિજાતિરપિ કત્વા 1 દિજાત્યા ચૈત્રજત્વજાત્યા સઙ્કરાપત્યા ગત્વાદિવ્યાપ્યા નાનૈવ । ઉદ્ભૂતત્વજાતિરપિ નીલત્વાદિના સઙ્કરાપત્યા શુક્લત્વાદિવ્યાપ્યા નાનૈવ ।
અથ સ્વર્ણઘટત્વાદિપ્રતિબન્દી

પરમ્મત્યાપ્યનનુગધર્મેણ શક્તિગ્રહમુપપાદયુતુમુપોદ્ધાતમાહ -- કિં ચ ત્વન્મત ઇતિ ॥ નાવૈવે 2 ત્યેનૈરન્વયઃ ॥ સઙ્કરેતિ ॥ પરસ્પરિહારેણ વર્તમાનયોરેકત્ર સમાવેશઃ સઙ્કરઃ । ઇહ ચ તેજસ્તેજસ્ત્વસ્ય મૃદ્ઘટે સતો ઘટત્વસ્ય ઘટત્વપરિહારેણાલોકાદૌ સતસ્તેજસ્ત્વસ્ય સ્વર્ણઘટે સમાવેશાત્સ્વર્ણસ્ય ચ પરમતે તેજસ્ત્વાદતઃ સાઙ્કર્યદોષનિરાસાય નાનૈવોપેયા । તથા ચ તેજસ્ત્વાદિવ્યાપ્યસ્ય ઘટત્વસ્ય તેજસ્ત્વાદિપરિહારેણાન્યત્રાવર્તમાનત્વાન્ન સાઙ્ક્યર્યમ્ । સ્વર્ણઘટાદૌ ઘટત્વાદિજાતિર્નેતિ મતેનાહ -- તારત્વેતિ ॥ ચૈત્રજત્વેતિ ॥ ચૈત્રજન્યતાવચ્છેદકજાત્યેત્યર્થઃ । તારત્વચૈત્રજન્યતાવચ્છેદકજાત્યોઃ મૈત્રીયતારકકારે ચૈત્રકૃતકટાદૌ ચ સતોશ્ચૈત્રજન્યતારકકારે સમાવેશાત્સાઙ્કર્યં સ્યાત્તન્નિરાસાય નાનૈવ વાચ્યા । એવમુદ્ભૂતત્વાનીલત્વયોઃ શુક્લરૂપાનુદ્ભૂતનીલરૂપયોઃ સતોરુદ્ભૂતનીલરૂપે ઘટાદિનિષ્ઠે સમાવેશેન સાઙ્કર્યનિરાસાય નાનૈવ વાચ્યેત્યર્થઃ ।
1.ત્વ ચૈત્રત્વાદિજાત્યાસં-નં.જ. કત્વચૈત્રજત્વાદિજાત્યાસં-ગ.રા.સુ. 2.ત્યન્તૈ-એ.
સ્વર્ણ-ઘત્વાદિ-પ્રન્દી) જાતિવાદઃ પુ - 291.
------------------- -------- ---------
એવં ચ યથા -- તત્ર ઘટત્વાદીનાં નાનાત્વે ઽપિ ઘટાદિશબ્દવ્યુત્પત્તિઃ, ઘટસ્ય કપાલં પ્રતિવ્યાપ્યતા, જલાહરણાદિકારણતા, ઘટાકારાનુગતપ્રત્યયશ્ચ; તથા ગોત્વાનાં નાનાત્વે ઽપિ વ્યુત્પત્યાદિકં કિં ન સ્યાત્ ।.
ન ચ ઘટત્વં સંસ્થનરૂપાવયવસંયોગવૃત્તીતિ ન સઙ્કર ઇતિ વાચ્યમ્ । અન્યતરકર્માદિપ્રયોજ્યજાત્યા સઙ્કરાપાતાત્ ।
નનુ - ઘટત્વં પૃથિવ્યાત્મકેષુ ઘટેષ્વેકમેવ । સ્વર્ણઘટેષ્વપિ સર્વત્રૈકમેવ । ગોત્વાદિ તુ ત્વન્મતે બહુ । એવં ન ઘટત્વબહુત્વાભાવાન્ન દોષ ઇતિ ચેન્ન । અનનુગત્વે સમાને ઽસ્ય વૈષમ્યસ્યાપ્રયોજકત્વાત્ । તારત્વાદીનાં બહુત્વેન તારાદિશબ્દવ્યુત્પત્યાદ્યભાવાપાતસ્યાપરિહારાચ્ચ । એકદેશિમતેન શઙ્કતે -- ન ચ
ઘટત્વમિતિ ॥ ન સઙ્કર ઇતિ ॥ તેજસ્ત્વાદિનૈકત્રાધિકરણે સમાવેશાભાવાદિતિ ભાવઃ । અન્યતરેતિ ॥ સંયોગો હિ ન્યાયમતે ઽન્યતરકર્મજોભયકર્મસંયોગજભેદેન ત્રિવિધ ઇતિ કારણત્વત્રય અન્યતાવચ્છેદકજાતયો ઽપિ સંયોગે તૃણારણિમણિન્યાયેન તિસ્રો ઽઙ્ગીકાર્યાઃ । તથા ચાન્યતરકર્મપ્રયોજ્યા જાતિર્ઘટત્વપ્રહાણેન શ્યેનસ્થાણુસંયોગેસ્તિ ।
ઘટત્વમપિ તત્પ્રહાણેન કપાલદ્વયકર્મજન્યસમયોગોસ્તિ । ઉભયમપ્યન્યતરકપાલકર્મજન્યકપાલાન્તરસંયોગેસ્તીતિ સાઙ્કર્યમ્ । એવમુભયકર્મપ્રયોજ્ય જાત્યાદિનાપિ સાઙ્કર્યં ધ્યેયમ્ ।
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 292.
----------------------- ---------- -------
સ્થૂલો ઘટશ્ચલતીતિ ઘટત્વસ્ય પરિમાણકર્માદિસમાનાધિકરણ્યપ્રતીતેશ્ચ ॥
યદિ ચ તારત્વાદીનાં સજાતીયસાક્ષાત્કારપ્રતિબન્ધકતાવચ્છેદકવૃત્તિત્વેનાનુગમસ્તર્હીહાપિ ગોત્વાનામુગતસાદૃશ્યસંબન્ધિત્વેનાનુગમોસ્તુ ॥
અપિ ચ ત્વન્મતે યથા જ્ઞેયત્વાભિધેયત્વમૂર્તત્વકાર્યત્વસ્વરૂપત્વજાતિત્વાદીનામનનુગમેપિ જ્ઞેયાભિદેયાદિસપબ્દપ્યુત્પત્તિસ્તત્તદુચિતવ્યાપ્ત્યાદિ 1 શ્ચ, તથાત્રાપિ કિં ન સ્યાત્।
ન ચ જ્ઞેયત્વાદીન્યપ્યનુગતાનિ । જાતિત્વાપત્તેઃ । ન ચેષ્ટાપત્તિઃ । સામાન્યાદાવપિ વૃત્તેઃ ॥
દ્રવ્યનિષ્ઠત્વાવગાહિપ્રત્યક્ષબાધં ચાહ -- સ્થૂલ ઇતિ ॥ યદપિ તારત્વં નાનેતિ તારાદિશબ્દપ્યુત્પત્યાદિર્ન સ્યાદિત્યાદિપદપ્રયોગેનાભિમતં 2 તત્રાનુગતિમાશઙ્ક્યાહ -- યદિ ચેતિ ॥ સજાતીયેતિ ॥ વ્યાખ્યાતમેતચ્છબ્દનિત્યત્વવાદે । અનુગતેતિ ॥ પ્રાગુક્તદિશાનુગતં ધર્મિપ્રતિયોગિતયા સર્વત્ર વિદ્યમાનં સાદૃશ્યસંબન્ધિત્વમિત્યર્થઃ ॥
નનુ સાદૃશ્યાન્યપિ નાનાસંબન્ધિત્વાન્યપિ તથૈવ શબ્દાનુગમમાત્રસ્યાતિપ્રસઞ્જકત્વાદિતિ ભાવેનાહ -- અપિ ચેતિ ॥ મૂર્તત્વમિયત્તાવચ્છિન્નપરિમાણવત્વમ્ । કાર્યત્વમ્ કૃતિવિષયત્વમ્ ॥ તત્તદુચિતેતિ ॥ યજ્જ્ઞેયં તત્સત્, યદિભિધેયં તત્પ્રમેયમિત્યાદિ તત્તદુચિતેત્યર્થઃ । અત્રાપીતિ ॥
ગોત્વાનામનુગમે ઽપિ ગવાદિશબ્દવ્યુત્પત્યાદીત્યર્થઃ । કેવલાન્વયિગ્રન્થે મણ્યાદ્યુક્તદિશા શઙ્કતે -- નન્વિતિ ॥
1. દિગ્રહશ્ચ - રા. સુ. 2. તા - નં.ઉ.
સ્વર્ણં-ઘત્વાદિ-પ્રન્દી) જાતિવાદઃ પુ - 293.
------------------- ----------
નનુ ચ -- જ્ઞેયત્વાદીનિ જ્ઞાનત્વાભિધાયત્વપરિમાણત્વકૃતિત્વાદિજાતિરૂપાણ્યેવ, ઔપાધિકધર્માણામુપાધ્યનતિરેકાન્, તાનિ ચ પમ્પરાસંબન્ધેન ઘટાદાવનુગતાનીતે ચેત્ । તર્હિહાપિ સાદૃશ્યદ્વાર 1 કપરમ્પરાસંબન્ધેનૈકમાત્રવૃત્તિગોત્વં વા નાનાવ્યક્તિસંબન્ધિ સાદૃશ્યં વા યચ્છબ્દે વક્તૃનિષ્ઠબુદ્ધિરિવ ગોમાત્રાનુગતમસ્તુ ॥
ઔપાધિકેતિ ॥ જ્ઞેયત્વાદીનાં જ્ઞાનાદ્યનતિરેકાજ્જ્ઞાનત્વાદિરેવ જ્ઞેયત્વાદીતિ ભાવઃ । પરમ્પરેતિ ॥ સ્વસમવાયિવિષયત્વરૂપસંબન્ધેનેત્યર્થઃ । એકમાત્રવૃત્તિત્વમિતિ ॥ પુરોવર્તિયત્કિઞ્ચિદ્ગોપિણ્ડનિષ્ઠં ગોત્વં સ્વપ્રતિયોગિકસાદૃશ્યાધારભૂતગોત્વાશ્રયત્વરૂપપરમ્પરાસંબન્ધેન સર્વગોસંબન્ધિતયાનુગતમિતિ ગોશબ્દવ્યત્પત્યાદિરસ્તુ । સાદૃશ્યં વ સ્વસંબન્ધ્યનન્તગોવ્યક્તિષુ સ્વસંબન્ધિત્વસંબન્ધેનાનુગતમિતિવ્યત્પત્યાદ્યુપપત્તિઃ । વક્તૃનિષ્ઠબુદ્ધિર્વક્તૃબુદ્ધિવિષયાનેકાર્થેષુ સ્વસંબન્ધિત્વેન સર્વાનુગતા સતી સર્વનામસંજ્ઞકતત્પદસ્ય વ્યુત્પત્તૌ નિમિત્તં ભવતિ ॥ સર્વનામ્નાં બુદ્ધિસ્થવાચકત્વપ્રસિદ્ધેઃ । તથાપીત્યર્થઃ । તાર્કિકાભિમતનિત્યદ્રવ્યગતવિશેષપ્રતિબન્દ્યાપ્યનનુગતધર્મપક્ષે વ્યુત્પત્યાદ્યુપપાદયિતુમાહ -- કિં ચાત્યન્તેતિ ॥ વ્યાવર્તકાન્તરભાવે ઽપિ વ્યાવૃત્તેત્યર્થઃ ॥
1. રાપર - નં. જ. 2. સ્ય વા ઔ - નં. ગ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 294.
----------------------- ----------- --------
ન હિ સાક્ષાત્સંબન્ધેન ધર્મેણાનુગમે વ્યાવૃત્તૈકસ્વભાવહાનિર્ન તુ
પરમ્પરાસંબન્ધેનાનુગમ ઇતિ સંભવતિ ॥ તસ્માત્તત્રાનુગતેન સાદૃશ્યેનૈવ વ્યુત્પત્યાદિકં વાચ્યમિત્યત્રાપિ 1 તથૈવાસ્તુ ॥
કિં ચ ત્વત્પક્ષે જાતિવદાકૃતેરપિ પ્રવૃત્તિનિમિત્ત 2 ત્વાદાકૃતિરપ્યનુગતૈવાસ્તુ ॥
તસ્માત્સુવર્ણઘટત્વાદિવજ્જ્ઞેયત્વાદ્યૌપાધિકધર્મવદન્ત્યવિશેષવદાકૃતિવચ્ચાનનુગતજાતેરપિ પ્રવૃત્તિનિમિત્તં યુક્તમ્ ॥
સ્વર્ણઘટત્વાદિપ્રતિબન્દી

નન્વૌપાધિકર્મરૂપસ્યોપાધ્યનતિરેકાદિત્યુક્ત્યા પરમ્પરાસંબન્ધેનૌપાધિકધર્મઘટકોપાધિનિષ્ઠજાતિવિશેષેણ વિશેષાણામનુગમે સ્વરૂપહાનિર્નાસ્ત્યેવ અનુગતૌપાધિકધર્મસ્વીકારે સ્વરૂપહાનિઃ સ્યાદિત્યયુક્તમિત્યત આહ -- નહીતિ । નિયાકાભાવાદિતિ ભાવઃ । માસ્તુ તત્રાનુગતો ધર્મઃ કિં તત ઇત્યત આહ -- તસ્માદિતિ ॥ અનુગતધર્મસત્વે રૂપહાનિપ્રસઙ્ગાદિત્યર્થઃ॥ આકૃતેરપીતિ ॥ અવયસંસ્થાનવિશેષસ્યેત્યર્થઃ । વ્યક્ત્યાકૃતિજાતયઃ પદાર્થ 3 ઇતિ ગૌતમસૂત્રાન્મણ્યાદ્યુક્તપદશક્તિ 4 વાદેસ્ય વ્યક્તત્વાચ્ચેતિ ભાવઃ । પૂર્વોક્તપ્રતિબન્દીચતુષ્ટયં સંગ્રહેણાનુવદન્નુપસંહરતિ -- તસ્માદિતિ ॥
સ્વર્ણઘટત્વાદિપ્રતિબન્દી

1.ત્યન્યત્રા - નં ગ. રા. સુ. 2.વજ્જાતિરપ્યનનુગતૈ - નં. ગ. રા. સુર્. 3.થાં -નં.એ. 4.ગ્રહસ્યવ્ય -નં. ઉ.
અત-જાતૌ-બાકમ્) જાતિવાદઃ પુ - 295.
----------------- ----------- ---------
અથ અનુગતજાતૌ બાધકમ્

કિં ચ સ્થૂલમુત્પન્નં, સ્થૂલં નષ્ટં, 1 નિલમુત્પન્નં નિલં નિષ્ટમિતિવદ્ઘટ ઉત્પન્નો 2 ઘટો નષ્ટ ઇત્યનુભવાત્પ્રત્યક્ષા 3 દેવ જાત્યુત્પત્તિવિનાશૌ ॥
અથ અનુગતજાતૌ બાધકમ્

નન્વસ્ત્વેવં સ્વર્ણઘટાદ્યુક્તસ્થલચતુષ્ટયે ઽનુગતધર્માભાવેનાન્યગત્યાનનુગતધર્મૈરેવ
શક્ત્યાદિગ્રહો ઽન્યત્ર ગવાદાવનુગતગોત્વાદિસંભવે તેનૈવ શક્ત્યાદિગ્રહો ઽસ્તુ । તત્રાનન્યગતિકત્વાભાવાદિત્યતસ્તત્રાપિ ત્વદભિમતનિત્યૈકાનુગતધર્મ નાસ્ત્યૈવ । પ્રમાણાભાવાત્, સાધકમાનાભાવાચ્ચેતિ ભાવેન --
કુતો ભસ્મત્વમાપ્તસ્ય નરત્વં પુનરિષ્યતે ।
એકત્વે નાસ્તિ માનં ચ . . . ॥
ઇત્યાદિવૈશેષિકનયાનુવ્યાખ્યાને સુધાવાક્યાનિ હૃદિ કૃત્વા જાતિવિશિષ્ટવસ્તૂત્પત્તિનાશગોચરપ્રત્ય 4 ક્ષેણ સમવાય્યુત્પત્તિનાશાદિયુક્ત્યા જાતેરુત્પત્તિનાશબોધકાગમેન જાતિમાત્રોત્પત્યાદિગ્રાહિપ્રત્યક્ષેણ શ્રુત્યા ચ જાતેર્નિત્યત્વાદિકમપાકુર્વન્નાદૌ તાવદ્વિશિષ્ટપ્રત્યક્ષેણ જાતેરનિત્યત્વમાહ -- કિં ચેત્યાદિના ॥ પરિમાણસ્ય નીલરૂપસ્ય ચોત્પત્તિવિનાશપ્રત્યયાકારાભિનયો ઽયં સ્થૂલ 5 મિત્યાદિ ॥ ઇત્યનુભવાદિતિ ॥ અસ્ય ચ ઘટપટત્વાદિજાતિવ્યક્ત્યુભયવિષયકત્વાત્પ્રત્યક્ષાવેવ જાત્યુત્પત્તિવિનાશાવિત્યુક્તમ્॥
1.નીલમુત્પન્નમિતિ નાસ્તિ - નં.જ. 2.પટ ઉત્પન્નઃ ઘટો નષ્ટઃ પટો નષ્ટઃ -ગ. 3.વેવ-નં.જ.રા.સુ. 4.ત્યયેન -નં.ઉ. 5.લમુત્પન્નમિ -ઉ.એ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 296.
----------------------- ------------ -------
ન ચ વિશિષ્ટોત્પત્યા 1 દિવિષયેયં ધીતિર્વિશેષ્યવ્યક્તિમાત્રોત્પત્યાદિનાપિ યુક્તેતિ વાચ્યમ્ । વૈપરીત્યસ્યાપિ સુવચત્વાત્ । સ્થૂલમુત્પન્નમિત્યાદિબુદ્ધેરપિ તથાત્વાપાતાચ્ચ ॥
કિં ચ યથા દ્રવ્યે પાકેન નીલરક્તરૂપયોર્નાશોત્પાદૌ તથા દ્રવ્યે સત્યેવૌષધાદિના તામ્રત્વરજતત્વયોરપિ તૌ દૃશ્યેતે ।
નનુ - જાતિવિશિષ્ટવ્યક્તિવિષયકો ઽયમનુભવો ન ઘટઘટત્વોભયવિષયકઃ । ઘટઘટત્વે ઉત્પન્ને ઇત્યુભયોત્પત્તિનાશવિષયીકરણાત્ । તથા ચાન 2 ન્યથાસિદ્ધોસ્ત્વિતિ શઙ્કતે -- ન ચેતિ ॥ કિમન્યતરમાત્રવિષયત્વેનોપપત્તૌ ઉભયવિષશયકત્વે કલ્પનાગૌરવાદેવં કલ્પ્યતે, અથ દણ્ડી નાસ્તીત્યાદાવિવ વિશેષણે બાધાત્ । આદ્ય આહ -- વૈપરીત્યસ્યાપીતિ ॥
જાતિમાત્રોત્પત્યાદિનેત્યસ્યાપીત્યર્થઃ । લાઘવસ્યૈવમપિ સંભવાત્ । પ્રત્યુત એતદેવ યુક્તમ્ । વિશેષ્યં નાભિગચ્છેત્ ક્ષીણશક્તિર્વિશિષેણે ઇતિ ન્યાયાદિતિ ભાવેનોક્તમ્ -- સુવચત્વાદિતિ ॥
નનુ પ્રાધાન્યાદ્વિશેષ્યવિષયત્વમેવોત્પત્યાદિબુદ્ધેર્યુક્તમ્ । ન તુ ગુણભૂતધર્મપરત્વમિત્યત આહ -- સ્થૂલમિતિ ॥ તથાત્વેતિ ॥ વિશેષ્યોત્પત્તિપરત્વેત્યર્થઃ ॥
નનુ સત્યેવ દ્રવ્યે નીલાદિગુણસ્ય નિવૃત્તિદર્શનાન્ન તત્ર તથાત્વાપાતો યુક્ત ઇત્યત આહ -- કિં ચેતિ ॥ પીલુપાકપ્રક્રિયાયા અપ્રમાણકત્વાદ્વક્ષ્યમાણપ્રત્યભિજ્ઞાપ્રમાણવિરુદ્ધત્વાત્, સુધાયાં જાતિનિરાસપ્રસ્તાવ એવ દૂષિતત્વાચ્ચ, પિઠરપાકપ્રક્રિયૈવોપેયેતિ ભાવેનોક્તમ્ -- દ્રવ્યે સત્યેવેતિ ॥ દ્વિતીયેપિ કિં વ્યક્તિનાશસ્થલીયજાત્યનુભવો વા બાધક ઉત વ્યક્ત્યન્તરે તદનુભવો વા ।
1. આદિપદં ન -નં.જ. 2.ચાન્યથા -ઉ.એ.
અત-જાતૌ-બાકમ્) જાતિવાદઃ પુ - 297.
----------------- --------- ---------
ન ચ પુરુષે નષ્ટે ઽપિ દણ્ડવવ્દ્યક્તૌ નષ્ટાયામપિ તત્રૈવ પ્રદેશે જાતિરનુભૂયતે । યેનોત્પત્યાદિધીર્વિશેષ્યોત્પત્યાદિમાત્રવિષયા સ્યાત્ । વ્યક્ત્યાન્તરે ઽનુભવસ્તુ પરિમાણાદાવપ્યસ્તિ । વ્યઞ્જકવ્યક્તેરભાવાત્તત્ર જાતેરનનુભવકલ્પનં તુ પરિમાણાદાવપિ સમમ્ । ન ચાદ્યાપિ જાતેર્નિત્યત્વં સિદ્ધમ્ । યેન પરિમાણાદિતો વૈષમ્યં સ્યાત્ । તદેવેદં ગોત્વમિતિ પ્રત્યભિજ્ઞાયા અભાવાત્ । અયં ગોરયમપિ ચ ગૌરિતિ ધીસ્ત્વયં સ્થૂલો ઽયમપિ ચ સ્થૂલ ઇતિ ધીવત્સાદૃશ્યવિષયા ॥
કિં ચ તત્સમવેતસ્ય તદુત્પત્તેઃ પૂર્વં તન્નાશાનન્તરં ---
આદ્યં નિરાહ -- ન ચેતિ ॥ દ્વિતીયં નિરાહ -- વ્યક્ત્યન્તર ઇતિ ॥
નનુ -- વ્યક્તિનાશપ્રવેશે જાતેઃ સત્વેપિ વ્યઞ્જકાભાવાદનનુભવોસ્ત્વિત્યત આહ -- વ્યઞ્જકેતિ ॥
નનુ -- પરિમાણાદૌ નિત્યત્વાસિદ્ધ્યાનુપલમ્ભસ્ય વ્યઞ્જકાભાવપ્રયુક્તત્વકલ્પનં
નિર્બીજમ્ । જાતૌ તુ નૈવમિત્યત આહઃ-- ન ચાદ્યાપીતિ ॥ નનુ 1 -- પ્રત્યભિજ્ઞયા અનુગતમત્યા વા જાતેર્નિત્યત્વં સિદ્ધમિત્યતઃ પ્રત્યભિજ્ઞાનસ્ય સ્વરૂપતઃ પ્રમાણત્વેન ન સંદિગ્ધત્વાદિત્યાસુધોક્તં વ્યઞ્જયન્નાહ -- તદેવેદમિવ ॥
નન્વનાદિજાતેઃ કથં ન નિત્યત્વમ્ । જાતિર્નિત્યા અનાદિભાવત્વાદ્ગગનવદિત્યનુમાનવિરોધાદિત્યત આહ -- કિં ચેતિ ॥ યદ્વા જાતેરનિત્યત્વે પ્રત્યક્ષમુક્ત્વા અધુના વિમતં વિનાશવત્ વિનાશવદાશ્રયસમવેતત્વાદ્રૂપાદિવદિત્યાદિસુધોક્તયુક્તીમાહ -- કિઞ્ચેત્યાદિના અસ્મન્મતાપત્તિરિત્યન્તેન ગ્રન્થેન ॥
નિયમાદિતિ ॥ અવયવિગુણકર્મસુ તથાદર્શનાદિતિ ભાવઃ ॥
1. ન ચ -નં .ઉ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 298.
------------------- ------------- -----------
ચાસત્વનિયમાત્કથં ઘટત્વા 1 દેરનાદિત્વં નિત્યત્વં ચ ॥
અપિ ચ જાતેર્દ્વિત્વાદિવદ્ય્વ્યાસજ્યજ્વૃત્તિત્વે તદ્વદેવ યાવત્સ્વાશ્રયપ્રતીતિં વિનાપ્રતીતિઃ સ્યાત્ । અગ્નિમાત્રોદ્દેશેન દ્રવ્યત્યાગે ઽગ્નીષોમીયશાસ્ત્રાર્થ ઇવૈકગોવ્યક્તિદાને ગાં દદ્યાદિશાસ્ત્રાર્થો ઽનનુષ્ઠિતશ્ચ સ્યાત્ ।
નન્વનુગત્વમેવ જાતેરનિત્યત્વે બાધકમતો નષ્ટો ઘટ ઇત્યાદિબુદ્ધેર્વ્યક્તિવિષયત્વમેવ યુક્તમિત્યતઃ"યો ઽનેકાશ્રિતો ધર્મો નાસાવેકૈકપ્રતીતૌ પ્રતીયતે યથા દ્વિત્વાદિઃ। પ્રતીયતે ચ નરત્વાદિકમેકૈકપ્રતીતાવતો નાનુગતમિ"ત્યાદિસુધોક્તિં વ્યઞ્જયન્નનુગતત્વમપિ નિરાહ -- અપિ ચેતિ ॥ જાતિઃ પ્રતિવ્યક્ત્યપરિમાસમાપ્ય વર્તતે અથ પરિસમાપ્ય । આદ્ય આહ -- જાતેરિત્યાદિ ॥ અપ્રતીતિઃ સ્યાદિતિ પદચ્છેદઃ। પ્રતીતિર્ન સ્યાદિત્યર્થઃ। અગ્નિમાત્રેતિ ॥ પૌર્ણમાસ્યાં હિ અગ્નેયોપાંશુયાગાગ્નીષોમીયાખ્યકર્મત્રયમનુષ્ઠીયતે । તત્ર યદાગ્નેયો ઽષ્ટાકપાલો ઽમાવાસ્યાં 2 ચ પૌર્ણમાસ્યાં ચાચ્યુતો ભવતીતિવાક્યોક્તસ્યાષ્ટસુ કપાલેષુ સંસ્કૃતપુરોડાશરૂપદ્રવ્યસ્ય હવિષ ઇતિ યાવત્ અગ્નય ઇદં ન મમેત્યગ્નમાત્રોદ્દેશેન ત્યાગરૂપે આગ્નેયે યાગે અનુષ્ઠિતે ઽપિ
"અગ્નિષોમીયમેકાદકપાલં પૌર્ણમાસે પ્રાયચ્છદિ"તિ વાક્યોક્તાગ્નિષોમીયયાગરૂપઃ શાસ્ત્રાર્થો યથા નાનુષ્ઠિતઃ તથાત્વે આગ્નેયેન કૃતાર્થત્વાદગ્નીષોમીયાનુષ્ઠાનાભાવપ્રસઙ્ગાદિતિ ભાવઃ ॥
1. દિજાતેરન - ગ. રા. સુ. 2. સ્યાયાં પૌ - ઉ. એ.
અત-જાતૌ-બાકમ્) જાતિવાદઃ પુ - 299.
----------------- -------- ------
દેવતાત્વવદ્ગોત્વસ્યાપિ વ્યાસજ્યવૃત્તિત્વાત્ । પ્રત્યેકં પરિસમાપ્યત્વે ચ પ્રતિવ્યક્તિવૃત્તિતાકારેણ પ્રત્યેકપરિસમાપ્તેરભાવાદસ્મન્મતાપત્તિઃ ॥
અપિ ચ -- મહાપાતકાદિના બ્રાહ્મણત્વાદિજાતિનાશેન --

નનુ -- સમર્થઃ પદવિધિરિતિ પરિભાષયા સમર્થાદેવ પદાત્તદ્ધિતપ્રત્યયાનાં વિધાનાદગ્નેરસહાયસ્ય દેવતાત્વ એવાગ્નેર્ઢગિતિ તદ્ધિતવિરોધાનેન તત્રાદગ્નિમાત્રોદ્દેશેન દ્રવ્યત્યાગે ઽનુષ્ઠિતે ઽપ્યગ્નીષોમીયો નાનુષ્ઠિત ઇત્યુક્તમ્ । તત્રાગ્નેઃ સોમસ્ય ચ દ્વયોરિતરેતરયોગેનોભયનિષ્ઠૈકદેવતાત્વે વિવક્ષિત એવ"દ્યાવાપૃથિવીશુનાસીનમરુત્વદગ્નીષોમવાસ્તોષ્પતિગૃહિમેધાચ્છ"ઇતિ તદ્ધિતોત્પત્તિપ્રસઙ્ગાદિત્ય આહ -- દેવતાત્વવદિતિ ॥ આદ્યપક્ષે સુધાવાક્યં વિવૃત્ય દ્વિતીયપક્ષં સ્વયં નિરાહ -- પ્રત્યેકેતિ ॥"તથા જાતિવિશેષયોઃ"ઇત્યાદિવાક્યવ્યાખ્યાવસારે"બ્રાહ્મણત્વપિણ્ડયોર્ભેદાભેદૌ મહાપાતકેન જાતેરપાયાદિ"તિ તત્વવિવેકટીકોક્તરીત્યા, આગમેન ચ જાતેર્નિત્યત્વં નિરાહ -- અપિ ચ માહાપાતકાદિનેતિ ॥
"માસેન શૂદ્રો ભવતિ બ્રાહ્મણઃ ક્ષીરવિક્રયી"।
ઇત્યાદ્યાગમસિદ્ધા શૂદ્રત્વાદિજાત્યુત્પત્તિઃ । વિશ્વામિત્ર 1 બ્રાહ્મણત્વજાત્યુત્પત્તિસ્તુ--
"ગાધેરભૂન્મહાતેજાઃ સમિદ્ધ ઇવ પાવકઃ ।
તપસા ક્ષાત્રમુત્સૃજ્ય યો લેભે બ્રહ્મવર્ચસમ્ ॥
1.ત્રસ્ય બ્રા - ઉ. એ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 300.
----------------------- ------------ ----------
-- શૂદ્રત્વાદિજાત્યુત્પત્તિર્વિશ્વામિત્રિશઙ્કાદીનાં વરશાપાદિના ક્ષત્રિયત્વાદિજાતિનાશેન બ્રાહ્મણત્વાદિજાતયુત્પશ્ચાગમસિદ્ધા । સ્પર્શ 1 વેધ્યાદિ સંબન્ધેનાયસોપ્યયસ્ત્વાદિનાશેન કાઞ્ચનત્વાદિજાત્યુત્પત્તિશ્ચ પ્રત્યક્ષસિદ્ધેતિ કથં જાતેર્નિત્યત્વનિયમઃ।
કિઞ્ચ --
"ભિન્નાશ્ચ ભિન્નધર્માશ્ચ પદાર્થા અખિલા અપિ ઇત્યાદિશ્રુતિસિદ્ધઃ પ્રતિવ્યક્તિ ધર્મભેદઃ ।------------------------------------------------------------------------
ઇત્યાદ્યાગમસિદ્ધા । ત્રિશઙ્કુનામક્ષત્રિયસ્ય ચણ્ડાલત્વજાત્યુત્પત્તિઃ --
તસ્ય સત્યવ્રતઃ પુત્રસ્ત્રિશઙ્કુરિતિ વિશ્રુતઃ ।
પ્રાપ્તશ્ચણ્ડાલતાં શાપાદ્ગુરોઃ. . .॥
ઇત્યાદિનવમસ્કન્ધસપ્તમાધ્યાયસ્તાગમસિદ્ધા । કલ્માષપાદસ્ય બ્રહ્મરક્ષસ્ત્વજાત્યુત્પત્તિઃ --
"આહુર્મિત્રસહં યં વૈ કલ્મષાઙ્ઘિમતઃ ક્વચિત્ ।
વસિષ્ઠશાપાદ્રક્ષો ઽભૂત્ . . . ॥
ઇત્યાદમસિદ્ધેત્યર્થઃ । સ્પર્શવેધી નામૌષધિવિશેષઃ । વૈશેષિકનયાનુવ્યાખ્યાનોક્તશ્રુતિમાહ -- ભિન્નાશ્ચેતિ ॥ ન ચ ભિન્નધર્મા ઇત્યસ્ય સ્વાસ્માદ્ભિન્નધર્મવન્ત ઇત્યર્થ ઇતિ શઙ્ક્યમ્ ।"સ્વૈઃ સ્વૈર્ધર્મૈરભિન્નાશ્ચ"ઇતિ શ્રુતિવિશેષવિરોધાદિતિ ભાવઃ ॥
નનુ માસેન શૂદ્ર ઇત્યાદિરાગમઃ ક્ષીરવિક્રય 2 નિન્દાપરો વર્ણત્રયકર્મહાનિપ્રતિપાદનાર્થો વાસ્ત્વિત્યત આહ -- ન ચેતિ ॥ ઉપલક્ષણમેતત્।
ર્1.શાદિસં - નં. જ. 2.કર્મે -ત્યધિકમ્ - ઉ. એ.
અત-જતૌ-બાકમ્) જાતિવાદઃ પુ - 301.
---------------- --------- ----------
ન ચાસતિ બાધકે આગમસ્ય ગૌણાર્થત્વમ્ અયઃ પિણ્ડમેવ સ્વર્ણં જાતમિતિ
પ્રત્યભિજ્ઞાભ્રાન્તિત્વં ચ યુક્તમ્ ॥
કિં ચ ધર્મધર્મિણોરભેદસ્યાન્યત્ર સમર્થિતત્વાત્કથં વ્યક્ત્યભિન્નયા જાતેરનુગતિઃ ॥
કર્મનિન્દાપરત્વે તસ્માત્"બ્રાહ્મણં ના 1 વગુરુરેદિત્યવગોરણાદિનિષેધ 2 શેષભૂતાનાં"યોવગુરેત્તં શતેન યાતયાદિ"તિ શતયાતનાદિવાક્યાનામપિ કર્મનિન્દાપરત્વેન ફલપરત્વાભાવપ્રસઙ્ગેન"શંયો ચ સર્વપરિદાનાદિ"તિ તૃતીયાધ્યાયચતુર્થપાદીયાવગોરણાધિકરણવિરોધાપત્તિઃ । વર્ણત્રયકર્ણહાનિપ્રતિપાદનનાર્થત્વે ચ વસન્તે બ્રાહ્મણો ઽગ્નીનાદધીતેત્યાદાવપિ બ્રાહ્મણશબ્દસ્ય ક્ષત્રિયવૈશ્યકર્મરહિતપરત્વસ્ય વક્તું શક્યત્વેન શૂદ્રસ્યાપ્યગ્નિવિદ્યાસંભવેન વૈદિકકર્માધિકારાપત્યા ષષ્ઠાદ્યપાદસ્થાપશૂદ્રાધિકરણવિરોધાપત્તિશ્ચેત્યાપિ ધ્યેયમ્ ॥
યદપિ -- ગાધેરભૂદિત્યાદ્યાગમો ઽપિ વિશ્વામિત્રસ્ય બ્રાહ્મણકર્મયોગ્યત્વપર એવેતિ । તદપિ ન । અસતિ બાધકે મુખ્યાર્થત્યાગાયોગાત્ । જાતિનિત્યત્વસ્યાદ્યાપ્યસિદ્ધેશ્ચેતિ ભાવઃ॥
નનુ યદુક્તં સ્પર્શવેધીત્યાદિ તન્ન । તાદૃશપ્રત્યક્ષસ્યૈવાસિદ્ધેઃ । સિદ્ધૌ વા ભ્રાન્તિત્વમસ્ત્વિત્યત આહ -- અયઃ પિણ્ડમિતિ ॥ ન ચાસતિ બાધક ઇત્યનુષઞ્જનીયમ્ । પીલુપાકપ્રક્રિયા ત્વપ્રામાણિકી પ્રમાણબાધિતા ચેતિ ભાવઃ ।
એતેન દ્રવ્યે સત્યેવેત્યાદિ પ્રાગુક્તં ચ સમર્થિતં ધ્યેયમ્ । અન્યત્રેતિ ॥ વૈશેષિકનયાનુવ્યાખ્યાનાદૌ તત્વવિવેકાદિગ્રન્થે ચેતિ ભાવઃ ॥
1. સર્વત્ર પકાર -નં. ઉ. એ. 2.ધદોષમ્ -નં. ઉ. એ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 302.
----------------------- ------------ ---------
એતેન લાઘવાજ્જાતિરેકૈવેતિ નિરસ્તમ્ । ઉક્તં ચાનુવ્યાખ્યાને --
"નરત્વાદિકમપ્યેવં તત્તદ્ધર્મતયેયતે"
ઇતિ । તસ્માદ્રૂપાદિવજ્જાતિર્નાનૈવ સામાન્યં તુ સમાનનાં ભાવઃ સામાન્યમિતિ વ્યુત્પત્યા સાદૃશ્યમેવ । તચ્ચોક્તરીત્યાનુગતમ્ । તસ્માજ્જાતિવિશિષ્ટવ્યક્તિનાશાદર્ઘટો નષ્ટ ઇત્યાદિપ્રત્યક્ષેણ
જાતિનાશાદેસ્સમવાયિનાશપ્રત્યેકપરિસમાપ્ત્યાદિયુક્ત્ત્યા વ્યક્તૌ સત્યામેવ તામ્રત્વાયસ્ત્વાદિ 1 નાશાદેઃ પ્રત્યક્ષેણ બ્રાહ્મણત્વાદિજાતિનાશાદેરાગમેન પ્રતિવ્યક્તિધર્મભેદસ્ય --
એવં જાતેર્નિત્યત્વમનુગતત્વં ચ નિરસ્યૈકત્વમપિ નિરાહ -- એતેનેતિ ॥ નિત્યત્વાનુગતત્વખણ્ડનેનેત્યર્થઃ । ઉક્તં ચેતિ ॥ જાતેરનનુગતત્વં વૈશેષિકાધિકરણે ઉક્તમિત્યર્થઃ । ઈયતે પ્રતીયતે ઇત્યર્થઃ ॥
નન્વેવં સામાન્યવિશેષાદિવ્યવહારસ્ય કા ગતિરિત્યત આહ -- સામાન્યં ત્વિતિ ॥ સમાનાનાં સદૃશાનામિત્યર્થઃ । ઉક્તરીત્યેતિ ॥ શક્તિવ્યાપ્ત્યાદિગ્રહસમર્થનવાદોક્તરીત્યેત્યર્થઃ । ઘટો નષ્ટ ઇત્યાદિપ્રત્યક્ષેણેતિ ॥ વિશિષ્ટનાશવિષયપ્રત્યક્ષેણેત્યર્થઃ । કિં ચ યથા દ્રવ્યેસત્યેવેત્યાદિનોક્તસ્ય સ્પર્શવેધ્યાદીત્યાદિનોક્તસ્ય ચૈકાર્થતયા સકૃદુભયસઙ્ગ્રહરૂપત્વાદાગમસિદ્ધેત્યતઃ પશ્ચાદુક્તસ્યાપિ પૂર્વસઙ્ગ્રહાનુવાદઃ । કિં ચ યથા દ્રવ્યે સત્યેવેત્યાદિનોક્તસ્યૈવોદાહરણાન્તરેણ પુનર્વ્યક્તીપકરણમાત્રં, તદપિ પ્રત્યભિજ્ઞારૂપપ્રત્યક્ષપ્રદર્શનેન તસ્યાભ્રાન્તિત્વોક્ત્યર્થં પીલુપાકપ્રક્રિયાનિરાકરણાર્થં ચાતો ન પુનરુક્તિદોષઃ ઇત્યાહુઃ ॥
1. દિજાતિના -ગ. રા. સુ.
આપ્તાયસ્ય-લિર્થત્વેઃ-બાધકમ્) વિધિવાદઃપુ - 303.
-------------------------- --------- ----------
ચોક્તશ્રુત્યા સિદ્ધત્વાન્ન જાતેરનુગમઃ । તદેવં જાત્યભાવે ઽપ્યન્વિતે શક્તિગ્રહો યુક્તઃ॥
એવં લિઙ્ગાદિરપ્યન્વિતેષ્ટસાધનત્વરૂપવિધૌ શક્ત ઇતીષ્ટસાધનત્વ 1 જ્ઞાનમેવ પ્રવર્તકમ્ ॥
અનુગતજાતૌ બાધકમ્

નનુ ત્વન્મતે સર્વગોવ્યક્તિસઙ્ગ્રાહકસ્યેત્યાદિનોક્તવાદત્રયાર્થમુપસંહરતિ --
તદેવમિતિ ॥ ઉત્તરવાદોપક્ષેપાર્ 2 થમાહ -- એવમિતિ ॥"જ્ઞાત્વૈવેહીષ્ટસાધનતાં પ્રવર્તત"ઇત્યાચાર્યોક્તેરાહ -- ઇષ્ટસાધનત્વજ્ઞાનમેવ પ્રવર્તકમિતિ ॥
નનુ -- વિધિજ્ઞાનં પ્રવર્તકં વિધિશ્ચ લિઙ્ગર્ઘથઃ"વિધિનિમન્ત્રણામન્ત્રણાધીષ્ટસંપ્રશ્નપ્રાર્થનેષુ લિઙ્, લોટ્ચે"ત્યાદિપાણિનિસ્મરણાત્। કથમેવમિત્યત ઉક્તં -- ઇષ્ટસાધનત્વરૂપવિધાવિતિ ॥ ન્યાયમતાદ્વૈલક્ષ્યણ્યજ્ઞાપનાયોક્તં -- અન્વિતેતિ ॥ યાગાદિયોગ્યેતરાન્વિતેત્યર્થઃ॥
અનુગતજાતૌ બાધકમ્

અથ આત્પાભિપ્રાયસ્ય લિઙ્ગાદ્યર્થત્વે બાધકમ્

નન્વિષ્ટસાધનત્વં ન વિધિઃ । તથાત્વે કરણત્વસ્ય વિધ્યર્થેન --
અથ આપ્તાભિપ્રાયસ્ય લિઙ્ગાદ્યર્થત્વે બાધકમ્

પ્રાગુક્તમાક્ષિપતિ -- નન્વતિ ॥ વિધિનિમન્ત્રણેત્યાદિપાણિનિસૂત્રે લિઙ્ગાદ્યર્થત્વેનોક્તો વિધિરિષ્ટસાધનત્વં ન ભવતીત્યર્થઃ ।
1. ત્વમેવ - નં. જ. 2. પાયાહ -નં. એ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 304.
----------------------- ------------ ---------
લિઙ્ગાભિહિતત્વેન"ઉદ્ભિદા યજેતે"ત્યાદાવનભિહિતાધિકારવિહિતતૃતીયાનુપપત્તેરિતિ ચેન્ન । સાધતનત્વે ઽભિહિતે ઽપિ તદ્વિશેષસ્ય કરણત્વસ્યાનભિધનાત્ । લિઙ્ગાન્તરઙ્ગસ્વપ્રકૃતિ--
યેન તજ્જ્ઞાનં પ્રવર્તકમિતિ ભાવઃ । વિધ્યર્થેનેતિ બહુવ્રીહિઃ। અભિહિતત્વેન કથિતત્વેનેત્યર્થઃ । અનભિહિતાધિકરોતિ । દ્વિતીયસ્ય તૃતીયપદે"નભિહિત"ઇત્યધિકારસૂત્રમ્ । તિઙ્કૃત્તદ્વિતસમાસૈરકથિત ઇત્યર્થકા 1 નભિહિતાધિકારે ઽનભિહિત ઇત્યનુવૃત્તિપ્રકરણે"કર્તૃકરણયોસ્તૃતીયેતિ"સૂત્રેણ તિઙ્ગાદ્યનભિહિતકર્તરિ કરણે ચ તૃતીયા ભવતીતિ વિહિતિ તૃતીયા ન સ્યાત્ । ઉદ્ભિદા યજેત પશુકામ ઇતિ પશુરૂપેષ્ટસાધનત્વસ્ય યાગનિષ્ઠત્વેન તસ્ય
યાગાન્વિતસ્ય યજેતેતિ તિઙ્ગાભિહિતત્વાત્ । ઉદ્ભિદેત્યુપપદસ્ય ચાદ્યાધ્યાયચતુર્થપાદીયોદ્ભિદધિકરણન્યાયેન યાગાનામત્વેન યાગનિષ્ઠકરણત્વસ્યૈવોદ્ભિત્પદગતતૃતીયાર્ઽથત્વાદિતિ ભાવઃ॥ તદ્વિશેષસ્યેતિ ॥"સાધકતમં કરણ"મિતિ પાણિનિસ્મૃત્યાતિશયિતસાધનત્વરૂપસાધનત્વવિશેષસ્ય કરણત્વાત્તસ્યૈવ ચ તૃતીયાર્થત્વાદસ્માભિશ્ચેષ્ટસાધનત્વસ્યૈવ વિધિત્વાઙ્ગીકારેણેષ્ટકરણત્વસ્ય વિધિત્વાનઙ્ગીકારાત્ । તથા ચોદ્ભિદ્યાગઃ ઇષ્ટસાધનં કરણકારકં ચેતિ 2 લિઙ્તૃતીયાવિભક્તિભ્યામર્થો લભ્યત ઇતિ ભાવઃ ॥
નનુ -- કારણત્વેનોદ્ભિદાદિયાગસ્ય લિઙ્ગાનભિધાને ઽપિ સાધનત્વેનાપ્યભિહિતત્વાકથં તૃતીયેત્યતઃ સાધનત્વેનાપ્યભિધાનમુદ્ભિદાદેર્વિશેષસ્ય નેત્યાહ -- લિઙ્ગેતિ ॥ યદ્વા લિઙ્ગા કારણત્વાભિધાનેપિ તૃતીયાલભ્યકરણત્વસ્યાભિધાનં નાસ્ત્યેવેત્યાહ -- લિઙ્ગેતિ ॥ ઉપપદા 3 ન્વયાત્પૂર્વમેવ લિઙ્ગાર્થાન્વયે હેતુરન્તરઙ્ગેતિ ।
ર્1.થકમ્ । અન - ઉ.એ. 2. તિઙ્તૃતીયા -એ 3.દાત્પૂ -નં.એ.
આપ્તાયસ્ય-લિર્થત્વે-બાકમ્) વિધિવાદઃ પુ - 305.
------------------------- --------- ---------
--યજ્યર્થમાત્રગતેષ્ટસાધનત્વે ઽભિહિતે ઽપિ યાગવિશેષરુપોદ્ભિત્પ્રાતિપદિકાર્થગતસ્ય તસ્યાનભિધાનેનોદ્ભિત્પ્રાતિપદિકાત્પરસ્યાઃ તૃતીયાયાઃ સંભવાચ્ચ ॥
તત્ર હેતુઃ 1 સ્વપ્રકૃતીતિ ॥ અન્વિતાભિધાનવાદેપિ સામાન્યત એવેતરાન્વિતસ્યાર્થબોધકત્વેન વિશેષ્યેતરાન્વિતસ્વાર્થાભિધાનસ્ય પદાન્તરસમભિવ્યાહારકૃતત્વાદિતિ ભાવઃ ॥
એતેન લિઙ્ગૈવ સાધનબોધના 2 ઉદ્ભિદેતિ તૃતીયા વ્યર્થા શબ્દસાધુત્વમાત્રાર્થા વેતિ નિરસ્તમ્ । લિઙ્ગનુક્તકરણત્વાર્થકત્વેન વોદ્ભિત્પ્રાતિપાદિકાર્થગતકરણ્તવાર્થકત્વેન વા તૃતીયાયાઃ સાર્થક્યસંભવાત્ ॥
યત્તુ સાધનત્વસામાન્યમુખેન યાગસાધનત્વસામાન્યમુખેન વોદ્ભિદ્રૂપયાગવિશેષસ્ય કરણકારકસ્યાભિધાનાત્
અનભિહિતાધિકરોક્તતૃતીયા ન યુક્તેતિ રુચિદત્તાદ્યુક્તં ।
તન્ન । યથાકથઞ્ચિદભિહિતત્વેન તૃતીયાયા અયોગે કટં કુર્યાદિત્યાદાવિશ્ટસાધનત્વસ્ય લિઙ્ગર્થત્વે ઇષ્ટત્વેન ક 3 ટસ્યાપ્યભિહિતત્વેન દ્વિતીયાનુપપત્યાપત્તેઃ । તેન રૂપેણાભિહિતતત્વસ્યૈવ દ્વિતીયાદિભઞ્જકત્વે પ્રકૃતે ઽપિ સામ્યાત્ ॥
યત્તુ -- કર્તૃકરણગતસંખ્યાયાઃ તિઙ્ગાદિનાનભિધાને તૃતીયા ભવતિ । અભિધાને તુ ન ભવતીતિ પાણિનીયસૂત્રાર્થઃ । ઇહ ચ કરણગતસંખ્યાયા અભિધાનાદ્ભવતિ તૃતીયેતિ પક્ષધ 4 રાદિમતમ્ । તન્ન । કર્તૃકર્મણોરાખ્યાતાર્થત્વસમર્થનવાદે કર્ત્રાદિગતસંખ્યામાત્રાભિધાયિત્વસ્ય નિરસિષ્યમાણત્વાદિતિ ॥
1.સ્વપદં ન- નં. ઉ. એ. 2.નાત્ ઉ -એ. 3.ઘટ -નં.ઉ. કકારેણ શોધિતઃ -એ. 4.રાભિમ - નં. ઉ. એ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 306.
----------------------- ------------- --------
કેચુત્તુ - યાગગતેષ્ટસાધનત્વામપિ સંસર્ગમર્યાદયૈવ લભ્યતે । ન ત્વભિધીયત ઇત્યાહુઃ॥
નનુ તથાપિ --
નેષ્ટસાધનત્વં વિધિઃ । કુત ઇદં કર્તત્વમિતિ પ્રશ્ને ઇષ્ટસાધનત્વાદિતીષ્ટસાધનત્વસ્ય કર્તવ્યત્વે હેતૂકરણાત્ ।"તરતિ 1 મૃત્યું તરતિ બ્રહ્મહત્યાં યો ઽશ્વમેધેન યજેત"ઇત્યર્થવાદેનેષ્ટસાધનત્વે બુદ્ધે ઽપિ વિધિપ્રત્યયાનુમાનાચ્ચ ।
યત્તુ મણૌ વિધિવાદાન્ત્યભાગે નવ્યાસ્ત્વિત્યતઃ પૂર્વં વસ્તુતસ્ત્વભિહિતાન્વયલભ્યં યાગેષ્ટસાધનત્વં ઇષ્ટસાધનત્વમાત્રસ્ય લિઙ્ગર્થત્વાદિતિ સમાધાનમુક્તં તદાહ -- કેચિત્વતિ ॥ ઇહ ચ યાગસ્ય ધાતુલભ્યત્વાદ્યાગેષ્ટસાધનત્વયોરાધારાધેયભાવસ્ય ચ પ્રકૃતિપ્રત્યયસ્ય સમભિવ્યાહારવબલેન સંસર્ગમર્યાદયા ભાનોપપત્યા તત્રાભિધાનવૃત્તેર્ગોરવેણ કેવલેષ્ટસાધનત્વસ્યૈવ લિઙ્ગાભિધાનમિતિ ભાવઃ ॥
અત્રારુચિબીજં તુ યગેવાન્વિતાભિધાનસ્યાન્વયશક્યત્વે ઽશાબ્દત્વાદ્યપત્તેરુપપાદિતત્વેન તત્રાભિધાવૃત્તેરેવ વાચ્યત્વાત્વન્મતે ઽપિ વાક્યાર્થરૂપસંસર્ગસ્યાશક્યત્વે ઽપિ
તત્પ્રતિપાદનં લિઙ્ગાદેરસ્ત્યેવેતિ ધ્યેયમ્ । વક્ત્રભિપ્રાય એવ લિઙ્ગાદ્યર્થ ઇત્યુજયનમતમાચાર્યાસ્ત્વિત્યાદિના વિધિવાદાન્તે મણિકૃદનૂદિતમાશહ્કતે - નન્વિતિ ॥ હેતુત્વાદિત્યાદિવક્ષ્યમાણશ્લોકસ્થપઞ્ચહેતૂન્ કુસુમાઞ્જવલિવર્ધમાનાભ્યામુક્તરીત્યા નિષ્કૃષ્ટાર્થોક્ત્યા વિવૃણોતિ -- કુત ઇદમિત્યાદિના ॥ લિઙ્લોટ્તવ્યાદિનૈવેષ્ટોપાયત્વાવગતૌ હેતૂક્તિર્વ્યર્થેતિ । આપ્તાભિપ્રાયસ્ય લિઙ્ગાદ્યર્થત્વેનેદં કર્તવ્યમિત્યસ્ય મમૈતત્કરણાનુકૂલેચ્છા વક્તુરસ્તીત્યર્થઃ સ્યાત્ ।
1. તિં તરતિ બ્રહ્મ - ગ. જ. એકં તરતીત્યેતદ્દ્રેખયા દૂષિતમ્ - ક.
આપ્તાયસ્ય -લિઙ્ગર્થત્વે -બાકમ્) વિધિવાદઃ પુ - 307.
------------------------------ ------- -------
ઇષ્ટસાધનત્વબોધાનન્તરં કર્મકાલે પ્રયુક્તાભ્યાં કુર્યાઃ કુર્યામિતિ મધ્યમોત્તમપુરુષાફભ્યાં સંબોધ્યકર્તૃક 1 સ્વાત્મકર્તૃક ક્રિયાવિષયોરભિપ્રાયયોરેવ પ્રતીતેશ્ચ । ઇ 2 ચ્છાવિશેષરૂપામન્ત્રણાદ્યર્થકે લિઙ્ગાદાવિચ્છાવાચિત્વસ્ય કૢપ્તત્વાચ્ચ ।
તત્ર ચ કુત ઇત્યાકાઙ્ક્ષાયાં મ 3 દિષ્ટસાધનત્વાદિતિ હેતુર્થવાનિતિ ભાવઃ । ઇષ્ટાસાધનત્વ ઇતિ ॥ અશ્વેધયાગમસ્ય બ્રહ્મૈત્યાતરણે 4 ષ્ટસાધનત્વે ઽવગતેપ્યર્થવાદાધિકરણે વિધ્યર્થવાદયોરવિનાભાવસ્ય સિદ્ધતયાત્રાર્થવાદેન લિઙ્ગાદિવિધૈપ્રત્યયાનુમાનાદિતિ વા ઇષ્ટોપાયત્વસ્ય વિધિવ્યા 5 પ્યત્વાત્તેન તદનુમાનાદિતિ
વાર્ઽથઃ । લિઙ્ગાદિનેષ્ટસાધનત્વબોધને બ્રહ્મહત્યાતરણકામો ઽશ્વમેધેન યજેતેતિ વિધ્યનુમાનં વ્યર્થં સ્યાત્ । આપ્તાભિપ્રાયત્વે ત્વશ્વમેધાદેર્મદિષ્ટસાધનત્વાન્મત્પ્રત્યનુકૂલેચ્છાઽપ્તસ્યાસ્તીત્યનુમાનભેદાદદોષ ઇતિ ભાવઃ ॥
મધ્યમેત્યાદિતૃતીહેતું વ્યનક્તિ -- ઇષ્ટેતિ ॥ તવેદમિષ્ટસાધનવતઃ કુર્યાઃ મમેદમિષ્ટસાધનમતઃ કુર્યામિતિ મધ્ય 6 મોત્તમપુરુષસંજ્ઞિકાભ્યાં લિઙ્ગાદેશપ્રત્યયાભ્યાં કર્તૃદ્વયનિષ્ઠક્રિયાવિષયયોઃ સંકલ્પાપરપર્યાયામિપ્રાયયોરવગમે તત્રેષ્ટસાધનત્વાર્થકત્વવિરહાદન્યત્રાપિ

લિઙ્ગ્લોડાદેરાપ્તાભિપ્રાય એવાર્થો વાચ્ય ઇતિ ભાવઃ ॥
અન્યત્ર કૢપ્તસામર્થાદિતે હેતું વ્યનક્તિ -- ઇચ્છેતિ ॥"વિધિનિમન્ત્રણામન્ત્રણાધીષ્ટસંપ્રશ્નપ્રર્થનેષુ લિઙ્, લોટ્ચ, આશિષિ લિઙ્લોટાવિતિ"--
1 ક ક્રિયાવિ -જ.ગ. કર્તૃકેત્યપિ નાસ્તિ નં. ધ્વસ્વાત્મકર્તૃક -ક. ધ્યસ્વકર્તૃકસ્વકર્તૃકક્રિ- સુ. ધ્યસ્વકર્તૃકક્રિ-રા. 2.ષ્ટવિશે -નં.જ.ક. 3.મદિતિ નાસ્તિ -એ. 4.ણરૂપેષ્ટ -ઉ.એ. 5.પ્તત્વા-ઉ.એ. 6.મપુરુષોત્તમ્ -નં.એ.
આપ્તાયસ્ય-લિર્થત્વે-બાકમ્) વિધિવાદઃ પુ - 308.
------------------------ -------- ---------
ઇષ્ટસાધનત્વાર્થત્વે માનાન્તરવિરોધેન"ન કલઞ્જં ભક્ષયે"દિત્યાદૌ તન્નિષેધાનુપપત્તેષુ ॥
તદુક્તં કુસુમાઞ્જલૌ --
હેત્વાદનુમાનાચ્ચ મધ્યમાદૌ 1 પ્રયોગતઃ ।
અન્યત્ર કૢપ્તસામર્થ્યાન્નિષેધાનુપપત્તિઃ ॥
ઇતિ । તસ્માદુક્તબાધકગપઞ્ચકેનેષ્ટસાધનત્વાર્થકત્વસ્યાયોગાદ્વક્ત્રભિપ્રાયરૂપવિધ્યર્થક એવ લિઙ્ગાદિરિતિ ॥
-- પાણિનિસૂત્રોક્તદિશા ઇચ્છાવિશેષરૂપો ય આમન્ત્રણાધ્યેષણાદિસ્તદર્થવાચિત્વસ્ય કૢપ્તત્વાત્ । તદન્યત્રાપિ વક્ત્રભિપ્રાય એવ લિઙ્ગદ્યર્થો નેષ્ટસાધનત્વમિતિ ભાવઃ। અપૌનરુક્ત્યાયેચ્છાવિશેષેત્યુક્તમ્ । વિધ્યાદેઃ સર્વત્રેચ્છારૂપત્વે ઽપ્યવાન્તરભેદઃ કુસુમાઞ્જલાવેવ વ્યક્તઃ ॥
અન્તિમહેતું વ્યનક્તિ -- ઇષ્ટેતિ ॥ લિઙ્ગાદેરિતિ યોજ્યમ્ । માનાન્તરેતિ ॥ કલઞ્જનામક્તમૂલવિશેષભક્ષણમિષ્ટસાધનં નેત્યર્થઃ । આપ્તાભિપ્રાયાર્થત્વે તુ મમ કલઞ્જભક્ષણકરણેચ્છાપ્તસ્ય નાસ્તીત્યર્થકત્વાદદોષઃ । સ ચાપ્તો વેદે ભગવાનીશ્વર એવેતિ ભાવઃ । તદુક્તમિતિ ॥ પઞ્ચમસ્તબકન્ત્યભાગે હેતુત્વાત્ કર્તવ્યત્વે ઽનુમાનાચ્ચેતિ । વિધેરિતિ શેષઃ । મધ્યમેતિ ॥ મધ્યમોત્તમપુરુષલિઙ્ગઃ
ઇષ્ટસાધનતાવિયોગાદિત્યર્થઃ ॥ અન્યત્રેતિ ॥ ઇચ્છાવિશેષરૂપે આમન્ત્રણાધ્યેષણાદૌ લિઙ્ગઃ કૢપ્તશક્તિત્વાદિત્યર્થઃ ।"ન કલઞ્જં ભક્ષયે"દિત્યાદૌ નિષેધાનુપપત્તિત ઇત્યર્થઃ ॥
1. દૌ નિ -જ. ગ.ક. 2. દૌ વિ -નં. રા. સુ.
આપ્તાયસ્ય-લિર્થત્વે-બાકમ્) વિધિવાદઃ પુ - 309.
------------------------- -------- --------
ઉચ્યતે --
અભિપ્રાયો હીચ્છા । એવં ચ તસ્યા વિધિત્વે 1 સવિષમન્નં કલઞ્જં વા ભક્ષયત્વિતીશ્વરેચ્છાયા અભાવે તદ્બક્ષણે પ્રવૃત્યયોગેન તસ્યાસ્તત્રાપિ સત્વેન વિષયભક્ષણાદિકમપિ વિધેયં સ્યાત્ ॥
કિં ચ બાલસ્યાદ્યસ્તન્યપાનાદિસ્વપ્રવૃત્તૌ હેતુત્વેનેષ્ટસાધનત્વજ્ઞાનમેવ કૢપ્તમ્ । ન હિ બાલસ્યાદ્યપ્રવૃત્તૌ જાતિબધિરપ્રવૃત્તૌ વા વક્તાસ્તિ । યેન તત્રાપિ વક્ત્રભિપ્રાયજ્ઞાનમેવ હેતુઃ સ્યાત્ । એવં ચ ---
પરોક્તબાધકપઞ્ચકં પશ્ચાદુદ્ભરિષ્યન્ આદૌ તાવદિષ્ટસાધનત્વસ્ય લિઙર્થત્વે સાધકત્રયમભિપ્રાયસ્ય લિઙર્થત્વે બાધકરૂપં ક્રમેણાહ -- અભિપ્રયાયો હીત્યાદિના ॥ વક્તુરેચ્છા અભિધીયત ઇત્યાદિતદુક્તપ્રસિદ્ધિદ્યોતકો હિ શબ્દઃ । ઇચ્છાવિષયસાધનત્વાપેક્ષયા ઇચ્છામાત્રસ્ય વિઙર્થત્વે લાઘવયુક્તિસૂચકો વા । પ્રવૃત્યયોગેનેતિ ॥ ઈશ્વરેચ્છાયાઃ કાર્યમાત્રહેતુત્વાદિતિ ભાવઃ । કિં વક્ત્રભિપ્રાયે જ્ઞાનં પ્રવર્તકમિત્યુપેત્ય તસ્ય લિઙાદ્યર્થત્વમુચ્યતે, અથ તદભાવે ઽપિ । આદ્યે દોષમાહ -- કિં ચેતિ ॥ યદ્વા પરપક્ષે બાધકં સિદ્ધાન્તસાધકાન્તરમાહ -- કિં ચેતિ ॥ આદ્યસ્તન્યપાનેતિ ॥ પ્રાથમિકસ્તન્યપાનેત્યર્થઃ । તત્રાપિ સંદિહાનં પ્રત્યાહ -- ન હીતિ ॥ હેતુરિતિ॥ પ્રવૃત્તાવિત્યનુષઙ્ગઃ ॥
નન્વસ્તુ બાલબધિરયોઃ શબ્દજ્ઞાનશૂન્યયોરેવમ્ । તદન્યપ્રવૃત્તિરભિપ્રાયજ્ઞાનપૂર્વિકાસ્તુ । તત્રાભિપ્રાયજ્ઞાનસંભવાદિત્યત આહ -- એવં ચેતિ ॥ ચૈત્ર જલમાહરસ્વેત્યુત્તમવૃદ્ધવાક્યાજ્જાયમાના પ્રયોજ્યભૂતમધ્યમવૃદ્ધપ્રવૃત્તિર્યા --
1. અયં સવિ - ક. રા. સુ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 310.
----------------------- ------------ -------
એવં મધ્યમવૃદ્ધપ્રવૃત્તિદર્શનેન બાલેન કલ્પ્યમાના લિઙ્ગાદેઃ શક્તિઃ તત્પ્રવૃત્તૌ કૢપ્તેષ્ટસાધનત્વવિષયૈવ કલ્પ્યા । 1 તસ્યા 2 કૢપ્તત્વાત્ ॥
કિં ચ વક્ત્રભિપ્રાયે જ્ઞાતે ઽપ ચેતસ્યેચ્છાં વિના કથં પ્રવૃત્તિઃ । કથં ચેષ્ચસાધનત્વજ્ઞાનં વિનેચ્છા ॥
-- તદ્દર્શનેનૈતત્પ્રવૃત્તિઃ જ્ઞાનપૂર્વિકા સ્વતન્ત્રપ્રવૃત્તિત્વાત્ મદીયસ્તન્યપાનાદિપ્રવૃત્તિવદિતિ જ્ઞાનપૂર્વકત્વાનુમાનાન્તરં મત્પ્રવૃત્તિહેતુજ્ઞાનં યથેષ્ટોપાયત્વવિષયમેવમસ્યાપિ પ્રવૃત્તિહેતુજ્ઞાનં તદ્વિષયમેવેતિ નિશ્ચિત્ય તજ્જ્ઞાનં ચ લિઙ્ગાદિયુક્તોત્તમવૃદ્ધવાક્યેનાસ્યોત્પન્નં તદનુવિધાનાદિતિ નિર્ણીયાવાપોદ્વાપાભ્યાં લિઙ્ગાદેરિષ્ટસાધનત્વવિષયામેવ શક્તિં મન્યતે બાલ ઇત્યેવ યુક્તમિત્યર્થઃ । તસ્યા ઇતિ ॥ ઇષ્ટસાધનત્વવિષકત્વસ્ય સ્વસ્મિન્નવધૃતત્વાદિતિ ભાવઃ । તસ્ય અકૢત્પત્વાદિતિ પાઠે તુ વક્ત્રભિપ્રાયજ્ઞાનસ્ય પ્રવર્તકત્વેન સ્વસ્મિન્નનિર્ણીતત્વાદિત્યર્થઃ ॥
આપ્તાભિપ્રાયજ્ઞાનમપિ વાયુસ્તૃણમિવ બલાત્પ્રવર્તયતકિ ઉત પિતાપુત્રાદિકમિવેચ્છામુત્પાદ્ય । નાદ્યઃ અનુભવવિરોધાત્ । ચેતનપ્રવૃત્તેરિચ્છાપૂર્વકત્વાનુભવાત્ । દ્વિતીયે ત્વિષ્ટોપાયત્વજ્ઞાનમાવશ્યકમિત્યાહ -- કિઞ્ચેતિ કથં પ્રવૃત્તિરિતિ ॥ વક્ત્રભિપ્રાયં જાનતો ઽપ્યનિચ્છતઃ પ્રવૃત્યભાવસ્યૈવ લોકે દર્શનાદિત ભાવઃ । કથં ચેતિ ॥ પ્રવૃત્તિહેત્વિચ્છાજનકેષ્ટોપાયત્વજ્ઞાનાર્થં લિઙ્ગાદેરિષ્ટોપાયત્વાર્થકત્વમેવ વાચ્યમિતિ ભાવઃ ॥
આપ્તભિપ્રાયસ્યોક્તવિધયા સ્વયં સાક્ષાદપ્રવર્તકત્વેનેષ્ટોપાયત્વ--
આપ્તાયસ્ય-લિર્થત્વે-બાકમ્) વિધિવાદઃ પુ - 311.
------------------------ -------- --------
ન ચેદ 1 મિષ્ટસાધનં મત્કૃતિસાધ્યત્વેનાપ્તાભિપ્રેતત્વાત્
મદ્ભોજનવદિત્યાપ્તાભિપ્રાયેણેષ્ટસાધનત્વાનુમાનાત્પ્રવૃત્તિરિતિ વાચ્યમ્ । તથાત્વે લિઙ્ગાદિશક્તેરાવશ્યકેષ્ટસાધનત્વવિષયત્વેનૈવ કલ્પ્યત્વાત્ । અર્થાપત્તિર્હિ સાક્ષાદુપપાદકવિષયા । ન તૂપપાદકવ્યાપ્યવિષયા । અનુમાનં ચાયુક્તમ્ । ઉક્તરીત્યા વિષભક્ષણાદૌ વ્યભિચારાત્ ।
-- જ્ઞાનસ્યૈવેચ્છાદ્વારા પ્રવર્તકત્વે ઽપિ તજ્જ્ઞાનાર્થં ન તસ્ય લિઙ્ગાર્થત્વં કલ્પ્યમ્ । ઇષ્ટોપાયત્વજ્ઞાનસ્યાન્યથાપિ સંભવાદિતિ ભાવેનાચાર્યાસ્ત્વિત્યાદિગ્રન્થે મણ્યુક્તાનુમાનાનુમાનાનુવાદપૂર્વં પ્રાગુક્તદ્વિતીયપક્ષમાશઙ્ક્ય નિરાહ -- ન ચેદમિતિ ॥ તૃપ્તિકામે 2 નાન્યેવ ક્રિયમાણવિષયભક્ષણાદાવવ્યભિચારાય મત્કૃતિસાધ્યત્વેનેતિ હેતુવિશેષણમ્ ॥
ઇષ્ટસાધનત્વવિષયકત્વેનૈવાપ્તાભિપ્રાયવિષયત્વેનેત્યત્રાવશ્યકત્વહેતુરેક ઉક્તઃ । કલ્પકાભાવં ચાહ --અર્થાપત્તિર્હીતિ ॥ ઇચ્છાપૂર્વકપ્રવૃત્તેરનુપપદ્યમાનાર્થસ્ય દર્શનરૂપાર્થાપત્તિઃ સ્વોપપાદમિષ્ટોપાયત્વજ્ઞાનમેવ સ્વીકરોતિ । ન તુ ઇષ્ટોપાયત્વવ્યાખ્યં પુરુષસાધન 3 મિત્યુક્તાનુમાનં ચેત્યર્થઃ । ઉક્તેતિ ॥ અયં સવિષમન્નમિત્યાદિનોક્તરિત્યેત્યર્થઃ ॥

નનુ 4 તત્રાપિ તાત્કાલિકેષ્ટસાધનત્વમસ્ત્યેવ તૃત્પિજનકત્વાદતો ન વ્યભિચાર ઇતિ ચેન્ન । ત્વન્મતે બલવદનિષ્ટાનનુબન્ધીષ્ટોપાયત્વજ્ઞાનસ્યૈવ તત્ર સાધ્યાર્થત્વાદન્યથા નિવૃત્તિસ્થલે કલઞ્જ ભક્ષણાદાવનિષ્ઠાસાધનતાજ્ઞાનં ન સ્યાત્ । ન ચ તત્રાવ્યભિચારાય બલવદિષ્ટ 5 જનકત્વે સતીતિ હેતુર્વિશેષ્યત ઇતિ વાચ્યમ્ ।
1.ઽમત્ઽ ઇત્યધિકમ્ -ગ. રા.સુ. 2.મક્રિ-ઉ.એ. મેવ કિ-ન. 3.નમિત્યનુ- નં.એ.ઉ. 4.ન ચ ત -નં.ઉ.એ. 5.ષ્ટાજ-નં.ઉ.એ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 312.
----------------------- ------------ ----------
કલઞ્જભક્ષણં મમાનિષ્ટં મત્કૃતિસાધ્યત્વેનાપ્તેનાનિષ્યમાણત્વાદિત્યસ્યાસિદ્ધેશ્ચ ॥
તસ્માન્નિષિદ્ધે ઽપિ સત્વાદ્બાલવધિરાદિપ્રવૃત્તાવસત્વાત્પરાભિપ્રાયે જ્ઞાતે ઽપિ ચેતનસ્યેષ્ટસાધનત્વાજ્ઞાને પ્રવૃત્યયોગાચ્ચ ના 1 ભિપ્રાયો વિધિઃ ।
કિન્ત્વિષ્ટસાધનત્વમેવ ॥
2 આપ્તાભિપ્રાયસ્ય લિઙ્ગાદ્યર્થત્વે બાધકમ્

ઉદયનમતાનુવાદપ્રસ્તાવે મણ્યુક્તં નિવૃત્તિસ્થલીયમનિષ્ટોપાયતાનુમાનમપ્યયુક્તમિત્યાહ -- કલઞ્જેતિ ॥ અનિષ્ટં અનિષ્ટસાધનત્વમિત્યર્થઃ । યદ્વા તત્રેષ્ટસાધનત્વે સત્યપિ બલવદનિષ્ટાનનુબન્ધિત્વં નેતિ ભાવેનાનિષ્ટમિત્યેવ લાધ્યનિર્દેશઃ કૃતઃ । વિષયસંપૃક્તાન્નભોજનવદિતિ દૃષ્ટાન્તો ધ્યેયઃ। અસિદ્ધેશ્ચેતિ ॥ ઉક્તરીત્યેત્યનુષઙ્ગઃ । ઉક્તસાધકાનિ ત્રીણ્યપ્યનુવદન્નુપસંહરતિ -- તસ્માદિતિ ॥ સત્વાદિતિ ॥ આપ્તાભિપ્રાયસ્યેતિ યોજ્યમ્ ॥
આપ્તાભિપ્રાયસ્ય લિઙ્ગાદ્યર્થત્વે બાધકમ્

1.પ્તાભિ -જ.ક.રા.સુ. 2.અત્ર પ્રકરણવિભાગો નાસ્તિ -નં.જ.ગ.ક.રા.સુ. હંસપાદેન પૂરિતઃ -ચ. 3.દ્યશ -ઉ.એ.
ઉનોક્ત-વભિય-વિત્વઙ્ગઃ) વિધિવાદઃ પુ - 313.
---------------------- -------- -------
અથ ઉદયોનોક્તવક્ત્રભિપ્રાયવિધિત્વભઙ્ગઃ

બાધકપઞ્ચકે ઽપ્યાદ્યં તાવન્ન યુક્તમ્ । ત્વન્મતે ઇદં કર્તવ્યમાપ્તાભિપ્રેતત્વાદિતિ હેતૂકરણવદુપપત્તેઃ ॥
નાપિ દ્વિતીયમ્ । અર્થવાદાદેવેષ્ટસાધનત્વે બુદ્ધે વિધિપ્રત્યયસ્ય વા તદર્થસ્ય વાનુમિત્યનભ્યુપગમાત્ । ત્વત્પક્ષે ઽપિ તત્ર વિધિપ્રત્યયાદ્યનુમાનં વ્યર્થમેવ। તદ્બોધ્યસ્ય પ્રવર્તકર્તસ્યેષ્ટસાધનત્વસ્યર્થવાદાદેવ સિદ્ધેઃ । અસિદ્ધૌ ચ કલ્પકાભાવાત્ ।
અથ ઉદયનોક્તવક્ત્રભિપ્રાયવિધત્વભઙ્ગઃ

ઇષ્ટોપાયસ્ય લિઙ્ગાર્થત્વે પ્રાગુક્તપઞ્ચબાધકાનિ ક્રમેણ નિરાહ -- બાધકેત્યાદિના ॥ ઇતિ હેતૂકરણવદિતિ ॥ ઇદં ત્વયા કર્તવ્યમિત્યુક્તેન કુત ઇતિ પ્રત્યુક્તો બ્રૂતે આપ્તાભિપ્રેતત્વાદિતિ । તત્ર ત્વન્મતે ઇદં ત્વયા કર્તવ્યમિત્યસ્ય ત્વત્કૃતિવિષયત્વેનાપ્તાભિપ્રેતમિત્યર્થઃ । તત્ર કુત
ઇત્યાકાઙ્ક્ષાયામાપ્તાભિપ્રેતત્વાદિતિ હેતુરયુક્તઃ સ્યાત્ । તત્ર યદિ કર્તવ્યમિત્યસ્ય કૃતિવિષય ઇત્યેતાવન્માત્રં
વિવક્ષિત્વા હેતોરુપપત્તિં મન્યસે તર્હિ મમાપિ તથૈવાસ્ત્વિતિ ભાવઃ । વિધ્યનુમાનાચ્ચેતિ બાધકં નિરાહ -- નાપિ દ્વિતીયમિતિ ॥ ઇષ્ટસાધનત્વે ઇતિ ॥ તથા 1 ચાનુમાનાચ્ચેતિ હેતોરસિદ્ધિરિતિ ભાવઃ । અસ્તૂદયનમતે ઽયં દોષ ઇત્યત આહ -- ત્વત્પક્ષે ઽપીતિ ॥ અસિદ્ધૌ ચેતિ ॥ ઇષ્ટાસાધનત્વસ્યાર્થવાદાદસિદ્ધૌ વિધ્યનુમાપકાભાવાદિત્યર્થઃ।
1. થાનુ - નં. ઉ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 314.
----------------------- ----------- ---------
વ્યાપકાનુપલબ્ધિરૂપબાધકનિરાસેન સાર્થક્યં તુ મન્મતે ઽપિ સમમ્ ॥
નાપિ તૃતીયમ્ । ઉક્તરીત્યેષ્ટસાધનત્વવાચિનો લિઙઃ એકદેશભૂતાયામિચ્છાયાં લક્ષણાસંભવાત્ । કુર્યાઃ કુર્યામિત્યત્રાપિ સંબોધ્યં સ્વાત્માનં ચ પ્રતીષ્ટસાધનત્વસ્યૈવ લિઙર્થત્વે બાધકાભાવાચ્ચ ॥
નાપિ ચતુર્થમ્ । ત્વન્મતે કૢપ્તેચ્છાંશાત્યાગેનાપ્તત્વાંશ ઇવ --
અશ્વમેધાદે 1 રિષ્ટસાધનત્વાદિહેતુના હ્યશ્વમેધાદિકં કૃતિવિષતયાપ્તાભિપ્રેતમિત્યર્થકો"શ્વમેધેન યજેત બ્રહ્મહત્યાતરણકામ"ઇતિ વિધિરનુમાતવ્યઃ । ઇષ્ટસાધનત્વસ્યૈવાજ્ઞાતે વિધ્યનુમિતિરેવ નોદીયાદિતિ ભાવઃ ॥
નન્વર્થવાદાન્નિશ્ચિતમપીષ્ટસાધનત્વં કર્તવ્યત્વરૂપવિધિવ્યાપ્તત્વાદિહ ચ તસ્યાનુપલમ્ભેન કુણ્ઠિતશક્તિકં ન પ્રવર્તયિતુમીષ્ટે ઇષ્ટાસધતારૂપાર્થવિયોગાદિતિ બાધકં નિરાહ -- નાપિ તૃતીયમિતિ ॥ ઉક્તેતિ ॥ અભિપ્રાયો હીચ્છેત્યાદિનોક્તરીત્યેત્યર્થઃ । એતદેશેતિ ॥ ઇષ્ટાસધનેત્યત્ર સાધ્યવિષયકત્વેનાનુપ્રવિષ્ટેચ્છાયા એકદેશત્વાત્ । તદ્વિ 2 શિષ્ટાર્થનુપપત્તાવેકદેશસ્ય લક્ષણયા 3 ગ્રહણસંભવાદિત્યર્થઃ । લક્ષણૈવ દોષ ઇત્યનુશયાદાહ -- કુર્યા ઇતિ ॥ તવેષ્ટસાધનં મમેષ્ટસાધમિત્યર્થકત્વોપપત્તેરિત્યર્થઃ। અન્યત્ર કૢપ્તસામર્થ્યાદિત્યુક્તબાધકં નિરાહ -- નાપિ ચતુર્થમિતિ ॥ કૢપ્તેતિ ॥ 4 ઇચ્છાવિશેષરૂપામન્ત્રણાદૌ લિઙ્ 5
શક્તેઃ કૢપ્તત્વેનામન્ત્રણાદ્યર્થકલિઙ્ગાદૌ --
1.રપીષ્ટ -એ. 2.તત્ર વિ -એ. 3.ણાગ્ર -એ. 4.યથા ઇત્યધિકમ્ -એ. 5.ઙઃ શ-નં.ઉ.એ.
ઉનોક્ત-વભિય-વિત્વઙ્ગઃ) વિધિવાદઃ પુ - 315.
---------------------- -------- --------
મન્મતે ઽપિ તદત્યાગેન સાધનત્વાંશે શક્તિકલ્પનાત્ । કથં ચ લિઙ્ગારે ઽન્યોર્થ ઇતિ વિધ્યર્થ લિઙોઽપિ સ એવાર્થઃ ॥
નાપિ પઞ્ચમમ્ । નઞો ઽસુરા ઇત્યાદાવિવ ત્વદ્રીત્યા લક્ષણયા મદ્રીત્યાભિધયેષ્ટસાધનત્વવિરુદ્ધાનિષ્ટસાધનત્વાર્થકત્વાત્ ।1 દૃષ્ટં ચ નઞઃ ક્રિયા-
-- કૢપ્તેચ્છાર્થકત્વાંશાત્યાગેનાપ્તત્વાંશમધિકમપિ નિવેશ્યપ્તેષ્ટત્વં વિધિલિઙોઽર્થ ઇતિ કલ્પ્યતે । તથા મન્મતેપિ કૢપ્તેચ્છાર્થકત્વાત્યાગેનેચ્છાવિષયસાધનત્વાંશેપિ લિઙ્ગાદેઃ શક્તિઃ કલ્પ્યતે । અતો ઽધિકાંશે શક્તિકલ્પનસ્ય તુલ્યત્વાન્નેદં બાધકમિતિ ભાવઃ । આપ્તત્વાંશ ઇત્યુપલક્ષણમ્ । કૃતિસાધત્વાંશ ઇત્યપિ ધ્યેયમ્ । મન્મતે તુ ન તદંશેપિ લિઙ્ગાદેઃ શક્તિરિત્યગ્રે વ્યક્તમ્ ॥
નન્વામન્ત્રણાદાવાપ્તત્વાંશે ઽપિ શક્તિઃ કૢપ્તેતિ વાદિનં પ્રત્યાહ -- કથં ચેતિ ॥ નિયામાકાભાવાદિતિ ભાવઃ । એકત્ર નિર્ણીતાર્થો ઽન્યત્રાપીતિ ન્યાયસ્ત્વસતિ બાધકે । પ્રકૃતે ચાપ્તેચ્છાયા વિધ્યર્થત્વે બાધકત્રયસ્ય પ્રાગેવોક્તત્વાદિતિ ભાવઃ । નિષેધાનુપપત્તિત ઇતિ બાધકં નિરાહ -- નાપિ પઞ્ચમમિતિ ॥ ત્વદ્રીત્યાપદ્રીત્યેત્યેતન્નઞર્થનિર્ણયવાદે ઽગ્રે વ્યક્તમ્ । અનિષ્ટસાધનત્વાર્થકત્વાદિતિ ॥ તથા ચ તત્ર
માનાન્તરવિરોધાભાવાન્નિષેધાનુપપત્તિર્નેષ્ટસાધનત્વસ્ય લિઙ્ગાદ્યર્થત્વે બાધકમિતિ ભાવઃ ॥
નન્વસુરાદિપદં પર્યુદાસે ઽપિ ક્રિયાયોગે નઞઃ પર્યુદાસાર્થત્વમદૃષ્ટચરમ્ । તથા ચ ન ભક્ષયોદિતિ પ્રસજ્યપ્રતિષેધ એવેત્યત આહ -- દૃષ્ટં ચેતિ ॥
1. ઇષ્ટં ચ -જ.ગ.ક.
ન્યાયદિપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 316.
----------------------- ----------- ----------
યાગે ઽપિ નાનુયાજેષુ એયજામહં કરોતીત્યાદૌ પર્યુદાસાર્થકત્વમ્ ॥
નાનુ યાજેષ્વિતિ । નઞઃ ક્રિયાન્વયો ન તૂત્તરપદેન સમાસેન નિર્દેશઃ । અનુયાચાનામ ત્રયોનુયાજા ઇત્યુક્તેઃ ત્રયો યાગવિશેષાઃ । અનૂયાજનામકયાગભિન્નેષુ 1 એ યજામહ ઇતિ પઞ્ચાક્ષરં મન્ત્રં કરોતિ ઉચ્ચારયતીત્યર્થઃ । પ્રતિષેધઃ 3 પ્રદેશે ઽનારભ્ય વિધાને ચ પ્રાપ્તપ્રતિષિદ્ધત્વા દ્વિકલ્પ્યઃ સ્યાદિતિ દશમાષ્ટપપાદીયાદ્યાધિકરણે"યજતિષુ એ યજામહં કરોતિ નાનુયાજેષુ યે યજામહં કરોતિ"તિ વાક્યદ્વયમુદાહૃત્ય નઞત્ર પ્રસજ્યપ્રતિષેધાર્થ ઉત પર્યુદાસાર્થ ઇતિ સંદિહ્ય આદ્યે અનારભ્યાધીતેન યજતિષ્વિતિ મન્ત્રેણાનુયાજેષ્વપિ યજતિત્વાત્પ્રાપ્તો યે યજામહ ઇતિ મન્ત્રો ન કરોતીતિ પ્રતિષિધ્યત ઇતિ નઞો ઽનુ 3 યાજ ઇતિ શબ્દસ્ય ચ મુખ્યાર્થલાભઃ । પર્યુદાસપક્ષે તુ નઞનુયાજશબ્દાભ્યાં તદન્યાયાગાન્તરગ્રહણમિતિ પદદ્વયલક્ષણાદોષઃ । નઞોનુયાજપદેનાન્વયે ઽનશ્વ ઇત્યાદાવિવ નિત્યસમાસેનાનનુયાજેષ્વિતિ પ્રાપ્ત્યાત્ર પ્રતીયમાનક્રિયાન્વયાયોગતો ઽવિહિતપ્રતિષિદ્ધત્વાદ્વયનદ્વયપ્રામાણ્યાત્સામાન્યવિશેષભાવે સત્યપિ નિષેધસ્ય સ્વાપેક્ષિતનિષેધ્યપ્રાપકતયા સમાન્યવચસોપેક્ષ્યત્વેન તુલ્યવચ્છ્રવણવિરોધેન ચાયુક્તત્વાન્નઞોનુયાજસંબન્ધઝે વ્યાકરણે ઽપિ દ્વિતીયાધ્યાયપ્રથમપાદે વિભાષેતિ મહાવિભાષાધિકરણા 4 સમાસોપપત્તેઃ ક્રિયાન્વિતનઞો ઽપિ પર્યદાસાર્થત્વમેવેતિ અનુયાજાન્યયાગેષુ ય યજામહં કરોતીત્યેવાર્થ ઇતિ સિદ્ધાન્તિ 5 ત્વાદિતિ ભાવઃ ॥
1.ઽયેઽ ઇત્યેવ સર્વત્રાસ્તિ -નં.ઉ.એ. 2.ધે પ્ર-ઉ.એ. 3.ઽનૂઽ ઇતિ પ્રાય અસ્તિ -ઉ.એ. 4.ણસ -નં.એ.
ઉનોક્ત-વભિય-વિત્વઙ્ગઃ) વિધિવાદઃ પુ - 317.
---------------------- --------- ---------
યદ્વા પ્રથમં નઞર્થધત્વર્થયોરન્વયો ઽનન્તરં તદન્વિતેન લિઙ્ગા માનાન્તરાવિરુદ્ધકલઞ્જલભક્ષણાભાવસ્યેષ્ટસાધનત્વમેવોચ્યતે ॥
એતે વિરોધિપરત્વં સમસ્તસ્યૈવ નઞો ન તુ વ્યસ્તસ્યેતિ રુચિદત્તોક્તં નિરસ્તમ્ । પર્યુદાશ્રયણે મીમાંસાન્યાયસિદ્ધે સતિ યથોયોગં વિરોધિત્વસ્ય વાન્યત્વસ્ય વાર્થસ્ય ગ્રહણે બાધકાભાવાત્ ॥

મણૌ 1 તુ -- ઇષ્ટસાધનત્વસ્ય લિઙર્થત્વે ન કલઞ્જં ભક્ષયેદિત્યત્ર વિધ્યર્થનિષેધાનુપપત્તિઃ । તદ્ભક્ષણ્સ્ય તૃપ્તિરૂપેષ્ટસાધનત્વાત્ । નચાસુરા ઇત્યાદિવત્પર્યુદાસલક્ષણયા વિરોધ્યનિષ્ટસાધનત્વબોધનં નઞોસમસ્ત્વાત્ક્રિયાસંગતત્વેન પ્રતિષેધવાચકત્વવ્યત્પત્તેશ્ચેતિ ચેન્ન । વિશેષ્યવતિ વિશિષ્ટનિષેધસ્ય સવિશેષણેહીતિન્યાયેન વિશેષણનિષેધપર્યવસાયિતયા કલઞ્જભક્ષણમિષ્ટોત્પત્તિનાન્તરીયકદુઃખસાધનમિતિ ન કલઞ્જં ભક્ષયેદિત્યેન બોધિતત્વાદિતિ ગ્રન્થેન નઞઃ પ્રતિષેધાર્થત્વમુપેત્યૈવ નિષેધાનુપપત્તિસમાધનમુક્તમ્ । તદુત્તરભઙ્ગે નિરસિષ્યત ઇતિ ભાવઃ । આદિપદેન નાર્ષેયં વૃણીતે, નેક્ષેતોદ્યન્તમાદિત્યમિત્યાદેર્ગ્રહઃ । નેક્ષેતેત્યસ્યાપિ ચતુર્થાદ્યપાદે 2 તૃતીયાધિકરણે પર્યુદાસત્વોક્તેઃ ॥
અસ્તુ તત્ર નિત્યવચ્છ્રવણવિરોધાદિબાધકેન લક્ષણયાપિ પર્યુદાસાક્ષયણમ્ । પ્રકૃતે ચ બાધકાભાવાન્મુખ્યાર્થ એવ
પ્રસજ્યપ્રતિષેધોસ્ત્વિતિ વાદિનં પ્રત્યાહ -- યદ્વેતિ ॥ ભક્ષણરૂપધાત્વર્થેત્યર્થઃ । ન ચ મીમાંસકવન્ન્યર્થમાદાયાખ્યાતાન્વયઃ, તેન કલઞ્જભક્ષણાભાવ ઇષ્ટાસાધનમિત્યન્વય ઇતિ વાચ્યમિત્યાદિના પક્ષધરાદ્યુક્તમાશઙ્ક્ય નિરાહ -- નેચેતિ ॥ ન તુ નઞર્થેનેતિ ॥ તસ્ય ભિન્નપદોપાત્તત્વેન બહિરઙ્ગત્વાદિતિ ભાવઃ । સુબન્તેપ્યાહ -- ગમ્ભીરાયામિતિ ॥
1.ઽણૌ ન કલઞ્જઽ ઇત્થમસ્તિ-નં.ઉ. 2.ઽતૃતીયાધિકરમેઽ ઇતિ નાસ્તિ-ઉ.એ.નં. પૂરિતમ્ -મુ.
-------------------------------------------------------------------------ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 318.
----------------------- ------------ ---------
ન ટ પ્રકૃતિભૂતધાત્વર્થસ્ય પ્રથમમન્તરઙ્ગેણ પ્રત્યયાર્થેનૈવાન્વયો ન તુ નઞર્થેનેતિ વાચ્યમ્ । તણ્ડુલાન્ પચતીત્યત્ર તણ્ડુલવિષયકપાકાનુકૂલકૃતિમાનિત્યર્થ 1 પ્રતીત્યા તણ્ડુલાન્વિતપાકસ્યાકસ્યાખ્યાતાર્થ 2 ભૂતયા કૃત્યાન્વયસ્ય ગમ્ભીરાયાં નદ્યાં ઘોષ ઇત્યાદૌ ગમ્ભીરા3 ન્વિતાયા એવ નદ્યાઃ સપ્તમ્યર્થે નાધિકરણત્વેનાન્વયસ્ય 4 દર્શનાત્ ॥
કિં ચ નઞર્થસ્ય પ્રતિયોગિન્યાકાઙ્ક્ષોત્થિતેતિ તસ્યૈવ પ્રથમં ધાત્વર્થેનાન્વયઃ । સન્નિધાનાદપ્યા--
નનુ - તત્રાપ્યરૂણૈ 5 કહાયનીન્યાયેન ખલેકપોતન્યાયેન ચોપપદાર્થપ્રકૃત્યર્થયોઃ યુગપદેન ક્રિયાન્વયે પશ્ચાત્પા 6 ર્ષ્ટિકાન્વયબલેનૈવ તણ્ડુલવલવિષકપાકાનુકૂલકૃતિમાનિત્યાદિપ્રતીતિરિત્યસ્તુ । યદ્વા સન્નિધેર્બલવત્વાત્પૂર્વં પ્રકૃત્યર્થસ્ય પ્રત્યાર્થેનૈવાન્વયો નોપપાદાર્થેનેતિ વદન્તં પ્રત્યાહ -- કિં ચેતિ ॥ ઉત્થિતેતિ ॥ સ્વરસા । ધાત્વર્થેનેતિ ॥ તસ્યૈવ પ્રતિયોગિત્વાદિતિ ભાવઃ । સન્નિધાનાદપીતિ ॥ ધાત્વર્થસ્યૈકપદોપાત્તત્વાત્પ્રત્યયાર્થસન્નિધાનમસ્તિ । નઞર્થેન ત્વાકાઙ્ક્ષાસ્તિ । તત્ર સન્નિધાનાત્પૂર્વં પ્રત્યયાર્થેન ધાત્વર્થસ્યાન્વયો વા 7 થાકાઙ્ક્ષાવશાન્નઞર્થેનેતિ સંદેહે દ્વિતીય એવ યુક્તઃ ।
1. ર્થસ્ય પ્ર-નં.ગ.રા.સુર્. 2.થેનાન્વયસ્ય -જ.કર્. થકૃત્ય -રા.સુ. 3. રત્વાન્વિ-નં.જ.ગ.ક. 4.સ્ય ચ દ-નં.જ.ક. 5.ણયૈક-ઉ.એ. 6.ત્પાર્ષ્ણિકા -ઉ. ત્પાર્થિકા -એ. 7. અથેતિ નાસ્તિ -એ.ઉ.
ઉનોક્ત-વભિય-વિત્વઙ્ગઃ) વિધિવાદઃ પુ - 319.
-------------------- -------------- -----------
-- કાઙ્ક્ષાયા 1 એવ બલવત્વાત્ ॥
એતદેવ પરિહારદ્વયમભિપ્રેત્ય વિષ્ણુતત્વનિર્ણયે"જ્ઞાત્વૈવ હીષ્ટસાધનતાં પ્રવર્તતે ચ વિપર્યયેણે"તિ વિપર્યયશબ્દઃ પ્રયુક્તઃ । કલઞ્જભક્ષણસ્યાનિષ્ટસાધનત્વં કલઞ્જભક્ષણસ્યાનિષ્ટસાધનત્વં કલઞ્જભણાભાવસ્યેષ્ટાસાધનત્વં ચેતિ દ્વયમપિ હિ કલઞ્જભક્ષણેષ્ટસાધનત્વસ્ય વિપર્યય એવ ॥
કેચિ 2 ત્ -- યથા ગતિનિવૃત્યર્થસ્યાપિ સ્થાધાતોઃ પ્રતિષ્ઠત ઇત્યત્ર પ્રો 3 પસન્દાનેન ગમનાર્થતા । તથેષ્ટસાધનત્વાર્થસ્યાપિ લિઙ્ગો નઞુપસંદાનેનાનિષ્ટસાધનત્વાર્થત્વમિત્યાહુઃ ॥
સન્નિધાનં હિ પાઠસાદેશ્યરૂપં સ્થાનપ્રમાણમ્ । આકાઙ્ક્ષા હિ પ્રકરણમ્ । તત્ર"શ્રુતિલિઙ્ગવાક્યપ્રકરણસ્થાનસમાખ્યાનાં સમવાયે 4 પરદૌર્બલ્યમર્થવિપ્રકર્ષાદિતિ"તૃતીયાધિકરણોક્તદિશા પ્રકરણસ્ય સ્થાનાદપિ બલવત્વાત્ ॥
અત એવ તૃતીયસ્ય તૃતીયપાદે દશમાધિકરણે 5 રાજસૂયપ્રકરણે શ્રુતાભિષેચનીયાગસન્નિધાવામ્નાતાનામપ્યક્ષૈર્દાવ્યતીત્યાદ્યુક્તિવદેવનાદીનાં પ્રકરણાત્ રાજસૂયા 6 ઙ્ગત્વમુક્તમિતિ ભાવઃ । એતદેવ પરિહારદ્વયમિત્યેતદ્વ્યઞ્જયન્મૂલારૂઢતાં સ્પષ્ટયતિ -- કલઞ્જભક્ષણસ્યેતિ ॥ મણિકારાદિમતમાહ -- ક્તેચિત્વિતિ ॥ સ્થાધાતોરિતિ ॥ યદ્યપિ ષ્ઠા ગતિનિવૃત્તાવિતિપઠનાત્ ષ્ઠા ધાતોરિતિવાચ્યમ્ । તથાપિ
"ધાત્વાદેઃ ષઃ શ"ઇતિ કૃતસકારસ્યાયમનુવાદ ઇત્યદોષઃ । પ્રોપસંદાનેનેતિ ॥ ઉપસંદાનં નામ ધાતુગતશક્તતાવચ્છેદકત્વાપરપર્યાયમ્ દ્યોતકત્વાત્ । તાદૃશ 7 પ્રેત્યુપસંસર્ગસંનિધાનેનેત્યર્થઃ । ગમનાર્થતેતિ ॥
1.એવ ઇતિ નાસ્તિ-નં.ગ.ક.રા.સુ. 2.ત્તુ ય -નં.જ.ગ.ક.રા.સુ. 3.પ્રેત્યુપ -જ.ક. 4.પાર-નં. 5. દશમાધિકરણે ઇતિ નાસ્તિ -ઉ.એ.નં. હંસપાદેનપૂરિતમ્ -મુ. 6.વિષયેત્યધિકમ્ -એ. 7. શપ્રત્યુપ -નં.એ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 320.
----------------------- ------------- --------
અન્યે તુ - ન ભક્ષયેદિત્યાદિનિષેધસ્થલે ભક્ષયેદિતિ ન લિઙ્ । વિહિતસ્ય પ્રતિષેધાયાગાત્ । કિં તુ બલવદનિષ્ટાનનુબન્ધિત્વનિષેધ્યસમર્પકં લિઙ્પ્રતિરૂપકમવ્યયમેવ ।"વ્યાતેન કિરણાવલીમુદયનઃ""ચક્રે સુબન્ધુઃ સુજનૈકબન્ધુરિત્યાદૌ"2 તિઙ્ પ્રતિરૂપકાવ્યયવત્ ।
"અપેતરયુદ્ધાભિનિવોશસૌમ્યો ।
હરિર્હરિપ્રસ્થમથ પ્રતસ્થે"॥
ઇત્યાદિ માઘાદૌ પ્રયોગાદિતિ ભાવઃ ॥
અત્રારુચિબીજં તૂપસર્ગાણાં મણ્યભિમતદ્યોતકત્વનિરાસેનાગ્રે વાચકત્વસમર્થનેનેદં પ્રત્યુક્તં ભવિષ્યતીતિ । 2 તિઙ્પ્રતિરૂપકં 3 કિઙ્ગન્તસદૃશમિત્યર્થઃ ॥
અર્થાનાં પ્રવિવેચનાય જગતામન્તસ્તમઃ શાન્તયે
સન્માર્ગસ્ય વિલોકનાય ગતયે લોકસ્ય યાત્રાર્થિનઃ ।
તત્તત્તાસમસભૂતભીતય ઇમાં વિદ્યાવતાં પ્રીતયે
વ્યાતેને કિરણાવલીમુદયનઃ સત્તર્કતેજોમયીમ્ ॥
ઇતિ કિરણાવલ્યાં તૃતીયો ગ્રન્થકરણપ્રતિજ્ઞાશ્લોકઃ । ચક્રે સુબન્ધુરિતિ ॥
પ્રત્યક્ષરશ્લેષમયપ્રબન્ધવિન્યાસવૈદગ્ધ્યનિધિર્નિબન્ધમ્ ।
સરસ્વતીદતત્તવરપ્રસાદશ્ચક્રેસુબન્ધુઃ. . . .
1.લિટ્પ્ર-નં.જ.ગ.ક.રા.સુ. 2.લિઙ્પ્ર-નં.એ.ઉ. 3.લિઙ્સદૃ-ઉ.નં. 4.લિઙ્ન્તસદૃ-એ.
ઉનોક્ત-વભિય-વિત્વઙ્ગઃ) વિધિવાદઃ પુ - 321.
----------------------- -------- ---------
બલવદનિષ્ટાનનુબન્ધિત્વવિશિષ્ટસાધનત્વં લિઙર્થ ઇતિ મતે ઽપિ હિ નઞા બલવદનિષ્ટાનનુબન્ધિત્વરૂપવિશેષણે નિષિદ્ધે દ્રવિટમણ્ડકન્યાયેનાનિષ્ટાનુબન્ધિત્વ 1 એવ પર્યવસ્યતીત્યાહુઃ ॥
તસ્માદ્વિધિપ્રત્યયસ્યેષ્ટસાધનત્વાર્થકત્વે ન કિઞ્ચિદ્બાધિકમ્ ॥
ઇતિ વાસવદત્તાખ્યગ્રન્ધસ્ય શ્લોકઃ । સુબન્ધુરિતિ વાસવદત્તાખ્યગ્રન્થકર્તુર્નામધેયમ્ । આદદિપદેન --
ઉજ્જહારપદમઞ્જરીમસૌ શબ્દશાસ્ત્રસહકારપાદપાત્ ।

ઇતિ પદમઞ્જર્યાદિપ્રયોગગ્રહઃ । લિઙન્તપ્રયોગે ત"પરોક્ષે લિડિતિ"પરોક્ષે ભૂતે ચ લિટોનુશાનસનાત્સ્વકૃતેઃ પરોક્ષત્વભૂતાર્થયોરયોરભાવાવ્દ્યાતેન ઇત્યાદિપ્રયોગોછઽસાધુરેવ સ્યાત્ ॥
અત એવ કિરણાવલી વ્યાખ્યાને -- વ્યાતેને વ્યાતનોદિત્યર્થમુક્ત્વા,"આશંસાયાં ભૂતવચ્ચે"તિ લિડિતિ મતમયુક્તં, તત્ર ભૂતસામાન્યપ્રત્યયસ્યાતિદેશાદ્ભૂતવિશેષવિહિતયોર્લઙ્લિટોરનતિદેશાદિતિ મતાન્તરં દૂષયિત્વા, તિઙન્તપ્રતિરૂપપકો ઽય નિપાતઃ ચક્રે સુબન્ધુઃ સુજનૈકબન્ધુરિતિવદિત્યુક્તમિતિ ભાવઃ ॥ દ્રવિડેતિ ॥
મણ્ડાકાખ્યભક્ષ્યવિશેષભક્ષણાકુશલો દ્રવિડો દ્રાવિડજાતિમાન્ હસ્તેન મણ્ડકં ગૃહીત્વા શિરોવેષ્ટનેનાપિ વદને નિક્ષિપ્ય યથા ભક્ષયતિ એવમેવ વિશિષ્ટ 3 નિષેધેનાપ્યનિષ્ટાનુબન્ધિત્વમેવ પ્રાપ્તમિત્યર્થઃ ।.
અત્રાપ્યરુચિબીજં તુ પૂર્વોક્તદિશા દ્વેધા નિષેધસ્થલે સમાધાનોપપત્તાવવ્યયત્વાદિકલ્પનાક્લેષો નાનુસર્તવ્ય ઇતિ ॥
------------------------------------------------------------------------1
1.ત્વમેવ -નં. જ.ક.ગ. 2.લડિતિ-નં.એ. 3. વિધિપદમધિકમ્ - ઉ. એ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પિરિચ્છેદઃ પુ - 322.
----------------------- ----------- -------
એતદપ્યુક્ત"મિષ્ટસાધનતા"મેવેતિ । ન તુ વક્ત્રભિપ્રાયમિત્યર્થઃ ॥
યદ્યપિ સ્વાભિપ્રાયો ઽપિ સ્વપ્રવૃત્તિહેતુઃ । તથાપિ સ સ્વરૂપસન્નેવ હેતુઃ । ન તુ જ્ઞાતઃ । જ્ઞાતં સદ્યત્પ્રવર્તકમ્ તદેવ લિઙ્વાચ્યમ્ । તાદૃશં ચેષ્ટસાધનત્વમેવ । ન ત તુ સ્વાભિપ્રાયઃ । 1 એતદપ્યાહ"ઇષ્ટાસાધનતાં જ્ઞાત્વૈ"વેતિ । ન તુ સ્વાભિપ્રાયમિવાજ્ઞાત્વેત્યર્થઃ ॥
ઉદયનોક્તવક્ત્રભિપ્રાયવિધિત્વભઙ્ગઃ

ટીકોક્તદિશા એવકારસ્ય ભિન્નક્રમપેત્ય પ્રતિપાદિતમર્થં મૂલારૂઢં દર્શયતિ - એતદપ્યુક્તમિતિ ॥ ન કેવલં પ્રાચીનપરિહારદ્વયમિત્યપેરર્થઃ । યથાશ્રુતાન્વયે ઽપ્યેવકારવ્યાવર્ત્યં દર્શયતિ -- યદ્યપીત્યાદિના ॥
નનુ જ્ઞાતં સત્પ્રવર્તકમિષ્ટસાધનત્વમેવ ન તુ સ્વાભિપ્રાય ઇત્યયુક્તમ્ । ઇષ્ટસાધનત્વજ્ઞાને તદ્વિશેષણેચ્છા અપિ જ્ઞાતવ્યત્વાત્ । અભિપ્રાયસ્ય ચેચ્છાવિશેષત્વાદિત્યત આહ -- અત્ર ચેતિ ॥
ઉદયનોક્તવક્ત્રભિપ્રાયવિધિત્વભઙ્ગઃ

1.સ ચ પ્રેષ્ઠત્વં નેચ્છાવિષત્વં યેનેચ્છાપિ જ્ઞાતા પ્રવૃત્તિહેતુઃ સ્યાત્ । કિં તુ સ્વરૂપં સદિચ્છાવિષયત્વં પ્રતિ પ્રયોજકં સુખદુઃખાભાવાન્યતરત્વમેવેતિ જ્ઞેયમ્ । ઇત્યધિકમ્ - ગ. ઽઅત્ર ચેષ્ટત્વઽ મિત્યાદિના શિષ્ટમિત્થમેવ - રા. સુ.
બષ્ટા-નત્વા-દિષ્ટ-સાસ્ય-વિઙ્ગઃ) વિધિવાદઃ પુ - 323.
----------------------------- --------- ---------- હલવદનિષ્ઠાનનુબન્ધિત્વાદિવિશિષ્ટેષ્ટસાધનત્વસ્ય વિધિત્વભઙ્ગઃ

અત્રોક્તં મણૌ --
નેષ્ટસાધનત્વમાત્રં વિધિઃ । અશક્યે તક્ષકચૂડામણ્યાહરણાદૌ તાત્કાલિકેષ્ટસાધને વિષસંપૃક્તમધુભક્ષણે નિષિદ્ધકર્મણિ ચ પ્રવૃત્તિપ્રસઙ્ગાત્ । કિં તુ કૃતિસાધ્યત્વે સતિ બલવદનિષ્ટાનનુબન્ધિત્વેન વા ઇષ્ટોત્પત્તિનાનન્તરીયકદુઃખાધિકદુઃખાજનકત્વેન વા-
બલવદનિષ્ટાનનુબન્ધિત્વાદિશિષ્ટેષ્ટસાધનત્વસ્ય વિધિત્વભઙ્ગઃ

અત્રેતિ ॥ ઇષ્ટસાધનત્વમેવ વિઙગાદ્યર્થ ઇતિ પ્રમેયવિષયે વિશિષ્ટમેવેષ્ટસાધનત્વં વિધિપ્રત્યાર્થ ઇત્યુક્તમિતિ વક્ષ્યમાણેનાન્વયઃ । નિષિદ્ધકર્મણિ કલઞ્જભક્ષણાદૌ । તાત્કાલિકેષ્ટસાધન ઇત્યનુષઙ્ગઃ । બલવદિત્યાદિ ॥
યદ્યપિ મણાવિષ્ટોત્પત્તિનાન્તરીયકેત્યાદિ દ્વિતીયકલ્પ એવ કણ્ઠોક્તસ્તથાપિ શ્યેનાદૌ વિધિપ્રવૃત્તિવ્યુત્પાદનસ્થલે બલવદનિષ્ટાનનુબન્ધિત્વમપિ નાન્વેતીત્યાદિવ્યવહારાત્તદનુરોધેનાદ્યઃ પક્ષઃ । 1 પક્ષધરાદિવિક્ષાયુરોધેન તૃતીયઃ પક્ષ ઉક્ત ઇત્યદોષઃ ॥
1.નઞ્ વ્યત્યાસેનેત્યધિકમ્ - નં. ઉ.
ન્યાયદિયપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ -0 324.
ઇષ્ટોત્પત્યનાન્તરીયકદુઃખાજનકત્વેન વા વિશિષ્ટમેવેષ્ટસાધનત્વં વિધિઃ ॥
યદ્યપ્યાદ્યે બવવત્વમનુગતમેકં નાસ્તીતિ શઙ્કા । દ્વિતીયે ઽપ્યક્લેશરૂપે 1 રામસ્મરણાદૌ તત્સાધ્યેષ્ટોત્પત્તિનાન્તરીયકં દુઃખમપ્રસિદ્ધમિતિ શઙ્કા। તથાપિ તૃતીયે ન કાપિ શઙ્કા । એવં ચ નિષેધવાક્યસ્થેન નઞા -
કૃતિસાધ્યત્વે સતીત્યેતદુત્તરકલ્પદ્વયે ઽપ્યન્વેતિ । આદ્યવિશેષણેન તક્ષકચૂડામણ્યાહરણાદૌ ન પ્રવૃત્તિપ્રસઙ્ગઃ । દ્વિતીયેન તુ વિષસંપૃક્તમધુભક્ષણે નિષિદ્ધે ચ ન પ્રવૃત્તિઃ । ભોજનાદિના તૃપ્ત્યાદિરૂપેષ્ટોત્પત્તૌ સત્યાં યન્નાન્તરીયકં દુઃખં શ્રમાદિ તદધિકનરકાદિદુઃખાજનત્વેનેતિ દ્વિતીયપક્ષસ્યાર્થઃ । ઇષ્ટોત્પત્યનન્તર 2 ભાવિદુઃખાજનકત્વેનેતિ તૃતીય 3 પક્ષસ્યાર્થઃ । આદ્યપક્ષે બવદનિષ્ટાનનુબન્ધિત્વં ચ ન વિશેષણમ્ । અનુગતસ્ય તસ્યાભાવાદિતિ મણિકૃદુક્તમેવ દોષં દ્વિતીયપક્ષે પક્ષધરાદ્યુક્તં દોષમરુચિબીજં દર્શયતિ -- યદ્યપીતિ ॥ ઇષ્ટાપેક્ષયા અનિષ્ટસ્યાધિકત્વં બલવત્વમિત્યાદિરૂપેણ કથં ચિદનુગતેઃ ઇષ્ટોત્પત્તિનાન્તરીયકદુઃખાધિકદુઃથજનકત્વં પ્રસિદ્ધમ્ । તદન્યત્વેન વિવક્ષિતત્વસ્ય ચ સમ્ભવાચ્છઙ્કેત્યેવોક્તમ્ ॥ તૃતીયે નકાપિ શઙ્કેતિ ॥
યદ્યપ્યજનકત્વં જનકત્વાત્યન્તાભાવજનકાન્યોન્યાભાવરૂપતયા ભિન્નમ્ । તથા ચ મિલિતજ્ઞાનહેતુતાયાં ગૌરવમનુભવશ્ચ । પ્રત્યેકજ્ઞાને ઽપિ ફલસિદ્ધેશ્ચ પ્રત્યેકહેતુતાયામનનુગમ ઇતિ શઙ્કાસ્તિ । તથાપિ પ્રત્યેકહેતુત્વે ઽપિ તાદૃશદુઃખજનકત્વજ્ઞાનવિરોધિત્વેનાનુગમસમ્ભવાદિતિ ભાવઃ ॥
નિષેધસ્થલોક્તનિર્વાહમનુવદતિ -- એવં ચેતિ ॥ વિશિષ્ટસ્ય વિધ્યર્થત્વ ઇત્યર્થઃ ।
1.નામ-ગ.રા.સુ. 2.રંભા -ઉ.નં 3. પક્ષપદં ન -નં.ઉ.
બષ્ટા-નત્વા-દિષ્ટ-સાસ્ય-વિઙ્ગઃ) વિધિવાદઃ પુ - 325.
------------------------------ -------- ---------
બલવદનિષ્ટાનનુબન્ધિત્વાદિ 1 રૂપં વિશેષણમેવ નિષિધ્યતે । ન તુ વિશેષ્યમ્ । તથા ચ ન માનાન્તરવિરોધઃ ॥
ન ચ નઞો વિધ્યર્થૈકદેશેન વિશેષણેનાન્વયે એકશબ્દાર્થસ્યાપરશબ્દાર્થૈકદેશેનાન્વય 2 વ્યુત્પત્તિવિરોધ ઇતિ વાચ્યમ્ । ચૈત્રમાતેત્યાદિ ચૈત્રસ્ય જનકસ્ત્રીવાચકમાતૃપદાર્થૈકદેશેન, પુત્રેણ ચૈત્રપુત્રસ્ય પુત્ર ઇત્યેવમન્વયસ્ય ચ દર્શનાત્ ॥
કિં ચ -- કુમુદં શ્વેતમેવ પાર્થ એવ ધનુર્ધરો 5 નીલં સરોજં ભવેત્યેવેત્યત્ર વિશેષણવિશેષ્યક્રિયા 6 ન્વિતા નામવધારણાનાં
યથાક્રમમયોગાન્યયોગાત્યન્તાયોગવ્યવચ્છેદા અર્થાઃ । એવં ચ શ્વેતદીનામવધારણાર્થૈકદેશેનાયોગાદિનાન્વયો દૃશ્યતે । એવમઘટઃ પટ ઇત્યાદૌ મન્મતે સામાનાધિકરણ્યાય ---
ન માનાન્તરેતિ ॥ તાત્કાલિકેષ્ટસાધનત્વગ્રાહિમાનાન્તરેત્યર્થઃ । પક્ષધરાદ્યુક્તશઙ્કોત્તરે વ્યનક્તિ-- ન ચ નઞ ઇતિ ॥ અવધારણાર્થૈકદેશેનેતિ ॥ અયોગવ્યવચ્છેદાદિત્રયસ્યાપ્યવધારણાર્થત્વેનૈકૈકપ્રક્રમાત્સ્થિતીયોગાન્યયોગાત્યન્તાયોગાનાં વ્યવચ્છેદપ્રતિયોગિનામવધારણાર્થૈકદેશત્વાદિતિ ભાવઃ ।
1.આદિપદં ન -જ.ક. 2. યેવ્યુ -જ.ક.સુ. નાનન્વયવિરોધ ઇતિ -રા. 3. ત્રનપ્તા -નં.જ.ગ.રા.સુ. 4.પુત્રપુત્ર-નં.જ.ગ.ક સ્ય નપ્તૃવા -રા.સુ. 5.સરોજં નીલં -નં.જ.ગ.ક.રા.સુ. 6.યાશ્રિતા - જ.ક.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 326.
----------------------- ------------ ---------
અન્યોન્યાભાવવતિ લાક્ષિણિકત્વેન પદાર્થૈકદેશેનાન્યોન્યાભાવેન 1 ઘટસ્ય પ્રતિયોગિત્વેનાન્વયો દૃશ્યતે । તથા 2
ચૈકદેશેનાન્વયવ્યુત્પત્તિરેવ સિદ્ધા ॥
અપિ ચ -- ન કલઞ્જં ભક્ષયેદિત્યાદૌ નઞર્થસ્ય વિધ્યર્થેન વિશિષ્ટેનાન્વયેપિ શાબ્દેન વિશિષ્ટાભાવેન વિશેષ્યસત્વજ્ઞાનસહકૃતેન વિશેષણાભાવસ્યાનુમાનાત્ । વિધ્યર્થૈકદેશેન વિશેષણેન નઞર્થસ્યાન્વય એવ નાસ્તિ ॥
કેચિત્તુ -- કૃતિસાધ્યત્વેષ્ટસાધનત્વાનિષ્ટાસાધનત્વાનિ પ્રત્યેકં વિધિપ્રત્યયાર્થાઃ । તથા ચ નિષેધસ્ય ન વિધ્યર્થૈકદેશેનાન્વય ઇત્યાહુઃ । તન્ન । ત્રયાણાં પ્રત્યેકમર્થત્વે ઽક્ષાદિશબ્દેષ્વિવૈકૈકસ્મિન્ પ્રયોગે એકૈતસ્યૈવ પ્રતીતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
મન્મતે -- ન્યાયમતે । લાક્ષિણિકત્વેનેતિ ॥ વ્યક્તમેતદગ્રે નઞર્થનિર્ણયવાદે । અતિરિક્તવિશિષ્ટાભાવાનભ્યુપગમપક્ષે સમાધિં દૃષ્ટાન્તૈરુપપાદ્યાતિરિક્તાભાવમતેનાહ -- અપિ ચેતિ ॥ વિધ્યર્થેનેતિ ॥ વિધિપ્રત્યયરૂપલિઙ્ગાદ્યર્થેનેત્યર્થઃ । વિશિષ્ટેનેતિ ॥ કૃતિસાધ્યત્વેસતીત્યાદિવિશેષણવિશિષ્ટસાધનત્વેનેત્યર્થઃ । વિશિષ્ટાભાવેન વિશિષ્ટાભાવજ્ઞાનેન ॥
એકદેશિમતં પૂર્વપક્ષિમુખેનૈવાનૂદ્ય પક્ષધરાદ્યુક્તદોષેણ નિરાહ -- કેચિત્વિતિ ॥ વિશિષ્ટસ્ય લિઙગાદ્યર્થત્વકલ્પને કિં યાગાદૌ પ્રવૃત્યર્થમુત નિષેધોપપત્યર્થં યદ્વા બાધકદશાયામપિ વિષયસંપૃક્તમધુભક્ષણદાવપ્રવૃત્યર્થમ્ ।
1. સહેત્યધિકમ્ -નં.જ.ગ.ક.સુ. 2. તસ્માદેક - નં.જ.ક.
વષ્ઠા-નત્વા-દિષ્ટ-સાસ્ય-વિઙ્ગઃ) વિધિવાદઃ પુ - 327.
----------------------------- --------- ----------
સતિ ગત્યન્તરે શક્તિત્રયકલ્પનસ્યાન્યાય્યત્વાચ્ચ । તસ્માદ્વિશિષ્ટમેવેષ્ટસાધનત્વં વિધિપ્રત્યયાર્થ ઇતિ ॥
ઉચ્યતે --
વિશિષ્ટાર્થકત્વકલ્પનં હિ નતાવદ્યાગાદૌ પ્રવૃત્યર્થમ્ । ઇષ્ટસાધનત્વજ્ઞાનેનૈવ તદુપપત્તેઃ । ન હિ યાગે બલવદનિષ્ટાનુબન્ધિત્વં પ્રસક્તમ્ । યેન તદભાવો યજેતેત્યનેન બોધ્યેત ॥
નાપિ કલઞ્જં ન ભક્ષયેદિત્યાદિનિષેધોપપત્યર્થમ્ । અન્યથાપિ 1 તદુપપત્તેરુક્તત્વાત્ ॥
નાપિ સંજાતબાધસ્ય વિષસંપૃક્તમધુભક્ષણાદૌ નિષિદ્ધે કલઞ્જભક્ષણાદૌ ચાપ્રવૃત્યર્થમ્ । પ્રવર્તકત્વેનાભિમતમિષ્ટસાધનત્વજ્ઞાનં હિ 3 નેષ્ટસાધનમિતિ જ્ઞાનમ્ । પરેષ્ટસાધનમિતિ જ્ઞાનેપ્યપ્રવૃત્તેઃ ॥

આદ્યં નિરાહ -- ન તાવદિતિ ॥ દ્વિતીયં નિરાહ -- નાપીતિ ॥ ચતુર્ધેતિ ॥ સ્વમતેન પરિહારદ્વયસ્ય"કેચિત્તુ અન્યે ત્વિ"ત્યાભ્યાં ચ પરિહારદ્વયસ્યોક્તેરિતિ ભાવઃ । તૃતીયં નિરાહ -- નાપિ સઞ્જાતબાધસ્યેતિ ॥ બહુવ્રીહિઃ ॥ વિષસંપૃક્તમધુભક્ષણાદિકમનર્થહેતુરિતિ જાનતોપિ પુરુષસ્યેત્યર્થઃ । ઇષ્ટોપાયત્વમાત્રસ્ય પ્રવર્તકત્વેપિ તસ્ય તત્રાપિ સત્વેન પ્રવૃત્યાપત્તેરિતિ ભાવઃ । પ્રવર્તકત્વેનાભિમતમિષ્ટોપાયત્વં તત્ર નાસ્તીતિ વક્તું પ્રસક્તકલ્પદ્વયનિરાસપૂર્વમુપોદ્ઘાતમાહ -- પ્રવર્તકત્વેનેત્યાદિના પ્રવૃત્તિપરત્વાહાનેરિત્યન્તેન । પૂર્વોક્તપક્ષદ્વયે ઽપિ દોષમાહ -- ઇચ્છાયા ઇતિ ॥
1.પિ ચચુર્થોપ -- ગ. પિ ચતુરર્થો -રા.સુ. 2.સ્યાપિ -નં.જ.રા.સુ. 3.નસ્વે-નં.જ.ક.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 328.
----------------------- ------------- ----------
નાપિ સ્વેષ્ટસાધનજ્ઞાનમ્ । 1 ઇષ્ટસામાન્યસાધનત્વજ્ઞાનેનેષ્ટવિશેષસ્વર્ગાદિસાધનયાગાદાવપ્રવૃત્તેઃ । ઇચ્છાયાઃ સ્વરૂપસત્યા એવ પ્રવર્તકત્વેન તજ્જ્ઞાનાનપેક્ષણાચ્ચ ॥
કિં તુ સ્વર્ગો મે ઽસ્ત્વિતીચ્છાપ્રકારીભૂતસ્વર્ગત્વવિશિષ્ટં પ્રતિ સાધનત્વેન જ્ઞાનમ્ । ન ચૈવં પ્રવર્તકજ્ઞાનસ્યાનનુગમઃ ।
સ્વરૂપસદિચ્છાવિષયસાધનત્વ 2 જ્ઞાનત્વેનાનુગમાત્ । 3 એતદપિ ન ફલેચ્છારહિતં પ્રવૃત્તિં જનયતિ । કિં તુ સ્વર્ગં સાધયિષ્યામીતિ ફલેચ્છાસહિતમેવ ।
ઇષ્ટસાધનમિતિ જ્ઞાનં સ્વેષ્ટાસધનમિતિ જ્ઞાનમિતિ પક્ષદ્વયે ઽપીચ્છાયા જ્ઞાનવિષયતયાનુપ્રવેશાત્ । તસ્યાશ્ચ સ્વરૂપસત્યા એવ પ્રવર્તકત્વાન્ન કલ્પદ્વયમપિ યુક્તમિતિ ભાવઃ । ઇચ્છેતિ ॥ સ્વરૂપસદિચ્છાયાઃ પ્રકારીભૂતં 4 સ્વર્ગવિશેષણતયા વિષયીભૂતં યત્સ્વર્ગત્વં તદ્વિશિષ્ટં પ્રતીત્યર્થઃ । અસ્મિન્ પક્ષે બાધકમાશઙ્ક્ય નિરાહ -- ન ચૈવમિતિ ॥ સ્વર્ગપશુપુત્રાદિરૂપેણેષ્ટવિશેષણામનેકત્વાત્તત્તદિચ્છાપ્રકારીભૂતવિશિષ્ટં પ્રતિ સાધનત્વસ્યાપ્યનેકત્વેન તજ્જ્ઞાનાનામપિ તથાત્વાદનનુગમ ઇત્યર્થઃ । સ્વરૂપસદિચ્છેતિ ॥ સુખાદિવદિચ્છાયાઃ જ્ઞાતૈકસત્વે ઽપિ તજ્જ્ઞાનવર્જનીયસન્નિધ્યેવ । ન તુ પ્રવર્તકકોટિપ્રવિષ્ટમિતિ ભાવઃ ॥
નન્વેવં ફલેચ્છાહીનસ્યાપિ પ્રવૃત્યાપત્તિરિત્યત આહ -- એતદપીતિ ॥
1.પરેષ્ટ ઇત્યાદિ નાસ્તિ -નં.જ.ક. 2.નજ્ઞા-જ.ક. 3.તદપિ-નં. જ.ક.રા.સુ. એકારઃ પૂરિતઃ -ચ. 4. તસ્વ -એ.નં.
વષ્ટા-નત્વા-દિષ્ટ-સાસ્ય-વિઙ્ગઃ) વિધિવાદઃ પુ - 329.
----------------------------- ---------- ---------
ઉક્તાયામિચ્છાયાં સ્વરૂપેણ સત્યામિદં સ્વર્ગસાધનમિતિ જ્ઞાનેનૈવ પ્રવૃત્તેર્દર્શનાત્ । ન હિ ફલરાગે ઇદં ફલસાધનમિતિ જ્ઞાન ચ સતિ અનિષ્ટાનનુબન્ધિત્વાજ્ઞાનેન 1 પ્રવૃત્તિવિલમ્બઃ । 2 ક્રિયાં 3 ફલસાધનતયાવગમ્ય ફલરાગે સતિ તાં ચિકીર્ષત્યનન્તરં કરોતીતિ હિ સ્થિતિઃ ॥
ન ચૈવં યત્પ્રવર્તકમિષ્ટવિશેષસાધનત્વેન જ્ઞાનં તન્ન વિધિપ્રત્યયજન્યમ્ । યચ્ચ વિધિપ્રત્યયજન્યમિષ્ટસાધનત્વેન જ્ઞાનં તન્ન પ્રવર્તકમિતિ કથં વિધિપ્રત્યયસ્ય પ્રવૃત્તિપરત્વમિતિ વાચ્યમ્ । વિધિપ્રત્યયેનેષ્ટસાધનમિત્યેવ બોધિતે ઽપિ સ્વર્ગકામો યજેતેતિ વાક્યજન્યસ્ય સ્વર્ગસાધનમિતિ જ્ઞાનસ્ય પ્રવર્તકત્વેન વિધિપ્રત્યયસ્ય પ્રવૃત્તિપરત્વાહાનેઃ ॥
સ્વર્ગોમે ઽસ્ત્વિતીત્યાદિનોક્તમપીત્યર્થઃ । અસ્યૈવ પ્રવર્તકત્વે પ્રમાણમાહ -- ઉક્તાયામિતિ ॥
નન્વેવં મણ્યુક્તવિશેષણજ્ઞાનમપ્યસ્તુ પ્રવર્તકમિત્યત આહ -- ન હીતિ ॥ કથમેતદુભયમિત્યતો વ્યનક્તિ -- ક્રિયામિતિ ॥ યજનભજનાદિક્રિયામિત્યર્થઃ ।"અનુદાત્તોપદેશવનતિતનોત્યાદીનામનુનાસિકલોપો ઝલિઙ્કિઞિતિ, વાલ્યપી"ત્ત્યુક્તત્વાદવગમ્યેતિ સાધુ । ઇતિ હીતિ ॥ હિશબ્દેન સર્વાનુભવસિદ્ધત્વં સૂચયતિ -- વિધિપ્રત્યયેનેતિ ॥ સામાન્યાન્વિતાભિધાનવાદે સામાન્યાન્વયબોધકો ઽપિ શબ્દઃ પદાન્તરસમભિવ્યાહારેણ વિશેષાન્વયબોધકમ એવ ભવતીત્યન્વિતાભિધાને વ્યુત્પાદિતત્વાલ્લિઙ્ગાદિવિધિપ્રત્યયસ્ય ચેષ્ટસાધનત્વસામાન્યબોધકસ્યાપિ --
1.નાપ્રવૃત્તિઃ -જ.ક. 2.ફલેત્યધિકમ્-જ.ક. 3.પ્રવૃત્તીત્યધિકમ્ -નં.જ.ક.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 330.
----------------------- ----------- ----------
એવં ચ વિષસંપૃક્તમધુભોજનાદિફલે દુઃખે ઉત્કટદ્વેષદશાયાં તત્ફલે સુખે ઇચ્છૈવ 1 નેતિ ન તત્ર પ્રવૃત્તિઃ । સુખત્વપ્રયુક્તાયા અપિ ઔત્સર્ગિકફલેચ્છાયા દુઃખવિષયકત્કટદ્વેષેણાપોદિતત્વાત્ । અન્યથા સાધને બલવદનિષ્ટાનુબન્ધિત્વે જ્ઞાતેપિ સુખસાધનત્વપ્રયુક્તેચ્છા સ્યાત્ ।
- સ્વર્ગ 2 યાગિશબ્દાન્તરસમભિવ્યાહારેણ વિશેષ એવ પર્યવસાનાન્ન પ્રવૃત્તિપરત્વભઙ્ગ ઇત્યર્થઃ ॥
એવમુપોદ્ઘાતમુક્ત્વા કલઞ્જભક્ષણાદાવપ્રત્યર્થં વિધિપ્રત્યયસ્ય વિશિષ્ટાર્થત્વકલ્પનમપિ નેત્યેતદુપપાદયતિ -- એવં
ચેતિ ॥ ઇચ્છૈવ નેતીતિ ॥ તથા ચ તત્રેષ્ટસાધનત્વજ્ઞાનમેવ નેતિ કારણાભાવાન્ન પ્રવૃત્તિરિત્યર્થઃ ॥
નન્વૈવં વિષસંપૃક્તમધુભોજનાદિફલે સુખત્વસ્યાપિ ભાવાત્ સુખત્વપ્રયુક્તેચ્છાયા પ્રવૃત્તિરપિ આહ -- સુખત્વેતિ ॥ 3 વિષસંપૃક્તમધુભોજનાદિજન્યે તાત્કાલિકતૃપ્તિસુખરૂપ ઇતિ યોજ્યમ્ । ઉત્કટેતિ ॥ ઉત્કટત્વં ચ જાતિર્વા કશ્ચિદ્ધર્મો વેતિ ભાવઃ । અન્યથેતિ ॥ પ્રબલબાધકેન રાગસ્યાનપવાદે તાત્કાલિકેષ્ટાસધને બલદનિષ્ટાનુબન્ધિત્વાદિનાજ્ઞાતે ઽપીત્યર્થઃ । ઇચ્છાસ્યાદિતિ ॥ તથા ચ તત્પ્રયુક્તેષ્ટસાધનત્વજ્ઞાનનિમિત્તા પ્રવૃત્તિરપિ સ્યાદિતિ ભાવઃ । ઉક્તાર્થસ્ય સંગ્રહેણાનુવાદપૂર્વકં ફલિતમાહ -- એવં ચેતિ ॥ સ્વરૂપસદિચ્છાવિષયસાધનત્વજ્ઞાનસ્ય ફલેચ્છાસહિતસ્ય પ્રવૃત્તિહેતુત્વે સતીત્યર્થઃ ।
1.એવકારો નાસ્તિ- નં.જ.ક. 2.સ્વર્ગપદં ન -ઉ.નં. 3.તત્ફલે ઇત્યધિકમ્ -ઉ.
વષ્ટા-નત્વા-દિષ્ટ-સાસ્ય-વિઙ્ગઃ) વિધિવાદઃ પુ - 331.
----------------------------- --------- -----------
એવં ચ બલવદનિષ્ટાનનુબન્ધિત્વાદિવિશેષણફલસ્યાતિપ્રસઙ્ગનિવારણસ્યેષ્ટસાધનતાઘટકત્વેન પ્રવૃત્તાવવશ્યાપેક્ષિતાયાઃ ફલેચ્છાયા અભાવેનૈવ સિદ્ધેરિષ્ટાસાધનત્વં ત્રેધા ન વિશેષણીયમ્ । ઉક્તાયાં ફલેચ્છાયામસત્યાં ત્વદુક્તવિશેષણવિશિષ્ટસ્વર્ગસાધનત્વજ્ઞાને સત્યપ્યલસસ્યાન્યત્રાસક્તસ્ય ચ પુરુષસ્ય યાગાદૌ પ્રવૃત્યદર્શનેનાન્વયવ્યભિચારાત્ ॥
ન ચ તત્ર સાધનવિષયકચિકીર્ષાભાવાદેવાપ્રવૃત્તિરિતિ વાચ્યમ્ । સામગ્રીસત્વેન ચિકીર્ષાય એવાપાદ્યમાનત્વાત્ । બલવદનિષ્ટાનુબન્ધિત્વા 1 દિજ્ઞાને સત્યપિ નિષિદ્ધકર્મજન્યે દુઃખે ઉત્કટદ્વેષરૂપાપવાદકાભાવદશાયાં તજ્જન્યસુખવિષયકરાગૌત્કટ્યેન નિષિદ્ધકર્મણિ પ્રવૃત્તિદર્શનેન
વ્યતિરેકવ્યાભિચારાચ્ચ ॥
અતિપ્રસઙ્ગેતિ ॥ સંજાતબાધસ્યાપીત્યાદિનોક્તાતિપ્રસઙ્ગનિવરણસ્યેત્યર્થઃ । ઘટકત્વનેતિ ॥ ઇચ્છાયા અભાવે ઇષ્ટસાધનતોક્ત્યસંભવાદિતિ ભાવઃ ॥

નનુ ફલેચ્છાવિરહેણે 2 વોક્તવિશેષણત્રયાન્યતમજ્ઞાનવિરહેણાપિ પ્રવૃત્યભાવાત્તદપ્યાવશ્યકમિત્યતો ઽન્વયવ્યતિરેકવ્યભિચારાન્ન પ્રવૃત્તિહેતુત્વં તસ્યેતિ ભાવેનાહ -- 3 ઉક્તાયામિતિ ॥ વ્યભિચારસ્યાન્યપ્રયુક્તત્વમાશઙ્ક્યનિરાહ -- ન ચેતિ ॥ સામગ્રીતિ ॥ ઉક્તવિશેષણવિશિ 4 ષ્ટેષ્ટસાધનત્વજ્ઞાનસ્યૈવ સામગ્રીત્વાદિતિ ભાવઃ । અત્રાપ્યન્યપ્રયુક્તત્વં વ્યભિચારસ્યાશઙ્ક્ય નિરાહ -- ન ચ સાધન ઇતિ ॥
1.ત્વાજ્ઞાને -જ.ગ. ત્વજ્ઞા-ક.રા.સુ. ષ્ટાનનુબન્ધિત્વાજ્ઞા -નં. 2.ણૈવો ઉ.નં. 3.યુ-નં.ઉ. 4.ષ્ટસા-નં.એ.ઉ. ઇષ્ટેતિ પૂરિતમ્ -મુ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પિરિચ્છેદઃ પુ - 332.
----------------------- ------------- ----------
ન ચ સાધનચિકીર્ષયા તત્ર પ્રવૃત્તિઃ । સામગ્ર્યભાવેન ચિકીર્ષાભાવસ્યૈવાપાદ્યમાનત્વાત્ ॥ કિઞ્ચ વિશિષ્ટમિષ્ટસાધનત્વં વિધ્યર્થશ્ચેચ્છયેનેનાભિચરન્યજેતેત્યત્ર 1 વિધિપ્રત્યયસ્ય વિશેષ્યમાત્રે લાક્ષણિકત્વં સ્યાત્ ॥
પરોક્તવિશેષણવિશિષ્ટેષ્ટસાધનત્વં લિઙ્ગદ્યર્થ ઇત્યત્ર કલ્પકં નાસ્તીત્યુપપાદ્ય બાધકં ચાસ્તીત્યાહ -- કિં ચ વિશિષ્ટમિતિ ॥ શ્યેનેનાભિજરન્યજેતેત્યસ્ય શ્યેનનામકો યાગઃ શત્રુ વધસાધનમિત્યર્થઃ । અભિચરન્નિત્યસ્ય"લક્ષણહેત્વોઃ ક્રિયાયા"મિતિ હેતૌ શત્રન્તતયાભિચરિતું શત્રું હન્તુમિત્યર્થાત્ફલભૂતઃ શત્રુવધશ્ચ"નહિંસ્યાદિતિ"વચનેન નિષિદ્ધ ઇતિ નિષિદ્ધફલકત્વાત્ તાત્કાલિકેષ્ટોપાયો 2 પિ શ્યેનયાગો
બલવદનિષ્ટાનુબન્ધીષ્ટોત્પત્તિનાન્તરીયકદુઃખાધિકદુઃખજનકાદિશ્ચ ભવતીતિ તત્ર વિશેષણત્રયસ્ય બાધાદ્વિશેષ્યમાત્રપરત્વં વાચ્યમ્ । લિઙ્ગદેર્વિશિષ્ટાર્થશક્તસ્ય વિશેષ્યમાત્રે લાક્ષણિકત્વમિતિ દોષઃ સ્યાત્ । ઇષ્ટસાધનત્વસ્યૈવ વિધિપ્રત્યયાર્થત્વે તુ ન દોષ ઇતિ ભાવઃ ॥
નનુ - ગોર્દ્રવ્યં ઘટો ઽનિત્ય ઇત્યાદૌ વિશેષ્યમાત્રેપ્યન્વયદર્શનેન વિશેશેષ્યમાત્રોપસ્થિતૌ ન લક્ષણા । વિશેષ્યબાધેન વિશેષણમાત્રાન્વયસ્થલ એવ વિશેષ્યાન્વિતવિશેષણસ્ય સ્વાતનત્ર્યેણોપસ્થિત્યર્થમેવ લક્ષણાશ્રયણમિતિ ચેન્ન । વિશેષણવિશેષ્યયોરન્યોન્યાન્વિતત્વે ઽવિશિષ્ટેપ્યેકત્રૈવ લક્ષણેત્યત્ર નિયામકાભાવાત્॥
1.વિધિપ્રત્યયસ્યેતિ નાસ્તિ- ક.જ. 2.યેપિ-નં.ઉ.એ. 3.ગે-નં.એ.ઉ.
વષ્ટા-નત્વા-દિષ્ટ-સાસ્ય-વિઙ્ગઃ) વિધિવાદઃ પુ - 333.
----------------------------- --------- -------
કિં ચૈવં નિવર્તકમનિષ્ટસાધનત્વમપિ બલવદિષ્ટાનનુબન્ધિત્વેન વિશેષણીયં સ્યાત્ ॥
ઇમામેવ પ્રતિબન્દીં દર્શયિતું વિષ્ણુતત્વનિર્ણયે"નિવર્તતે ચ વિપર્યયેણ"ઇત્યુક્તમ્ ॥
નનુ તત્ર બલવદિષ્ટાનુબન્ધિત્વજ્ઞાનં પ્રતિબન્ધકમિતિ બલવદિષ્ટાનુબન્ધિત્વાજ્ઞાનમેવ નિવૃત્તિહેતુર્ન તુ બલવદિષ્ટાનનુબન્ધિત્વેન જ્ઞાનમપિ, અનનુભવાદિતિ ચેદિહાપિ બલવદિનિષ્ટાનુબન્ધિત્વજ્ઞાનં પ્રતિબન્ધકમિતિ બલવદિનિષ્ટાનુબન્ધિત્વાજ્ઞાનમેવ પ્રવૃત્તિહેતુઃ ન તુ બલવદનિષ્ટાનનુબન્ધિત્વેન જ્ઞાનમપિ અનનુભવાદિતિ સમમ્ ॥
તુષ્યતુ દુર્જન ઇતિ દોષાન્તરમાહ -- કિં ચૈવમિતિ ॥"ન કલઞ્જં ભક્ષયેદિત્યાદૌ નિષેધાન્વિતલિઙ્ગાદિના બોધ્યમાનમનિષ્ટસાધનત્વં નિવર્તકમનુભવસિદ્ધમ્ । તત્રાપિ વિધિસ્થલ ઇવ તાવન્માત્રં ન નિવર્તકમ્ । કિં તુ બલવદિષ્ટાનનુબન્ધિત્વાદિવિશિષ્ટાનિષ્ટોપાયત્વજ્ઞાનમેવનિવૃત્તિહેતુરિતિ નિષેધાન્વિતવિધિપ્રત્યયસ્યાપ્યુક્તરૂપવિશેષણવિશિષ્ટાનિષ્ટોપાયત્વમેવાર્થો ભવેત્ । તથા ચ નિષેધવાક્યસ્થેન ન ચેત્યાદિપૂર્વોક્તવિરોધ ઇતિ ભાવઃ ॥
પ્રતિપાદિતં મૂલારૂઢં દર્શયતિ -- ઇમામિતિ ॥ વિપર્યયેણ, ઇષ્ટસાધનત્વવિપર્યયાનિષ્ટસાધનત્વજ્ઞાનેનેત્યર્થઃ । પ્રતિબન્દીકથનસ્ય વિશેષણત્યાગ એવ ફલમિતિ પરમુખેન સમાધિં વાચયિત્વા સમમિત્યાહ -- નન્વિતિ ॥ તત્ર -- નિવૃત્તિસ્થલે ॥ પ્રતિબન્ધકં નિવૃત્તેરિતિ યોજ્યમ્ । સમમિતિ ॥ પ્રવૃત્તિસ્થલેપિ બલવદનિષ્ટાનુબન્ધિત્વજ્ઞાનં પ્રવૃત્તિપ્રતિબન્ધકમિતિ બલવદનિષ્ટાનુબન્ધિત્વજ્ઞાનમેવ પ્રવૃત્તિહેતુર્ન તુ બલવદનિષ્ટાનનુબન્ધિત્વજ્ઞાનમપ્યનનુભવાદિતિ સમમિત્યર્થઃ ।
ર્1. વંવાક્યવિ -નં.ઉ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 334.
----------------------- ---------- --------
ન ચૈવં જનકીભૂતજ્ઞાનં વિઘટયત એવ પ્રતિબન્ધકત્વાત્તદ્વિઘટનીયમનનુબન્ધિત્વેન 1 જ્ઞાનં હેતુઃ સ્યાદિતિ વાચ્યમ । પ્રવૃત્તિજનકીભૂતફલેચ્છાવિઘટનેનાપિ તદુપપત્તેઃ । ઇષ્ટાનુબન્ધિત્વાનિષ્ટાનુબન્ધિત્વજ્ઞાનયોઃ પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિરૂપવિરુદ્ધકાર્યસમામગ્રીત્વેન સત્પ્રતિપક્ષવત્સાક્ષાદેવ પ્રતિબન્ધકત્વાચ્ચ ॥
ક્વ ચિત્તુ એવમેવ મૂલે પાઠઃ । મણૌ પૂર્વપક્ષે કૃતિસાધ્યત્વજ્ઞાનસ્ય હેતુત્વે કથિતયુક્તિં તુલ્યન્યાયતયાત્રાપ્યાશઙ્ક્ય નિરાહ -- ન ચૈવમિતિ ॥ બલવદનિષ્ટાનુબન્ધિત્વજ્ઞાનસ્ય પ્રવૃત્તિપ્રતિબન્ધકત્વ ઇત્યર્થઃ । જનકજ્ઞાનમિતિ ॥ સાક્ષાદવિરોધિનો જ્ઞાનસ્ય યત્કિઞ્ચિજ્જનકજ્ઞાનં વિઘટયત એવ કાર્યપ્રતિબન્ધકત્વમ્ ।વ્યભિચારજ્ઞાનસ્ય વ્યાપ્તિજ્ઞાનં વિઘટયત એવાનુમિતિપ્રતિબન્ધકત્વદર્શનાત્પ્રકૃતે ચ
બલવદનિષ્ટાનુબન્ધિત્વજ્ઞાનસ્ય પ્રતિબન્ધકત્વાન્યથાનુપપત્યૈવ તદનનુબન્ધિત્વાદિજ્ઞાનં કારણમિત્યાયાતમિતિ ન ચ વાચ્યમિત્યર્થઃ । સાક્ષાદવિરોધિનો જ્ઞાનસ્ય યત્કિઞ્ચિજ્જનકવિઘટકત્વેનૈવ પ્રતિબન્ધકત્વોપપત્તૌ કિં જનકજ્ઞાનવિઘટકત્વેનેતિ જ્ઞાનવિશેષણેનેતિ ભાવેનાહ -- પ્રવૃત્તીતિ ॥ અસ્તુ વા તવાયં નિયસ્તથાપિ ન પ્રકૃતે ચજ્જ્ઞાનસ્ય હેતુત્વમાયાતિ સાક્ષાદેન વિરોધત્વસંભવાદિત્યાહ -- ઇષ્ટાનુબન્ધિત્વેતિ ॥ સત્પ્રતિપક્ષવદિતિ ॥ અન્યથા તત્રાપ્યસત્પ્રતિપક્ષત્વજ્ઞાનસ્યાનુમિતિહેતુતાપત્તેરિતિ ભાવઃ । સ્વરૂપસદ્બલવદ્વેષવિષયદુઃખાજનકત્વે સતિ તાદૃશેચ્છાવિષયસાધનમિતિ જ્ઞાનં પ્રવર્તકમિતિ નિર્ગલિતોર્થ ઇતિ પક્ષધરોક્તમાશઙ્કતે -- નનુ તર્હીતિ ॥
1. ત્વજ્ઞા -નં.જ.ગ.ક.રા.સુ.
વષ્ટા-નત્વા-દિષ્ટ-સાસ્ય-વિઙ્ગઃ)વિધિવાદઃપુ - 335.
નનુ તર્હિ બલવદ્વેષવિષયદઃખજનકત્વં વિશેષણમસ્તુ, એવં ચ નોક્ત 1 વ્યભિચારઃ,
નિષિદ્ધકર્મજન્યે સુખ ઉત્કટરાગવતો નિષિદ્ધકર્મણિ બલવદનિષ્ટાનુબન્ધિત્વજ્ઞાને સત્યપિ તજ્જન્યે દુઃખે બલવદ્વેષાભાવેન બલવદ્વેષવિષયદુઃખાજનકત્વજ્ઞાનસ્ય સત્વાદિતિ ચેન્ન । કસ્ય ચિદલસાદેર્યાગાદ્યનુષ્ઠાનજન્યદુઃખેપિ બલવદ્વેષસ્ય સત્વેન બવદ્વેષ 2 વિષયદુઃખાનનુન્ધિત્વેન 3 વિશિષ્ટસ્ય વિધિપ્રત્યયાર્થસ્ય બાધિતતયા વિધાનાનુપપત્તેઃ ॥
બલવદનિષ્ટાનનુબન્ધિત્વાદેર્વિશેષણસ્ય વ્યભિચારતયા દુષ્ટત્વ ઇત્યર્થઃ । વ્યભિચાર ઇતિ ॥ વ્યતિરેકવ્યભિચાર ઇત્યર્થઃ ॥ વિધાનાનુપપત્તેરિતિ ॥

નનુ -- તં પ્રતિ વિધ્યયોગે ઽપિ પુરુષાન્તરં પ્રતિ કાલાન્તરે તં પ્રત્યેવ વા વિધાનોપપત્તિરિતિ ચેન્ન । વિધેઃ સર્વદા સર્વપુરુષસાધારણ્યસ્ય વાચ્યત્વાદિતિ ભાવઃ । વિધેયત્વાપાતાદિત્યુપલક્ષણમ્ । બલવદ્વેષેત્યત્ર બલવત્વસ્યાનુગતસ્યાભાવાદિતિ મણામેવ નિરાસાત્ । ન ચ બલવત્વમુત્કટત્વં તચ્ચ જાતિવિશેષ ઇતિ યુક્તમ્ । ઉત્કટાનુત્કટાનાનાદુઃખવિષયકસમૂહાલમ્બનાદ્યત્ર તદુભયગોચરા દ્વેષ એકાંશે ઉત્કટઃ અપરાંશે અનુત્કટઃ કથં તત્ર જાતિઃ । અવ્યાપ્યવૃત્તિત્વાત્ । ન ચ તત્ર દ્વેષદ્વયમ્ । જ્ઞાનાદેરપિ તથાપાતેન સમૂહાલમ્બનોચ્છેદાપત્તેઃ। સામગ્રીયૌગપદ્યાત્ । ક્રમે વિનિગમનાભાવાચ્ચ । જ્ઞાનસ્યૈકત્વે દ્વેષે ઽપિ સામ્યમ્ ॥
1.ક્તોવ્યા-નં.રા.સુ. 2.ષાવિ-જ.ક. 3.ત્વવિ-જ.ક.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 336.
----------------------- ------------ -------
ન ચ પ્રવર્તમાનસ્ય બલવદ્વેષો વિવક્ષિત ઇતિ વાચ્યમ્ । નિષિદ્ધેપિ કર્મણ્યુત્કટરાગેણ પ્રવર્તમાનસ્ય તજ્જન્યદુઃખે બલવદ્વેષાભાવેન નિષિદ્ધસ્યાપિ વિધેયત્વાપાતાત્ । તસ્મા 1 ચ્છુદ્વમેવેષ્ટસાધનત્વં પ્રવર્તકમ્ ॥
એતદપ્યુક્તં"મિષ્ટસાધનતામેવે"તિ । શુદ્ધામિષ્ટસાધનતામેવ ન તુ બલવદનિષ્ટાનનુબન્ધિત્વાદિવિશિષ્ટામિત્યર્થઃ ॥
યદિ ચ તસ્ય તત્રોપાધિત્વં તર્હ્યનનુગમ એવ । તદ્વદેવાન્યત્રાપિ તસ્યોપાધિતાઽપત્તિશ્ચ । અત એવોત્કટકોટિકસંદેહે ઉત્કટત્વં ન જાતિરિત્યેવ
ન્યાયમતમ્ । અસ્તુ વા જાતિરુત્કટત્વમ્ । તથાપિ શબ્દવદ્દેવદત્તાદિકારણવિશેષપ્રયોજ્યદ્વેષવૈજાત્યમાવશ્યકમિતિ તત્સઙ્કરાપત્યા દ્વેષનિષ્ઠમુત્કટત્વમનેકમિતિ વાચ્યમ્ । તદનનુગમેન જ્ઞાનાનનુગમાત્ । પ્રવૃત્યનનુગમ એવ લિઙ્ગાદિપદશક્તિગ્રહાનુપપત્તિશ્ચેત્યાદ્યપિ ધ્યેયમ્ ॥
ઉક્તદોષાન્ સંક્ષિપ્યાનુવદન્નુપસંહરતિ --તસ્માદિતિ ॥ તચ્છબ્દપરામૃષ્ટમેવ હેતુચતુષ્ટયં ક્રમેણ વ્યનક્તિ --અવશ્યકેત્યાદિના ॥ અતિપ્રસઙ્ગેતિ ॥ સજ્જાતબધસ્યાપીત્યાદિનોક્તાતિપ્રસઙ્ગેત્યર્થઃ । ઉભયત ઇતિ ॥
ઉક્તાયાં ફલેચ્છાયામિત્યાદિનોક્તાદન્વયતો વ્યતિરેકતો વ્યભિચારાદિત્યર્થઃ। કિં ચ વિશિષ્ટમિત્યાદિનોક્તમાહ -- શ્યેનેતિ ॥ કિઞ્ચૈવમિત્યાદિનોક્તમાહ -- નિવર્તક ઇતિ ॥ ચતુર્ધેત્યુક્તિઘટનાયોક્તં મણ્યાદીત્યાદિપદમ્ ।
1.તસ્માદાવશ્યક્યા યત્નેન ફલં સાધયિષ્યામીતિ ફલેચ્છયૈવાતિપ્રસઙ્ગનિવારણાદુભયતો વ્યભિચારાત્ શ્યેનાદૌ લક્ષણાપ્રસઙ્ગાત્ નિવર્તકે અનિષ્ટસાધનત્વેપિ વિશેષેણપ્રસઙ્ગાચ્ચ ઇષ્ટાસાધનત્વં મણ્યાદ્યુક્તરીત્યા ચતુર્ધા ન વિશેષણીયમિતિઽ ઇત્યધિકમ્ -ગ.રા.સુ.
વષ્ટા-નત્વા-દિષ્ટ-સાસ્ય-વિઙ્ગઃ) વિધિવાદઃ પુ - 337.
----------------------------- -------- ---------
નનુ તર્હિ સાધનત્વમેવ વિધ્યર્થોસ્તુ । પ્રવર્તકસ્ય સ્વર્ગસાધનત્વજ્ઞાનસ્ય ફલપદસમભિવ્યાહારાદેવ સિદ્ધેઃ । ત્વયાપિ વિધિપ્રત્યયાર્થત્વેન સ્વીકૃતસ્યેષ્ટસામાન્યસાધનત્વજ્ઞાનસ્ય ચાપ્રવર્તકત્વાદિતિ ચેન્ન । ફલપદસમભિવ્યાહારાત્પ્રાગેન વિધિપ્રત્યયેનૈનેષ્ટસામાન્યસાધનત્વસ્ય પ્રતીતેઃ । અન્યથા સાધનત્વમપ્યર્થો ન સ્યાત્ ।
તેન તવ્દ્યાખ્યાનાભિમતં નનુ તર્હિ બલવદિત્યાદિનોક્તં ચુતુર્થવિશેષણં ધ્યેયમ્ ॥
યત્તુ - નિષિદ્ધકર્માદાપ્રવૃત્યર્થમુક્તમિષ્ટસાધનત્વજ્ઞાનમાત્રં ન પ્રવર્તકમ્ । કિં તુ સ્વર્ગોમેસ્ત્વિત્યેવમાદિરૂપતત્તદિચ્ચાપ્રકારીભૂતસ્વર્ગત્વાદિવિશિષ્ટં પ્રતિ સાધનત્વેન જ્ઞાનમેવ । સ્વરૂપસદિચ્છાવિષયસાધનત્વજ્ઞાનત્વં ત્વનુગમમાત્રમિતિ । તત્ર મણ્યાદ્યુક્તવિશેષણચતુષ્ટયવદિષ્ટેતિવિશેષણમપિ વ્યર્થમિતિ શઙ્કતે -- નનુ
તર્હીતિ ॥ તત્તદ્વિશેષસાધનત્વજ્ઞાનસ્યૈવ પ્રવર્તકત્વ ઇત્યર્થઃ । વિધ્યર્થઃ લિઙ્ગાતિવિધિપ્રત્યયાર્થઃ । પ્રવર્તકજ્ઞાનલાભઃ કેનેત્યત આહ -- પ્રવર્તકસ્યેતિ ॥ સ્વર્ગપશ્વાદિતત્તત્ફલવિશેષસધનત્વજ્ઞાનસ્ય સ્વર્ગપશ્વાદિફલસમર્પકસ્વર્ગકામપશુકામાદિપદસહોચ્ચારણેનૈવ સિદ્ધે રિત્યર્થઃ । ત્વયેતિ ॥ સિદ્ધાન્તિના ॥ યેન તસ્યાપિ લિઙ્ગાદ્યર્થતા કલ્પ્યેતેતિ ભાવઃ । સત્યમેવં તથાપિ પ્રયોગપ્રત્યયાભ્યામેવ શબ્દાર્થવ્યવસ્થા વાચ્યા । પ્રકૃતે ચેષ્ટસાધનત્વસ્ય લિઙાદિના પ્રતીયમાનત્વાત્તદર્થકત્વકલ્પનમેવ તસ્ય યુક્તમિતિભાવેનાહ -- ફલપદેતિ ॥ અન્યથેતિ ॥ પ્રતીતસ્યાપિ ત્યાગ ઇત્યર્થઃ । તર્હિ નૈરર્થક્યમેવ લિઙ્ગાદેઃ સ્યાદિત્યત આહ -- આખ્યાતેતિ ॥
ન્યાયદીપયુતતર્કતણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 338.
----------------------- ------------- --------
આખ્યાતાન્તરવત્કૃત્યાદિરેવાર્થઃ સ્યાત્ । વિશ્વજિદાદાવિષ્ટવિશેષકલ્પનં ચ ન સ્યાત્ । તસ્માત્સાધન--
બાધકાન્તરમાહ -- વિશ્વજિદિતિ ॥ અન્યથેત્યનુષઙ્ગઃ । ઇષ્ટસામાન્યસ્ય લિઙ્ગાદિના પ્રતીત્યભાવ ઇતિ તસ્યાર્થઃ । ચતુર્થે તૃતીયપાદે"ચોદનાયાં ફલાશ્રુતેઃ કર્મમાત્રં પ્રતીયેત ન હ્યશબ્દં પ્રતીયતે"ઇતિ પઞ્ચમેધિકરણે વિશ્વજિતા યજેતેત્યાદિ વિશ્વજિદાદિનામકયાગેષુ અશ્રુતફલેષુ ફલમસ્ત્યુત નેતિ સંદેહે સ્વર્ગાદિરૂપાદૃષ્ટફલસ્ય શબ્દપ્રમાણકત્વાદિહ ચ સ્વર્ગાદિબોધકશબ્દાભાવાત્ યાગં કુર્યાદિત્યન્વયેન યજેતેત્યસ્ય નિરાકાઙ્ક્ષતયાઽકાઙ્ક્ષામૂલકસ્ય સ્વર્ગાદિવિધિપ્રત્યયનિષ્ઠપ્રવર્તનાપરપર્યાયશબ્દભાવનાશબ્દિતપુરુષપ્રવર્તકરૂપવિધિવિષયભૂતા ભાવ્યત્વેન ન સ્વીકરોતીતિ તદાકાઙ્ક્ષાપૂરણાય ફલપદાધ્યાહારસ્યાવશ્યકત્વાદસ્તિ ફલવત્વમિતિ સિદ્ધાન્તયિત્વા તત્કિં સર્વફલાર્થત્વમુતૈકફલાર્થત્વમિતિ પુનઃ સંશયે વિશેષાભાવાત્સર્વફલાર્થત્વે પ્રાપ્તે એતફલેનૈવ ભાવ્યાકાઙ્ક્ષાપૂર્તેર્નાનેકકલ્પના યુક્તેતિ"તત્સાર્વાર્થમાનાદેશાદિતિ"ષષ્ઠાધિકરણે વિચાર્ય"સ સ્વર્ગઃ સ્યાત્ સર્વાન્ પ્રત્યવિશિષ્ટત્વાદિતિ"સપ્તમનયે તદેકં ફલમેવં 1 રૂપમિતિ વિશિષ્યાનિર્ણયાત્ પુનઃ સર્વાર્થત્વમેવેતિ પ્રાપ્ત સ્વર્ગસ્ય દુઃખાસંભિન્નસુખરૂપતયા સર્વાભિલષિતત્વાત્ સ્વર્ગે એવાધ્યાહારેણ કલ્પ્ય ઇતિ
સિદ્ધાન્તિતં પૂર્વતન્ત્રે । તથા ચ તત્ર ભાવ્યતયેષ્ટસામાન્યાકાઙ્ક્ષાયાં સત્યામેવ સ્વર્ગરૂપેષ્ટવિશેષકલ્પનં યત્કૃતં તચ્ચ ન સ્યાદિત્યર્થઃ ।
કૃસાત્વા-દિષ્ટેસા-ત્વવિત્વઙ્ગઃ) વિધિવાદઃ પુ - 339.
---------------------------- -------- ---------
- 1 મિષ્ટત્વેન વિશેષણીયમેવ ।.
એતદપ્યુક્તમિષ્ટસાધનતામેવેતિ । ન તુ સાધનત્વમાત્રમિત્યર્થઃ ॥
બલવદનિષ્ટાનનુબન્ધિત્વાદિવિશિષ્ટેષ્ટસાધનત્વસ્ય વિધિત્વભઙ્ગઃ

ઇષ્ટત્વેનેતિ ॥ ઇષ્ટેતિવિશેષણેનેષ્ટસાધત્વમિત્યેવંરૂપેણ વિશેષણીયમિત્યર્થઃ ॥
બલવદિષ્ટાનનુબન્ધિત્વાદિવિશિષ્ટેષ્ટસાધનત્વસ્ય વિધિત્વભઙ્ગઃ

કૃતિસાધ્યત્વાદિવિશિષ્ટેષ્ટસાધનત્વસ્ય વિધિત્વભઙ્ગઃ

નનુ તથાપીષ્ટસાધનત્વં તક્ષકચૂડામણ્યાહરણાદાવપ્રવૃત્યર્થં કૃતિસાધ્યત્વેનાવશ્યં વિશેષણીયમિતિ ચેન્ન ।
કૃતિસાધ્યત્વવિશિષ્ટેસાધનત્વસ્ય વિધિત્વભઙ્ગઃ

તથાપીતિ । મણ્યાદ્યુક્તરીત્યા ચતુર્ધાવિશેષણીયત્વાભાવેપીત્યર્થઃ । કૃતિસાધ્યત્વેનાવશ્યં વિશેષણીયમિતિ ॥ કૃતિસાધ્યં યદિષ્ટસાધનં તત્વજ્ઞાનં પ્રવર્તકમિતિ વાચ્યમિત્યર્થઃ। તક્ષકચૂડામણ્યાહરણાદિકં ચ તક્ષકદંશન 3 ભીત્યા કૃત્યસાધ્યમિતિ ભાવઃ ।
1.નત્વમિ - નં.ગ.રા.સુ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 340.
----------------------- ------------- ----------
કૃતિસાધ્યત્વ 1 જ્ઞાનદશાયાં પ્રવૃત્યાપાદને ઇષ્ટાપત્તેઃ । તદસાધ્યત્વજ્ઞાનદશાયાં તુ 2 કૃત્યા ફલં સાધયિષ્યામીતિ કૃતિસાધ્યત્વપ્રકારિકાયાઃ ફલેચ્છાયા
અભાવાદેવાપ્રવૃત્તેઃ । ન હિ સાધને કૃત્યસાધ્યત્વેન જ્ઞાતે ફલે કૃતિસાધ્યત્વં જ્ઞાતું શક્યમ્ । ન ચ ફલસ્ય કૃતિસાધ્યત્વાજ્ઞાને ફલે તત્પ્રકારિકેચ્છાયુક્તા । કૃતિસાધ્યત્વવિશિષ્ટેષ્ટસાધનતાજ્ઞાનં વા કાર્યતાજ્ઞાનં વા પ્રવર્તકમિતિ મતે ઽપિ હિ ઉક્તા ફલેચ્છાઽવશ્યકી ।
અસાધ્યત્વાજ્ઞાનદશાયાં વિશેષણીયં ઉત તત્વેન જ્ઞાનકાલે । આદ્ય આહ -- કૃતીતિ ॥ અન્ત્યે ત્વન્યથૈવાપ્રવૃત્યુપપત્તૌ કિં વિશેષણેનેત્યાહ -- તદસાધ્યત્વેતિ ॥ સાધનસ્ય કૃત્યસાધ્યત્વજ્ઞાનકાલે ફલેચ્છાયા અભાવ એવ કુત ઇતિ ચેત્ । કૃતિસાધ્યત્વપ્રકારકફલગોચરેચ્છાયાઃ કૃતિસાધ્યત્વપ્રકારકફલવિશેષ્યકજ્ઞાનજન્યત્વાત્ તાદૃશજ્ઞાનસ્ય ચ કૃતિસાધ્યત્વપ્રકારસાધનગોચરજ્ઞાનજન્યત્વાત્કારણાભાવાદેવ ફલેચ્છારૂપકાર્યાભાવ ઇત્યેતદ્વ્યતિરેકમુખેનોપપાદયતિ -- ન હીતિ ॥ અસ્ત્વેવં તથાપિ ફલેચ્છાયા આવશ્યકત્વમેવ કુત ઇત્યતઃ પ્રતિજ્ઞાપૂર્વં હેતુમાહ -- કૃતિસાધ્યત્વેતિ ॥ આદ્યં તાર્કિકરીત્યોક્તમ્ । અન્ત્યં પ્રાભાકરરીત્યા । કુત ઇત્યત આહ -- ઉક્ત ઇતિ ॥ જ્ઞાનદ્વયે ॥ કાર્યત્વજ્ઞાનંવેત્યન્તેનોક્તજ્ઞાનદ્વય ઇત્યર્થઃ ।
1.ત્વેન -જ્ઞા - જ.ક. 2.કૃત્યસાધ્યત્વાજ્ઞાનદ -રા.સુ. 2.આવશ્યક્યા ઇત્યધિકમ્ - રા.સુ. 3.નાદિભી -એ.
કૃસાત્વા-દિષ્ટેસા- ત્વવિત્વઙ્ગઃ) વિધિવાદઃ પુ - 341.
----------------------------- -------- --------
ઉક્તે જ્ઞાનદ્વયે સત્યપ્યુક્તફલેચ્છારહિતસ્ય ચેતનસ્યાપ્રવૃત્તેઃ । દૃશ્યતે હિ ફલં દૈવાદન્યકૃતિતો ઽપિ વા મમ સિધ્યત્વિતીચ્છાયાં ત્વદુક્તવિશિષ્ટેષ્ટસાધનત્વજ્ઞાને કૃતિસાધ્યત્વજ્ઞાને ચ સત્યપિ ફલં કૃત્યાસાધયિષ્યામીતીચ્છાભાવેન પ્રવૃત્યભાવઃ ॥
નન્વેવં ક્રિયાયાઃ કૃતિસાધ્યત્વજ્ઞાનમપિ ત્વયાપિ પ્રવર્તકત્વેન સ્વીકૃતમિતિ ચેત્ । સત્યમ્ ।
ઉક્તફલેચ્છેતિ ॥ કૃત્યા ફલં સાધયિષ્યામીત્યુક્તકૃતિસાધ્યત્વપ્રકારેચ્છેત્યર્થઃ ।
ચેતનસ્યેતિ ॥ સ્પષ્ટાર્થં જ્ઞાનદ્વયે સતીત્યસ્ય ઘટનાર્થં વેતિ ધ્યેયમ્ । કથમેતદિત્યયો વ્યનક્તિ -- દૃશ્યતે હીતિ ॥ પ્રવૃત્યભાવ ઇત્યન્વયઃ । દૈવાદિત્યત્રાપિ વાશબ્દોન્વેતિ । દૈવાદ્વાન્યકૃતિતો વેત્યર્થઃ । ઉક્તવિશિષ્ટેતિ ॥ કૃતિસાધ્યત્વવિશિષ્ટેત્યર્થઃ । કાર્યત્વજ્ઞાનં વેત્યસ્ય વિવરણેન નિર્દેશઃ -- કૃતિસાધ્યત્વજ્ઞાનેચેતિ ॥ ઇચ્છાભાવેનેતિ ॥ ઇચ્છાયા અભાવેનેત્યર્થઃ ॥
ગૂઢાભિપ્રાયેણ શઙ્કતે -- નન્વેવમિતિ ॥ કૃતિસાધ્યત્વપ્રકારકફલેચ્છાયાઃ પ્રવૃત્તિહેતુત્વોપગમ ઇત્યર્થઃ । પ્રવર્તકત્વેનેતિ ॥ ઉક્તરૂપફલેચ્છાં પ્રતિ હેતુત્વેન ફલે કૃતિસાધ્યત્વજ્ઞાનસ્યાઙ્ગીકૃતત્વાદિતિ ભાવઃ । તથાચ તજ્જ્ઞાનસ્ય લિઙ્ગાદિવિધિપ્રત્યયજન્યત્વાત્કૃતિસાધ્યત્વસ્યાપિ લિઙ્ગાદ્યર્થત્વં પ્રાપ્તમિતિ હૃદયમ્ । વિદિતાભિપ્રાયઃ"લિઙ્ગાદ્યર્થસ્તુ ઇષ્ટાસાધનત્વમેવે"તિ કર્મનિર્ણયવાક્યં હૃદિ કૃત્વા પરિહરતિ --સત્યમિત્યાદિના ॥ કેન તર્હિ કૃતિસાધ્યત્વજ્ઞાનં કુતો લિઙ્ગાદિજન્યં નેત્યત આહ -- ક્રિયાયા ઇતિ ॥ યાગાદિરૂપાયા ઇત્યર્થઃ ॥
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 342.
----------------------- ------------ ---------
ન તુ તલ્લિઙ્શબ્દજન્યમ્ । ક્રિયાયાઃ કૃતિસાધ્યત્વસ્ય કૃત્યન્વયવ્યતિરેકગમ્યત્વેન તત્ર લિઙ્ 1 શક્તે રકલ્પનાત્ । ન હિ યજેતેતિશબ્દઃ સ્વર્ગકામસ્ય યાગઃ શક્ય ઇત્યાહ । કિન્ત્વિષ્ટસાધનમિત્યેવ 2 । તત્ર શક્તઃ પ્રવર્તતે । અશક્તસ્તુ ન । કિં ચ કૃતિસાધ્યત્વે સતીષ્ટસાધનત્વં ન લિઙર્થઃ । સાધ્યત્વસાધનયત્વયોઃ પ્રતિયોગિભેદેન કાલભેદેન 3 ચાવિરોધેપિ --
નનુ --યથા સાધનત્વમાત્રસ્ય લિઙર્થત્વસંભવે ઽપિ પ્રતીતિબલાદિષ્ટસાધનત્વં લિઙારદ્યર્થ ઇત્યુચ્યતે તથૈવ પ્રતીતિબલાત્કૃતિસાધ્યત્વમપિ લિઙ્ગાદ્યર્થ ઇત્યુચ્યતામિત્યત આહ -- નહીતિ ॥ શક્ય ઇતિ ॥ કૃતિસાધ્ય ઇત્યાહેત્યર્થઃ । ઇષ્ટસાધનમિત્યેવેતિ ॥ યાગ ઇતિ યોજ્યમ્ । એવં તર્હિ સર્વેપિ કુતો ન પ્રવર્તન્તે કુતો વા સર્વે ઽપિ ન નિવર્તન્તે ઇત્યત આહ -- તત્ર શક્ત ઇતિ ॥ ક્રિયાં કૃત્યા સાધયિતું સમર્થ ઇત્યર્થઃ । પ્રતીત્યભાવે વિપ્રતિપન્નં પ્રત્યાહ -- કિં ચેતિ ॥ અત્રોચ્યત ઇત્યાદિના વિધિવાદસિદ્ધાન્તમણિગ્રન્થોક્તદિશા તયોરવિરોધમનુવદતિ -- સાધ્યત્વેત્યાદિ ॥ પ્રતિયોગીતિ ॥ યદ્યપિ - એકસ્ય પાકાદેર્યં પ્રતિ સાધ્યત્વં તં
પ્રતિ સાધનત્વં વિરુદ્ધમ્ । કાષ્ઠાદિરૂપસ્વકારણં પ્રતિ સાધ્યત્વમોદનાદિ 4 કાર્યં પ્રતિ સાધનત્વમવિરુદ્ધમ્। નિરૂપકભેદાત્। તથા યદા સાધ્યત્વં તદૈવ સાધનત્વમ્ । -------------------------------------------------------------------------
1.શબ્દ ઇત્યધિકમ્ - ગ.રા.સુ. 2.વમ્ -ક.ગ.નં. 3.ન વા વિ-ગ.ક. 4.સ્વાર્થ ઇત્યધિકમ્ -નં.ઉ.
કૃસાત્વા-દિષ્ટેસા-ત્વદિત્વઙ્ગઃ) વિધિવાદઃ પુ - 343.
----------------------------- --------- ---------
સકૃત્પ્રયોક્તેન લિઙ્શબ્દેનાવૃત્તિં વિનોપસ્થિત્યસંભવાત્ । અન્યથા વાજિપેયાધિકરણે ઽપિ પૂર્વપક્ષરીત્યા યજિના
તયોર્યુગપદુપસ્થિતિસંભવેન તદસંભવનિબન્ધનઃ સિદ્ધાન્તો ન સિધ્યેત્ ॥
તત્પ્રયોજકયોરસિદ્ધત્વયોરેકદૈકસ્મિન્વિરોધાત્ । કાલભદેન તુ 1 ન વિરુદ્ધમ્ । અસિદ્ધતાકાલે સાધ્યત્વસ્ય સિદ્ધત્વદશાયાં સાધનત્વસ્ય ચ સંભવાત્ । તથાપીત્યર્થઃ । ઉપસ્થિત્યસંભવાદિતિ ।થ સાધ્યત્વસાધનત્વયોરિત્યનુષઙ્ગઃ ॥
અન્યથેતિ ॥ આવૃત્તિં વિનાપિ યુગપદુપસ્થિતાવિત્યર્થઃ । આદ્યસ્ય ચતુર્થપાદે"નામધેયે ગુણશ્રુતેઃ સ્યાદ્વિધાનમિતિ ચેદિ"તિ પઞ્ચમે ઽધિકરણે --"વાજપેયેન સ્વારાજ્યકામો દ્રવરૂપદ્રવ્યાખ્યાગુણવિધિપરો ઽથ કર્મનામધેયમિતિ સંશયે 3 યજેતેતિ શ્રુત્યા 4 ખ્યાતોપાત્તપ્રયત્નાપરપર્યાયભાવનયા યાગસ્ય પ્રકૃતિપ્રત્યસમભિવ્યાહારબલેનકર્મત્વ 5 કારણત્વસાધારણસંબન્ધસામાન્યે ઽવગમે સતિ કર્મત્વાંશમાદાય વાજપેયપદોક્તગુણસ્ય પેયરૂપવાજેન યાગં કુર્યાદિત્યન્વયસ્ય યુગપદેવ સંભવાદ્ગુણવિધિપર ઇતિ પ્રાપ્તે કર્મત્વકારણત્વૌદાસીન્યેન સંબન્ધમાત્રાવગતૌ ગુણફલયોરન્યતરસ્યાપિ યાગેનાન્વયાપાતાત્ વિશિષ્ય કર્મત્વકારણત્વયોરુપસ્થિતેરાવૃત્તિમન્તરેણા સંભવાત્ યાગસ્ય કારણત્વેનૈવ બોધમુપેત્ય ફલાન્વય એવ વાચ્યઃ વાજપેયપદં તુ નામધેયમિતિ સિદ્ધાન્તિતમ્ ।
1.તુ વિ-નં.ઉ. 2.ત્ર કિં વા-નં.ઉ. 3.યે યાય -ઉ. એ 4.ત્યાખ્યા નં.ઉ. 5.સ્થલ ચતુષ્ટયે કરણ ઇત્યેવાસ્તિ - નં. ઉ. એ.

ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્(દ્વિ.પરિચ્છેદઃપુ - 344.
અપિ ચ ન કૃતિસાધ્યત્વેન જ્ઞાનમાત્રં પ્રવર્તકમ્ । અન્યકૃતિસાધ્યત્વે ઽપિ સ્વકૃત્યસાધ્યત્વે પ્રવૃત્યદર્શનાત્ । કિં તુ સ્વકૃતસાધ્યત્વેન । ન ચ શબ્દેન સ્વકૃતિસાધ્યત્વં બોધ્યતે । કિં ત્વયં યાગો મત્કૃતિસાધ્યો મત્કૃતિં વિનાસત્વાત્ ઇત્યનુમાનેન 1 । તથા ચ પ્રવર્તકં જ્ઞાનમાનુમાનિકં સ્યાત્ । ન તુ શાબ્દાત્ ॥
ન ચ પ્રવર્તકજ્ઞાનજનકસ્ય લિઙ્ગસ્ય શબ્દેનોપસ્થાપનાચ્છાબ્દત્વમિતિ વાચ્યમ્ । અયં યાગઃ સ્વર્ગકામેન મયા કર્તવ્યઃ સ્વર્ગકામપદસમભિવ્યાહૃતપ્રમાણવાક્યસ્થલિઙ્શિરસ્કાધાત્વર્થત્વાત્ યદેવં તદેવં યથૌદનકામપદસમભિવ્યાહૃતાપ્તવાક્યસ્થવિઙ્શિરસ્કપચિધાત્વર્થ ઇત્યનુમાનેનૈવ સર્વસ્ય સિદ્ધ્યા લિઙ આખ્યાતાન્તરવત્કૃતિરેવાર્થો ન ત્વિષ્ટસાધનત્વમપીત્યાપત્તેઃ ॥-----------------------------------------------------------------------
તત્સિદ્ધાન્તભઙ્ગપ્રસઙ્ગ 2 ઇતિ ભાવઃ ॥
કૃતિસાધ્યત્વેષ્ટસાધનત્વયોરુપસ્થાપકત્વાયોગાત્ ન વિશિષ્ટં વિઙાદિવિધિપ્રત્યયાર્થોપિ તુ તદુપસ્થિતેરન્યતઃ સિદ્ધત્વાન્ન લિઙ્ગાદેસ્તદર્થકત્વમિત્યાહ -- અપિ ચેતિ ॥ ઇત્યનુમાનેનૈવેતિ ॥ તથૈવ વિધિવાદે ત્વયોક્તેરિતિ ભાવઃ ।
1.નૈવ । એવં ચ લિઙા કૃતિસાધ્યે યાગે સ્વર્ગસાધનત્વેનોક્તેમાનાન્તરેણ ચ સ્વકૃતચિસાધ્યત્વે બુદ્ધે સ્વર્ગં કૃત્યા સાધયિષ્યામીતિ ફલેચ્છાયાં ચ સત્યાં યાગે ચિકીર્ષાકૃતી ભવતઃ । તસ્માદાવશ્યક્યા યત્નેન ફલં સાધયિષ્યામીતિ ફલેચ્છયૈવાતિપ્રસઙ્ગનિવારણાત્, સ્વકૃતિસાધ્યત્વસ્યાન્વયવ્યતિરેકગમ્યત્વેન શબ્દાબોધ્યત્વાત્, વિરુદ્ધ(ત્રિક) વૃત્તિદ્વયાપાતાચ્ચ, કૃતિસાધ્યત્વમપિ ન લિઙર્થઃ । ઇતઃ"એતદેવાભિપ્રેત્ય"ઇતિવપર્યન્તસ્ય સ્થાને ઇત્યમસ્તિ - ગ.રા.સુ. 2.ત્યર્થઃ-નં.ઉ.
કૃસાત્વ-દિષ્ટેસા-ત્વવિત્વઙ્ગઃ) વિધિવાદઃ પુ - 345.
--------------------------- --------- ---------
મન્મતે તુ સ્વકૃતિસાધ્યત્વજ્ઞાનં ન પ્રવર્તકમિતિ નાનુમાનાપેક્ષા । યાગે
સ્વર્ગસાધનત્વેન જ્ઞાતે સ્વસ્યોક્તાયાં સ્વર્ગેચ્છાયાં ચ સત્યાં પ્રવૃત્તાવવતિલમ્બાત્ । તસ્માત્કૃતિસાધ્યત્વમપિ ન લિઙર્થઃ
॥
એતદેવાભિપ્રેત્ય સુધાયાં"કૃતિસાધ્યત્વવિશેણસ્ય વ્યર્થત્વાદિત્યુક્તમ્ ।
પ્રવૃત્તિકારણાનિ નિષ્કૃષ્યાહ -- એવં ચેતિ ॥ સ્વકૃતિસાધ્યત્વજ્ઞાનસ્યાનુમાનિકત્વે સતીત્યર્થઃ। પ્રવૃત્તિશબ્દાર્થવિવરણં ચિકીર્ષાકૃતી ભવત ઇતિ । ઉપસંહરતિ -- તસ્માદિતિ ॥ તસ્માદિતિ પરામૃષ્ટં હેતુત્રયં વ્યનક્તિ -- આવશ્યકેત્યાદિના ॥ ઇતિ ફલેચ્છયેતિ ॥ કૃતિસાધ્યત્વપ્રકારકફલવિશેષ્યકેચ્છયૈવ પ્રવૃત્તિહેતુસામગ્રીકોટિપ્રવવિષ્ટયા નિષિદ્ધકર્મણિ પ્રવૃત્તિરૂપાતિપ્રસઙ્ગનિવારણાદિત્યર્થઃ। વિરુદ્ધત્રિકેતિ ॥"વાજપેયેન સ્વારાજ્યકામો યજેતે"ત્યાદૌ યજિ 1 નોક્તયાગસ્ય ઉદ્દેશ્યત્વાનુવાદ્યત્વપ્રાધાન્યરૂપ ધર્મત્રયં, સાધનતત્વસમાનાધિકરણં યત્રિકં ઉપાદેયત્વ વિધેયત્વ ગુણત્વરૂપધર્મત્રયં,
પરસ્પરવિરુદ્ધમુદ્દેશ્યત્વાદિધર્મત્રયસ્ય યથાક્રમુપાદેયત્વાદિધર્મત્રયપ્રતિદ્વન્દ્વિત્વાદ્વિરુદ્ધં યત્રિકદ્વયં તસ્ય યાગે આપાતાચ્ચેતિ કિં ચેત્યાદિનોક્તહેત્વુવાદઃ । અપિ ચેત્યાદિનોક્તસ્ય કૃત્યન્વયવ્યતિરેકગમ્યત્વેનેત્યુક્તસ્ય ચૈકપ્રમેયત્વાત્પૂર્વમનુવાદઃ કુતઃ । નનુ તથાપીત્યાદિનોપપાદિતમર્થં મૂલારૂઢં કરોતિ -- એતદેવેતિ ॥ જિજ્ઞાસાધિકરણે"કાર્યતા ચ ન કાચિત્સ્યા"દિત્યાદિપરકીયકાર્યતાખણ્ડનપ્રકરણે"તદિષ્ટં સાધનં તથા"ઇત્યુપસંહારવાક્યવ્યાખ્યાવસરે સુધાયામુક્તમિત્યર્થઃ । કૃતિસાધ્યતેતિ ॥ કૃતિસાધ્યતયૈકસ્મિન્નર્થે સમવતા યા ઇષ્ટસાધનતા તજ્જ્ઞાનાદિત્યર્થઃ।
1. જિના યા -નં. ઉ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 346.
----------------------- ------------ ----------
ન ચૈવં સુધાયાઃ, કૃતિસાધ્યતૈકાર્થસમવેતેષ્ટસાધનતાજ્ઞાનાદેવ પ્રવૃત્યુપપત્તરિતિ કર્મનિર્ણયટીકાયા, કૃતિસાધ્યેષ્ટસાધનતાયાઃ કાર્યતા 1 પર્યાયત્વાદિતિ નિષ્ણુતત્વનિર્ણયટીકાયા ચ સહ વિરોધ ઇતિ વાચ્યમ્ । સુધયા નિર્ણયટીકાયભ્યામુક્તાં માનાન્તરજસ્ય કૃતિસાધ્યત્વજ્ઞાનસ્ય પ્રવૃત્તિહેતુતાં
સ્વીકૃત્યૈવ કૃતિસાધ્યત્વસ્ય લિઙર્થત્વમાત્રનિષેધાત્ ।
અત એવ કર્મનિર્ણયે લિઙાદ્યર્થસ્ત્વિષ્ટસાધનત્વમેવેતિ લિઙાદેસ્ત્ત્વિષ્ટસાધનતાર્થત્વેનૈવ કૃતાર્થત્વમિતિ ચોક્તમ્ । તટ્ટીકાયામપિ કૃતિસાધ્યતાયાઃ --
જ્ઞાનાદિતિ ॥ લિઙ્ગાદિશબ્દજન્યાદિતિ શેષઃ । ઇતિ કર્મનિર્ષયટીકયેતિ ॥ ન ચ સિદ્ધેર્ઽથછે વાક્યસ્ય પ્રામાણ્યાભાવાદિત્યાદિપ્રકરણેન 2 ચાર્થાપત્તિઃ અનુપપત્ત્યભાવાદિત્યેતવ્દ્યાખ્યાનરૂપયેત્યર્થઃ । તત્વનિર્ણયટીકયેતિ ।"જ્ઞાત્વૈવ હીષ્ટસાધનતાં પ્રવર્તતે । નિવર્તતે ચ વિપર્યયેણે"ત્યેતવ્દ્યાખ્યાનરૂપેત્યર્થઃ । સુધયેતિ ॥ તૃતીયાન્તસ્ય નિષેથાદિત્યન્વયઃ । નિર્ણયટીકાભ્યામિતિ ॥ પ્રાગુક્તકર્મનિર્ણયતત્વનિર્ણયટાકાવાક્યાભ્યામિત્યર્થઃ । લિઙર્થત્વમાત્રનિષેધપરત્વે જ્ઞાનપકમાહ -- અત એવેતિ ॥ કૃતિસાધ્યત્વસ્ય લિઙાદ્યર્થત્વાભાવાદવેત્યર્થઃ । તટ્ટીકાયમપીતિ । અત એવેત્યનુષઙ્ગઃ।
1.તાપરપર્યા -ગ.નં.રા.સુ. 2.વાર્થાં -નં.ઉ.
કૃસાત્વ-દિષ્ટેસા-ત્વવિત્વઙ્ગઃ) વિધિવાદઃ પુ - 347.
--------------------------- --------- ----------
--સ્વરૂપતઃ ક્રિયાસમયવાય 1 મુક્ત્વેષ્ટસાધનતાયા જ્ઞાનમુક્તમ્ ॥
એતદપ્યુક્તમિષ્ટસાધનતામેવેતિ । ન તુ કૃતિસાધ્યત્વવિશેષિતામિત્યર્થઃ। શબ્દાદિત શેષઃ ॥
કૃતિસાધ્યત્વસ્ય લિઙાદ્યર્થત્વાભાવેન તજ્જ્ઞાનજનકસ્ય કસ્ય ચિદપિ શબ્દસ્યાભાવાદેવ કર્મનિર્ણયટીકાયાં કૃતિસાધ્યતૈકાર્થસમવેતેતિ પૂર્વવાક્યે કૃતિસાધ્યતાવિશિષ્ટેષ્ટસાધનતાજ્ઞાનાદિત્યેવંરૂપવાક્યવિન્યાસેન વિઙાદિજન્યજ્ઞાનવિષયકોટૌ કૃતિસાધ્યત્વસ્ય પ્રવેશમકૃત્વા કૃતિસાધ્યતૈકાર્થેત્યાદિરૂપેણેષ્ટાસાધનતયા લિઙાદિવાચ્યયા સાકં યાગાદિક્રિયાનિષ્ઠત્વમાત્રં કૃતિસાધ્યત્વસ્યોક્તમ્ । ન તુ તસ્યાપિ લિઙાદિજન્યજ્ઞાનવિષયત્વમપીત્યર્થઃ । કર્મનિર્ણયતટ્ટીકાભ્યામેકાર્થત્વં
તત્વનિર્ણયવાક્યસ્યાહ -- એતદપીતિ । લિઙાદિના પ્રવૃત્તિકારણમિષ્ટસાધનતાજ્ઞાનમેવ જાયતે ન તુ કૃતિસાધ્યતાજ્ઞાનપીત્યેતદપીત્યર્થઃ । પૂર્વોક્તાર્થસમુચ્ચયે ઽપિપદમ્ । ઐકાર્થ્યઘટનાય તત્વનિર્ણયવાક્યે ઽધ્યાહારમાહ - શબ્દાદિતિ શેષ ઇતિ ॥ લિઙાદિશબ્દાદિષ્ટસાધનતામેવ જ્ઞાત્વા પ્રવર્તત ઇતિ તત્વનિર્ણયવાક્યાર્થ ઇતિ ભાવઃ ॥
એતેન -- કર્મનિર્ણયટીકાયાં કૃતિસાધ્યત્વં પ્રવર્તકજ્ઞાનકોટૌ ન પ્રવેશિતમ્ । તત્વનિર્ણયટીકાયાં તુ પ્રવર્તકજ્ઞાનવિષયતાભિમતકાર્યતાકોટૌ કૃતિસાધ્યત્વસ્ય પ્રવેશાત્તસ્યાપિ પ્રવર્તકજ્ઞાનવિષયકૌટૌ પ્રવેશઃ કૃતઃ । ઇતિ નિર્ણયટીકયોર્વિરોધ ઇત્યપિ નિરસ્તમ્ । ઉભયત્ર લિઙ્ગાદિજન્યજ્ઞાનવિષયકોટાવપ્રવેશાભિપ્રાયસ્યોક્તત્વાત્ ॥
1. માત્રમિત્યધિકમ્ -જ.ક.નં.રા.સુ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 348.
----------------------- ------------ ------------

યદ્વા શબ્દજન્યમિષ્ટસાધનત્વજ્ઞાનમેવ પ્રવર્તકં માનાન્તરજન્યં યાગાદેઃ કૃતિસાધ્યત્વજ્ઞાનં તુ ફલં કૃત્યા સાધયિષ્યામીતિ કૃતિસાધ્યત્વપ્રકારિકા યાવશ્યકી ફલેચ્છા તદુત્પાદનોપક્ષીણમ્ । ન તુ પ્રવર્તકમ્ । તથા ચ સુધા કૃતિસાધ્યત્વજ્ઞાનસ્ય સાક્ષાદુપયોગનિષેધિકા નિર્ણયટીકે તુ પરંપરોપયોગપરે ઇતિન વિરોધઃ ॥
કેચિત્તુ - શબ્દજન્યમિષ્ટસાધનત્વજ્ઞાનમેવ પ્રવર્તકમ્ । તક્ષકચડૂમણ્યાહરણાદૌ તુ માનાન્તરજન્યં કૃત્યસાધ્યત્વજ્ઞાનં પ્રતિબન્ધકમિતિ કૃતિસાધ્યત્વજ્ઞાનં પ્રતબન્ધકનિરાસાપેક્ષણિમ્ ।
એવં કૃતિસાધ્યત્વજ્ઞાનસ્ય પ્રવૃત્તિહેતુત્વં સર્વગ્રન્થાભિમતમ્, લિઙાદિજન્યં તદિત્યેવ નાભિમતમિત્યુપેત્ય વિરોધઃ પરિહૃતઃ । અધુના કૃતિસાધ્યત્વજ્ઞાનસ્ય સાક્ષાત્પ્રવૃત્તિહેતુત્વં ન ક્વાપ્યભિમતમિત્યુપેત્ય વિરોધં પ્રકારાન્તરેણ નિરાહ -- યદ્વેતિ ॥ માનાન્તરેતિ ॥ પ્રાગુક્તાનુમાનરૂપેણેત્યર્થઃ । જ્ઞાનન્ત્વિત્યસ્થોપક્ષીણમિત્યન્વયઃ । શબ્દન્યમિતિ ॥ લિઙ્ગાદિશબ્દજન્યમિત્યર્થઃ
॥
અત્રારુચિબીજં તુ -- કૃત્યસાધ્યત્વજ્ઞાનાપેક્ષયા કૃતિસાધ્યત્વજ્ઞાનસ્યૈવોક્તાદિશોપયોગકલ્પનં લઘુ । કિઞ્ચ કૃત્યસાધ્યત્વજ્ઞાનસ્ય પ્રતિબન્ધકત્વં કારણીભૂતકિઞ્ચિદ્વિઘટકત્વેનૈવોપેયમિતિ કૃતિસાધ્યત્વજ્ઞાનસ્ય વા કૃતિસાધ્યત્વપ્રકારકફલેચ્છાય વા વિધટનેનેતિ વાચ્યમિતિ પૂર્વોક્તદિશા ફલેચ્છાદ્વારા પ્રવૃત્યુપયોગ એવ યુક્તઃ । એવં સતિ નિર્ણયદ્વયટીકાસ્થપ્રવૃત્તિપદપ્રયોગસ્વારસ્યં ચેતિ ધ્યેયમ્ ॥
કૃસાત્વા-દિષ્ટેસા-ત્વવિત્વઙ્ગઃ) વિધિવાદઃ પુ - 349.
---------------------------- ------- ----------
પ્રતિબિન્ધકાભાવશ્ચ સર્વકાર્યાપેક્ષિતઃ । એવં ચ સુધા કૃતિસાધ્યત્વજ્ઞાનસ્યાનન્યથા સિદ્ધિનિષેધિકા । નિર્ણયટીકે તુ ઉપયોગમાત્રાસ્તિત્વપરે ઇતિ ન વિરોધ ઇત્યાહુઃ॥
તસ્માદ્વિધિપ્રત્યય ઇષ્ટસાધનત્વબોધનેનૈવ પ્રવૃત્તિહેતુઃ । ફલેચ્છા ત્વાત્મમનઃસંયોગાદિવત્સ્વરૂપસતીષ્ટસાધનવિષયકકૃતિરૂપપપ્રવૃત્તિહેતુઃ । સા ચ સાધનવિષયક 1 કૃતિં પ્રતિ કિઞ્ચિદન્તરિતાષઽપિ સ્વવિરોધિવ્યાપારાનન્તરિતા પ્રવૃત્તિહેતુરિતિ ત્વયાપિ સ્વીકાર્યમ્ ॥
તદેવં પ્રવૃત્તિનિવૃત્તયોર્લિઙાગગ્યર્થભૂતેષ્ટાનિષ્ટસાધનત્વે --
નનુ -- યદુક્તં પ્રાક્ફલેચ્છાયાં સાધને ચિકાર્ષાકૃતી ભવત ઇતિ, તદયુક્તમ્ । સાધનચિકીર્ષયા વ્યવહિતા સતી ફલેચ્છ કથં સાધનગોચરકૃતિં પ્રતિહેતુઃ સ્યાદિત્યાશઙ્કાં પરિહરન્ ટીકાદ્યવિરોધોક્તેરુપયોગં ચ વિવક્ષુઃ પ્રવૃત્તિહેતું વિષ્કૃષ્ય દર્શયતિ -- તસ્માદિતિ ॥ મૂલગ્રન્ખથાનાનેકાર્થતાત્પર્યકત્વાદિત્યર્થઃ । હેતુરિત્યનેનાન્વયઃ । યદ્વા કૃતિસાધ્યત્વજ્ઞાનસ્ય સાક્ષાત્પ્રવૃત્તિહેતુત્વાભાવાદિત્યર્થઃ ॥
નન્વિષ્ટાનિષ્ટસાધનતાજ્ઞાન એવ પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિહેતૂ 2 ઇત્યયુક્તમ્ । રાગદ્વેષયોરપિ કામિનીસંભોગસર્પદંશનાદૌ પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિહેતુતોપલબ્ધેઃ । બાવસ્ય સ્તન્યપાનાદાવિષ્ટસાધનતાબોધકશબ્દાભાવાચ્ચેત્યાશાઙ્કાં નિવારયન્નેવ ભઙ્ગાર્થમુપસંહરતિ -- તદેવમિતિ ॥
1.કા- જ.ક. 2.તુરિત્ય-નં.ઉ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (દ્વિ.પરિચ્છેદઃ પુ - 350.
----------------------- ----------- ----------
-- જ્ઞાતે રાગદ્વેષૌ તુ સ્વરૂપસન્તૌ હેતૂ બાલસ્યાદ્યપ્રવૃત્તાવિષ્ટસાધનતાજ્ઞાનં તુ જીવનાદૃષ્ટબલેન જન્માન્તરીયસંસ્કારાદિતિ સર્વં સુસ્થમ્ ॥
કૃતિસાધ્યત્વાદિવિશિષ્ટેષ્ટસાધનત્વસ્ય વિધિત્વભઙ્ગઃ

જ્ઞાતં સદ્યત્પ્રવૃત્યાદિકારણં તદિષ્ટસાધનત્વાદિરૂપમેવેત્યુક્તૌ દોષાભાવાદિતિ ભાવઃ॥
કૃતિસાધ્યત્વવિશિષ્ટસાધનત્વસ્ય વિધિત્વભઙ્ગઃ