તર્કસોપાન · ભાગ 13

વિદ્યાકરશાન્તિ: તર્કસોપાન
નમો મઞ્જુશ્રિયે ॥
સંસારસરસિ કોલતુઇયમ્ અજ્ઞાનભેદિનઃ ।
સ્મરણંમે હેવજ્રસ્ય વર્તતાં હૃદિ વશ્ચિરમ્ ॥
1. હિતાહિતપ્રાપ્તિપરિહારહેતુર્ નિયમેન પ્રમાણમ્ ઇતિ સંક્ષેપતસ્ તદ્ વ્યુત્પાદ્યતે ॥ પ્રમાણમ્ અવિસંવાદિ જ્ઞાનમ્ । વિસંવદનં વિસંવાદઃ । ન વિસંવાદો ઽવિસંવાદઃ । સ યસ્યાસ્તિ તદ્ અવિસંવાદિ । સંવાદ્ય્ એવેત્યર્થઃ ॥ અવિસંવાદઃ પુનર્ ઉપદર્શિતા ર્થ પ્રતિબદ્ધાર્થક્રિયાપ્રાપણમ્ । પ્રાપણમ્ અપિ પ્રાપકત્વં તદ્યોગ્યતા ચ । અવ્યવહિતાયામ્ અર્થક્રિયાયાં પ્રમાણસ્ય પ્રાપકત્વમ્ એવ । વ્યવહિતાયાં પ્રવર્તકત્વમ્ અપિ । પ્રાપકત્વં ચોપદર્શકત્વમ્ એવ । કરણધર્મસ્યોપદર્શકત્વસ્ય ગ્રહણાદ્ ગૃહીતગ્રહિણામ્ અકરણત્વેન વ્યુદાસાન્ નાતિવ્યાપિતા । અત એવાચાર્યો ધર્મોત્તરો ઽપ્ય્ આહ ॥ યેનૈવ પ્રથમમ્ ઉપદર્શિતાર્થસ્ તેનૈવ પ્રવર્તિતઃ પુરુષઃ પ્રાપિતશ્ ચાર્થઃ કિમ્ અન્યેનાધિકં કાર્યમ્ । મરીચિકાજલજ્ઞાનાદીન્ય્ ઉપદર્શિતાર્થપ્રતિબદ્ધાર્થક્રિયાપ્રાપણાસંભવાદ્ એવ નિરસ્તાનીતિ । જ્ઞાનગ્રહણેન ચાજ્ઞાનસ્ય ઇન્દ્રિયાદેર્ નિરાસઃ । કરણવિહિતપ્રત્યયેન ચ ગૃહીતગ્રાહિણઃ । તેન યદ્ અભિમતાર્થક્રિયાસમર્થાર્થપ્રાપણયોગ્યમ્ અપૂર્વવિષયં જ્ઞાનં તત્ પ્રમાણમ્ ॥
2. તદ્ દ્વિવિધમ્ । પ્રત્યક્ષમ્ અનુમાનં ચ ।
3. પ્રતિગતમ્ આશ્રિતમ્ અક્ષં પ્રત્યક્ષમ્ । અત્યાદયઃ ક્રાન્તાદ્યર્થે દ્વિતીયયેતિ સમાસઃ ॥ પ્રાપ્તાપન્નાલઙ્ગતિસમાસેષુ પરવલ્ લિઙ્ગપ્રતિષેધઃ । તેન પ્રત્યક્ષઃ પ્રત્યયઃ પ્રત્યક્ષા બુદ્ધિઃ । પ્રત્યક્ષં જ્ઞાનમ્ ઇતિ સિદ્ધં ભવતિ । અક્ષાશ્રિતત્વં ચ પ્રત્યક્ષસ્ય વ્યુત્પત્તિમાત્રનિમિત્તં । પ્રવૃત્તિનિમિત્તં તુ સાક્ષાત્કરણમ્ એવ । તેન યત્ કિંચિદ્ વિષયસ્ય સાક્ષાત્કારિ જ્ઞાનં તત્ સર્વં પ્રત્યક્ષશબ્દવાચ્યં સિધ્યતિ । મીયતે ઽનેનેતિ માનમ્ । લિઙ્ગગ્રહણસંબન્ધસ્મરણયોઃ પશ્ચાન્માનમ્ અનુમાનમ્ । એતચ્ ચ રૂઢિવશાલ્ લભ્યતે । તેન ધર્મિવિશેષવર્તિ લિઙ્ગં દૃષ્ટવતો ઇઇઙ્ગ લિઙ્ગિનોશ્ ચ સંબન્ધં સ્મૃતવતો યતઃ પરોક્ષવસ્ત્વાલમ્બનં જ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યતે તદ્ અનુમાનશબ્દેનાભિધીયતે ॥
4. ચકારઃ પ્રત્યક્ષાનુમાનયોસ્ તુલ્યબલત્વં સમુચ્ચિનોતિ । યથાર્થાવિનાભાવિત્વાત્ પ્રત્યક્ષં પ્રમાણમ્ । તથાનુમાનમ્ અપ્ય્ અર્થાવિનાભાવિ પ્રમાણમ્ ઇતિ તદ્ ઉક્તમ્ ॥
અર્થસ્યાસંભવે ઽભાવાત્ પ્રત્યક્ષે ઽપિ પ્રમાણતા ।
પ્રતિબદ્ધસ્વભાવસ્ય તદ્ધેતુત્વે સમં દ્વયમ્ ઇતિ ॥
અનેનૈવ તુલ્યબલત્વખ્યાપનેન યદ્ અપિ મીમાંસકૈર્ ઉક્તં સર્વપ્રમાણાનાં પ્રત્યક્ષમ્ એવ જ્યેષ્ઠં તત્પૂર્વકત્વાદ્ અનુમાનાદેર્ ઇતિ તદ્ અપિ નિરસ્તમ્ ॥ આત્મસત્તાલાભે સર્વપ્રમાણાનાં સ્વકારણાપેક્ષત્વાન્ ( ત્સ્ 77 ) ન જ્યેષ્ઠેતરભાવકલ્પના સાધ્વીતિ । એવં પ્રત્યક્ષાનુમાનભેદેન દ્વિપ્રકારમ્ એવ પ્રમાણં ॥
5. દ્વિવિધવચનેનૈકં પ્રમાણં ત્રીણિ ચત્વારિ પઞ્ચ ષદ્ ઇતિ વિપ્રતિપત્તયો નિરસ્યન્તે । તથાહિ પ્રત્યક્ષમ્ એવ પ્રમાણં બાર્હસ્પત્યાનામ્ । પ્રત્યક્ષાનુમાનાગમાઃ પ્રમાણાનિ આંખ્યાનામ્ । ઉપમાનમ્ અપિ નૈયાયિકાનામ્ । અર્થાપત્તિર્ અપિ પ્રાભાકરાણામ્ । અભાવો હિ પ્રત્યક્ષં શબ્દશ્ ચ પ્રમાણમ્ ઇતિ વૈયાકરાણઃ ॥
6. તત્ર પ્રત્યક્ષં કલ્પનાપોધમ્ અભ્રાન્તમ્ । યજ્ જ્ઞા નં કલ્પનયા કલ્પનાત્વેન રહિતમ્ અભ્રાન્તં ચ તદ્ એવ પ્રત્યક્ષમ્ । એતેન યદ્ ઉક્તમ્ ઉદ્યોતકરેણ । યદિ પ્રત્યક્ષશબ્દેન પ્રત્યક્ષમ્ અભિધીયતે । કથં તત્ કલ્પનાપોઢમ્ । અથ કલ્પનાપોધં કથં પ્રત્યક્ષં કલ્પનાપોધમ્ ઇત્ય્ અનેન શબ્દેનોચ્યત ઇતિ । યદ્ અપિ ભર્તૃહરિણોક્તમ્ । કલ્પના હિ જ્ઞાનં પ્રત્યક્ષમ્ અપિ જ્ઞાનં । પ્રત્યક્ષજ્ઞાને કલ્પનાજ્ઞાનં પ્રતિષેધતાન્યસ્મિન્ જ્નાને જ્ઞાનાન્તરમ્ અસ્તીતિ પ્રતિપાદિતમ્ । પ્રાપ્તિપૂર્વકા હિ પ્રતિષેધા ભવન્તીતિ ન્યાયાદ્ ઇતિ । તત્ સર્વમ્ અપાસ્તમ્ । તાદાત્મ્યપ્રતિષેધસ્યાત્રાભિમતત્વાત્ । અત એવ વિવૃતં કલ્પનયા કલ્પનાત્વેન રહિતમ્ ઇતિ ।
7. કુતઃ પુનઃ કલ્પનાભ્રમયોર્ અભાવઃ પ્રત્યક્ષ ઇતિ ચેત્ । યસ્માત્ કલ્પનાવિભ્રમયોર્ અર્થરૂપસાક્ષાત્કરણં નાસ્તિ । તથા હિ । અભિલાપસંસર્ગયોગ્યપ્રતિભાસપ્રતીતિઃ કલ્પના । અભિલાપો વાચકઃ શબ્દઃ । સ ચ સામાન્યાકારઃ । તેન સંસર્ગ્યસ્ તદ્યોગ્યઃ ( ત્સ્ 278 ) પ્રતિભાસો યસ્યાં પ્રતીતૌ સા અભિલાપસંસર્ગયોગ્યપ્રતિભાસા । યોગ્યગ્રહણેનાવ્યુત્પન્નસંકેતસ્ય બાલકસ્ય કલ્પના સંગૃહ્યતે । યદ્ય્ અપિ તસ્યામ્ અભિલાપસંસર્ગો નાસ્તિ તદ્યોગ્યા તુ ભવત્ય્ એવ । તત્પ્રતિભાસિનો ઽર્થાકારસ્યેચ્છાધીનસંકેતાનુવિધાયિના શબ્દેનાભિધાતું શક્યત્વાત્ । કુતઃ પુનર્ બાલકસ્ય કલ્પના સિદ્ધેતિ ચેત્ । તત્કાર્યસ્ય પ્રવૃત્ત્યાદિલક્ષણસ્ય પ્રદર્શનાત્ ॥ તથા હિ બાલકો ઽઙ્ગુર્યાદિપરિહારે સ્તનાદૌ પ્રવર્તતે । તદ્ ઉક્તં ।
ઇતિકર્તવ્યતા લોકે સર્વા શબ્દવ્યપાશ્રયા ।
તાં પૂર્વાહિતસંસ્કારો બાલો ઽપિ પ્રતિપદ્યત ॥ ઇતિ
બાલકે પુનઃ સંમૂર્ચ્છિતાક્ષરાકારધ્વનિવિશિષ્ટા બુદ્ધિવિપરિવર્તિની કલ્પના ઊહ્યા યયા પશ્ચાત્ સંકેતગ્રહણકુશલો ભવતિ । ન ચેદૃશીયમ્ અર્થરૂપં સાક્ષાત્કરોતિ । અવ્યાપૃતેન્દ્રિયસ્ય દર્શણવદ્ બુદ્ધૌ શબ્દેનાપ્રતિભાસનાદ્ અર્થ રૂપ સ્ય । સ હિ શબ્દસ્યાર્થો યઃ શાબ્દે પ્રત્યયે પ્રતિભાસતે । ઉપાયભેદાત્ પ્રતિ પત્તિ ભેદો નાર્થભેદાત્ । યથૈક એવ દેવદત્તો દ્વારાદ્ દૃશ્યતે જાલેન ચેતિ ચેત્ । અયુક્તમ્ એતત્ । ઉપાયભેદે ઽપિ તદ્રૂપસ્યૈવ ગ્રહણાત્ કથં પ્રતિપત્તિભેદઃ । ન ચ વસ્તૂનાં દ્વે રૂપે સ્પષ્ટાસ્પષ્ટલક્ષણે વિરોધાદ્ એતન્નિબન્ધનત્વાચ્ ચ ભેદસ્ય । અત એવ દૃષ્ટાન્તો ઽપ્ય્ અસિદ્ધઃ । તદ્ ઉક્તમ્ ।
જાતો નામાશ્રયો નાન્યશ્ ચેતસાં તસ્ય વસ્તુનઃ ।
એકસ્યૈવ કુતો રૂપં ભિન્નાકારાવભાસિ તદ્ ॥
ઇતિ । તદ્ એવમ્ અભિલપિતું શક્યમ્ એવાર્થં કલ્પના ( ત્સ્ 279 ) શબ્દેન સંયોજ્ય ગૃહ્ણીયાત્ । અભિલાપ્યં ચ વસ્તુ સાક્ષાત્ક્રિયમાણં શબ્દેનાયોજિતમ્ એવ સાક્ષાત્કર્તવ્યમ્ ઇતિ । સિદ્ધમ્ એતત્ કલ્પનાયા નાસ્તિ વસ્તુસાક્ષાત્કરણમ્ ઇતિ ।
8.ભ્રાન્તમ્ અપિ જ્ઞાનં તિમિરાશુભ્રમણનૌયાનસંક્ષોભાદ્યાહિતવિભ્રમમ્ અર્થરૂપવિસંવાદકમ્ । તત્ કથમ્ અન્યથા સ્થિતમ્ અર્થં સાક્ષાત્કુર્યાત્ । સ્વરૂપપ્રતિભાસસ્ય સાક્ષાત્કરણશબ્દવાચ્યત્વાત્ । તસ્માન્ નાસ્તિ વસ્તુસાક્ષાત્કરણં વિભ્રમસ્યાપીતિ સિદ્ધમ્ । અતશ્ ચ વિજ્ઞાનં વિષયસાક્ષાત્કારિ નિયમેન કલ્પનાવિભ્રમાભ્યાં વિપરીતં ભવત્ કલ્પનાપોઢમ્ અભ્રાન્તં ચાવતિષ્ઠતે । તત્ર કલ્પનાપોઢપદેનાનુમાનસ્ય નિરોધઃ । અભ્રાન્તપદેન દ્વિચન્દ્રજ્ઞાનાદેઃ । અન્યાર્થં કૃતમ્ અન્યાર્થં ભવતીતિ ન્યાયાત્ પરવિપ્રતિપત્તિર્ અપિ નિરાકૃતા દ્રષ્ટવ્યા । તથા હિ વૈયાકરણૈર્ ઉક્તમ્ ।
ન સો ઽસ્તિ પ્રત્યયો લોકે યઃ શબ્દાનુગમાદ્ ઋતે ।
અનુવિદ્ધમ્ ઇવ જ્ઞાનં સર્વં શબ્દેન જાયત ॥

ઇતિ । સર્વપ્રત્યયાનાં શબ્દાનુગતરૂપત્વે સતિ કસ્યચિદ્ અપિ જ્ઞાનસ્યાર્થસાક્ષાત્કરણયોગાત્ । અનુભવસિદ્ધં ચ કલ્પનાપોઢં પ્રત્યક્ષં કથમ્ અઙ્કયતે । અશ્વવિકલ્પનકાલે ગોર્ અનુભવાત્ । તદ્ એવાવિકલ્પકં પ્રત્યક્ષં । ન ચાશ્વવિકલ્પ એવ ગાં પ્રતિપદ્યતે । સ્વનામોપસંહિતસ્ય તસ્ય તેન ગ્રહણાત્ । ન ચ વિકલ્પાન્તરં દૃષ્યં સંવેદ્યતે । એતેનાશ્વાદિવિકલ્પકાલે ગવાદિવિકલ્પો ઽપિ વ્યાખ્યાતઃ । તથા મીમાંસકૈર્ અપિ ।
અસ્તિ હ્ય્ આલોચનાજ્ઞનં પ્રથમંનિર્વિકલ્પકં ।
બાલમૂકાદિવિજ્ઞાનસદૃશં શુદ્ધવસ્તુજમ્ ॥
તતઃ પરં પુનર્ વસ્તુધર્મૈર્ જાત્યાદિભિર્ યયા ।
બુદ્ધ્યાવસીયતે સાપિ પ્રત્યક્ષત્વેન સંમતા ॥ ઇત્ય્
અનેન વિકલ્પસ્યાપિ પ્રત્યક્ષત્વમ્ ઇષ્ટમ્ । નૈયાયિકાદિભિર્ અપિ વ્યવસાયાત્મકમ્ ઇત્ય્ આદિના નિશ્ચયસ્યૈવ પ્રત્યક્ષત્વમ્ ઉક્તમ્ એતદ્ અપિ કલ્પનાપોઢમ્ ઇત્ય્ અનેનૈવ નિરસ્તમ્ । યદિ કલ્પનાત્મકં પ્રત્યક્ષં સ્યાદ્ અર્થસાક્ષાત્કરિતૈવ હીયેત ઇતિ॥
9. અભ્રાન્તગ્રહણેનાપિ શુક્લશઙ્ખાદૌ પીતશઙ્ખાદિવિજ્ઞાનં નિરસ્યતે । સત્ય્ અપિ ભ્રમે ઽર્થક્રિયાવિસંવાદાભાવાત્ । નાપિ તદ્ અનુમાનં યુજ્યતે લિઙ્ગજત્વાત્ । અતઃ પ્રત્યક્ષમ્ ઇતિ । કથં પુનર્ એતદ્ અભ્રાન્તગ્રહણેનાવિસંવાદાર્થેન નિરસ્યતે । ઉચ્યતે । અધ્યવસિતાર્થાકારપ્રતિરૂપાર્થક્રિયાપ્રાપ્તેર્ અસંભવાત્ । યદિ હ્ય્ અવિસંવાદિતામાત્રેણ પ્રમાણં સ્યાત્ કેશોણ્ડુકાદિજ્ઞાને ઽપિ આલોકાદેઃ સંવાદસંભવાત્ તદ્ અપિ પ્રમાણં સ્યાત્ ॥
10. તત્ પ્રત્યક્ષં ચતુર્વિધં । ઇન્દ્રિયજ્ઞાનં માનસં સ્વસંવેદનં યોગિજ્ઞાનં ચેતિ ॥
11. ઇન્દ્રિયાણાં ચક્ષુઃશ્રોતઘ્રાણજિહ્વાકાયાનામ્ આશ્રિતં જ્ઞાનમ્ ઇન્દ્રિયજ્ઞાનં । સ્વવિષયક્ષણોપાદેયસજાતીયક્ષણસહિતેનેન્દ્રિયજ્ઞાનેન સમનન્તરપ્રત્યયેન જનિતં મનોમાત્રાશ્રયત્વાન્ માનસમ્ । સર્વચિત્તચૈત્તાનામ્ આત્મા સંવેદ્યતે યેન રૂપેણ તત્ સ્વસંવેદનમ્ । યોગઃ શમથઃ પ્રજ્ઞા યેષામ્ અસ્તિ તે યોગિનઃ । તેષાં યજ્ જ્ઞાનં પ્રમાણોપપન્નાર્થ ભાવના પ્રકર્ષપર્યન્તજં તદ્ યોગિજ્ઞાનમ્ । ( ત્સ્ 281) પ્રકારચતુષ્ટયાખ્યાનેન યૈર્ ઇન્દ્રિયમ્ એવ દ્રષ્ટૃ કલ્પિતં માનસે ચ પ્રત્યક્ષે દોષ ઉદ્ભાવિતઃ સ્વસંવેદનં નાભ્યુપગતં યોગિજ્ઞાનં ચ યોગિન એવ ન સન્તિ કુતસ્ તેષાં જ્ઞાનમ્ ઇતિ તે સર્વે નિરસ્તા ભવન્તિ ॥
12. તથા હિ વૈભાષિકૈસ્ તાવજ્ જ્ઞાનસ્યાપ્રતિઘત્વાદ્ યદિ તદ્ દ્રષ્ટૃ સ્યાદ્ તદા વ્યવહિતમ્ અપિ ગૃહ્ણીયાદ્ ઇતીન્દ્રિયં દ્રષ્ટૃ કલ્પિતં । ન ચૈતદ્ યુક્તમ્ । યદિ હિ જ્ઞાનં ગત્વાર્થં ગૃહ્ણાતિ તદા ગમનવિબન્ધકાભાવાદ્ વ્યવહિતમ્ અપિ ગૃહ્ણીયાદ્ ઇતિ યુજ્યતે વક્તુમ્ । કિં તુ । યદાકારં તજ્ જ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યતે તત્ તેન ગૃહીતમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે ન ચાયોગ્યદેશસ્થો ઽર્થસ્ તત્સરૂપકઃ । તત્ કથં તસ્ય તેન ગ્રહણં સ્યાત્ । કિં ચ । યદીન્દ્રિયં દ્રષ્ટૃ સ્યાત્ તદા કાચાદિવ્યવહિતસ્યાર્થસ્ય ગ્રહણં ન સ્યાત્ । સપ્રતિઘા દશ રૂપિણ ઇતિ સિદ્ધાન્તાત્ । કથમ્ આગમે ઉક્તમ્ । ચક્ષુષા ગૃહ્યતે રૂપમ્ ઇતિ । ઔપચારિકો ઽસૌ નિર્દેશઃ ॥
13. યદ્ અપિ કુમારિલાદિભિર્ ઉક્તમ્ । યદીન્દ્રિયજ્ઞાનગૃહીતમ્ અર્થં ગૃહ્ણાતિ માનસમ્ । તદા ગૃહીતગ્રાહિત્વાદ્ અસ્યાપ્રામાણ્યમ્ । અથેન્દ્રિયજ્ઞાનાગૃહીતમ્ અર્થં ગૃહ્ણાતિ । તદા ચાન્ધબધિરાદ્યભાવદોષપ્રસઙ્ગ ઇતિ । તદ્ અપિ સ્વવિષયક્ષણોપાદેયસજાતીયક્ષણસહિતેનેન્દ્રિયજ્ઞાનેન યજ્ જનિતમ્ ઇત્ય્ અનેનૈવ નિરસ્તમ્ । તથા હીન્દ્રિયજ્ઞાનવિષયોપાદેયભૂતક્ષણગ્રાહિ માનસમ્ । ન ચ ઇન્દ્રિયજ્ઞાનમ્ અન્ધાદીનામ્ અસ્તિ । તત્ કુતો ઽન્ધબધિરાદ્યહ્હાવદોષઃ । નાપિ ( ત્સ્ 282 ) ગૃહીતગ્રાહિતા । ઇન્દ્રિયજ્ઞાનવિષયોપાદેયભૂતક્ષણસ્યાનેન ગ્રહણાત્ । એતચ્ ચ માનસં પ્રત્યક્ષમ્ ઉપરતવ્યાપારે ચક્ષુરાદૌ પ્રત્યક્ષમ્ ઇષ્યતે । વ્યાપ્રિયમાણે પુનર્ એતસ્મિન્ યત્ પ્રત્યક્ષં તચ્ ચેદ્ અનિન્દ્રિયજં કિમ્ અન્યદ્ ઇન્દ્રિયજં ભવિષ્યતિ । ન ચ નિમીલિતાક્ષસ્ય રૂપદર્શનાભાવાદ્ અનુભવવિરુદ્ધત્વમ્ આશઙ્કનીયમ્ । ક્ષણમાત્રભાવિત્વેન દુરવધારત્વાત્ ॥
14. કિમ્ અર્થં તર્હ્ય્ એતદ્ ઉપન્યસ્તમ્ ઇતિ ચેત્ । ઉચ્યતે । યત્ તત્ સિદ્ધાન્તે માનસમ્ ઉક્તં તદ્ યદ્ય્ એવંલક્ષણં સ્યાદ્ તદા ન કશ્ચિત્ પરોક્તો દોષ ઇત્ય્ આદર્શયિતુમ્ । યદ્ અપિ સ્વસંવેદનં નાભ્યુપગ મ્ય તે પરૈસ્ ચિત્તચૈત્તાનાં તદ્ અપિ અયુક્તમ્ । ન તાવચ્ ચિત્તચૈત્તાનાં પ્રકાશો નાસ્ત્ય્ એવ । પ્રકાશસ્ય સર્વપ્રાણિનામ્ અનુભવસિદ્ધત્વાત્ । ન ચૈષાં પરેણ પ્રકાશો યુક્તઃ । તદ્ ધિ પરં સમાનકાલભાવિ તાવત્ પ્રકાશકમ્ અનુપપન્નમ્ ઉપકારાભાવાત્ । ભિન્નકાલભાવ્ય્ અપિ ન પ્રકાશકં પ્રકાશ્યાભાવાત્ । તસ્માદ્ યથા પ્રદીપઃ પ્રકાશકસ્વભાવત્વાદ્ આત્માનં પ્રકાશયતિ તથા જ્ઞાનમ્ અપીતિ । નનુ પ્રદીપો ઽપિ ચક્ષુષા પ્રકાશ્યત ઇતિ ચેત્ । ન સજાતીયપ્રકાશનિરપેક્ષત્વેન દૃષ્ટાન્તીકૃતત્વાત્ ॥
15. કિં ચ । યદિ જ્ઞાનમ્ આત્માનં ન સંવેદયતે । તદા સ્વતો ઽપ્રત્યક્ષત્વે ઽર્થાનુદ્ભવો ઽપ્ય્ અપ્રત્યક્ષતયા ન સ્યાત્ । અત્ર પ્રયોગઃ । યદ્ અવ્યક્તવ્યક્તિકં ન તદ્ વ્યક્તં । યથા કિંચિત્ કદાચિત્ કથંચિદ્ અવ્યક્તવ્યક્તિકમ્ । અવ્યક્તવ્યક્તિકશ્ ચ જ્ઞાનપરોક્ષત્વે ઘટાદિર્ અર્થ ઇતિ વ્યાપકાનુપલબ્ધિપ્રસઙ્ગઃ । ઇહ વ્યક્તત્વં નિષેધ્યં । તસ્ય વ્યાપકં વ્યક્તવ્યક્તિ ક ત્વમ્ । તસ્ય ચેહાનુપલબ્ધિર્ ઇતિ । જ્ઞાનસ્ય જ્ઞાનાન્તરેણ વ્યક્તેર્ હેતુર્ અયમ્ અસિદ્ધ ઇતિ ચેત્ । ( ત્સ્ 283 ) ન । ઘટાદિજ્ઞાનોદયકાલે સિદ્ધત્વાત્ । ન ચ ભવતામ્ અપિ સર્વં વિજ્ઞાનમ્ એકાર્થસમવાયિના જ્ઞાનેન જ્ઞાયતે । બુભુત્સાભાવે તદભાવાત્ । યથોપેક્ષણીયવિષયા સંવિત્ । તત ઉપેક્ષણીયમ્ એવ તાવદ્ અવ્યક્તવ્યક્તિકત્વાદ્ અવ્યક્તં પ્રસજ્યતે ।
16. કિં ચ । જ્ઞાનં જ્ઞાનસ્યાપિ કથં વ્યક્તિર્ ઇતિ વક્તવ્યમ્ । અન્યજ્ઞાનેન તસ્ય સિદ્ધત્વાદ્ ઉચ્યમાનાયાં તત્રાપ્ય્ એવમ્ ઇત્ય્ અનવસ્થા સ્યાત્ । ન ચેયં સંદિગ્ધવિપક્ષવ્યાવૃત્ત્યાનૈકાન્તિકી । તથાહિ યદ્ય્ અવ્યક્તવ્યક્તિકમ્ અપિ વ્યક્તવ્યવહારવિષયઃ સ્યાત્ તદા પુરુષાન્તરવર્તિજ્ઞાન મ્ અ વ્યક્તમ્ અપિ સ્વજ્ઞાન્ ઓદયકાલવત્ તથૈવ વ્યક્તં વ્યવહ્રિયેતેતિ । તદ્ અયં વ્યક્તવ્યવહારો વ્યક્તવ્યક્તિકત્વેન વ્યાપી । સિદ્ધે ચ વ્યાપ્યવ્યાપકભાવે વ્યાપકાનુપલબ્ધિર્ ઐકાન્તિકીતિ । નાપિ સ્વાત્મનિ ક્રિયાવિરોધઃ । યદા જડપદાર્થવૈલક્ષણ્યેનોત્પત્તિર્ એવ સ્વસંવિત્તિઃ । તદ્ ઉક્તમ્ આચાર્યશાન્તિરક્ષિતપાદૈઃ ॥
વિજ્ઞાનં જડરૂપેભ્યો વ્યાવૃત્તમ્ ઉપજાયતે ।
ઇયમ્ એવાત્મસંવિત્તિર્ અસ્ય યાજડરૂપતા ॥
સ્વસંવિચ્છબ્દાર્થો ઽપિ તૈર્ એવ દર્શિતઃ ।

સ્વરૂપવેદનાયાન્યદ્ વેદકં ન વ્યપેક્ષતે ।
ન ચાવિદિતમ્ અસ્તીતિ સો ઽર્થો ઽયં સ્વસંવિદ ॥ ઇતિ
17. યદ્ અપ્ય્ ઉક્તં યોગિન એવ ન સન્તિ કુતસ્ તેષાં જ્ઞાનમ્ ઇતિ । તદ્ અસારમ્ । ભાવના હિ ભૂતાર્થવિષયા તદિતરા વા પ્રકર્ષપર્યન્તવર્તિની સ્ફુટતરગ્રાહ્યાકારં વિજ્ઞાનં જનયતિ । તથા હિ શોકાદ્યુપપ્લુતચિત્તવૃત્તયઃ પુત્રાદિભાવનાસમાપ્તૌ પરિસ્ફુટસમાવર્તિતત્પ્રતિભાસવન્તો ભવન્તિ । તત્ર યત્ ( ત્સ્ 284 ) પ્રમાણોપપન્નાર્થભાવનાપ્રકર્ષપર્યન્તાજ્ જાતમ્ કરતલામલકવદ્ ભાવ્યમાનાર્થસ્પષ્ટતરાકારગ્રાહિ તદ્ યોગિપ્રત્યક્ષમ્ ઇતિ । યદ્ આહ ।
ભાવનાબલતઃ સ્પષ્ટં ભયાદાવ્ ઇવ શંસતે ।
યજ્ જ્ઞાનમ્ અવિસમ્વાદિ તત્ પ્રત્યક્ષમ્ અકલ્પકમ્ ઇતિ ॥
18. તસ્ય વિષયઃ સ્વલક્ષણં । તસ્ય ચતુર્વિધસ્યાનન્યસાધારણેન રૂપેણ યલ્ ઇઅક્ષ્યતે તદ્ વિષયઃ । અનેન સામાન્યવિષયત્વારોપઃ પ્રત્યક્ષે પ્રત્યુક્તઃ । યસ્યાર્થસ્ય સંનિધાના સંનિધાના ભ્યાં જ્ઞાનપ્રતિભાસભેદસ્ તત્ સ્વલક્ષણં । યસ્ય જ્ઞાનવિષયસ્ય સંનિધાનં યોગ્યદેશાવસ્થાનમ્ । અસંનિધાનં યોગ્યદેશે ઽભાવઃ સર્વથા । તાભ્યાં યો જ્ઞાનપ્રતિભાસં ગ્રાહ્યાકારં ભિનત્ત્ય્ ઉત્પાદાનુત્પાદાત્ તત્ સ્વલક્ષણમ્ ॥ અન્યત્ સામાન્યલક્ષણં સો ઽનુમાનસ્ય વિષયઃ । એતસ્માત્ સ્વલક્ષણાદ્ યદ્ અન્યત્ સાધારણં લક્ષણં સો ઽનુમાનસ્ય વિષયઃ ।
19. તદ્ એવ પ્રત્યક્ષં જ્ઞાનં પ્રમાણફલમ્ । અર્થપ્રતીતિરૂપત્વાત્ યદ્ એવાનન્તરમ્ ઉક્તં પ્રત્યક્ષંજ્ઞાનંતદ્ એવ પ્રમાણસ્ય ફલમ્ । અર્થસ્ય પ્રતીતિર્ અવગમઃ । તદ્રૂપત્વાત્ । યદિ તદ્ એવ જ્ઞાનં પ્રમાણફલં નેષ્યતે તદા ભિન્નવિષયત્વં સ્યાત્ પ્રમાણફલયોઃ । ન ચૈતદ્ યુક્તમ્ । ન હિ પરશ્વાદિકે ખદિરપ્રાપ્તે પલાશે ચ્છિદા ભવતિ ॥
20. અર્થસારૂપ્યમ્ અસ્ય પ્રમાણમ્ । તદ્વશાદ્ અર્થપ્રતીતિસિદ્ધેઃ । ઇહ યસ્માદ્ વિષયાદ્ વિજ્ઞાનમ્ ઉદેતિ તત્સરૂપં તદ્ ભવતિ । અતત્સરૂપેણ જ્ઞાનેનાર્થવેદનાયોગાત્ । તથા હિ વિજ્ઞાનં બોધમાત્રસ્વભાવમ્ ( ત્સ્ 285 ) ઉત્પદ્યતે । તદા નીલસ્યેદં વેદનં પીતસ્યેતિ પ્રતિકર્મવ્યવસ્થા ન સ્યાત્ । યાદૃશં હિ તન્ નિલે પીતે ઽપિ તાદૃશં ચેતિ । અર્થસારૂપ્યે તુ સતિ યસ્યૈવાકારમ્ અનુકરોતિ જ્ઞાનં તત્સંવેદનં ભવતિ નાન્યસ્ય । તચ્ ચાસ્ય સારૂપ્યં નિયતાર્થપ્રતીતિવ્યવસ્થાયાં સાધકતમત્વાત્ પ્રમાણમ્ । ન ચૈતત્ મન્તવ્યમ્ । કથં સાધ્યસાધનયોર્ અભેદ ઇતિ । જન્યજનકભાવેનાત્ર સાધ્યસાધનભાવાભાવાત્ । વ્યવસ્થાપ્યવ્યવસ્થાપકભાવેન ચૈકસ્યાપિ ઘટતે । નાપિ લોકબાધા । લોકો પિ કદાચિદ્ એકધનુરાદિકં કર્તૃત્વાદિના વદત્ય્ એવ । તથાહિ વક્તારો ભવન્તિ । ધનુર્ વિધ્યતિ । ધનુષા વિધ્યતિ । ધનુષો નિસૃત્ય સરો વિધ્યતીતિ । એતેન પૂર્વં પૂર્વં જ્ઞાનં પ્રમાણમ્ ઉત્તરમ્ ઉત્તરં ફલમ્ ઇતિ પ્રમાણફલભ્રાન્તિર્ અપાસ્તા ॥ ॥
તર્કસોપાને પ્રત્યક્ષપરિચ્છેદઃ પ્રથમઃ ॥ ॥
1. અનુમાનં દ્વિધા સ્વાર્થં પરાર્થં ચ । સ્વસ્માયિદં સ્વાર્થં । યેન સ્વયં પ્રતિપદ્યતે । પરસ્માયિદં પરાર્થમ્ । યેન પરં પ્રતિપાદયતિ ।
2. તત્ર ત્રિરૂપલિઙ્ગાદ્ યદ્ અનુમેયે જ્ઞાનં રૂપત્રયયુક્તાલ્ લિઙ્ગાદ્ યદ્ અનુમેયાલમ્બનં જ્ઞાનં ઉત્પદ્યતે તત્ સ્વાર્થમ્ અનુમાનમ્ । ત્રિરૂપગ્રહણમ્ એકૈકદ્વિદ્વિરૂપવ્યવચ્છેદાર્થમ્ । તત્રૈકૈકરૂપો હેતુર્ ન ભવતિ । યથા નિત્યઃ શબ્દઃ કૃતકત્વાત્ । મૂર્તત્વાત્ । અપ્રમેયત્વાદ્ ઇતિ । યથાક્રમમ્ અનુમેયે સત્ત્વસપક્ષસત્ત્વવિપક્ષ વ્યા વૃત્તિ ( ત્સ્ 286 ) માત્રમ્ અસ્તિ તથા હિ દ્વિદ્વિરૂપો યથાનિત્યો ધ્વનિઃ । અમૂર્તત્વાત્ । શ્રાવણત્વાત્ । ચાક્ષુષત્વાદ્ ઇતિ । યથાક્રમમ્ અનુમેયે સત્ત્વસપક્ષસત્ત્વાસપક્ષાસત્ત્વમાત્રસ્યાભાવાત્ । તદ્ ઉક્તમ્ આચાર્યપાદૈઃ ।
એકૈકદ્વિદ્વિરૂપાદ્ વા લિઙ્ગાન્ નાર્થઃ કૃતો ઽર્થતઃ ॥
કૃતકત્વાદ્ ધ્વનિર્ નિત્યો મૂર્તત્વાદ્ અપ્રમેયતઃ ।
અમૂર્તશ્રાવણત્વાભ્યામ્ અનિત્યશ્ ચાક્ષુષત્વત ॥ ઇતિ ।
3. અનુમેયગ્રહણેનાપરોક્ષવિષયસ્ય નિરાસઃ । પ્રમાણફલવ્યવસ્થાત્રાપિ પ્રત્યક્ષવત્ ] યથા પ્રત્યક્ષે તસ્યૈવ નીલાદિસારૂપ્યં પ્રમાણમ્ ઉક્તં નીલાદિપ્રતીતિશ્ ચ ફલં તથાત્રાપિ વહ્ન્યાદ્યાકારઃ પ્રમાણં વહ્ન્યાદિવિકલ્પનરૂપતા ચ ફલમ્ ઇતિ ।
4. લિઙ્ગસ્ય ત્રીણિ રૂપાણિ । અનુમેયે સત્ત્વમ્ એવ નિશ્ચિતમ્ । અનુમેયે વક્ષ્યમાણલક્ષણે લિઙ્ગસ્ય સત્ત્વમ્ એવ નિશ્ચિતમ્ એકરૂપમ્ ] તત્ર સત્ત્વવચનેનાસિદ્ધો નિરસ્તઃ । યથા નિત્યઃ શબ્દઃ । ચાક્ષુષત્વાદ્ ઇતિ । એવકારેણ પક્ષૈકદેશાસિદ્ધઃ નિરસ્તો હેતુઃ । યથા ચેતનાસ્ તરવઃ સ્વાપાદ્ ઇતિ । પક્ષીકૃતેષુ તરુષુ પત્ર સંકોચલક્ષણઃ સ્વાપ એકદેશે ન સિદ્ધઃ । ન હિ સર્વે વૃક્ષા રાત્રૌ પત્રસંકોચભાજઃ । કિં તુ કેચિદ્ એવ । સત્ત્વવચનસ્ય પશ્ચાત્કૃતેનૈવકારેણાસાધારણો ધર્મો નિરસ્તઃ । અન્યથા હ્ય્ અનિત્યઃ સ્રાવણત્વાદ્ ઇત્ય્ અસ્યૈવ હેતુત્વં સ્યાત્ । નિશ્ચિતગ્રહણેન સંદિગ્ધાસિદ્ધાદેર્ વ્યવચ્છેદઃ । યથા બાષ્પાદિભાવેન સંદિહ્યમાનો ભૂતસંઘાતો ઽગ્નિસિદ્ધાવ્ ઉપાદીયમાનઃ । સપક્ષ એવ સત્ત્વમ્ । સપક્ષો વક્ષ્યમાણલક્ષણસ્ તસ્મિન્ એવ સત્ત્વં નિશ્ચિતં દ્વિતીયં રૂપમ્ । ( ત્સ્ 287 ) ઇહાપિ સત્ત્વગ્રહણેન વિરુદ્ધો નિરસ્તઃ । યથા નિત્યઃ કૃતત્વાદ્ ઇતિ । યસ્માદ્ અસ્યૈવ સપક્ષે નાસ્તિ । એવકારેણ સાધારણાનૈકાન્તિકઃ । યથા નિત્યઃ પ્રમેયત્વાદ્ ઇતિ । સ હિ ન સપક્ષ એવ વર્તતે કિંતૂભયત્રાપિ । સત્ત્વવચનાત્ પૂર્વાવધારણવચનેન સપક્ષાવ્યાપિસત્તાકસ્યાપિ કથિતં હેતુત્વમ્ । યથા નિત્યઃ પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વાત્ । નિશ્ચિતવચનેન ચાનુવૃત્તેન સંદિગ્ધાન્વયો ઽનૈકાન્તિકો નિરસ્તઃ । યથા સર્વજ્ઞઃ કશ્ચિદ્ વક્તૃત્વાત્ । વક્તૃત્વં હિ સપક્ષે સર્વજ્ઞે સંદિગ્ધમ્ અસપક્ષે ચાસત્ત્વમ્ એવ નિશ્ચિતમ્ ઇત્ય્ અત્રાપિ વર્તતે । અસપક્ષો વક્ષ્યમાણલક્ષણઃ । તસ્મિન્ન્ અસત્ત્વમ્ એવ નિશ્ચિતં તૃતીયં રૂપમ્ । તત્રાસત્ત્વગ્રહણેન વિરુદ્ધસ્ય નિરાસઃ । વિરુદ્ધો હિ વિપક્ષે ઽસ્તિ । એવકારેણ સાધારણસ્ય વિપક્ષૈકદેશવૃત્તેર્ નિરાસઃ । યથા પ્રયત્નાનન્ત્ અર્ ઈયકઃ શબ્દો ઽનિત્યત્વાદ્ ઇતિ । પ્રયત્નાનન્તરિયકત્વે હિ સાધ્યે ઽનિત્યત્વં વિપક્ષૈકદેશે વિદ્યુદાદાવ્ અસ્તિ । આકાશાદૌ નાસ્તિ । તતો ઽવધારણેનાસ્ય નિરાસઃ । અસત્ત્વશબ્દાત્ પૂર્વસ્મિન્ન્ અવધારણે ઽયમ્ અર્થઃ સ્યાદ્ । વિપક્ષ એવ યો નાસ્તિ સ હેતુઃ । તથા ચ પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વં સપક્ષે ઽપિ નાસ્તિ । તતો ન હેતુઃ સ્યાત્ । તતઃ પૂર્વં ન કૃતમ્ । નિશ્ચિતગ્રહણેન સંદિગ્ધવિપક્ષવ્યાવૃત્તિકો નિરસ્તઃ । યથા દેવદત્તપુત્રઃ શ્યામસ્ તત્પુત્રત્વાત્ પરિદૃશ્યમાનપુત્રવદ્ ઇતિ ।
નનુ સપક્ષે સત્ત્વમ્ ઇત્ય્ ઉક્તે સપક્ષે સત્ત્વમ્ એવેતિ ગમ્યતે તત્ કિમ્ અર્થમ્ ઉભયોર્ ઉપાદાનમ્ । સત્યમ્ । કિંત્વ્ અન્વયો વ્યતિરેકો વા નિયમવાન્ એવ પ્રયોક્તવ્યો યેનાન્વયપ્રયોગે ચાન્વયગતિર્ ઇતિ । તેન ન દ્વયોર્ ઉપાદાનમ્ એકત્ર પ્રયોગે કર્તવ્યમ્ ઇતિ શિક્ષણાર્થમ્ અત્રોભયોર્ ઉપાદાનં કૃતમ્ ।

5. અનુમેયો ઽત્ર જિજ્ઞાસિતવિશેષો ધર્મી । અત્રેતિ હેતુલક્ષણે નિશ્ચેતવ્યે । જિજ્ઞાસિતવિશેષગ્રહણેન ચાજ્ઞાતવિશેષતામાત્રમ્ ઉપલક્ષ્યતે અન્યથા હિ વ્યાપ્તિસ્મરણયુક્તસ્યાગ્ન્યાદિકં પર્યેષમાણસ્ય ધૂમાદિદર્શનમાત્રાદ્ એવ નગનિતં બા દૌ વહ્ન્યાદિપ્રતીતિર્ યા સા ન સંગૃહિતા સ્યાત્ । સાધ્યધર્મસામાન્યેન સમાનો ઽર્થઃ સપક્ષઃ સમાનઃ સદૃશો યો ઽર્થઃ પક્ષેણ સ સપક્ષ ઉક્તઃ । ઉપચારાત્ સમાનશબ્દેન વિશિષ્યતે । સમાનઃ પક્ષઃ સપક્ષઃ । સમાનસ્ય ચ સ શબ્દાદેશો યોગવિભાગાત્ । સમાનઃ પક્ષો ઽસ્યેતિ તુ ન કર્તવ્યમ્ । એવં હિ પક્ષેણ સાદૃશ્યં સ પક્ષસ્ય ન પ્રતિપાદિતં સ્યાત્ । પક્ષસ્યૈવ ચ સપક્ષસાદૃશ્યં પ્રતિપાદિતં સ્યાત્ । ન ચૈતત્ । સપક્ષસ્યાપ્રસિદ્ધત્વાત્ । ઇદાનીમ્ એવ હિ તલ્લક્ષણં ક્રિયતે । સમાનતા ચ સાધ્યધર્મસામાન્યેન ।
7. ન સપક્ષો ઽસપક્ષઃ [ તતો ઽન્યસ્ તદ્વિરુદ્ધસ્ તદભાવશ્ ચ । ત્રિરૂપાણિ ચ ત્રીણ્ય્ એવ લિઙ્ગાણિ । અનુપલબ્ધિઃ સ્વભાવઃ કાર્યં ચેતિ । તત્ર પ્રતિષેધ્યસ્યોપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્યાનુપલબ્ધિર્ અભાવવ્યવહારસાધની । ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તિર્ ઉપલમ્ભપ્રત્યયાન્તરસાકલ્યમ્ । ( ત્સ્ 289 ) સ્વભાવવિશેષશ્ ચ । યઃ સ્વભાવઃ સત્સ્વ્ અન્યેષૂપલમ્ભપ્રત્યયેષુ સન્ પ્રત્યક્ષ એવ ભવતિ । ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તો ઽર્થઃ । દૃશ્ય ઇત્ય્ અર્થઃ । અવિદ્યમાનો ઽપ્ય્ અસાવ્ અત્ર યદિ ભવેદ્ દૃશ્ય એવ ભવેદ્ ઇતિ સંભવનવિષય ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્ત ઇત્ય્ ઉચ્યતે । તસ્યાનુપલબ્ધિર્ અભાવવ્યવહારં સાધયતિ । દેશકાલસ્વભાવવિપ્રકૃષ્ટપ્રત્યયાન્તરવિકલવ્યવચ્છેદાર્થં વિશેષણોપાદાનમ્ । ન ચાત્ર પ્રતિષેધમાત્રમ્ અનુપલબ્ધિઃ તસ્ય સ્વયમ્ અસિદ્ધેઃ સિદ્ધેશ્ ચાનઙ્ગત્વાત્ । કિં તુ વસ્ત્વન્તરસ્યોપલબ્ધિર્ એવ । વસ્તુનો ઽપિ ન યસ્ય કસ્યચિત્ । અપિ તુ પ્રતિષેધ્યાભાવાક્ષેપકસ્યૈવ । ન ત્વ્ એકજ્ઞાનસંસર્ગિન એવ । યદિ હ્ય્ એકજ્ઞાનસંસર્ગિવસ્ત્વન્તરોપલમ્ભો ઽનુપલબ્ધેર્ લક્ષણં સ્યાત્ તદા ઇહ દેવદત્તોપલમ્ભાદ્ બહિરભાવસ્ તસ્યૈવ કથં સિધ્યતિ । ન હિ તત્રૈકજ્ઞાનસંસર્ગિવસ્ત્વન્તરોપલમ્ભો ઽસ્તિ ॥
8. ઇયં ચાનુપલબ્ધિઃ કર્મ કર્તૃધર્મતયા દ્વિપ્રકારા । તત્ર યદા કર્મધર્મો ઽનુપલબ્ધિસ્ તદા ઘટવિવિક્તભૂતલમ્ । યદા તુ કર્તૃધર્મસ્ તદા તદાશ્રિતં જ્ઞાનમ્ । તત્ર યત્ તદ્ ઘટવૈકલ્યં તદ્ ભૂતલસ્ય સ્વરૂપમ્ એવેતિ તદ્ગ્રાહિના જ્ઞાનેન ગૃહીતમ્ એવેતિ । તસ્માદ્ ઇયમ્ અનુપલબ્ધિર્ મૂઢમ્ પ્રત્ય્ અભાવવ્યવહારમ્ એવ સાધયતિ । અમૂઢસ્ય પ્રત્યક્ષ એવ સિદ્ધત્વાત્ । કારણાનુપલબ્ધ્યાદયસ્ તુ પરોક્ષે વિષયે પ્રવર્તમાના અભાવં સાધયન્ત્ય્ એવ । વર્તમાનકાલા ચેયં ગમિકા અતીતકાલા ચાસતિ સ્મૃતિમનસ્કારભ્રંશે । તતો નાસ્તીહ ઘટો ઽનુપલભ્યમાનત્વાત્ । નાસીદ્ ઇહ ઘટો ઽનુપલબ્ધાદ્ ઇતિ ( ત્સ્ 290 ) શક્યં અવસાતુમ્ । ન તુ ન ભવિષ્યત્ય્ અત્ર ઘટો ઽનુપલપ્સ્યમાનત્વાદ્ ઇતિ । અનાગતાયાઃ સંદિગ્ધરુપત્વાત્ ॥
9. ઇયં ચ પ્રયોગભેદાદ્ અનેકપ્રકારા । તત્ર
1) સ્વભાવાનુપલબ્ધિઃ । યથા નાસ્તીહ ધૂમ ઉપૈઅબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્યાનુપલબ્ધેઃ । પ્રતિષેધ્યો હિ ધૂમસ્ તસ્ય યઃ સ્વભાવસ્ તસ્યાનુપલબ્ધિઃ ।
2) કારણાનુપલબ્ધિઃ । યથા નાત્ર ધૂમો વહ્ન્યભાવાત્ । પ્રતિષેધ્યસ્ય હિ ધૂમસ્ય કારણં વહ્નિસ્ તસ્યેહાનુપલબ્ધિઃ ।
3) વ્યાપકાનુપલબ્ધિર્ યાથા નાત્ર શિંશપા વૃક્ષાભાવાત્ । પ્રતિષેધ્યા હિ શિંશપા તસ્યાશ્ ચ વ્યાપકો વૃક્ષસ્ તસ્યાનુપલબ્ધિઃ ।
4) કાર્યાનુપલબ્ધિર્ યથા નેહાપ્રતિબદ્ધસામર્થ્યાનિ ધૂમકારણાનિ સન્તિ ધૂમાભાવદ્ ઇતિ । પ્રતિષેધ્યાનાં ધૂમકારણાનાં કાર્યં ધૂમસ્ તસ્ય ચેહાનુપલબ્ધિઃ ।
5) સ્વભાવવિરુદ્ધોપલબ્ધિઃ । યથા નાત્ર શીતસ્પર્શો વહ્નેર્ ઇતિ । પ્રતિષેધ્યસ્ય શીતસ્પર્શસ્ય યઃ સ્વભાવસ્ તસ્ય વિરુદ્ધો વહ્નિસ્ તસ્ય ચેહોપલબ્ધિઃ ।
6) કારણવિરુદ્ધોપલબ્ધિર્ યથા નાસ્ય રોમહર્ષાદિવિશેષાઃ સન્તિ સંનિહિતદહનવિશેષત્વાદ્ ઇતિ । પ્રતિષેધ્યાનાં રોમહર્ષાદિવિષેસાણાં કારણં શીતં તસ્ય વિરુદ્ધો દહનવિશેષસ્ તસ્ય ચેહોપલબ્ધિઃ ।
7) વ્યાપકવિરુદ્ધોપલબ્ધિર્ યથા નાત્ર તુષારસ્પર્શો દહનાદ્ ઇતિ । નિષેધ્યસ્ય તુષારસ્પર્શસ્ય વ્યાપકં શીતં તસ્ય વિરુદ્ધો દહનસ્ તસ્ય ચેહોપલબ્ધિઃ ।
8) કાર્યવિરુદ્ધોપલબ્ધિર્ યથા નેહાપ્રતિબદ્ધસામર્થ્યાનિ શીતકારણાનિ સન્તિ વહ્નેર્ ઇતિ । પ્રતિષેધ્યાનં ( ત્સ્ 291 ) શીતકારણાનાં કાર્યં શીતં તસ્ય વિરુદ્ધો વહ્નિસ્ તસ્ય ચેહોપલબ્ધિઃ ।
9) સ્વભાવવિરુદ્ધવ્યાપ્તોપલબ્ધિર્ યથા નાત્ર વહ્નિસ્ તુષારસ્પર્શાદ્ ઇતિ । પ્રતિષેધ્યસ્ય વહ્નેર્ યઃ સ્વભાવસ્ તસ્ય વિરુદ્ધં શીતં તેન વ્યાપ્તસ્ તુષારસ્પર્શસ્ તસ્ય ચેહોપલબ્ધિઃ ।
10) કારણવિરુદ્ધવ્યાપ્તોપલબ્ધિર્ યથા નાત્ર ધૂમસ્ તુષારસ્પર્શાદ્ ઇતિ । પ્રતિષેધ્યસ્ય હિ ધૂમસ્ય યત્ કારણમ્ અગ્નિસ્ તસ્ય વિરુદ્ધં શીતં તેન વ્યાપ્તસ્ તુષારસ્પર્શસ્ તસ્ય ચેહોપલબ્ધિઃ ।
11) વ્યાપકવિરુદ્ધ્ અવ્યાપ્ત્ ઓપલબ્ધિર્ યથા નાયં નિત્યઃ કદાચિત્કાર્યકારિત્વાદ્ ઇતિ । પ્રતિષેધ્યસ્ય નિત્યત્વસ્ય નિરતિશયત્વં વ્યાપકં તસ્ય વિરુદ્ધં સાતિશયત્વં તેન વ્યાપ્તં કદાચિત્કાર્યકારિત્વં તસ્ય ચેહોપલબ્ધિઃ ।
12) કાર્યવિરુદ્ધવ્યાપ્તોપલબ્ધિર્ યથા નેહાપ્રતિબદ્ધસામર્થ્યાનિ વહ્નિકારણાનિ સન્તિ તુષારસ્પર્શાદ્ ઇતિ । પ્રતિષેધ્યાનાં હિ વહ્નિકારણાનાં કાર્યં વહ્નિસ્ તસ્ય વિરુદ્ધં શીતં તેન વ્યાપ્તસ્ તુષારસ્પર્શસ્ તસ્ય ચેહોપલબ્ધિઃ ।
13) સ્વભાવવિરુદ્ધકાર્યોપલબ્ધિર્ યથા । નાત્ર શીતસ્પર્શો ધૂમાદ્ ઇતિ । પ્રતિષેધ્યસ્ય હિ શીતસ્પર્શસ્ય વિરુદ્ધો ઽગ્નિસ્ તસ્ય કાર્યં ધૂમસ્ તસ્ય ચેહોપલબ્ધિઃ ।
14) કારણવિરુદ્ધકાર્યોપલબ્ધિર્ યથા ન રોમહર્ષાદિવિશેષયુક્તપુરુષવાન્ અયં પ્રદેશો ધૂમાદ્ ઇતિ । પ્રતિષેધ્યાનાં રોમહર્ષાદિવિશેષાનાં કારણં શીતં તસ્ય વિરુદ્ધો ઽગ્નિસ્ તસ્ય કાર્યં ધૂમસ્ તસ્ય ચેહોપબ્ધિઃ ।
15) વ્યાપકવિરુદ્ધકાર્યોપલબ્ધિર્ યથા । નાત્ર તુષારસ્પર્શો ધુમાદ્ ઇતિ । પ્રતિષેધ્યસ્ય તુષારસ્પર્શસ્ય વ્યાપકં શીતં તસ્ય વિરુદ્ધો ઽગ્નિસ્ તસ્ય કાર્યં ધૂમસ્ તસ્ય ચેહોપલબ્ધિઃ ।
16) કાર્યવિરુદ્ધકાર્યોપલબ્ધિર્ યથા નેહાપ્રતિબદ્ધસામર્થ્યાનિ શીતકારણાનિ સન્તિ ધૂમાદ્ ઇતિ । પ્રતિષેધ્યાનાં શીતકારણાનાં કાર્યં શીતં તસ્ય વિરુદ્ધો ઽગ્નિસ્ તસ્ય કાર્યં ધૂમસ્ તસ્ય ચેહોપલબ્ધિઃ ॥
10. ઇમે સર્વે કારણાનુપલબ્ધ્યાદયઃ પઞ્ચદશાનુપલબ્ધિપ્રયોગાઃ સ્વભાવાનુપલબ્ધૌ સંગ્રહમ્ ઉપયાન્તિ પારંપર્યેણાર્થાન્તરવિધિપ્રતિષેધાભ્યાં પ્રયોગહ્હેદે ઽપિ સ્વભાવાનુપલબ્ધૌ સંગ્રહં તાદાત્મ્યેન ગચ્છન્તિ । એતદ્ ઉક્તં ભવતિ । અનુપલબ્ધિરૂપતા તાવત્ સર્વાસામ્ અવિશિષ્ટા । તથા સ્વભાવવિરુદ્ધોપલબ્ધ્યાદાવ્ અપ્ય્ અનુપલબ્ધિરૂપતા વિદ્યત એવ । સહાભાવાક્ષેપિકા યસ્યોપલબ્ધિઃ સા તસ્યાનુપલબ્ધિર્ ઇત્ય્ અનુપલબ્ધિલક્ષણયોગાત્ । તથા હિ યેયં વહ્નેર્ ઉપલબ્ધિઃ સા શીતાભાવમ્ આક્ષિપતિ ।

11. ભવત્વ્ અનુપલબ્ધિઃ સા દૃશ્યતા તુ કથમ્ । ઉચ્યતે । દૃશ્યત્વે ઽપ્ય્ અનુપલબ્ધિર્ ઇતિ કૃત્વા । તથા હિ યદિ શીતસ્પર્શો દૃશ્યો ભવેત્ તદા તસ્યોપલબ્ધિં નિષેધ્યાભાવવ્યાપ્તો વહ્નિર્ વિરુણદ્ધ્ય્ એવ । એવમ્ અભાવસાધની સર્વૈવાનુપલબ્ધિર્ વ્યાપ્તિસામર્થ્યાદ્ ( ત્સ્ 293 ) દૃશ્યસ્યોપલબ્ધિં વિરુણદ્ધીતિ સામર્થ્યાત્ સ્વભાવાનુપલબ્ધિર્ ભવતિ । ન સાક્ષાત્ । યસ્યાં ત્વ્ અનુપલબ્ધૌ તદૈવ તમ્ એવ પ્રતિપત્તારં પ્રતિ દૃશ્યત્વં પ્રતિષેધ્યસ્ય સિદ્ધં દૃશ્યાનુપલબ્ધિર્ એવ તસ્યાઃ સ્વલક્ષણમ્ ઇતિ સાક્ષાત્ સ્વભાવાનુપલબ્ધિઃ । યત્ પુનર્ અન્યૈર્ ઉચ્યતે । યદ્ય્ અપિ સંપ્રતિતની દૃશ્યાનુપલબ્ધિર્ નાસ્તિ વિરોધાદિકાલે ત્વ્ આસીદ્ સૈવ ભાવપ્રતિપત્તિનિબન્ધનમ્ ઇતિ । તેન દૃષ્યાનુપલબ્ધિપૂર્વત્વાત્ સ્વભાવવિરુદ્ધોપલબ્ધ્યાદીનાં દૃશ્યાનુપલબ્ધાવ્ અન્તર્ભાવઃ । સંપ્રતિતન્યશ્ ચ દૃશ્યાનુપલબ્ધેર્ અભાવાત્ તત્સ્વભાવાનુપલબ્ધેર્ અન્યાસામ્ અનુપલબ્ધીનાં ભેદ ઇતિ ।
12. યદ્ અપિ કૈશ્ચિત્ સ્વભાવવિરુદ્ધોપલબ્ધ્યાદીનામ્ અનુમિતાનુમાનતયા દૃશ્યાનુપલબ્ધિરૂપતોચ્યતે । દૂરાદ્ વહ્ને રૂપવિશેષં દૃષ્ટ્વા ઉષ્ણસ્પર્શવિશેષસ્ તદ્દેશવ્યાપકો ઽનુમીયતે તસ્માચ્ ચ શીતસ્પર્શાભાવપ્રતીતિઃ । આહત્ય તુ દૃશ્યાનુપલબ્ધેર્ અનુદયાદ્ દૃશ્યાનુપલબ્ધેર્ ભેદેન નિર્દેશઃ । અત એવ ચાનુમિતાનુમાનમ્ એતત્ કેવલમ્ અત્યન્તાભ્યાસાજ્ ઝટિતિ તથાભૂતપ્રતીત્યુદયે સત્ય્ એકમ્ અનુમાનમ્ ઉચ્યતે । વસ્તુતસ્ ત્વ્ અનેકમ્ અનુમાનમ્ એતત્ એવમ્ અન્યત્રાપિ વ્યાપકવિરુદ્ધોપલમ્ભાદાવ્ ઊહ્યમ્ ઇતિ દ્વયમ્ અપ્ય્ એતન્ ન મનસિ તોષમ્ આદધાતિ ॥

13. સ્વભાવઃ સ્વસત્તામાત્રભાવિનિ સાધ્યધર્મે હેતુઃ । યો હેતોર્ આત્મનઃ સત્તામ્ અપેક્ષ્ય વિદ્યમાનો ન હેતુસત્તાવ્યતિરિક્તં કિંચિદ્ ધેતુમ્ અપેક્ષતે । તસ્મિન્ સાધ્યે યો હેતુઃસ સ્વભાવઃ । અનેન ચ વિશેષણે નાન્ત્યાત્ કારણાત્ કાર્યં યદ્ ઉત્પદ્યતે તસ્ય સંગ્રહઃ ( ત્સ્ 294 ) કૃતઃ । તદ્ અપિ હિ તસ્ય સ્વભાવ એવ । તત્સત્તામાત્રભાવિત્વાત્ । અન્યાર્થમ્ અપિ કૃતમ્ અન્યાર્થં ભવતીતિ ન્યાયાત્ પરવિપ્રતિપત્તિર્ અપિ નિરા કૃતા । પરે હિ પશ્ચાત્કાલભાવિનમ્ અપિ કૃતકત્વાદિધર્મં સ્વભાવમ્ ઇચ્છન્તીતિ । યથા વૃક્ષો ઽયં શિંશપાત્વાદ્ ઇતિ । કાર્યં યાવદ્ભિઃ સ્વભાવૈર્ અવિનાભાવિ કારણે હેતુર્ ઇતિ પ્રકૃતમ્ । કારણે સાધ્યે યાવદ્ભિઃ સ્વભાવૈર્ અવિનાભાવિ તૈર્ એવ હેતુઃ । યથા ઽગ્નિર્ અત્ર ધૂમાત્ ॥
14. એતાનિ ચ ત્રીણિ લિઙ્ગાનિ સાધ્યભેદાત્ । સાધ્યાપેક્ષયા હિ લિઙ્ગવ્યવસ્થા । સાધ્યશ્ ચ વિધિઃ પ્રતિષેધો વા અન્યોન્યલક્ષણવ્યવચ્છેદલક્ષણત્વાદ્ અનયોઃ । વિધિર્ અપ્ય્ અનર્થાન્તરાર્થાન્તરભેદાદ્ દ્વિવિધઃ । તત્રાનર્થાન્તરે ગમ્યે સ્વભાવહેતુઃ । અર્થાન્તરે તુ ગમ્યે કાર્યમ્ ઇતિ દ્વાવ્ એતૌ વિધિસાધનૌ । સ્વભાવપ્રતિબન્ધે હિ સત્ય્ અર્થો ઽર્થં ગમયેત્ । સ્વભાવેન પ્રતિબન્ધઃ પ્રતિબદ્ધસ્વભાવત્વમ્ । યસ્માત્ સ્વભાવપ્રતિબન્ધે સતિ સાધનાર્થઃ સાધ્યાર્થં ગમયેત્ । તસ્માદ્ અનયોર્ એવ વિધિસાધનતા । નનુ સ્વભાવપ્રતિબન્ધમ્ અન્તરેણાપિ ચન્દ્રોદયાત્ કુમુદવિકાસપ્રતિપત્તિઃ સમુદ્રવૃદ્ધિશ્ ચ । આતપસદ્ભાવાત્ પરભાગે છાયાપ્રતિપત્તિઃ । કૃત્તિકાદ્યુદયાનન્તરશ્ ચ રોહિણ્યાદીનામ્ ઉદયઃ પ્રતીયતે । તત્ કથમ્ ઉચ્યતે સ્વભાવપ્રતિબન્ધે સત્ય્ અર્થો ઽર્થં ગમયેદ્ ઇતિ । તદપ્રતિબદ્ધસ્ય તદવ્યભિચારનિયમાભાવાત્ । તદ્ ઇતિ ( ત્સ્ 295 ) સ્વભાવ ઉક્તઃ । તેનાપ્રતિબદ્ધસ્ તદપ્રતિબદ્ધઃ । યો યત્ર સ્વભાવેન ન પ્રતિબદ્ધઃસ તર્ન્ અપ્રતિબદ્ધવિષયમ્ અવશ્યમ્ એવ ન ન વ્યભિચરતીતિ નાસ્તિ તયોર્ અવ્યભિચારનિયમઃ । યાતુ ચન્દ્રોદયાદેઃ સમુદ્રવૃદ્ધ્યાદિપ્રતીતિઃ સાનુમાનાદ્ એવ । તથા હિ હેતુધર્મસ્યૈવ તાદૃશો ઽત્રાનુમિતિર્ યત્રામ્ભ્ ઓજબોધા દય એકકાલા જાતાઃ । એવં સતિ કાર્યાદ્ ઇયં કારણસિદ્ધિઃ । વાયુવિશેષ એવ ચ યઃ કૃત્તિકાદ્યુદયકારણંસ એવ હિ સંતત્યા રોહિણ્યાદ્યુદયકારણં । હેતુધર્મપ્રતીતેસ્ તત્પ્રતીતિર્ ઇતિ । એવમ્ અત્રાપિ । યત્રાવ્યભિચારસ્ તત્ર પ્રતિબન્ધો ઽભ્યૂહ્યઃ । સ ચ પ્રતિબન્ધઃ સાધ્યે ઽર્થે લિઙ્ગસ્ય । વસ્તુતસ્ તદાત્મ્યાત્ તદુત્પત્તેશ્ ચ । અતત્સ્વભાવસ્યાતદુત્પત્તેશ્ ચ તત્રાપ્રતિબદ્ધસ્વભાવત્વાત્ । તે ચ તાદાત્મ્યતદુત્પત્તી સ્વભાવકાર્યયોર્ એવેતિ । તાભ્યામ્ એવ વસ્તુસિદ્ધિઃ । પ્રતિષેધસિદ્ધિસ્ તુ યથોક્તાયા એવાનુપલબ્ધેઃ । નન્વ્ અનુપલબ્ધૌ કઃ પ્રતિબન્ધઃ । પ્રતિબદ્ધશ્ ચ હેતુર્ ગમકઃ । ઇદાનિમ્ એવ હિ કથિત મ્ । સ્વભાવપ્રતિબન્ધે હિ સત્ય્ અર્થો ઽર્થં ગમયેદ્ ઇતિ । તત્ર સ્વભાવાનુપલબ્ધૌ તાદાત્મ્યં પ્રતિબન્ધઃ । તથા હિ તત્રાભાવવ્યવહારયોગ્યતા સાધ્યતે । યોગ્યતા ચ યોગ્યસ્વભાવભૂતૈવેતિ । કારણાનુપલબ્ધ્યાદૌ મૌલપ્રતિબન્ધનિબન્ધનો ગમ્યગમકભાવઃ । વિરુદ્ધોપલબ્ધ્યાદૌ તુ તત્તદ્વિવિક્તપ્રદેશાદિકાર્યત્વાત્ તાદૃશસ્ય ( ત્સ્ 296 ) દહનાદેસ્ તદુત્પત્તિનિબન્ધન એવ ઇતિ ॥ ॥
॥ તર્કસોપાને સ્વાર્થાનુમાનપરિચ્છેદો દ્વિતિયઃ ॥ ॥
1. ત્રિરૂપલિઙ્ગાખ્યાનં પરાર્થમ્ અનુમાનમ્ । પૂર્વમ્ ઉક્તં યત્ ત્રિરૂપં લિઙ્ગં તસ્ય યત્ પ્રકાશકં વચનં તત્ પરાર્થમ્ અનુમાનં કારણે કાર્યોપચારાત્ । અનુમાનકારણે ત્રિરૂપૈઇઙ્ગે કાર્યસ્યાનુમાનસ્યોપચારાત્ સમારોપાત્ । યથા નડ્વલોદકં પાદરોગ ઇતિ । તદ્ દ્વિવિધં પ્રયોગભેદાત્ । સાધર્મ્યવત્ । વૈધર્મ્યવચ્ ચ ॥
2. સમાનો ધર્મો યસ્ય સ સધર્મા । તસ્ય ભાવઃ સાધર્મ્યં । દૃષ્ટાન્તધર્મિણા સહ સાધ્યધર્મિણો હેતુકૃતં સાદૃશ્યમ્ । વિસદૃશો ધર્મો યસ્ય સ વિધર્મા તસ્ય ભાવો વૈધર્મ્યમ્ । દૃષ્ટાન્તધર્મિણા સહ સાધ્યધર્મિણો હેતુકૃતં વૈસાદૃશ્યમ્ । યસ્ય સાધનવાક્યસ્ય સાધર્મ્યમ્ અભિધેયં તત્સાધર્મ્યવત્ । યસ્ય ચ વૈધર્મ્યમ્ અભિધેયં તદ્ વૈધર્મ્યવત્ । નનુ ચ સાધર્મ્યવતિ સાધનવાક્યે વ્યતિરેકો નાસ્તિ । વૈધર્મ્યવતિ ચાન્વયસ્ તત્ કથં ત્રિરૂપલિઙ્ગાખ્યાનં પરાર્થમ્ અનુમાનં સ્યાત્ । નૈષ દોષઃ । સાધર્મ્યેણાપિ હિ પ્રયોગે ઽર્થાદ્ વૈધર્મ્યગતિઃ । અસતિ તસ્મિન્ સાધ્યેન હેતોર્ અન્વયાયોગાત્ । સાધર્મ્યાભિધેયેન યુક્તે પ્રયોગે સમર્થ્યાદ્ વ્યતિરેકસ્ય પ્રતીતિસ્ તસ્માત્ ત્રિરૂપલિઙ્ગાખ્યાનમ્ । તસ્મિન્ વ્યતિરેકે બુદ્ધ્યાવસીયમાને ઽસતિ સાધ્યેન હેતોર્ અન્વયસ્ય બુદ્ધ્યાવસિતસ્યાભાવાત્ ॥
3. તથા વૈધર્મ્યેણાપ્ય્ અન્વયગતિઃ । અસતિ તસ્મિન્ સાધ્યાભવે હેત્વભાવસ્યાસિદ્ધેઃ । તથેતિ યથાન્વયવાક્યે તથાર્થાદ્ એવ વૈધર્મ્યેણ પ્રયોગે ઽન્વયસ્યાનભિધીયમાનસ્યાપિ ગતિઃ । અસતિ તસ્મિન્ન્ અન્વયે બુદ્ધિગૃહીતે સાધ્યાભાવે હેત્વભાવસ્યાસિદ્ધેર્ અનવસાયાત્ । તસ્માદ્ એકેનાપિ વાક્યેનાન્વયમુખેન વ્યતિરેકમુખેન વા પ્રયુક્તેન સપક્ષાસપક્ષયોર્ લિઙ્ગસ્ય સદસત્ત્વખ્યાપનં કૃતં બ્ઃઅવતીતિ નાવશ્યં વાક્યદ્વયપ્રયોગઃ ॥
4. તત્રાનુપલબ્ધેઃ સાધર્મ્યવાન્ પ્રયોગઃ યદ્ યત્રોપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તં સન્ નોપલભ્યતે સ તત્રાસદ્વ્યવહારવિષયઃ । યથા શશશિરસિ શૃઙ્ગં । નોપલભ્યતે ચ ક્વચિત્પ્રદેશવિશેષ ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તો ઘટ ઇતિ । અત્ર દૃષ્ટાન્તધર્મિણઃ શશશિરસઃ સાધ્યધર્મિણશ્ ચ પ્રદેશવિશેષસ્યોપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તપ્રતિષેધ્યાનુપલમ્ભહેતુકૃતં સાદૃશ્યમ્ અભિધેયમ્ ॥
5. તથા સ્વભાવહેતોઃ પ્રયોગઃ । યત્ સત્ તત્ સર્વમ્ અનિત્યં યથા ઘટઃ સંશ્ ચ શબ્દઃ । શુદ્ધસ્ય સ્વભાવસ્ય પ્રયોગઃ । સત્ત્વમાત્રસ્યોપધ્યનપેક્ષત્વાત્ । યદ્ ઉત્પત્તિમત્ તદ્ અનિત્યમ્ । યથા ઘટઃ । ઉત્પત્તિમચ્ ચ સુખમ્ ઇત્ય્ અવ્યતિરિક્તવિશેષણસ્ય । ઉત્પત્તિર્ હિ સ્વરૂપલાભઃ । સા ચ ભાવસ્યાત્મભૂતૈવ કેવલં કલ્પનયા વ્યતિરેકિણીવ પ્રદર્શ્યતે । યત્ કૃતકં તદ્ અનિત્યં યથા ઘટઃ કૃતકશ્ ચ શબ્દ ઇતિ વ્યતિરિક્તવિશેષણસ્ય । અપેક્ષિતપરવ્યાપારો હિ સ્વભાવનિષ્પત્તૌ ભાવઃ કૃતક ઇતિ । એવં પ્રત્યયભેદભેદિત્વાદયો દ્રષ્ટવ્યાઃ । અત્ર હિ દૃષ્ટાન્તધર્મિભિઃ સાધ્યધર્મિણાં હેતુકૃતં સાદૃશ્યમ્ અભિધેયમ્ । સર્વ એતે સાધનધર્મા યથાસ્વં ( ત્સ્ 298 ) પ્રમાણૈઃ સિદ્ધસાધનધર્મમાત્રાનુબન્ધ એવ સાધ્યધર્મે ઽવગન્તવ્યાઃ । વસ્તુતસ્ તસ્યૈવ તત્સ્વભાવત્વાત્ । તન્નિષ્પત્તાવ્ અનિષ્પન્નસ્ય તત્સ્વભાવત્વાયોગાત્ । વિરુદ્ધધર્માધ્યાસસ્ય ભેદૈઅક્ષણત્વાત્ ॥

6. કાર્યહેતોઃ સાધર્મ્યવાન્ પ્રયોગઃ । યત્ર યત્ર ધૂમસ્ તત્ર તત્ર વહ્નિર્ યથા મહાનસે । ધૂમસ્ ચાત્ર । અત્ર દૃષ્ટાન્તધર્મિણો મહાનસસ્ય સાધ્યધર્મિણશ્ ચ પ્રદેશવિશેષસ્ય ધૂમહેતુકૃતં સાદૃશ્યમ્ અભિધેયમ્ । ઇહાપિ ત્રિભિર્ અનુપલમ્ભૈર્ દ્વાભ્યાં પ્રત્યક્ષાભ્યાં સિદ્ધે કાર્યકારણભવે કારણે સાધ્યે કાર્યહેતુર્ વક્તવ્યઃ । અનુપલબ્ધેર્ વૈધર્મ્યવાન્ પ્રયોગઃ । યત્ સદ્ ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તંતદ્ ઉપલભ્યત એવ । યથા નીલવિશેષઃ । ન ચૈવમ્ ઇહોપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્ય ઘટસ્યોપલબ્ધિર્ ઇતિ । અત્ર હિ દૃષ્ટાન્તધર્મિણો નિલવિશેષસ્ય સાધ્યધર્મિણશ્ ચ પ્રદેશસ્યોપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તનિષેધ્યાનુપલમ્ભાખ્યહેતુકૃતં વૈસાદૃશ્યમ્ અભિધેયમ્ ।
7. સ્વભાવહેતોર્ વૈધર્મ્યવન્તઃ પ્રયોગાઃ અસત્ય્ અનિત્યત્વે નાસ્તિ ક્વચિત્ સત્ત્વં યથા ગગનમલિને । સંશ્ ચ શબ્દઃ । અસત્ય્ અનિત્યત્વે ન ક્વચિદ્ ઉત્પત્તિમત્ત્વં યથાકાશે । ઉત્પત્તિમચ્ ચ સુખમ્ । અસત્ય્ અનિત્યત્વે ન ક્વચિત્ કૃતકત્વં યથા કુર્મરોમ્નિ । કૃતકશ્ ચ શબ્દ ઇતિ । અત્ર દૃષ્ટાન્તધર્મિણા સાધ્યધર્મિણો હેતુકૃતં વૈસદૃશ્યમ્ અભિધેયમ્ ॥
8. કાર્યહેતોર્ વૈધર્મ્યવાન્ પ્રયોગઃ । અસત્ય્ અગ્નૌ ન ભવત્ય્ એવ ધૂમો યથા મહાહ્રદે । ધૂમશ્ ચાત્રેતિ । ( ત્સ્ 299 ) અત્ર દૃષ્ટાન્તધર્મિણા સાધ્યધર્મિણો હેતુકૃતં વૈસદૃશ્યમ્ અભિધેયમ્ ॥
9. ત્રિરૂપલિઙ્ગાખ્યાનં પરાર્થમ્ અનુમાનમ્ ઇત્ય્ અર્થાન્ ન પક્ષાદિવચનમ્ અનુમાનમ્ ઉક્તં ભવતિ । તત્ર પ્રતિજ્ઞા તાવન્ ન સાક્ષાત્ સાધનમ્ । અર્થાદ્ એવાર્થગતેઃ । અર્થ એવ હ્ય્ અર્થં ગમયતિ પ્રતિબન્ધાન્ । નાભિધાનં વિપર્યયાત્ । પારંપર્યેણાપિ ન ભવતિ । સાધ્યસ્યૈવાભિધાનાત્ । સાધ્યસાધનધર્મવિશેષોપદર્શનાર્થમ્ અનવયવભૂતાપિ પ્રતિજ્ઞા દૃષ્ટાન્તવત્ પ્રયુજ્યત ઇતિ ચેત્ । ન । એવં હ્ય્ અનુજ્ઞાદિવાક્યમ્ અપિ પ્રયોક્તવ્યં સ્યાત્ । ન હિ તૈર્ વિના એવ સાધનસ્ય પ્રવૃત્તિર્ સંભવતિ । વિષયોપદર્શનમ્ અપિ નિષ્ફલમ્ । તેનાપિ વિના સાધ્યપ્રતીતેઃ । તથા હિ યત્ કૃતકં તત્ સર્વમ્ અનિત્યં કૃતકશ્ ચ શબ્દ ઇત્ય્ એતાવન્માત્રે પ્રયુક્તે ઽનિત્યઃ શબ્દ ઇતિ પ્રતીતિર્ ભવત્ય્ એવાન્તરેણ પ્રતિજ્ઞાવચનમ્ । નન્વ્ અસતિ પ્રતિજ્ઞાવચને સપક્ષાદિવ્યવસ્થા કથમ્ । તથા હિ સાધ્યધર્મસામાન્યેન સમાનો ઽર્થઃ સપક્ષઃ । તદભાવપ્રભાવિતશ્ ચાસપક્ષ ઇતિ । અસતિ હિ પ્રતિજ્ઞાનિર્દેશે પક્ષાપેક્ષાનિબન્ધનં ત્રૈરૂપ્યં નાસ્તીતિ । અસદ્ એતત્ । તથા હિ પ્રતિજ્ઞાવચનમ્ અન્તરેણાપિ સર્વં સંપદ્યત એવ । ઉપનય ન સ્ય પુનર્ અર્થઃ પક્ષધર્મવચનેનૈવ નિર્દિષ્ટ ઇતિ ન તત્પૂર્વકે તસ્ય કશ્ચિદ્ ઉપયોગઃ । વ્યાપ્તિપૂર્વકે વચને પક્ષધર્મવચનાદ્ એવ તદર્થસિદ્ધેઃ કિમ્ અનેનોપનયેન । નિગમનમ્ અપ્ય્ અનિષ્ટં સાધનવાક્યાઙ્ગમ્ ઇતિ ॥
10. ત્રિરૂપલિઙ્ગાખ્યાનં પરાર્થમ્ અનુમાનમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ । ત્રયાણાં રૂપાણામ્ એકસ્યાપિ રૂપસ્યાનુક્તૌ સાધનાભાસઃ । ઉક્તસ્યાપ્ય્ અસિદ્ધૌ સંદેહે ચ પ્રતિપા દ્યપ્રતિપા દકયોઃ । ત્રયાણાં રૂપાણાં મધ્ય એકસ્યાનુક્તૌ । અપિશબ્દાદ્ દ્વયોર્ અપિ । સાધનસ્યાભાસઃ સાધનસ્ય સદૃશમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । ઉક્તસ્યાપિશબ્દાદ્ અનુક્તાવ્ અપિ । અસિદ્ધૌ સંદેહે વા પ્રતિપાદ્યસ્ય પ્રતિપાદકસ્ય હેત્વાભાસઃ ।
11. તત્રૈકસ્ય રૂપસ્ય ધર્મિસંબન્ધસ્યાસિદ્ધૌ સંદેહે ચાસિદ્ધો હેત્વાભાસઃ । યથા શબ્દસ્યાનિત્યત્વે સાધ્યે ચાક્ષુષત્વમ્ ઉભયાસિદ્ધમ્ । ચેતનાસ્ તરવ ઇતિ સાધ્યે સર્વત્વગપહરણે મરણં પ્રતિવાદ્યસિદ્ધમ્ । વિજ્ઞાનેન્દ્રિયાયુર્નિરોધૈઅક્ષણસ્ય મરણસ્યાનેનાભ્યુપગમાત્ । અચેતનાઃ સુખાદય ઇતિ સાધ્ય ઉત્પત્તિમત્ત્વમ્ અનિત્યત્વં વા સાંખ્યસ્ય સ્વયંવાદિનો ઽસિદ્ધમ્ । અત્ર ચોત્પત્તિમત્ત્વમ્ અનિત્યત્વં વા પર્યાયેણ હેતુર્ ન યુગપત્ તથા હિ પરાર્થો હેતૂપન્યાસઃ । પરસ્ય ચાસત ઉત્પાદ ઉત્પત્તિમત્ત્વં સતશ્ ચ નિરન્વયો વિનાશો ઽનિત્યત્વં સિદ્ધમ્ ઇતિ । તથા સ્વયં તદાશ્રયણસ્ય વા સંદેહે ઽસિદ્ધઃ । યથા બાસ્પાદિભાવેન સંદિગ્ધો ભૂતસંઘાતો ઽગ્નિસિદ્ધૌ ભૂતાનાં પૃથિવ્યાદીનાં સંઘાતઃ સમૂહો ઽગ્નિસિદ્ધ્યર્થમ્ ઉપાદીયમાનો ઽસિદ્ધઃ । યથા ચેહ નિકૂઞ્જેમયૂરઃ કેકાયિતાદ્ ઇતિ તદાપાતદેશવિભ્રમે । આપાતનમ્ આપાતસ્ તસ્ય કેકાયિતસ્યાપાત ઉત્પાદસ્ તસ્ય દેશસ્ તસ્ય વિભ્રમો ભ્રાન્તિઃ । અથ વા આપતત્ય્ આગચ્છત્ય્ અસ્માદ્ ઇત્ય્ આપાતઃ । સ એવ દેશસ્ તદાપાતદેશઃ । તસ્ય વિભ્રમે । યત્ પુનર્ ઉચ્યતે ઽન્યૈર્ આપાત આગમનમ્ ઇતિ તદ્ અયુક્તમ્ । ( ત્સ્ 301 ) ન હિ શ્રોત્રેન્દ્રિયસ્ય પ્રાપ્યકારિતા ઘટતે । નાપીદં બૌદ્ધદર્શનમ્ । તથા હ્ય્ ઉક્તમ્ અભિધર્મકોશે ।
ચક્ષુઃશ્રોત્રમનો ઽપ્રાપ્તવિષયં ત્રયમ્ અન્યથેતિ ।
આશ્રયાસિદ્ધ્યાપ્ય્ અસિદ્ધઃ । યથા સર્વગત આત્મા સર્વત્રોપલભ્યમાનગુણત્વાદ્ આકાશવત્ । સર્વત્રોપલભ્યમાનગુણાઃ સુખાદયો યસ્ય તદ્ભાવસ્ તત્ત્વં । તસ્માદ્ યદ્ય્ અયમ્ આત્મા સર્વગતો ન ભવેત્ । કથં દક્ષિણાપથ ઉપલબ્ધાઃ સુખાદયો મધ્યદેશ ઉપલભ્યન્તે । આકાશવદ્ ઇતિ દૃષ્ટાન્તે આકાશસ્ય ગુણઃ શબ્દઃ । સ ચ યથા વિકારિણિ પુરુષ ઉપલભ્યતે તથાન્યત્રાપીતિ । સ્યાદ્ એષ હેતુર્ યદિ બૌદ્ધસ્ય સર્વત્રોપલભ્યમાનગુણત્વમ્ આત્મનઃ સિદ્ધં સ્યાત્ । યાવદ્ આત્મૈવ ન સિદ્ધઃ ॥ તદ્ એવમ્ અસિદ્ધઃ ષટ્પ્રકારઃ ॥ ॥ ॥

12. તથૈકસ્ય રૂપસ્યાસપક્ષે ઽસત્ત્વસ્યાસિદ્ધાવ્ અનૈકાન્તિકો હેત્વાભાસઃ । યથા શબ્દસ્ય નિત્યત્વાદિકે ધર્મે સાધ્યે પ્રમેય ત્વા દિકો ધર્મઃ સપક્ષવિપક્ષયોઃ સર્વત્રૈકદેશે ચ વર્તમાનઃ । નિત્યત્વાદિક ઇત્ય્ આત્રાદિશબ્દેન પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વાપ્રયત્નાનન્તરીયકત્વયોર્ ગ્રહણમ્ । પ્રમેયત્વાદિક ઇત્ય્ અત્રાદિશબ્દેનાનિત્યત્વાસ્પર્શત્વયોર્ ગ્રહણમ્ । કિંભૂતઃ પ્રમેયત્વાદિકો ધર્મો ઽનૈકાન્તિકઃ । સપક્ષવિપક્ષયોઃ સર્વત્રૈકદેશે ચ વર્તમાનઃ । નિત્યઃ શબ્દઃ પ્રમેયત્વાદ્ ઇત્ય્ અત્ર નિત્યત્વે સાધ્યે પ્રમેયત્વં સપક્ષવિપક્ષયોર્ વર્તતે । એકદેશે ચ વર્તમાન ઇત્ય્ અત્રાપિ સપક્ષવિપક્ષયોર્ ઇતિ સંબન્ધનીયં । ચશબ્દેનૈતત્ કથયતિ । ન કેવલં સપક્ષવિપક્ષવ્યાપિ ( ત્સ્ 302 ) પ્રમેયત્વમ્ અનૈકાન્તિકો હેત્વાભાસઃ । યો ઽપિ સપક્ષવ્યાપી વિપક્ષૈકદેશવૃત્તિઃ । તથા વિપક્ષવ્યાપી સપક્ષૈકદેશવૃત્તીઃ । યો વા સપક્ષવિપક્ષયોર્ એકદેશવૃત્તિઃ સર્વો ઽસાવ્ અનૈકાન્તિકો હેત્વાભાસ ઇતિ । તત્ર પ્રયત્નાનન્તરિયકઃ શબ્દો ઽનિત્યત્વાદ્ ઘટવદ્ ઇત્ય્ અયં વિપક્ષૈકદેશવૃત્તિઃ । વિદ્યુતિ વર્તમાન્ અત્વ્ આદ્ આકાશાદાવ્ અવર્તમાન્ અત્વ્ આત્ સપક્ષવ્યાપી તુ ભવત્ય્ એવ । સર્વસ્ય પ્રયત્નાનન્તરીયકસ્યાનિત્યત્વાત્ । અપ્રયત્નાનન્તરીયકઃ શબ્દો ઽનિત્યત્વાદ્ વિદ્યુદ્ ઇવ । અયં સપક્ષૈકદેશવૃત્તિઃ । અપ્રયત્નાનન્તરીયકો ઽસ્ય સપક્ષો ઽવિદ્યુદાકાશાદિઃ । તત્રાનિત્યત્વં વિદ્યુતિ વર્તતે નાકાશાદૌ । વિપક્ષવ્યાપીતુ ભવત્ય્ એવ । સર્વપ્રયત્નાનન્તરીયકે ઽનિત્યત્વસ્ય ગતત્વાત્ । નિત્યઃ શબ્દો ઽસ્પર્શત્વાત્ પરશુવત્ । અસ્પર્શત્વં હિ વિપક્ષૈકદેશે બુદ્ધ્યાદૌ સપક્ષૈકદેશે ચાકાશાદૌ વર્તત ઇત્ય્ ઉભયપક્ષૈકદેશવૃત્તિઃ । એવં ચતુર્વિધઃ સાધારણાનૈકાન્તિકો નિર્દિષ્ટઃ ॥
13. તથા ઽસ્યૈવ રૂપસ્ય સંદેહે ઽપ્ય્ અનૈકાન્તિક એવ । યથા સર્વજ્ઞઃ કશ્ચિદ્ વિવક્ષિતઃ પુરુષો રાગાદિમાન્ વેતિ સાધ્યે વક્તૃત્વાદિકો ધર્મઃ સંદિગ્ધવિપક્ષવ્યાવૃત્તિકઃ । સર્વત્રૈકદેશે વા સર્વજ્ઞો વક્તા નોપલભ્યત ઇતિ । એવં પ્રકારસ્યાનુપલમ્ભસ્યાદૃષ્યાત્મવિષયત્વેન સંદેહહેતુત્વાત્ । અસર્વજ્ઞવિપર્યયાદ્ વક્તૃત્વાદેર્ વ્યાવૃત્તિઃ સંદિગ્ધા ॥
14. દ્વયો રૂપયોર્ વિપર્યયસિદ્ધૌ વિરુદ્ધઃ । કયોર્ દ્વયોઃ । સપક્ષે સત્ત્વસ્યાસપક્ષે ચાસત્ત્વસ્ય યથા કૃતકત્વં પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વં ચ નિત્યત્વે સાધ્યે વિરુદ્ધહેત્વાભાસઃ ॥ દ્વયોર્ ઉપાદાનમ્ અસપક્ષવ્યાપ્યસપક્ષૈકદેશવૃત્તિત્વેન ભેદાત્ । અનયોઃ ( ત્સ્ 303 ) સપક્ષે ઽસત્ત્વમ્ અસપક્ષે ચ સત્ત્વમ્ ઇતિ વિપર્યયસિદ્ધિઃ । એતૌ સાધ્યવિપર્યયસાધનાદ્ વિરુદ્ધૌ ॥ દ્વયો રૂપયોર્ એકસ્યાસિદ્ધાવ્ અપરસ્ય ચ સંદેહે ઽનૈકાન્તિકઃ । દ્વયોર્ ઇત્ય્ અન્વયવ્યતિરેકયોઃ । એકસ્યાસિદ્ધાવ્ ઇતિ । અસપક્ષે ઽસત્ત્વસ્ય । અપરસ્ય સંદેહ ઇતિ સપક્ષે સત્ત્વસ્ય । યથા વીતરાગઃ સર્વજ્ઞો વા વક્તૃત્વાદ્ ઇતિ । વ્યતિરેકો ઽત્રાસિદ્ધઃ સંદિગ્ધો ઽન્વયઃ । સર્વજ્ઞવીતરાગયોર્ વિપ્રકર્ષાદ્ વચનાદેસ્ તત્ર સત્ત્વમ્ અસત્ત્વં વા સંદિગ્ધમ્ । અનયોર્ એવ દ્વયો રૂપયોઃ સંદેહે ઽનૈકાન્તિકઃ । યથા સાત્મકં જીવચ્છરીરં પ્રાણાદિમત્ત્વાદ્ ઇતિ । ન હિ સાત્મકાનત્મકાભ્યામ્ અન્યો રાશિર્ અસ્તિ યત્ર પ્રણાદિર્ વ ર્ તતે । નાપ્ય્ અનયોર્ એકત્ર વૃત્તિનિશ્ચયઃ । અત એવાન્વયવ્યતિરેકયોઃ સંદેહાદ્ અનૈકાન્તિકઃ । સાધ્યેતરયોર્ અતો નિશ્ચયાભવાત્ ।
15. એવમ્ એતેષાં ત્રયાણાં રૂપાણાં એકૈકસ્ય દ્વયોર્ દ્વયોર્ વા રૂપયોર્ અસિદ્ધૌ સંદેહે ચ યથાયોગમ્ અસિદ્ધવિરુદ્ધાનૈકાન્તિકાસ્ ત્રયો હેત્વાભાસાઃ । એવમ્ અનન્તરોક્તેન ક્રમેણ ત્રયો હેત્વાભસઃ । અસિદ્ધવિરુદ્ધાનૈકાન્તિકાઃ । ત્રાયાણાં રૂપાણાં પક્ષધર્માન્વયવ્યતિરેકાખ્યાનાં મધ્યે । એકૈકસ્ય રૂપસ્યાસિદ્ધૌ સંદેહે ચ । તથા દ્વયોર્ દ્વયોર્ વા રૂપયોર્ અસિદ્ધૌ સંદેહે ચ યથાયોગમ્ ઇતિ યથાસંભવમ્ । તત્ર ધર્મિસંબન્ધસ્યૈકસ્ય રૂપસ્યાસિદ્ધાવ્ અસિદ્ધઃ । તથા સપક્ષે સત્ત્વસ્યાસિદ્ધૌ સંદેહે ચાનૈકાન્તિક ઉક્તઃ । એવમ્ એકૈકસ્ય રૂપસ્યાસિદ્ધૌ સંદેહે ચાસિદ્ધો ઽનૈકાન્તિકશ્ ચ હેત્વાભાસ ( ત્સ્ 304 ) ઉક્તઃ । તથા દ્વયોર્ દ્વયો રૂપયોર્ વિપર્યયસિદ્ધૌ વિરુદ્ધો હેત્વાભાસ ઉક્તઃ । અસપક્ષે સત્ત્વસ્ય ચ સંદેહે વા ઽનૈકાન્તિક ઉક્તઃ । તથા સપક્ષાસપક્ષયોર્ અપિ હેતોઃ સદસત્ત્વસંદેહે ઽનૈકાન્તિક એવ । એવં દ્વયોર્ દ્વયોર્ અસિદ્ધૌ સંદેહે ચ વિરુદ્ધો ઽનૈકાન્તિકશ્ ચ હેત્વાભાસ ઇતિ ।
16. નનુ કથમ્ ઉક્તં ત્રયો હેત્વાભાસા ઇતિ । યાવતા વૈફલ્યમ્ અપિ હેતોઃ પૃથગ્દૂષણમ્ અસ્તિ । તદ્ ઉક્તમ્ ।
સાધનં યદ્ વિવાદેન ન્યસ્તં તચ્ ચેન્ ન સાધ્યતે ।
કિં સાધ્યમ્ અન્યથાનિષ્ટં ભવેદ્ વૈફલ્યમ્ એવ વા ॥ ઇતિ
અત્ર કેચિદ્ આહુઃ સત્યમ્ અસ્ત્ય્ એવ વૈફલ્યં હેતોઃ પૃથગ્દૂષણં । યત્ પુનર્ અસિદ્ધવિરુદ્ધાનૈકાન્તિકકથનં વિનિશ્ચયાદૌ તદ્ અસામર્થ્યપ્રભેદેન । દ્વિવિધં હિ સાધનસ્ય દૂષણં ભવતિ । અસામર્થ્યં વૈયર્થ્યં ચ । અસામર્થ્યં ત્વ્ અસિદ્ધવિરુદ્ધાનૈકન્તિકભેદાત્ ત્રિવિધમ્ । વૈયર્થ્યં ત્વ્ એકમ્ એવેતિ । સ્યાદ્ એતદ્ યદિ વૈયર્થ્યં નામ હેતો ર્ દૂષણં સ્યાત્ કિં તુ પ્રમાણસ્ય । તદ્ ઉક્તમ્ ઉદ્યોતકરેણાપિ । અધિગતમ્ અપિ ગમયતા પ્રમાણેન પિષ્ટં પિષ્ટં સ્યાદ્ ઇતિ । ન્યાયપરમેશ્વરૈર્ અપિ કીર્ત્તિપાદૈર્ ઉક્તમ્ ।
નિષ્પાદિતક્રિયે કશ્ચિદ્ વિશેષમ્ અસમાદધત્ ।
કર્મણ્ય્ ઐન્દ્રિયમ્ અન્યદ્ વા સાધનં કિમ્ ઇતીષ્યત ઇતિ
તતશ્ ચ કથમ્ ઇદં વૈયર્થ્યં હેતોર્ દૂષણમ્ । ( ત્સ્ 305 ) અથૈવમ્ ઉચ્યતે પ્રમાણાજનકત્વાદ્ ધેતુર્ અપિ વ્યર્થ ઉચ્યત ઇતિ । એવં હિ વાસ્તવમ્ ઇદં હેતોર્ ન દૂષણં સ્યાત્ । વાસ્તવં દૂષણં વક્તવ્યં । કિં ચ । યદિ વૈયર્થ્યં હેતોર્ દૂષનં ભિન્નં સ્યાત્ । યથાસિદ્ધતાપ્રતિપક્ષેણ હેતો રૂપં પક્ષધર્મતા । વિરુદ્ધતાપ્રતિપક્ષેણાન્વયઃ । અનૈકાન્તિકતાપ્રતિપક્ષેન ચ વ્યતિરેકશ્ ચોક્તઃ । તથા વૈયર્થ્યપ્રતિપક્ષેણાપ્ય્ અન્યદ્ રૂપમ્ ઉક્તં સ્યાત્ । ન ચાન્યદ્ રૂપં હેતોર્ ઘટતે । યદિ તર્હીદં વૈયર્થ્યં ન પૃથગ્દૂષણં કથં તર્હ્ય્ અનેન વાદી નિગૃહ્યતે ॥
17. અત્ર કેચિદ્ આહુઃ । અસિદ્ધ એવ વૈયર્થ્યં અન્તર્ ભવતીતિ । તથા હિ જિજ્ઞાસિતવિશેષો ધર્મી પક્ષઃ । તદ્ધર્મશ્ ચ હેતુઃ । તતો ઽપક્ષધર્મત્વાદ્ વૈયર્થ્યમ્ અસિદ્ધ એવાન્તર્યાતિ । અન્યે તુ સુધિય એવમ્ આહુઃ । નેદં હેતોર્ દૂષણં કિં તુ પરાર્થાનુમાને વક્તુર્ અપિ ગુણદોષા શ્ ચિન્ત્યન્તે ઇતિ વિફલાભિધાયી અપ્રતિભયૈવ નિગૃહ્યત ઇતિ । તથા હિ પ્રકૃતમ્ એવ સાધ્યં નાપ્રકૃતમ્ ઇતિ સાધ્યતાયાઃ પ્રકૃતેર્ નિયામક એષ પન્થા । એવં કૃત્વા પરિસંખ્યાનં ન વિરુધ્યતે । દોષાઃ પુનર્ ન્યૂનત્વમ્ અસિદ્ધિર્ વાદિના સાધયિતુમ્ ઇષ્ટસ્યાર્થસ્ય વિપર્યયસાધનમ્ અષ્ટાદશ દૃષ્ટાન્તદોષાશ્ ચેતિ । અત્ર ચ યચ્ ચોદ્યં પરિહારશ્ચ તદ્ ગ્રન્થવિસ્તરભયાન્ ન લિખિતમ્ ઇતિ । સ્થિતમ્ એતદ્ ( ત્સ્ 306 ) યદિ વૈયર્થ્યં હેતોર્ દૂષણં તદાસિદ્ધ એવાન્તર્ભવતિ । નો ચેદ્ અપ્રતિભયૈવેતિ ॥

18. ત્રિઇઅક્ષણો હેતુર્ ઉક્તસ્ તાવતાર્થપ્રતીતિર્ ઇતિ ન પૃથગ્ દૃષ્ટાન્તો નામ સાધનાવયવઃ કશ્ચિત્ । તેન નાસ્ય લક્ષણં પૃથગ્ ઉચ્યતે ગતાર્થત્વાત્ । હેતોઃ સપક્ષ એવ સત્ત્વમ્ અસપક્ષાચ્ ચ સર્વતો વ્યાવૃત્તી રૂપમ્ ઉક્તમ્ અભેદેન ઇ પુનર્ અવિશેષેણ કાર્યસ્વભાવયોર્ જન્મતન્માત્રાનુબન્ધૌ દર્શનીયાવ્ ઉક્તૌ । રૂપશબ્દઃ પ્રત્યેકમ્ અભિસંબધ્યતે । હેતોઃ સપક્ષ એવ સત્ત્વમ્ ઇતિ સાધ્યેનાનુગતમ્ ઇદમ્ એકં રૂપમ્ અસપક્ષાચ્ ચ સર્વતો વ્યાવૃત્તિર્ ઇતિ સાધ્યનિવૃત્ત્યા નિવૃત્તિર્ અસ્ય દ્વિતીયં રૂપમ્ ઉક્તમ્ । અભેદેનેતિ સ્વભાવાદિહેતુમ્ અકૃત્વા । જન્મતન્માત્રે સત્ય્ અનુબદ્ધૌ । સાધાનં કૃતેતિ સમાસઃ । તચ્ ચ દર્શયતા ધૂમસ્ તત્રાગ્નિર્ ઇતિ અસત્ય્ અગ્નૌ ન ક્વચિદ્ ધુમો યથા મહાનસેતરયોઃ । યત્ર કૃતકત્વં તત્રાનિત્યત્વમ્ અનિત્યત્વાભાવે કૃતકત્વાસંભવો યથા ઘટાકાશયોર્ ઇતિ દર્શનીયમ્ । ન હ્ય્ અન્યથા સપક્ષવિપક્ષયોઃ સદસત્ત્વે યથોક્તપ્રકારે શક્યે દર્શયિતું । તત્કાર્યતાનિયમઃ કાર્યલિઙ્ગસ્ય ચ સ્વભાવવ્યાપ્તિઃ । તસ્યાગ્ન્યાદેઃ કાર્યં તત્કાર્યં તસ્ય ભાવસ્ તત્કાર્યતા । ન હ્ય્ અન્યથા શક્યો દર્શયિતુમ્ ઇતિ લિઙ્ગવચનવિપરિણામેન સમ્બન્ધનીયમ્ ॥
19. અસ્મિંશ્ ચાર્થે દર્શિતે દર્શિત એવ દૃષ્ટાન્તો ભવતિ । એતાવન્માત્રત્વાત્ તસ્યેતિ । એતેનૈવ દૃષ્ટાન્તદોષા અપિ નિરસ્તા ભવન્તિ । એતેનૈવેતિ હેતુલક્ષણાભિધાનેનૈવ દૃષ્ટાન્તસ્યાપિ સામર્થ્યાદ્ ગતાર્થત્વેન દૃષ્ટાન્તદોષા ( ત્સ્ 307 ) અપિ સાધનત્વેન પ્રત્યાખ્યાતા ભવન્તિ । યેન હેતોઃ સામાન્યવિશેષલક્ષણં યથોક્તં પ્રદર્શ્યતે સ સંયગ્દૃષ્ટાન્તઃ । યેન પુનસ્ તસ્ય લક્ષણદ્વયં ન પ્રદર્શ્યતે સો દૃષ્ટાન્તાભાસ ઇત્ય્ ઉક્તં ભવતિ । યથા નિત્યઃ શબ્દઃ । અમૂર્તત્વાત્ । કર્મવદ્ ઇતિ સાધ્યધર્મવિકલો દૃષ્ટાન્તાભાસઃ । અત્ર હિ કર્મણિ નિત્યત્વં સાધ્યધર્મો નાસ્તિ । અનિત્યત્વાત્ કર્મનઃ । અમૂર્તત્વં હિ સાધનધર્મો ઽસ્તિ । અમૂર્તત્વાદ્ અસ્ય । નિત્યઃ શબ્દઃ । અમૂર્તત્વાત્ પરમાણુવદ્ ઇતિ । સાધનધર્મવિકલઃ । સાધ્યધર્મો ઽત્ર નિત્યત્વમ્ અસ્તિ નિત્યત્વાત્ પરમાણોઃ । નિત્યઃ શબ્દો ઽમૂર્તત્વાદ્ ઘટવદ્ ઇતિ । ઉભયધર્મવિકલો ઽનિત્યત્વાન્ મૂર્તત્વાદ્ ઘટસ્ય । રાગાદિમાન્ અયં પુરુષો વચનાત્ । રથ્યાપુરુષવત્ । સંદિગ્ધસાધ્યધર્મો ઽયં દૃષ્ટાન્તાભાસઃ । રથ્યાપુરુષે વચનં પ્રત્યક્ષેણૈવ નિશ્ચિતમ્ ઇતિ સાધનધર્મસ્ તત્ર સિદ્ધઃ । સાધ્યધર્મસ્ તુ રાગાદિમત્વં સંદિગ્ધમ્ । મરણધર્મા ઽયં પુરુષઃ । રાગાદિમત્વાદ્ રથ્યાપુરુષવત્ । રથ્યાપુરુષે મરણધર્મત્વં સાધ્યધર્મ ઉત્પત્તિમત્ત્વાદિના લિઙ્ગેન નિશ્ચિતં રાગાદિમત્ત્વં ત્વ્ અનિશ્ચિતમ્ ઇતિ સંદિગ્ધ સાધન ધર્મા । અસર્વજ્ઞો ઽયં પુરુષો રાગાદીમત્ત્વાદ્ રથ્યાપુરુષવત્ । સંદિગ્ધોભયધર્મા । સાધ્યધર્મસાધનધર્મવ્યાવૃત્તેર્ રથ્યાપુરુષે નિશ્ચેતુમ્ અશક્યત્વાદ્ અન્વયો । યત્ર સાધ્યેન હેતોર્ વ્યાપ્તિર્ નાસ્તિ સો ઽનન્વયઃ । યો વક્તા સ રાગાદિમાન્ ઇષ્ટપુરુષવત્ । અત્રાન્વયો નાસ્તિ । ન હિ રાગાદીનાં વચનસ્ય તાદાત્મ્યલક્ષણસ્ તદુત્પત્તિલક્ષનો વા પ્રતિબન્ધો ઽસ્તિ યેનાત્રાન્વયઃ ( ત્સ્ 308 ) સ્યાત્ । અપ્રતિદર્શિતાન્વયઃ । યથાનિત્યઃ શબ્દઃ કૃતકત્વાદ્ ઘટવદ્ । અત્ર યદ્ય્ અપિ કૃતકત્વસ્યાનિત્યત્વેનાન્વયો ઽસ્તિ । ન તુ વચનેનાખ્યાત ઇત્ય્ અવિદ્યમાન ઇવાસૌ । વ્યાપ્યવ્યાપકભાવસ્ય વચનેનાપ્રદર્શિતત્વાદ્ ઇતિ । વિપરીતાન્વયઃ । યથા યદ્ અનિત્યં તત્ કૃતકમ્ । અત્ર હિ યત્ કૃતકં તદ્ અનિત્યમ્ ઇત્ય્ અન્વયે વક્તવ્યે યદ્ અનિત્યં તત્ કૃતકમ્ ઇતિ વિપરીતમ્ અન્વયં કરોતિ સર્વ એતે દૃષ્ટાન્તદોષાઃ સાધર્મ્યેણ ॥
20. તથા વૈધર્મ્યેણાપિ । યથા નિત્યઃ શબ્દઃ । અમૂર્તત્વાત્ । પરમાણુવદ્ ઇતિ સાધ્યાવ્યતિરેકી । નિત્યત્વાત્ પરમાણોઃ સાધ્યં ન વ્યાવૃત્તમ્ । અત્રૈવ કર્મવદ્ ઇતિ દૃષ્ટાન્તે સાધનાવ્યતિરેકી । અમૂર્તત્વાત્ કર્મણઃ । સાધનમ્ અત્રાવ્યાવૃત્તમ્ । આકાશવદ્ ઇતિ કૃત ઉભયાવ્યતિરેકી । અતો હ્ય્ ઉભયં ન વ્યાવૃત્તં । નિત્યત્વાદ્ અમૂર્તત્વાદ્ આકાશસ્ય । તથા સંદિગ્ધસાધ્યવ્યતિરેકઃ । યથા ઽસર્વજ્ઞાઃ કપિલાદયઃ । અવિદ્યમાનસર્વજ્ઞતાલિઙ્ગભૂતપ્રમાણાતિશયશાસનત્વાત્ । અત્ર વૈધર્મ્યોદાહરણમ્ । યઃ સર્વજ્ઞઃ સ જ્યોતિર્જ્ઞાનાદિકમ્ ઉપદિષ્ટવાન્ । યથા વર્ધમાનાદિઃ । વર્ધમાનાદેર્ અસર્વજ્ઞતાયાઃ સાધ્યધર્મસ્ય સંદિગ્ધો ઉભયવ્યતિરેકઃ । સંદિગહ વ્યતિરેકઃ । સંદિગ્ધસાધન્વ્યતિરેકઃ યથા ન ત્રયીવિદા બ્રાહ્મણેન ગ્રાહ્યવચનઃ કશ્ચિદ્ વિવક્ષિતઃ પુરુષો રાગાદિમત્ત્વાત્ । અત્ર વૈધર્મ્યોદાહરણમ્ । યે ગ્રાહ્યવચના ન તે રાગાદિમન્તસ્ તદ્ યથા ગૌતમાદયો ધર્મશાસ્ત્રાણાં પ્રણેતારઃ । ગૌતમાદિભ્યો રગાદિમત્ત્વસ્ય સાધનધર્મસ્ય વ્યાવૃત્તિઃ સંદિગ્ધા । સંદિગ્ધોભયવ્યતિરેકઃ । યથાવીતરાગાઃ કપિલાદયઃ । પરિગ્રહાગ્રહયોગાત્ । પરિગ્રહો જીવિતપરિષ્કારાણં સ્વીકારઃ । આગ્રહસ્ તેષ્વ્ ( ત્સ્ 309 ) એવાભિષ્વઙ્ગઃ । અત્ર વૈધર્મ્યાદ્ ઉદાહરણમ્ । યો વીતરાગો ન તસ્ય પરિગ્રહાગ્રહૌ । યથા ઋષભાદેઃ । ઋષભાદેર્ અવીતરાગત્વપરિગ્રહાગ્રહયોઃ સાધ્યસાધનધર્મયોર્ વ્યતિરેકઃ સંદિગ્ધઃ । અવ્યતિરેકો યથાવીતરાગો વક્તૃત્વાત્ । યત્ર વીતરાગત્વં નાસ્તિ ન સ વક્તા યથોપલખણ્ડ ઇતિ । યદ્ય્ અપિ ઉપલખણ્ડાદ્ ઉભયં વ્યાવૃત્તં । તથાપિ સર્વો વીતરાગો ન વક્તેતિ વ્યાપ્ત્યા વ્યતિરેકાસિદ્ધેર્ અવ્યતિરેકઃ । અપ્રદર્શિતવ્યતિરેકઃ । યથાનિત્યઃ શબ્દઃ કૃતકત્વાદ્ આકાશવદ્ ઇતિ વૈધર્મ્યેણ । યો હ્ય્ અનિત્યઃ શબ્દઃ કૃતકત્વાદ્ ઇતિ પ્રયોગે વૈધર્મ્યેણાકાશવદ્ ઇતિ બ્રૂયાત્ તેન વિદ્યમાનો ઽપિ વ્યતિરેકો ન પ્રદર્શિતઃ તથા । યદાશેષપદાર્થોપસંહારેણાનિત્યત્વાભાવે કૃતકત્વાભાવો યથાકાશવદ્ ઇતિ કરોતિ તદા વ્યતિરેકો દર્શિતો ભવતિ । ન પુનર્ ઉપમાનમાત્રેણ । વિપરીતવ્યતિરેકઃ । યથા યદ્ અકૃતકં તન્ નિત્યમ્ । અત્ર હિ યન્ નિત્યં તદ્ અકૃતકમ્ ઇતિ વક્તવ્યે । યદ્ અકૃતકં તન્ નિત્યમ્ ઇતિ વદતિ ॥
21. ન હ્ય્ એભિર્ દૃષ્ટાન્તાભાસૈર્ હેતોઃ સામાન્યલક્ષણં સપક્ષ એવ સત્ત્વમ્ અસપક્ષે ચાસત્ત્વમ્ એવ નિશ્ચયેન શક્યં દર્શયિતું વિશેષલક્ષણં વા । એભિઃ સાધ્યવિકલૈર્ દૃષ્ટાન્તાભાસૈર્ હેતોઃ સામાન્યલક્ષણં નિશ્ચયેન ન શક્યં દર્શયિતું વિશેષલક્ષણં વેતિ સંબન્ધનીયં તદર્થાપત્ત્યૈષા ં નિરાસો વેદિતવ્યઃ । યસ્માદ્ એભિર્ દૃષ્ટાન્તાભાસૈર્ દ્વિવિધમ્ અપિ લક્ષણં ન શક્યં દર્શયિતુમ્ । તસ્માદ્ અર્થાપત્ત્યૈષાં નિરાસો દ્રષ્ટવ્યઃ ॥

22. દૂષણા ન્યૂનતાદ્યુક્તિઃ । દૂષ્યતે ઽનયેતિ દૂષણા । ( ત્સ્ 310 ) ણ્યાસશ્રન્થો યુચ્ । આદિશબ્દેનાસિદ્ધવિરુદ્ધાનૈકાન્તિકાઃ । દૃષ્ટાન્તદોષાશ્ ચ ગૃહ્યન્તે યે પૂર્વં ન્યૂનતાદયઃ સાધનદોષા ઉક્તાસ્ તેષામ્ ઉદ્ભાવનં તેન પરેષ્ટાર્થસિદ્ધિપ્રતિબન્ધાત્ । અનેન ચ યદ્ અહ્રીકેણોક્તં વિપર્યયસાધનમ્ એવ દૂષણં નાન્યદ્ ઇતિ તદ્ અપિ પરાસ્તં દ્રષ્ટવ્યં । ન હિ વિપર્યયસાધનાદ્ એવ દૂષણં । વિરુદ્ધવત્ । અપિ તુ પરસ્યાભિપ્રેતનિશ્ચયપ્રતિબન્ધાત્ । નિશ્ચયાભાવો વા ભવતિ નિશ્ચયવિપર્યય ઇત્ય્ અસ્ત્ય્ એવ વિપર્યયસિદ્ધિઃ । દૂષણાભાસાસ્ તુ જાતયઃ । અભૂતદોષોદ્ભાવનાનિ જાત્યુત્તરાણિ । જાત્યા સદૃશ્યેનોત્તરાણિ । ઉત્તરસ્થાનપ્રયુક્તત્વાદ્ ॥
ઇતિ તર્કસોપાને પરાર્થાનુમાનપરિચ્છેદસ્ તૃતીયઃ ।
યત્ તર્કસોપાનમ્ ઇદં વિધાય પુણ્યં મયાપ્તં શરદિન્દુશુભ્રમ્ ।
તેનોત્તમાં બોધિમ્ અહં લભેય લોકશ્ ચ નિર્યાતુ ભવાદ્ અશેષઃ ॥
કૃતિર્ ઇયં પણ્ડિતવિદ્યાકરશાન્તિપાદાનામ્ ॥ ॥