તન્ત્રસાર · ભાગ 120

તન્ત્રસાર, પ્રથમમ્ આહ્નિકમ્
વિમલકલાશ્રયાભિનવસૃષ્ટિમહા જનની ભરિતતનુશ્ ચ પઞ્ચમુખગુપ્તરુચિર્ જનકઃ ।
તદુભયયામલસ્ફુરિતભાવવિસર્ગમયં હૃદયમ્ અનુત્તરામૃતકુલં મમ સંસ્ફુરતાત્ ॥ અભ્ત્સ્_1.1
વિતતસ્ તન્ત્રાલોકો વિગાહિતું નૈવ શક્યતે સર્વૈઃ ।
ઋજુવચનવિરચિતમ્ ઇદં તુ તન્ત્રસારં તતઃ શૃણુત ॥ અભ્ત્સ્_1.2
શ્રીશમ્ભુનાથભાસ્કરચરણનિપાતપ્રભાપગતસંકોચમ્ ।
અભિનવગુપ્તહૃદમ્બુજમ્ એતદ્ વિચિનુત મહેશપૂજનહેતોઃ ॥ અભ્ત્સ્_1.3
ઇહ જ્ઞાનં મોક્ષકારણં બન્ધનિમિત્તસ્ય અજ્ઞાનસ્ય વિરોધકત્વાત્ દ્વિવિધં ચ અજ્ઞાનં બુદ્ધિગતં પૌરુષં ચ તત્ર બુદ્ધિગતમ્ અનિશ્ચયસ્વભાવં વિપરીતનિશ્ચયાત્મકં ચ ।
પૌરુષં તુ વિકલ્પસ્વભાવં સંકુચિતપ્રથાત્મકં તદ્ એવ ચ મૂલકારણં સંસારસ્ય ઇતિ વક્ષ્યામો મલનિર્ણયે ।
તત્ર પૌરુષમ્ અજ્ઞાનં દીક્ષાદિના નિવર્તેતાપિ કિં તુ દીક્ષાપિ બુદ્ધિગતે અનધ્યવસાયાત્મકે અજ્ઞાને સતિ ન સમ્ભવતિ હેયોપાદેયનિશ્ચયપૂર્વકત્વાત્ તત્ત્વશુદ્ધિશિવયોજનારૂપાયા દીક્ષાયા ઇતિ ।
તત્ર અધ્યવસાયાત્મકં બુદ્ધિનિષ્ઠમ્ એવ જ્ઞાનં પ્રધાનમ્ તદ્ એવ ચ અભ્યસ્યમાનં પૌરુષમ્ અપિ અજ્ઞાનં નિહન્તિ વિકલ્પસંવિદભ્યાસસ્ય અવિકલ્પાન્તતાપર્યવસાનાત્ ।
વિકલ્પાસંકુચિતસંવિત્પ્રકાશરૂપો હ્ય્ આત્મા શિવસ્વભાવ ઇતિ સર્વથા સમસ્તવસ્તુનિષ્ઠં સમ્યઙ્નિશ્ચયાત્મકં જ્ઞાનમ્ ઉપાદેયમ્ ।
તચ્ ચ શાસ્ત્રપૂર્વકમ્ ।
શાસ્ત્રં ચ પરમેશ્વરભાષિતમ્ એવ પ્રમાણમ્ ।
અપરશાસ્ત્રોક્તાનામ્ અર્થાનાં તત્ર વૈવિક્ત્યેન અભ્યુપગમાત્ તદર્થાતિરિક્તયુક્તિસિદ્ધનિરૂપણાચ્ ચ તેન અપરાગમોક્તં જ્ઞાનં તાવત એવ બન્ધાત્ વિમોચકમ્ ન સર્વસ્માત્ સર્વસ્માત્ તુ વિમોચકં પરમેશ્વરશાસ્ત્રં પઞ્ચસ્રોતોમયં દશાષ્ટાદશવસ્વષ્ટભેદભિન્નમ્ ।
તતો ઽપિ સર્વસ્માત્ સારં ષડર્ધશાસ્ત્રાણિ ।
તેભ્યો ઽપિ માલિનીવિજયમ્ ।
તદન્તર્ગતશ્ ચાર્થઃ સંકલય્યાશક્યો નિરૂપયિતુમ્ ।
ન ચ અનિરૂપિતવસ્તુતત્ત્વસ્ય મુક્તત્વં મોચકત્વં વા શુદ્ધસ્ય જ્ઞાનસ્યૈવ તથારૂપત્વાત્ ઇતિ ।
સ્વભ્યસ્તજ્ઞાનમૂલત્વાત્ પરપુરુષાર્થસ્ય તત્સિદ્ધયે ઇદમ્ આરભ્યતે ।
અજ્ઞાનં કિલ બન્ધહેતુર્ ઉદિતઃ શાસ્ત્રે મલં તત્ સ્મૃતં પૂર્ણજ્ઞાનકલોદયે તદ્ અખિલં નિર્મૂલતાં ગચ્છતિ ।
ધ્વસ્તાશેષમલાત્મસંવિદુદયે મોક્ષશ્ ચ તેનામુના શાસ્ત્રેણ પ્રકટીકરોમિ નિખિલં યજ્ જ્ઞેયતત્ત્વં ભવેત્ ॥ અભ્ત્સ્_1.4
તત્ર ઇહ સ્વભાવ એવ પરમોપાદેયઃ સ ચ સર્વભાવાનાં પ્રકાશરૂપ એવ અપ્રકાશસ્ય સ્વભાવતાનુપપત્તેઃ સ ચ નાનેકઃ પ્રકાશસ્ય તદિતરસ્વભાવાનુપ્રવેશાયોગે સ્વભાવભેદાભાવાત્ દેશકાલાવ્ અપિ ચ અસ્ય ન ભેદકૌ તયોર્ અપિ તત્પ્રકાશસ્વભાવત્વાત્ ઇતિ એક એવ પ્રકાશઃ સ એવ ચ સંવિત્ અર્થપ્રકાશરૂપા હિ સંવિત્ ઇતિ સર્વેષામ્ અત્ર અવિવાદ એવ ।
સ ચ પ્રકાશો ન પરતન્ત્રઃ પ્રકાશ્યતૈવ હિ પારતન્ત્ર્યમ્ પ્રકાશ્યતા ચ પ્રકાશાન્તરાપેક્ષિતૈવ ન ચ પ્રકાશાન્તરં કિંચિત્ અસ્તિ ઇતિ સ્વતન્ત્ર એકઃ પ્રકાશઃ સ્વાતન્ત્ર્યાદ્ એવ ચ દેશકાલાકારાવચ્છેદવિરહાત્ વ્યાપકો નિત્યઃ સર્વાકારનિરાકારસ્વભાવઃ તસ્ય ચ સ્વાતન્ત્ર્યમ્ આનન્દશક્તિઃ તચ્ચમત્કાર ઇચ્છાશક્તિઃ પ્રકાશરૂપતા ચિચ્છક્તિઃ આમર્શાત્મકતા જ્ઞાનશક્તિઃ સર્વાકારયોગિત્વં ક્રિયાશક્તિઃ ઇત્ય્ એવં મુખ્યાભિઃ શક્તિભિઃ યુક્તો ઽપિ વસ્તુત ઇચ્છાજ્ઞાનક્રિયાશક્તિયુક્તઃ અનવચ્છિન્નઃ પ્રકાશો નિજાનન્દવિશ્રાન્તઃ શિવરૂપઃ સ એવ સ્વાતન્ત્ર્યાત્ આત્માનં સંકુચિતમ્ અવભાસયન્ અણુર્ ઇતિ ઉચ્યતે ।
પુનર્ અપિ ચ સ્વાત્માનં સ્વતન્ત્રતયા પ્રકાશયતિ યેન અનવચ્છિન્નપ્રકાશશિવરૂપતયૈવ પ્રકાશતે ।
તત્રાપિ સ્વાતન્ત્ર્યવશાત્ અનુપાયમ્ એવ સ્વાત્માનં પ્રકાશયતિ સોપાયં વા સોપાયત્વે ઽપિ ઇચ્છા વા જ્ઞાનં વા ક્રિયા વા અભ્યુપાય ઇતિ ત્રૈવિધ્યં શામ્ભવશાક્તાણવભેદેન સમાવેશસ્ય તત્ર ચતુર્વિધમ્ અપિ એતદ્ રૂપં ક્રમેણ અત્ર ઉપદિશ્યતે ।
આત્મા પ્રકાશવપુર્ એષ શિવઃ સ્વતન્ત્રઃ સ્વાતન્ત્ર્યનર્મરભસેન નિજં સ્વરૂપમ્ ।
સંછાદ્ય યત્ પુનર્ અપિ પ્રથયેત પૂર્ણં તચ્ ચ ક્રમાક્રમવશાદ્ અથવા ત્રિભેદાત્ ॥ અભ્ત્સ્_1.5
તન્ત્રસાર, દ્વિતીયમ્ આહ્નિકમ્
અથ અનુપાયમ્ એવ તાવત્ વ્યાખ્યાસ્યામઃ ॥ અભ્ત્સ્_2.1
યદા ખલુ દૃઢશક્તિપાતાવિદ્ધઃ સ્વયમ્ એવ ઇત્થં વિવેચયતિ સકૃદ્ એવ ગુરુવચનમ્ અવધાર્ય તદા પુનર્ ઉપાયવિરહિતો નિત્યોદિતઃ અસ્ય સમાવેશઃ ॥ અભ્ત્સ્_2.2
અત્ર ચ તર્ક એવ યોગાઙ્ગમ્ ઇતિ કથં વિવેચયતિ ઇતિ ચેત્ ઉચ્યતે યો ઽયં પરમેશ્વરઃ સ્વપ્રકાશરૂપઃ સ્વાત્મા તત્ર કિમ્ ઉપાયેન ક્રિયતે ન સ્વરૂપલાભો નિત્યત્વાત્ ન જ્ઞપ્તિઃ સ્વયંપ્રકાશમાનત્વાત્ નાવરણવિગમઃ આવરણસ્ય કસ્યચિદ્ અપિ અસંભવાત્ ન તદનુપ્રવેશઃ અનુપ્રવેષ્ટુઃ વ્યતિરિક્તસ્ય અભાવાત્ ॥ અભ્ત્સ્_2.3
કશ્ ચાત્ર ઉપાયઃ તસ્યાપિ વ્યતિરિક્તસ્ય અનુપપત્તેઃ તસ્માત્ સમસ્તમ્ ઇદમ્ એકં ચિન્માત્રતત્ત્વં કાલેન અકલિતં દેશેન અપરિચ્છિન્નમ્ ઉપાધિભિર્ અમ્લાનમ્ આકૃતિભિર્ અનિયન્ત્રિતં શબ્દૈર્ અસંદિષ્ટં પ્રમાણૈર્ અપ્રપઞ્ચિતં કાલાદેઃ પ્રમાણપર્યન્તસ્ય સ્વેચ્છયૈવ સ્વરૂપલાભનિમિત્તં ચ સ્વતન્ત્રમ્ આનન્દઘનં તત્ત્વં તદ્ એવ ચ અહમ્ તત્રૈવ અન્તર્ મયિ વિશ્વં પ્રતિબિમ્બિતમ્ એવં દૃઢં વિવિઞ્ચાનસ્ય શશ્વદ્ એવ પારમેશ્વરઃ સમાવેશો નિરુપાયક એવ તસ્ય ચ ન મન્ત્રપૂજાધ્યાનચર્યાદિનિયન્ત્રણા કાચિત્ ॥ અભ્ત્સ્_2.4
તન્ત્રસાર, તૃતીયમ્ આહ્નિકમ્
યદ્ એતત્ પ્રકાશરૂપં શિવતત્ત્વમ્ ઉક્તમ્ તત્ર અખણ્ડમણ્ડલે યદા પ્રવેષ્ટું ન શક્નોતિ તદા સ્વાતન્ત્ર્યશક્તિમ્ એવ અધિકાં પશ્યન્ નિર્વિકલ્પમ્ એવ ભૈરવસમાવેશમ્ અનુભવતિ અયં ચ અસ્ય ઉપદેશઃ સર્વમ્ ઇદં ભાવજાતં બોધગગને પ્રતિબિમ્બમાત્રં પ્રતિબિમ્બલક્ષણોપેતત્વાત્ ઇદં હિ પ્રતિબિમ્બસ્ય લક્ષણં યત્ ભેદેન ભાસિતમ્ અશક્તમ્ અન્યવ્યામિશ્રત્વેનૈવ ભાતિ તત્ પ્રતિબિમ્બમ્ મુખરૂપમ્ ઇવ દર્પણે રસ ઇવ દન્તોદકે ગન્ધ ઇવ ઘ્રાણ મિથુનસ્પર્શ ઇવ આનન્દેન્દ્રિયે શૂલકુન્તાદિસ્પર્શો વા અન્તઃસ્પર્શનેન્દ્રિયે પ્રતિશ્રુત્કેવ વ્યોમ્નિ ॥ અભ્ત્સ્_3.1
ન હિ સ રસો મુખ્યઃ તત્કાર્યવ્યાધિશમનાદ્યદૃષ્ટેઃ ॥ અભ્ત્સ્_3.2
નાપિ ગન્ધસ્પર્શૌ મુખ્યૌ ગુણિનઃ તત્ર અભાવે તયોર્ અયોગાત્ કાર્યપરમ્પરાનારમ્ભાત્ ચ ॥ અભ્ત્સ્_3.3
ન ચ તૌ ન સ્તઃ દેહોદ્ધૂલનવિસર્ગાદિદર્શનાત્ ॥ અભ્ત્સ્_3.4
શબ્દો ઽપિ ન મુખ્યઃ કો ઽપિ વક્તિ ઇતિ આગચ્છન્ત્યા ઇવ પ્રતિશ્રુત્કાયાઃ શ્રવણાત્ ॥ અભ્ત્સ્_3.5
એવં યથા એતત્ પ્રતિબિમ્બિતં ભાતિ તથૈવ વિશ્વં પરમેશ્વરપ્રકાશે ॥ અભ્ત્સ્_3.6

નનુ અત્ર બિમ્બં કિં સ્યાત્ માભૂત્ કિંચિત્ ॥ અભ્ત્સ્_3.7
નનુ કિમ્ અકારણકં તત્ હન્ત તર્હિ હેતુપ્રશ્નઃ તત્ કિં બિમ્બવાચોયુક્ત્યા હેતુશ્ ચ પરમેશ્વરશક્તિર્ એવ સ્વાતન્ત્ર્યાપરપર્યાયા ભવિષ્યતિ વિશ્વપ્રતિબિમ્બધારિત્વાચ્ ચ વિશ્વાત્મકત્વં ભગવતઃ સંવિન્મયં હિ વિશ્વં ચૈતન્યસ્ય વ્યક્તિસ્થાનમ્ ઇતિ તદ્ એવ હિ વિશ્વમ્ અત્ર પ્રતીપમ્ ઇતિ પ્રતિબિમ્બધારિત્વમ્ અસ્ય તચ્ ચ તાવત્ વિશ્વાત્મકત્વં પરમેશ્વરસ્ય સ્વરૂપં ન અનામૃષ્ટં ભવતિ ચિત્સ્વભાવસ્ય સ્વરૂપાનામર્શનાનુપપત્તેઃ ॥ અભ્ત્સ્_3.8
સ્વરૂપાનામર્શને હિ વસ્તુતો જડતૈવ સ્યાત્ આમર્શશ્ ચ અયં ન સાકેતિકઃ અપિ તુ ચિત્સ્વભાવતામાત્રનાન્તરીયકઃ પરનાદગર્ભ ઉક્તઃ સ ચ યાવાન્ વિશ્વવ્યવસ્થાપકઃ પરમેશ્વરસ્ય શક્તિકલાપઃ તાવન્તમ્ આમૃશતિ ॥ અભ્ત્સ્_3.9
તત્ર મુખ્યાસ્ તાવત્ તિસ્રઃ પરમેશ્વરસ્ય શક્તયઃ અનુત્તરેચ્છોન્મેષ ઇતિ તદ્ એવ પરામર્શત્રયમ્ અ ઇ ઉ ઇતિ એતસ્માદ્ એવ ત્રિતયાત્ સર્વઃ શક્તિપ્રપઞ્ચઃ ચર્યતે અનુત્તર એવ હિ વિશ્રાન્તિર્ આનન્દઃ ઇચ્છાયામ્ એવ વિશ્રાન્તિઃ ઈશનમ્ ઉન્મેષ એવ હિ વિશ્રાન્તિર્ ઊર્મિઃ યઃ ક્રિયાશક્તેઃ પ્રારમ્ભઃ તદ્ એવ પરામર્શત્રયમ્ આ ઈ ઊ ઇતિ ॥ અભ્ત્સ્_3.10
અત્ર ચ પ્રાચ્યં પરામર્શત્રયં પ્રકાશભાગસારત્વાત્ સૂર્યાત્મકં ચરમં પરામર્શત્રયં વિશ્રાન્તિસ્વભાવાહ્લાદપ્રાધાન્યાત્ સોમાત્મકમ્ ઇયતિ યાવત્ કર્માંશસ્ય અનુપ્રવેશો નાસ્તિ ॥ અભ્ત્સ્_3.11
યદા તુ ઇચ્છાયામ્ ઈશને ચ કર્મ અનુપ્રવિશતિ યત્ તત્ ઇષ્યમાણમ્ ઈશ્યમાણમ્ ઇતિ ચ ઉચ્યતે તદા અસ્ય દ્વૌ ભેદૌ પ્રકાશમાત્રેણ રશ્રુતિઃ વિશ્રાન્ત્યા લશ્રુતિઃ રલયોઃ પ્રકાશસ્તમ્ભસ્વભાવત્વાત્ ઇષ્યમાણં ચ ન બાહ્યવત્ સ્ફુટમ્ સ્ફુટરૂપત્વે તદ્ એવ નિર્માણં સ્યાત્ ન ઇચ્છા ઈશનં વા અતઃ અસ્ફુટત્વાત્ એવ શ્રુતિમાત્રં રલયોઃ ન વ્યઞ્જનવત્ સ્થિતિઃ ॥ અભ્ત્સ્_3.12
તદ્ એતદ્ વર્ણચતુષ્ટયમ્ ઉભયચ્છાયાધારિત્વાત્ નપુંસકમ્ ઋ ૠ ઌ ૡ ઇતિ ॥ અભ્ત્સ્_3.13
અનુત્તરાનન્દયોઃ ઇચ્છાદિષુ યદા પ્રસરઃ તદા વર્ણદ્વયમ્ એ ઓં ઇતિ ॥ અભ્ત્સ્_3.14
તત્રાપિ પુનર્ અનુત્તરાનન્દસંઘટ્ટાત્ વર્ણદ્વયમ્ ઐ ઔ ઇતિ ॥ અભ્ત્સ્_3.15
સા ઇયં ક્રિયાશક્તિઃ તદ્ એવ ચ વર્ણચતુષ્ટયમ્ એ ઐ ઓ ઔ ઇતિ ॥ અભ્ત્સ્_3.16
તતઃ પુનઃ ક્રિયાશક્ત્યન્તે સર્વં કાર્યભૂતં યાવત્ અનુત્તરે પ્રવેક્ષ્યતિ તાવદ્ એવ પૂર્વં સંવેદનસારતયા પ્રકાશમાત્રત્વેન બિન્દુતયા આસ્તે અમ્ ઇતિ ॥ અભ્ત્સ્_3.17
તતસ્ તત્રૈવ અનુત્તરસ્ય વિસર્ગો જાયતે અઃ ઇતિ ॥ અભ્ત્સ્_3.18
એવં ષોડશકં પરામર્શાનાં બીજસ્વરૂપમ્ ઉચ્યતે ॥ અભ્ત્સ્_3.19
તદુત્થં વ્યઞ્જનાત્મકં યોનિરૂપમ્ ॥ અભ્ત્સ્_3.20
તત્ર અનુત્તરાત્ કવર્ગઃ શ્રદ્ધાયાઃ ઇચ્છાયાઃ ચવર્ગઃ સકર્મિકાયા ઇચ્છાયા દ્વૌ ટવર્ગસ્ તવર્ગશ્ ચ ઉન્મેષાત્ પવર્ગઃ શક્તિપઞ્ચકયોગાત્ પઞ્ચકત્વમ્ ॥ અભ્ત્સ્_3.21
ઇચ્છાયા એવ ત્રિવિધાયા ય ર લાઃ ઉન્મેષાત્ વકારઃ ઇચ્છાયા એવ ત્રિવિધાયાઃ શ ષ સાઃ વિસર્ગાત્ હકારઃ યોનિસંયોગજઃ ક્ષકારઃ ॥ અભ્ત્સ્_3.22
ઇત્ય્ એવ એષ ભગવાન્ અનુત્તર એવ કુલેશ્વરરૂપઃ ॥ અભ્ત્સ્_3.23
તસ્ય ચ એકૈવ કૌલિકી વિસર્ગશક્તિઃ યયા આનન્દરૂપાત્ પ્રભૃતિ ઇયતા બહિઃસૃષ્ટિપર્યન્તેન પ્રસ્પન્દતઃ વર્ગાદિપરામર્શા એવ બહિસ્ તત્ત્વરૂપતાં પ્રાપ્તાઃ ॥ અભ્ત્સ્_3.24
સ ચ એષ વિસર્ગસ્ ત્રિધા આણવઃ ચિત્તવિશ્રાન્તિરૂપઃ શાક્તઃ ચિત્તસંબોધલક્ષણઃ શાંભવઃ ચિત્તપ્રલયરૂપઃ ઇતિ ॥ અભ્ત્સ્_3.25
એવં વિસર્ગ એવ વિશ્વજનને ભગવતઃ શક્તિઃ ॥ અભ્ત્સ્_3.26
ઇત્ય્ એવમ્ ઇયતો યદા નિર્વિભાગતયા એવ પરામર્શઃ તદા એક એવ ભગવાન્ બીજયોનિતયા ભાગશઃ પરામર્શે શક્તિમાન્ શક્તિશ્ ચ ॥ અભ્ત્સ્_3.27
પૃથક્ અષ્ટકપરામર્શે ચક્રેશ્વરસાહિત્યેન નવવર્ગઃ એકૈકપરામર્શપ્રાધાન્યે પઞ્ચાશદાત્મકતા ॥ અભ્ત્સ્_3.28
તત્રાપિ સમ્ભવદ્ભાગભેદપરામર્શને એકાશીતિરૂપત્વમ્ ॥ અભ્ત્સ્_3.29
વસ્તુતસ્ તુ ષટ્ એવ પરામર્શાઃ પ્રસરણપ્રતિસંચરણયોગેન દ્વાદશ ભવન્તઃ પરમેશ્વરસ્ય વિશ્વશક્તિપૂર્ણત્વં પુષ્ણન્તિ ॥ અભ્ત્સ્_3.30
તા એવ એતાઃ પરામર્શરૂપત્વાત્ શક્તયો ભગવત્યઃ શ્રીકાલિકા ઇતિ નિરુક્તાઃ ॥ અભ્ત્સ્_3.31
એતે ચ શક્તિરૂપા એવ શુદ્ધાઃ પરામર્શાઃ શુદ્ધવિદ્યાયાં પરાપરરૂપત્વેન માયોન્મેષમાત્રસંકોચાત્ વિદ્યાવિદ્યેશ્વરરૂપતાં ભજન્તે ॥ અભ્ત્સ્_3.32
માયાયાં પુનઃ સ્ફટીભૂતભેદવિભાગા માયીયવર્ણતાં ભજન્તે યે પશ્યન્તીમધ્યમાવૈખરીષુ વ્યાવહારિકત્વમ્ આસાદ્ય બહીરૂપતત્ત્વસ્વભાવતાપત્તિપર્યન્તાઃ તે ચ માયીયા અપિ શરીરકલ્પત્વેન યદા દૃશ્યન્તે યદા ચ તેષામ્ ઉક્તનયૈર્ એતૈઃ જીવિતસ્થાનીયૈઃ શુદ્ધૈઃ પરામર્શૈઃ પ્રત્યુજ્જીવનં ક્રિયતે તદા તે સવીર્યા ભવન્તિ તે ચ તાદૃશા ભોગમોક્ષપ્રદાઃ ઇત્ય્ એવં સકલપરામર્શવિશ્રાન્તિમાત્રરૂપં પ્રતિબિમ્બિતસમસ્તતત્ત્વભૂતભુવનભેદમ્ આત્માનં પશ્યતો નિર્વિકલ્પતયા શાંભવેન સમાવેશેન જીવન્મુક્તતા ॥ અભ્ત્સ્_3.33
અત્રાપિ પૂર્વવત્ ન મન્ત્રાદિયન્ત્રણા કાચિદ્ ઇતિ ॥ અભ્ત્સ્_3.34
તન્ત્રસાર, ચતુર્થમ્ આહ્નિકમ્
તત્ર યદા વિકલ્પં ક્રમેણ સંસ્કુરુતે સમનન્તરોક્તસ્વરૂપપ્રવેશાય તદા ભાવનાક્રમસ્ય સત્તર્કસદાગમસદ્ગુરૂપદેશપૂર્વકસ્ય અસ્તિ ઉપયોગઃ ॥ અભ્ત્સ્_4.1
તથા હિ વિકલ્પબલાત્ એવ જન્તવો બદ્ધમ્ આત્માનમ્ અભિમન્યન્તે સ અભિમાનઃ સંસારપ્રતિબન્ધહેતુઃ અતઃ પ્રતિદ્વન્દ્વિરૂપો વિકલ્પ ઉદિતઃ સંસારહેતું વિકલ્પં દલયતિ ઇતિ અભ્યુદયહેતુઃ ॥ અભ્ત્સ્_4.2
સ ચ એવંરૂપઃ સમસ્તેભ્યઃ પરિચ્છિન્નસ્વભાવેભ્યઃ શિવાન્તેભ્યઃ તત્ત્વેભ્યો યત્ ઉત્તીર્ણમ્ અપરિચ્છિન્નસંવિન્માત્રરૂપં તદ્ એવ ચ પરમાર્થઃ તત્ વસ્તુવ્યવસ્થાસ્થાનં તત્ વિશ્વસ્ય ઓજઃ તેન પ્રાણિતિ વિશ્વમ્ તદ્ એવ ચ અહમ્ અતો વિશ્વોત્તીર્ણો વિશ્વાત્મા ચ અહમ્ ઇતિ ॥ અભ્ત્સ્_4.3
સ ચ અયં માયાન્ધાનાં ન ઉત્પદ્યતે સત્તર્કાદીનામ્ અભાવાત્ ॥ અભ્ત્સ્_4.4
વૈષ્ણવાદ્યા હિ તાવન્માત્ર એવ આગમે રાગતત્ત્વેન નિયમિતા ઇતિ ન ઊર્ધ્વદર્શને ઽપિ તદુન્મુખતાં ભજન્તે તતઃ સત્તર્કસદાગમસદ્ગુરૂપદેશદ્વેષિણ એવ ॥ અભ્ત્સ્_4.5
યથોક્તં પારમેશ્વરે વૈષ્ણવાદ્યાઃ સમસ્તાસ્ તે વિદ્યારાગેણ રઞ્જિતાઃ ॥ અભ્ત્સ્_4.6
ન વિન્દન્તિ પરં તત્ત્વં સર્વજ્ઞજ્ઞાનવર્જિતાઃ ઇતિ ॥ અભ્ત્સ્_4.7
તસ્માત્ શાંભવદૃડ્ઃઅશક્તિપાતાવિદ્ધા એવ સદાગમાદિક્રમેણ વિકલ્પં સંસ્કૃત્ય પરં સ્વરૂપં પ્રવિશન્તિ ॥ અભ્ત્સ્_4.8
નનુ ઇત્થં પરં તત્ત્વં વિકલ્પ્યરૂપં સ્યાત્ મૈવમ્ વિકલ્પસ્ય દ્વૈતાધિવાસભઙ્ગમાત્રે ચરિતાર્થત્વાત્ પરં તત્ત્વં તુ સર્વત્ર સર્વરૂપતયા સ્વપ્રકાશમ્ એવ ઇતિ ન તત્ર વિકલ્પઃ કસ્યૈચિત્ ઉપક્રિયાયૈ ખણ્ડનાયૈ વા ॥ અભ્ત્સ્_4.9
તત્ર અતિદૃઢશક્તિપાતાવિદ્ધસ્ય સ્વયમ્ એવ સાંસિદ્ધિકતયા સત્તર્ક ઉદેતિ યો ઽસૌ દેવીભિઃ દીક્ષિત ઇતિ ઉચ્યતે ॥ અભ્ત્સ્_4.10
અન્યસ્ય આગમક્રમેણ ઇત્યાદિ સવિસ્તરં શક્તિપાતપ્રકાશને વક્ષ્યામઃ ॥ અભ્ત્સ્_4.11

કિં તુ ગુરોર્ આગમનિરૂપણે વ્યાપારઃ આગમસ્ય ચ નિઃશઙ્કસજાતીયતત્પ્રબન્ધપ્રસવનિબન્ધનસમુચિતવિકલ્પોદયે વ્યાપારઃ તથાવિધવિકલ્પપ્રબન્ધ એવ સત્તર્ક ઇતિ ઉક્તઃ સ એવ ચ ભાવના ભણ્યતે અસ્ફુટત્વાત્ ભૂતમ્ અપિ અર્થમ્ અભૂતમ્ ઇવ સ્ફુટત્વાપાદનેન ભાવ્યતે યયા ઇતિ ॥ અભ્ત્સ્_4.12
ન ચ અત્ર સત્તર્કાત્ શુદ્ધવિદ્યાપ્રકાશરૂપાત્ ઋતે અન્યત્ યોગાઙ્ગં સાક્ષાત્ ઉપાયઃ તપઃપ્રભૃતેઃ નિયમવર્ગસ્ય અહિંસાદેશ્ ચ યમપ્રકારસ્ય પૂરકાદેઃ પ્રાણાયામવર્ગસ્ય વેદ્યમાત્રનિષ્ઠત્વેન ક ઇવ સંવિદિ વ્યાપારઃ ॥ અભ્ત્સ્_4.13
પ્રત્યાહારો ઽપિ કરણભૂમિમ્ એવ સાતિશયાં કુર્યાત્ ધ્યાનધારણાસમાધયો ઽપિ યથોત્તરમ્ અભ્યાસક્રમેણ નિર્વર્ત્યમાના ધ્યેયવસ્તુતાદાત્મ્યં ધ્યાતુઃ વિતરેયુઃ ॥ અભ્ત્સ્_4.14
અભ્યાસશ્ ચ પરે તત્ત્વે શિવાત્મનિ સ્વસ્વભાવે ન સંભવત્ય્ એવ ॥ અભ્ત્સ્_4.15
સંવિદ્રૂઢસ્ય પ્રાણબુદ્ધિદેહનિષ્ઠીકરણરૂપો હિ અભ્યાસઃ ભારોદ્વહનશાસ્ત્રાર્થબોધનૃત્તાભ્યાસવત્ સંવિદ્રૂપે તુ ન કિંચિત્ આદાતવ્યં ન અપસરણીયમ્ ઇતિ કથમ્ અભ્યાસઃ ॥ અભ્ત્સ્_4.16
કિં તર્કેણાપિ ઇતિ ચેત્ ઉક્તમ્ અત્ર દ્વૈતાધિવાસનિરાસપ્રકાર એવ અયં ન તુ અન્યત્ કિંચિદ્ ઇતિ ॥ અભ્ત્સ્_4.17
લૌકિકે ઽપિ વા અભ્યાસે ચિદાત્મત્વેન સર્વરૂપસ્ય તસ્ય તસ્ય દેહાદેઃ અભિમતરૂપતાપ્રકટીકરણં તદિતરરૂપન્યગ્ભાવનં ચ ઇતિ એષ એવ અભ્યાસાર્થઃ ॥ અભ્ત્સ્_4.18
પરતત્ત્વે તુ ન કિંચિત્ અપાસ્યમ્ ઇતિ ઉક્તમ્ ॥ અભ્ત્સ્_4.19
દ્વૈતાધિવાસો ઽપિ નામ ન કશ્ચન પૃથક્ વસ્તુભૂતઃ અપિ તુ સ્વરૂપાખ્યાતિમાત્રં તત્ અતો દ્વૈતાપાસનં વિકલ્પેન ક્રિયત ઇત્ય્ ઉક્તેઃ ॥ અભ્ત્સ્_4.20
અયં પરમાર્થઃ સ્વરૂપં પ્રકાશમાનમ્ અખ્યાતિરૂપત્વં સ્વયં સ્વાતન્ત્ર્યાત્ ગૃહીતં ક્રમેણ પ્રોજ્ઝ્ય વિકાસોન્મુખમ્ અથ વિકસત્ અથ વિકસિતમ્ ઇત્ય્ અનેન ક્રમેણ પ્રકાશતે તથા પ્રકાશનમ્ અપિ પરમેશ્વરસ્ય સ્વરૂપમ્ એવ તસ્માત્ ન અત્ર યોગાઙ્ગાનિ સાક્ષાત્ ઉપાયઃ ॥ અભ્ત્સ્_4.21
તર્કં તુ અનુગૃહ્ણીયુર્ અપિ સત્તર્ક એવ સાક્ષાત્ તત્ર ઉપાયઃ સ એવ ચ શુદ્ધવિદ્યા સ ચ બહુપ્રકારતયા સંસ્કૃતો ભવતિ તદ્યથા યાગો હોમો જપો વ્રતં યોગ ઇતિ તત્ર ભાવાનાં સર્વેષાં પરમેશ્વર એવ સ્થિતિઃ નાન્યત્ વ્યતિરિક્તમ્ અસ્તિ ઇતિ વિકલ્પરૂઢિસિદ્ધયે પરમેશ્વર એવ સર્વભાવાર્પણં યાગઃ સ ચ હૃદ્યત્વાત્ યે સંવિદનુપ્રવેશં સ્વયમ્ એવ ભજન્તે તેષાં સુશકં પરમેશ્વરે અર્પણમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણ હૃદ્યાનાં કુસુમતર્પણગન્ધાદીનાં બહિર્ ઉપયોગ ઉક્તઃ ॥ અભ્ત્સ્_4.22
સર્વે ભાવાઃ પરમેશ્વરતેજોમયા ઇતિ રૂઢવિકલ્પપ્રાપ્ત્યૈ પરમેશસંવિદનલતેજસિ સમસ્તભાવગ્રાસરસિકતાભિમતે તત્તેજોમાત્રાવશેષત્વસહસમસ્તભાવવિલાપનં હોમઃ ॥ અભ્ત્સ્_4.23
તથા ઉભયાત્મકપરામર્શોદયાર્થં બાહ્યાભ્યન્તરાદિપ્રમેયરૂપભિન્નભાવાનપેક્ષયૈવ એવંવિધં તત્ પરં તત્ત્વં સ્વસ્વભાવભૂતમ્ ઇતિ અન્તઃ પરામર્શનં જપઃ ॥ અભ્ત્સ્_4.24
સર્વત્ર સર્વદા નિરુપાયપરમેશ્વરાભિમાનલાભાય પરમેશ્વરસમતાભિમાનેન દેહસ્યાપિ ઘટાદેર્ અપિ અવલોકનં વ્રતમ્ ॥ અભ્ત્સ્_4.25
યથોક્તં શ્રીનન્દિશિખાયામ્ સર્વસામ્યં પરં વ્રતમ્ ઇતિ ॥ અભ્ત્સ્_4.26
ઇત્થં વિચિત્રૈઃ શુદ્ધવિદ્યાંશરૂપૈઃ વિકલ્પૈઃ યત્ અનપેક્ષિતવિકલ્પં સ્વાભાવિકં પરમાર્થતત્ત્વં પ્રકાશતે તસ્યૈવ સનાતનતથાવિધપ્રકાશમાત્રતારૂઢયે તત્સ્વરૂપાનુસંધાનાત્મા વિકલ્પવિશેષો યોગઃ ॥ અભ્ત્સ્_4.27
તત્ર પરમેશ્વરઃ પૂર્ણસંવિત્સ્વભાવઃ પૂર્ણતૈવ અસ્ય શક્તિઃ કુલં સામર્થ્યમ્ ઊર્મિઃ હૃદયં સારં સ્પન્દઃ વિભૂતિઃ ત્રીશિકા કાલી કર્ષણી ચણ્ડી વાણી ભોગો દૃક્ નિત્યા ઇત્યાદિભિઃ આગમભાષાભિઃ તત્તદન્વર્થપ્રવૃત્તાભિઃ અભિધીયતે તેન તેન રૂપેણ ધ્યાયિનાં હૃદિ આસ્તામ્ ઇતિ ॥ અભ્ત્સ્_4.28
સા ચ સમગ્રશક્તિતાદર્શનેન પૂર્ણતાસંવિત્ પ્રકાશતે ॥ અભ્ત્સ્_4.29
શક્તયશ્ ચ અસ્ય અસંખ્યેયાઃ ॥ અભ્ત્સ્_4.30
કિં બહુના યત્ વિશ્વં તા અસ્ય શક્તયઃ તાઃ કથમ્ ઉપદેષ્ટું શક્યાઃ ઇતિ ॥ અભ્ત્સ્_4.31
તિસૃષુ તાવત્ વિશ્વં સમાપ્યતે યયા ઇદં શિવાદિધરણ્યન્તમ્ અવિકલ્પ્યસંવિન્માત્રરૂપતયા બિભર્તિ ચ પશ્યતિ ચ ભાસયતિ ચ પરમેશ્વરઃ સા અસ્ય શ્રીપરશક્તિઃ ॥ અભ્ત્સ્_4.32
યયા ચ દર્પણહસ્ત્યાદિવત્ ભેદાભેદાભ્યાં સા અસ્ય શ્રીપરાપરશક્તિઃ ॥ અભ્ત્સ્_4.33
યયા પરસ્પરવિવિક્તાત્મના ભેદેનૈવ સા અસ્ય શ્રીમદપરશક્તિઃ ॥ અભ્ત્સ્_4.34
એતત્ ત્રિવિધં યયા ધારણમ્ આત્મન્ય્ એવ ક્રોડીકારેણ અનુસન્ધાનાત્મના ગ્રસતે સા અસ્ય ભગવતી શ્રીપરૈવ શ્રીમન્માતૃસદ્ભાવકાલકર્ષિણ્યાદિશબ્દાન્તરનિરુક્તા ॥ અભ્ત્સ્_4.35
તા એતાઃ ચતસ્રઃ શક્તયઃ સ્વાતન્ત્ર્યાત્ પ્રત્યેકં ત્રિધૈવ વર્તન્તે ॥ અભ્ત્સ્_4.36
સૃષ્ટૌ સ્થિતૌ સંહારે ચ ઇતિ દ્વાદશ ભવન્તિ ॥ અભ્ત્સ્_4.37
તથા હિ સંવિત્ પૂર્વમ્ અન્તર્ એવ ભાવં કલયતિ તતો બહિર્ અપિ સ્ફુટતયા કલયતિ તત્રૈવ રક્તિમયતાં ગૃહીત્વા તતઃ તમ્ એવ ભાવમ્ અન્તર્ ઉપસંજિહીર્ષયા કલયતિ તતશ્ ચ તદુપસંહારવિઘ્નભૂતાં શઙ્કાં નિર્મિણોતિ ચ ગ્રસતે ચ ગ્રસ્તશઙ્કાંશં ભાવભાગમ્ આત્મનિ ઉપસંહારેણ કલયતિ તત ઉપસંહર્તૃત્વં મમેદં રૂપમ્ ઇત્ય્ અપિ સ્વભાવમ્ એવ કલયતિ તત ઉપસંહર્તૃસ્વભાવકલને કસ્યચિદ્ ભાવસ્ય વાસનાત્મના અવસ્થિતિં કસ્યચિત્ તુ સંવિન્માત્રાવશેષતાં કલયતિ તતઃ સ્વરૂપકલનાનાન્તરીયકત્વેનૈવ કરણચક્રં કલયતિ તતઃ કરણેશ્વરમ્ અપિ કલયતિ તતઃ કલ્પિતં માયીયં પ્રમાતૃરૂપમ્ અપિ કલયતિ સઙ્કોચત્યાગોન્મુખવિકાસગ્રહણરસિકમ્ અપિ પ્રમાતારં કલયતિ અતો વિકસિતમ્ અપિ રૂપં કલયતિ ઇતિ એતા દ્વાદશ ભગવત્યઃ સંવિદઃ પ્રમાતૄન્ એકં વાપિ ઉદ્દિશ્ય યુગપત્ ક્રમેણ દ્વિશઃ ત્રિશ ઇત્યાદિસ્થિત્યાપિ ઉદયભાગિન્યઃ ચક્રવદ્ આવર્તમાના બહિર્ અપિ માસકલારાશ્યાદિક્રમેણ અન્તતો વા ઘટપટાદિક્રમેણાપિ ભાસમાનાઃ ચક્રેશ્વરસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યં પુષ્ણત્યઃ શ્રીકાલીશબ્દવાચ્યાઃ ॥ અભ્ત્સ્_4.38
કલનં ચ ગતિઃ ક્ષેપો જ્ઞાનં ગણનં ભોગીકરણં શબ્દનં સ્વાત્મલયીકરણં ચ ॥ અભ્ત્સ્_4.39
યદ્ આહુઃ શ્રીભૂતિરાજગુરવઃ ક્ષેપાજ્ જ્ઞાનાચ્ ચ કાલી કલનવશતયાથ ઇતિ ॥ અભ્ત્સ્_4.40
એષ ચ અર્થઃ તત્ર તત્ર મદ્વિરચિતે વિવરણે પ્રકરણસ્તોત્રાદૌ વિતત્ય વીક્ષ્યઃ ॥ અભ્ત્સ્_4.41
ન અતિરહસ્યમ્ એકત્ર ખ્યાપ્યં ન ચ સર્વથા ગોપ્યમ્ ઇતિ હિ અસ્મદ્ગુરવઃ ॥ અભ્ત્સ્_4.42
તદ્ એવમ્ યદ્ ઉક્તં યાગહોમાદિ તત્ એવંવિધે મહેશ્વર એવ મન્તવ્યમ્ ॥ અભ્ત્સ્_4.43

સર્વે હિ હેયમ્ એવ ઉપાદેયભૂમિરૂપં વિષ્ણુતઃ પ્રભૃતિ શિવાન્તં પરમશિવતયા પશ્યન્તિ તચ્ ચ મિથ્યાદર્શનમ્ અવશ્યત્યાજ્યમ્ અનુત્તરયોગિભિર્ ઇતિ તદર્થમ્ એવ વિદ્યાધિપતેઃ અનુભવસ્તોત્રે મહાન્ સંરમ્ભઃ એવંવિધે યાગાદૌ યોગાન્તે ચ પઞ્ચકે પ્રત્યેકં બહુપ્રકારં નિરૂઢિઃ યથા યથા ભવતિ તથૈવ આચરેત્ ન તુ ભક્ષ્યાભક્ષ્યશુદ્ધ્યશુદ્ધ્યાદિવિવેચનયા વસ્તુધર્મોજ્ઝિતયા કલ્પનામાત્રસારયા સ્વાત્મા ખેદનીય ઇતિ ઉક્તં શ્રીપૂર્વાદૌ ન હિ શુદ્ધિઃ વસ્તુનો રૂપં નીલત્વવત્ અન્યત્ર તસ્યૈવ અશુદ્ધિચોદનાત્ દાનસ્યેવ દીક્ષિતત્વે ચોદનાતઃ તસ્ય તત્ તત્ર અશુદ્ધમ્ ઇતિ ચેત્ ચોદનાન્તરે ઽપિ તુલ્યં ચોદનાન્તરમ્ અસત્ તદ્બાધિતત્વાત્ ઇતિ ચેત્ ન શિવચોદનાયા એવ બાધકત્વં યુક્તિસિદ્ધં સર્વજ્ઞાનોત્તરાદ્યનન્તાગમસિદ્ધં ચ ઇતિ વક્ષ્યામઃ ॥ અભ્ત્સ્_4.44
તસ્માત્ વૈદિકાત્ પ્રભૃતિ પારમેશ્વરસિદ્ધાન્તતન્ત્રકુલોચ્છુષ્માદિશાસ્ત્રોક્તો ઽપિ યો નિયમો વિધિઃ વા નિષેધો વા સો ઽત્ર યાવદ્ અકિંચિત્કર એવ ઇતિ સિદ્ધમ્ ॥ અભ્ત્સ્_4.45
તથૈવ ચ ઉક્તં શ્રીપૂર્વાદૌ વિતત્ય તન્ત્રાલોકાત્ અન્વેષ્યમ્ ॥ અભ્ત્સ્_4.46
તન્ત્રસાર, પઞ્ચમમ્ આહ્નિકમ્
તત્ર યદા વિકલ્પઃ સ્વયમ્ એવ સંસ્કારમ્ આત્મનિ ઉપાયાન્તરનિરપેક્ષતયૈવ કર્તું પ્રભવતિ તદા અસૌ પાશવવ્યાપારાત્ પ્રચ્યુતઃ શુદ્ધવિદ્યાનુગ્રહેણ પરમેશશક્તિરૂપતામ્ આપન્ન ઉપાયતયા અવલમ્બ્યમાનઃ શાક્તં જ્ઞાનમ્ આવિર્ભાવયતિ ॥ અભ્ત્સ્_5.1
તદ્ એતચ્ ચ નિર્ણીતમ્ અનન્તર એવ આહ્નિકે ॥ અભ્ત્સ્_5.2
યદા તુ ઉપાયાન્તરમ્ અસૌ સ્વસંસ્કારાર્થં વિકલ્પો ઽપેક્ષતે તદા બુદ્ધિપ્રાણદેહઘટાદિકાન્ પરિમિતરૂપાન્ ઉપાયત્વેન ગૃહ્ણન્ અણુત્વં પ્રાપ્ત આણવં જ્ઞાનમ્ આવિર્ભાવયતિ તત્ર બુદ્ધિઃ ધ્યાનાત્મિકા પ્રાણઃ સ્થૂલઃ સૂક્ષ્મશ્ ચ આદ્ય ઉચ્ચારણાત્મા ઉચ્ચારણં ચ નામ પઞ્ચ પ્રાણાદ્યા વૃત્તયઃ સૂક્ષ્મસ્ તુ વર્ણશબ્દવાચ્યો વક્ષ્યતે દેહઃ સંનિવેશવિશેષાત્મા કરણશબ્દવાચ્યઃ ઘટાદયો બાહ્યાઃ કુમ્ભસ્થણ્ડિલલિઙ્ગપૂજાદ્યુપાયતયા કીર્તયિષ્યમાણાઃ ॥ અભ્ત્સ્_5.3
તત્ર ધ્યાનં તાવત્ ઇહ ઉચિતમ્ ઉપદેક્ષ્યામઃ યત્ એતત્ સ્વપ્રકાશં સર્વતત્ત્વાન્તર્ભૂતં પરં તત્ત્વમ્ ઉક્તં તદ્ એવ નિજહૃદયબોધે ધ્યાત્વા તત્ર પ્રમાતૃપ્રમાણપ્રમેયરૂપસ્ય વહ્ન્યર્કસોમત્રિતયસ્ય સંઘટ્ટં ધ્યાયેત્ યાવત્ અસૌ મહાભૈરવાગ્નિઃ ધ્યાનવાતસમિદ્ધાકારઃ સમ્પદ્યતે તસ્ય પ્રાક્તનશક્તિજ્વાલાદ્વાદશકપરિવૃતસ્ય ચક્રાત્મનઃ ચક્ષુરાદીનામ્ અન્યતમસુષિરદ્વારેણ નિઃસૃતસ્ય બાહ્યે ગ્રાહ્યાત્મનિ વિશ્રાન્તં ચિન્તયેત્ તેન ચ વિશ્રાન્તેન પ્રથમં તદ્બાહ્યં સોમરૂપતયા સૃષ્ટિક્રમેણ પ્રપૂરિતં તતઃ અર્કરૂપતયા સ્થિત્યા અવભાસિતં તતો ઽપિ સંહારવહ્નિરૂપતયા વિલાપિતં તતઃ અનુત્તરાત્મતામ્ આપાદિતં ધ્યાયેત્ ॥ અભ્ત્સ્_5.4

એવં તચ્ ચક્રં સમસ્તબાહ્યવસ્ત્વભેદપરિપૂર્ણં સમ્પદ્યતે ॥ અભ્ત્સ્_5.5
તતો વાસનાશેષાન્ અપિ ભાવાન્ તેન ચક્રેણ ઇત્થં કૃતાન્ ધ્યાયેત્ ॥ અભ્ત્સ્_5.6
એવમ્ અસ્ય અનવરતં ધ્યાયિનઃ સ્વસંવિન્માત્રપરમાર્થાન્ સૃષ્ટિસ્થિતિસંહારપ્રબન્ધાન્ સૃષ્ટ્યાદિસ્વાતન્ત્ર્યપરમાર્થત્વં ચ સ્વસંવિદો નિશ્ચિન્વતઃ સદ્ય એવ ભૈરવીભાવઃ ॥ અભ્ત્સ્_5.7
અભ્યાસાત્ તુ સર્વેપ્સિતસિદ્ધ્યાદયો ઽપિ ॥ અભ્ત્સ્_5.8
સ્વપ્રકાશં સમસ્તાત્મતત્ત્વં માત્રાદિકં ત્રયમ્ ॥ અભ્ત્સ્_5.9
અન્તઃકૃત્ય સ્થિતં ધ્યાયેદ્ ધૃદયાનન્દધામનિ ॥ અભ્ત્સ્_5.10
તદ્ દ્વાદશમહાશક્તિરશ્મિચક્રેશ્વરં વિભુમ્ ॥ અભ્ત્સ્_5.11
વ્યોમભિર્ નિઃસરદ્ બાહ્યે ધ્યાયેત્ સૃષ્ટ્યાદિભાવકમ્ ॥ અભ્ત્સ્_5.12
તદ્ ગ્રસ્તસર્વબાહ્યાન્તર્ભાવમણ્ડલમ્ આત્મનિ ॥ અભ્ત્સ્_5.13
વિશ્રામ્યન્ ભાવયેદ્ યોગી સ્યાદ્ એવમ્ આત્મનઃ પ્રથા ॥ અભ્ત્સ્_5.14
ઇતિ સંગ્રહશ્લોકાઃ ॥ અભ્ત્સ્_5.15
ઇતિ ધ્યાનમ્ ॥ અભ્ત્સ્_5.16
તત્ર પ્રાણમ્ ઉચ્ચિચારયિષુઃ પૂર્વં હૃદય એવ શૂન્યે વિશ્રામ્યતિ તતો બાહ્યે પ્રાણોદયાત્ તતો ઽપિ બાહ્યં પ્રતિ અપાનચન્દ્રાપૂરણેન સર્વાત્મતાં પશ્યતિ તતઃ અન્યનિરાકાઙ્ક્ષો ભવતિ તતઃ સમાનોદયાત્ સંઘટ્ટવિશ્રાન્તિમ્ અનુભવતિ તત ઉદાનવહ્ન્યુદયે માતૃમેયાદિકલનાં ગ્રસતે ॥ અભ્ત્સ્_5.17
તદ્ગ્રાસકવહ્નિપ્રશમે વ્યાનોદયે સર્વાવચ્છેદવન્ધ્યઃ સ્ફુરતિ ॥ અભ્ત્સ્_5.18
એવં શૂન્યાત્ પ્રભૃતિ વ્યાનાન્તં યા એતા વિશ્રાન્તયઃ તા એવ નિજાનન્દો નિરાનન્દઃ પરાનન્દો બ્રહ્માનન્દો મહાનન્દઃ ચિદાનન્દ ઇતિ ષટ્ આનન્દભૂમય ઉપદિષ્ટાઃ યાસામ્ એકઃ અનુસંધાતા ઉદયાસ્તમયવિહીનઃ અન્તર્વિશ્રાન્તિપરમાર્થરૂપો જગદાનન્દઃ ॥ અભ્ત્સ્_5.19
તત્ એતાસુ ઉચ્ચારભૂમિષુ પ્રત્યેકં દ્વ્યાદિશઃ સર્વશો વા વિશ્રામ્ય અન્યત્ તદ્દેહપ્રાણાદિવ્યતિરિક્તં વિશ્રાન્તિતત્ત્વમ્ આસાદયતિ ॥ અભ્ત્સ્_5.20
તદ્ એવ સૃષ્ટિસંહારબીજોચ્ચારણરહસ્યમ્ અનુસંદધત્ વિકલ્પં સંસ્કુર્યાત્ આસુ ચ વિશ્રાન્તિષુ પ્રત્યેકં પઞ્ચ અવસ્થા ભવન્તિ પ્રવેશતારતમ્યાત્ ॥ અભ્ત્સ્_5.21
તત્ર પ્રાગ્ આનન્દઃ પૂર્ણતાંશસ્પર્શાત્ તત ઉદ્ભવઃ ક્ષણં નિઃશરીરતાયાં રૂઢેઃ તતઃ કમ્પઃ સ્વબલાક્રાન્તૌ દેહતાદાત્મ્યશૈથિલ્યાત્ તતો નિદ્રા બહિર્મુખત્વવિલયાત્ ॥ અભ્ત્સ્_5.22
ઇત્થમ્ અનાત્મનિ આત્મભાવે લીને સ્વાત્મનઃ સર્વમયત્વાત્ આત્મનિ અનાત્મભાવો વિલીયતે ઇતિ અતો ઘૂર્ણિઃ મહાવ્યાપ્ત્યુદયાત્ ॥ અભ્ત્સ્_5.23
તા એતા જાગ્રદાદિભૂમયઃ તુર્યાતીતાન્તાઃ ॥ અભ્ત્સ્_5.24
એતાશ્ ચ ભૂમયઃ ત્રિકોણકન્દહૃત્તાલૂર્ધ્વકુણ્ડલિનીચક્રપ્રવેશે ભવન્તિ ॥ અભ્ત્સ્_5.25
એવમ્ ઉચ્ચારવિશ્રાન્તૌ યત્ પરં સ્પન્દનં ગલિતાશેષવેદ્યં યચ્ ચ ઉન્મિષદ્ વેદ્યં યચ્ ચ ઉન્મિષિતવેદ્યં તદ્ એવ લિઙ્ગત્રયમ્ ઇતિ વક્ષ્યામઃ સ્વાવસરે ॥ અભ્ત્સ્_5.26
પરં ચાત્ર લિઙ્ગં યોગિનીહૃદયમ્ ॥ અભ્ત્સ્_5.27
તત્ર મુખ્યા સ્પન્દનરૂપતા સંકોચવિકાસાત્મતયા યામલરૂપતોદયેન વિસર્ગકલાવિશ્રાન્તિલાભાત્ ઇત્ય્ અલમ્ ॥ અભ્ત્સ્_5.28
અપ્રકાશઃ અત્ર અનુપ્રવેશઃ ॥ અભ્ત્સ્_5.29
પૂર્વં સ્વબોધે તદનુ પ્રમેયે વિશ્રમ્ય મેયં પરિપૂરયેત ॥ અભ્ત્સ્_5.30
પૂર્ણે ઽત્ર વિશ્રામ્યતિ માતૃમેયવિભાગમ્ આશ્વ્ એવ સ સંહરેત ॥ અભ્ત્સ્_5.31
વ્યાપ્ત્યાથ વિશ્રામ્યતિ તા ઇમાઃ સ્યુઃ શૂન્યેન સાકં ષડુપાયભૂમ્યઃ ॥ અભ્ત્સ્_5.32
પ્રાણાદયો વ્યાનનપશ્ચિમાસ્ તલ્લીનશ્ ચ જાગ્રત્ પ્રભૃતિ પ્રપઞ્ચઃ ॥ અભ્ત્સ્_5.33
અભ્યાસનિષ્ઠો ઽત્ર તુ સૃષ્ટિસંહૃદ્વિમર્શધામન્ય્ અચિરેણ રોહેત્ ॥ અભ્ત્સ્_5.34
ઇતિ આન્તરશ્લોકાઃ ॥ અભ્ત્સ્_5.35
ઇતિ ઉચ્ચારણમ્ ॥ અભ્ત્સ્_5.36
અસ્મિન્ એવ ઉચ્ચારે સ્ફુરન્ અવ્યક્તાનુકૃતિપ્રાયો ધ્વનિઃ વર્ણઃ તસ્ય સૃષ્ટિસંહારબીજે મુખ્યં રૂપં તદભ્યાસાત્ પરસંવિત્તિલાભઃ તથાહિ કાદૌ માન્તે સાચ્કે અનચ્કે વા અન્તરુચ્ચારિતે સ્મૃતે વા સમવિશિષ્ટઃ સંવિત્સ્પન્દસ્પર્શઃ સમયાનપેક્ષિત્વાત્ પરિપૂર્ણઃ સમયોપેક્ષિણો ઽપિ શબ્દાઃ તદર્થભાવકા મનોરાજ્યાદિવત્ અનુત્તરસંવિત્સ્પર્શાત્ એકીકૃતહૃત્કણ્ઠોષ્ઠો દ્વાદશાન્તદ્વયં હૃદયં ચ એકીકુર્યાત્ ઇતિ વર્ણરહસ્યમ્ ॥ અભ્ત્સ્_5.37
અન્તઃસ્પર્શદ્વિમર્શાનન્તરસમુદ્ભૂતં સિતપીતાદ્યાન્તરં વર્ણમ્ ઉદ્ભાવ્યમાનં સંવિદમ્ અનુભાવયતિ ઇતિ કેચિત્ ॥ અભ્ત્સ્_5.38
વાચ્યવિરહેણ સંવિત્સ્પન્દાદ્ ઇન્દ્વર્કગતિનિરોધાભ્યામ્ ॥ અભ્ત્સ્_5.39
યસ્ય તુ સમસંપ્રવેશાત્ પૂર્ણાં ચિદ્બીજપિણ્ડવર્ણવિધૌ ॥ અભ્ત્સ્_5.40
ઇતિ આન્તરશ્લોકઃ ॥ અભ્ત્સ્_5.41
ઇતિ વર્ણવિધિઃ ॥ અભ્ત્સ્_5.42
કરણં તુ મુદ્રાપ્રકાશને વક્ષ્યામઃ ॥ અભ્ત્સ્_5.43
તન્ત્રસાર, ષષ્ઠમ્ આહ્નિકમ્

સ એવ સ્થાનપ્રકલ્પનશબ્દેન ઉક્તઃ તત્ર ત્રિધા સ્થાનં પ્રાણવાયુઃ શરીરં બાહ્યં ચ તત્ર પ્રાણે તાવત્ વિધિઃ સર્વઃ અસૌ વક્ષ્યમાણઃ અધ્વા પ્રાણસ્થઃ કલ્યતે તસ્ય ક્રમાક્રમકલનૈવ કાલઃ સ ચ પરમેશ્વર એવ અન્તર્ભાતિ તદ્ભાસનં ચ દેવસ્ય કાલી નામ શક્તિઃ ભેદેન તુ તદાભાસનં ક્રમાક્રમયોઃ પ્રાણવૃત્તિઃ ॥ અભ્ત્સ્_6.1
સંવિદ્ એવ હિ પ્રમેયેભ્યો વિભક્તં રૂપં ગૃહ્ણાતિ અત એવ ચ અવચ્છેદયોગાત્ વેદ્યતાં યાન્તી નભઃ તતઃ સ્વાતન્ત્ર્યાત્ મેયે સ્વીકારૌત્સુક્યેન નિપતન્તી ક્રિયાશક્તિપ્રધાના પ્રાણનારૂપા જીવસ્વભાવા પઞ્ચભી રૂપૈઃ દેહં યતઃ પૂરયતિ તતો ઽસૌ ચેતન ઇવ ભાતિ ॥ અભ્ત્સ્_6.2
તત્ર ક્રિયા શક્તૌ કાલાધ્વા પ્રાચ્યભાગે ઉત્તરે તુ મૂર્તિવૈચિત્ર્યરૂપો દેશાધ્વા તત્ર વર્ણમન્ત્રપદાધ્વનઃ કાલાધ્વનિ સ્થિતિઃ પરસૂક્ષ્મસ્થૂલરૂપત્વાત્ ॥ અભ્ત્સ્_6.3
દેશાધ્વસ્થિતિસ્ તુ તત્ત્વપુરકલાત્મના ઇતિ ભવિષ્યતિ સ્વાવસરે ॥ અભ્ત્સ્_6.4
તત્ર યદ્ય્ અપિ દેહે સબાહ્યાભ્યન્તરમ્ ઓતપ્રોતરૂપઃ પ્રાણઃ તથાપિ પ્રસ્ફુટસંવેદ્યપ્રયત્નઃ અસૌ હૃદયાત્ પ્રભૃતિ ઇતિ તત એવ અયં નિરૂપણીયઃ ॥ અભ્ત્સ્_6.5
તત્ર પ્રભુશક્તિઃ આત્મશક્તિઃ યત્ન ઇતિ ત્રિતયં પ્રાણેરણે હેતુઃ ગુણમુખ્યભાવાત્ ॥ અભ્ત્સ્_6.6
તત્ર હૃદયાત્ દ્વાદશાન્તાન્તં સ્વાઙ્ગુલૈઃ સર્વસ્ય ષટ્ત્રિંશદઙ્ગુલઃ પ્રાણચારઃ નિર્ગમે પ્રવેશે ચ સ્વોચિતબલયત્નદેહત્વાત્ સર્વસ્ય ॥ અભ્ત્સ્_6.7
તત્ર ઘટિકા તિથિઃ માસો વર્ષં ચ વર્ષસમૂહાત્મા ઇતિ સમસ્તઃ કાલઃ પરિસમાપ્યતે ।
તત્ર સપઞ્ચાંશે અઙ્ગુલે ચષક ઇતિ સ્થિત્યા ઘટિકોદયઃ ઘટિકા હિ ષષ્ટ્યા ચષકૈઃ તસ્માત્ દ્વાસપ્તત્યઙ્ગુલા ભવતિ ॥ અભ્ત્સ્_6.8
અથ તિથ્યુદયઃ ॥ અભ્ત્સ્_6.9
સપાદમ્ અઙ્ગુલદ્વયં તુટિઃ ઉચ્યતે તાસુ ચતસૃષુ પ્રહરઃ તુટ્યર્ધં તુટ્યર્ધં તત્ર સંધ્યા એવં નિર્ગમે દિનં પ્રવેશે રાત્રિઃ ઇતિ તિથ્યુદયઃ ॥ અભ્ત્સ્_6.10
અથ માસોદયઃ ॥ અભ્ત્સ્_6.11
તત્ર દિનં કૃષ્ણપક્ષઃ રાત્રિઃ શુક્લઃ તત્ર પૂર્વં તુટ્યર્ધમ્ અન્ત્યં ચ તુટ્યર્ધં વિશ્રાન્તિઃ અકાલકલિતાઃ મધ્યાસ્ તુ પઞ્ચદશ તુટય એવ તિથયઃ તત્ર પ્રકાશો વિશ્રાન્તિશ્ ચ ઇતિ એતે એવ દિનનિશે ॥ અભ્ત્સ્_6.12
તત્ર વેદ્યમયતાપ્રકાશો દિનં વેદ્યસ્ય વિચારયિતરિ લયો રાત્રિઃ તે ચ પ્રકાશવિશ્રાન્તી ચિરાચિરવૈચિત્ર્યાત્ અનન્તભેદે તત્સામ્યે તુ વિષુવત્ ॥ અભ્ત્સ્_6.13
તત્ર કૃષ્ણપક્ષે પ્રાણાર્કે અપાનચન્દ્ર આપ્યાયિકામ્ એકામ્ એકાં કલામ્ અર્પયતિ યાવત્ પઞ્ચદશ્યાં તુટૌ દ્વાદશાન્તસમીપે ક્ષીણપૃથગ્ભૂતકલાપ્રસરઃ ચન્દ્રમાઃ પ્રાણાર્ક એવ લીયતે ॥ અભ્ત્સ્_6.14
તદનન્તરં યત્ તુટ્યર્ધં સ પક્ષસંધિઃ ॥ અભ્ત્સ્_6.15
તસ્ય ચ તુટ્યર્ધસ્ય પ્રાચ્યમ્ અર્ધમ્ આમાવસ્યં દ્વિતીયં પ્રાતિપદમ્ ॥ અભ્ત્સ્_6.16
તત્ર પ્રાતિપદે તસ્મિન્ ભાગે સ આમાવસ્યો ભાગો યદા કાસપ્રયત્નાવધાનાદિકૃતાત્ તિથિચ્છેદાત્ વિશતિ તદા તત્ર ગ્રહણમ્ તત્ર ચ વેદ્યરૂપસોમસહભૂતો માયાપ્રમાતૃરાહુઃ સ્વભાવતયા વિલાપનાશક્તઃ કેવલમ્ આચ્છાદનમાત્રસમર્થઃ સૂર્યગતં ચાન્દ્રમ્ અમૃતં પિબતિ ઇતિ ॥ અભ્ત્સ્_6.17
પ્રમાતૃપ્રમાણપ્રમેયત્રિતયાવિભાગકારિત્વાત્ સ પુણ્યઃ કાલઃ પારલૌકિકફલપ્રદઃ ॥ અભ્ત્સ્_6.18
તતઃ પ્રવિશતિ પ્રાણે ચિદર્ક એકૈકયા કલયા અપાનચન્દ્રમ્ આપૂરયતિ યાવત્ પઞ્ચદશી તુટિઃ પૂર્ણિમા તદનન્તરં પક્ષસંધિઃ ગ્રહણં ચ ઇતિ પ્રાગ્વત્ એતત્ તુ ઐહિકફલપ્રદમ્ ઇતિ માસોદયઃ ॥ અભ્ત્સ્_6.19
અથ વર્ષોદયઃ ॥ અભ્ત્સ્_6.20
તત્ર કૃષ્ણપક્ષ એવ ઉત્તરાયણં ષટ્સુ ષટ્સુ અઙ્ગુલેષુ સંક્રાન્તિઃ મકરાત્ મિથુનાન્તામ્ ॥ અભ્ત્સ્_6.21
તત્ર પ્રત્યઙ્ગુલં પઞ્ચ તિથયઃ તત્રાપિ દિનરાત્રિવિભાગઃ એવં પ્રવેશે દક્ષિણાયનં ગર્ભત્વમ્ ઉદ્ભવેચ્છા ઉદ્બુભૂષુતા ઉદ્ભવિષ્યત્વમ્ ઉદ્ભવારમ્ભઃ ઉદ્ભવત્તા જન્માદિવિકારષટ્કં ચ ઇતિ ક્રમાત્ મકરાદિષુ ઇતિ ॥ અભ્ત્સ્_6.22
તથૈવ ઉપાસા અત્ર ફલં સમુચિતં કરોતિ ॥ અભ્ત્સ્_6.23
અત્ર ચ દક્ષાદ્યાઃ પિતામહાન્તા રુદ્રાઃ શક્તયશ્ ચ દ્વાદશાધિપતય ઇતિ વર્ષોદયઃ ॥ અભ્ત્સ્_6.24
પ્રત્યઙ્ગુલં ષષ્ટિઃ તિથય ઇતિ ક્રમેણ સંક્રાન્તૌ વર્ષમ્ ઇત્ય્ અનેન ક્રમેણ પ્રવેશનિર્ગમયોઃ દ્વાદશાબ્દોદયઃ પ્રત્યઙ્ગુલં તિથીનાં શતત્રયં સપઞ્ચાંશે ઽઙ્ગુલે વર્ષં યત્ર પ્રાક્ ચષકમ્ ઉક્તમ્ ઇતિ ગણનયા સંક્રાન્તૌ પઞ્ચ વર્ષાણિ ઇતિ અનયા પરિપાટ્યા એકસ્મિન્ પ્રાણનિર્ગમપ્રવેશકાલે ષષ્ટ્યબ્દોદયઃ અત્ર એકવિંશતિસહસ્રાણિ ષટ્ શતાનિ ઇતિ તિથીનાં સંખ્યા ॥ અભ્ત્સ્_6.25
તાવતી એવ અહોરાત્રે પ્રાણસંખ્યા ઇતિ ન ષષ્ટ્યબ્દોદયાત્ અધિકં પરીક્ષ્યતે આનન્ત્યાત્ ॥ અભ્ત્સ્_6.26
તત્ર માનુષં વર્ષં દેવાનાં તિથિઃ અનેન ક્રમેણ દિવ્યાનિ દ્વાદશવર્ષસહસ્રાણિ ચતુર્યુગમ્ ॥ અભ્ત્સ્_6.27
ચત્વારિ ત્રીણિ દ્વે એકમ્ ઇતિ કૃતાત્ પ્રભૃતિ તાવદ્ભિઃ શતૈઃ અષ્ટૌ સંધ્યાઃ ॥ અભ્ત્સ્_6.28
ચતુર્યુગાનામ્ એકસપ્તત્યા મન્વન્તરમ્ મન્વન્તરૈઃ ચતુર્દશભિઃ બ્રાહ્મં દિનં બ્રહ્મદિનાન્તે કાલાગ્નિદગ્ધે લોકત્રયે અન્યત્ર ચ લોકત્રયે ધૂમપ્રસ્વાપિતે સર્વે જના વેગવદ્ અગ્નિપ્રેરિતા જનલોકે પ્રલયાકલીભૂય તિષ્ઠન્તિ ॥ અભ્ત્સ્_6.29
પ્રબુદ્ધાસ્ તુ કૂષ્માણ્ડહાટકેશાદ્યા મહોલોકે ક્રીડન્તિ ॥ અભ્ત્સ્_6.30
તતો નિશાસમાપ્તૌ બ્રાહ્મી સૃષ્ટિઃ ॥ અભ્ત્સ્_6.31
અનેન માનેન વર્ષશતં બ્રહ્માયુઃ ॥ અભ્ત્સ્_6.32
તત્ વિષ્ણોઃ દિનં તાવતી ચ રાત્રિઃ તસ્યાપિ શતમ્ આયુઃ ॥ અભ્ત્સ્_6.33
તત્ દિનં તદૂર્ધ્વે રુદ્રલોકપ્રભો રુદ્રસ્ય તાવતી રાત્રિઃ પ્રાગ્વત્ વર્ષં તચ્છતમ્ અપિ ચ અવધિઃ ॥ અભ્ત્સ્_6.34
તત્ર રુદ્રસ્ય તદવસિતૌ શિવત્વગતિઃ રુદ્રસ્ય ઉક્તાધિકારાવધિઃ બ્રહ્માણ્ડધારકાણાં તત્ દિનં શતરુદ્રાણાં નિશા તાવતી તેષામ્ અપિ ચ શતમ્ આયુઃ ॥ અભ્ત્સ્_6.35
શતરુદ્રક્ષયે બ્રહ્માણ્ડવિનાશઃ ॥ અભ્ત્સ્_6.36
એવં જલતત્ત્વાત્ અવ્યક્તાન્તમ્ એતદ્ એવ ક્રમેણ રુદ્રાણામ્ આયુઃ ॥ અભ્ત્સ્_6.37
પૂર્વસ્યાયુર્ ઉત્તરસ્ય દિનમ્ ઇતિ ॥ અભ્ત્સ્_6.38
તતશ્ ચ બ્રહ્મા રુદ્રાશ્ ચ અબાદ્યધિકારિણઃ અવ્યક્તે તિષ્ઠન્તિ ઇતિ ॥ અભ્ત્સ્_6.39

શ્રીકણ્ઠનાથશ્ ચ તદા સંહર્તા ॥ અભ્ત્સ્_6.40
એષો ઽવાન્તરપ્રલયઃ તત્ક્ષયે સૃષ્ટિઃ ॥ અભ્ત્સ્_6.41
તત્ર શાસ્ત્રાન્તરમ્ ઉક્તા અપિ સૃજ્યન્તે ॥ અભ્ત્સ્_6.42
યત્ તુ શ્રીકણ્ઠનાથસ્ય સ્વમ્ આયુઃ તત્ કઞ્ચુકવાસિનાં રુદ્રાણાં દિનં તાવતી રજની તેષાં યદ્ આયુઃ તત્ ગહનેશદિનં તાવતી એવ ક્ષપા તસ્યાં ચ સમસ્તમ્ એવ માયાયાં વિલીયતે ॥ અભ્ત્સ્_6.43
પુનઃ ગહનેશઃ સૃજતિ ॥ અભ્ત્સ્_6.44
એવં યઃ અવ્યક્તકાલઃ તં દશભિઃ પરાર્ધૈઃ ગુણયિત્વા માયાદિનં કથયેત્ તાવતી રાત્રિઃ ॥ અભ્ત્સ્_6.45
સ એવ પ્રલયઃ ॥ અભ્ત્સ્_6.46
માયાકાલઃ પરાર્ધશતેન ગુણિત ઐશ્વરતત્ત્વે દિનમ્ ॥ અભ્ત્સ્_6.47
અત્ર પ્રાણો જગત્ સૃજતિ તાવતી રાત્રિઃ યત્ર પ્રાણપ્રશમઃ પ્રાણે ચ બ્રહ્મબિલધામ્નિ શાન્તે ઽપિ યા સંવિત્ તત્રાપ્ય્ અસ્તિ ક્રમઃ ॥ અભ્ત્સ્_6.48
ઐશ્વરે કાલે પરાર્ધશતગુણિતે યા સંખ્યા તત્ સાદાશિવં દિનં તાવતી નિશા સ એવ મહાપ્રલયઃ ॥ અભ્ત્સ્_6.49
સદાશિવઃ સ્વકાલપરિક્ષયે બિન્દ્વર્ધચન્દ્રનિરોધિકા આક્રમ્ય નાદે લીયતે નાદઃ શક્તિતત્ત્વે તત્ વ્યાપિન્યાં સા ચ અનાશ્રિતે ॥ અભ્ત્સ્_6.50
શક્તિકાલેન પરાર્ધકોટિગુણિતેન અનાશ્રિતદિનમ્ ॥ અભ્ત્સ્_6.51
અનાશ્રિતઃ સામનસે પદે યત્ તત્ સામનસ્યં સામ્યં તત્ બ્રહ્મ ॥ અભ્ત્સ્_6.52
અસ્માત્ સામનસ્યાત્ અકલ્યાત્ કાલાત્ નિમેષોન્મેષમાત્રતયા પ્રોક્તાશેષકાલપ્રસરપ્રવિલયચક્રભ્રમોદયઃ ॥ અભ્ત્સ્_6.53
એકં દશ શતં સહસ્રમ્ અયુતં લક્ષં નિયુતં કોટિઃ અર્બુદં વૃન્દં ખર્વં નિખર્વં પદ્મં શઙ્કુઃ સમુદ્રમ્ અન્ત્યં મધ્યમ્ પરાર્ધમ્ ઇતિ ક્રમેણ દશગુણિતાનિ અષ્ટાદશ ઇતિ ગણિતવિધિઃ ॥ અભ્ત્સ્_6.54
એવમ્ અસંખ્યાઃ સૃષ્ટિપ્રલયાઃ એકસ્મિન્ મહાસૃષ્ટિરૂપે પ્રાણે સો ઽપિ સંવિદિ સા ઉપાધૌ સ ચિન્માત્રે ચિન્માત્રસ્યૈવ અયં સ્પન્દો યદ્ અયં કાલોદયો નામ ॥ અભ્ત્સ્_6.55
તત એવ સ્વપ્નસંકલ્પાદૌ વૈચિત્ર્યમ્ અસ્ય ન વિરોધાવહમ્ ॥ અભ્ત્સ્_6.56
એવં યથા પ્રાણે કાલોદયઃ તથા અપાને ઽપિ હૃદયાત્ મૂલપીઠપર્યન્તમ્ ॥ અભ્ત્સ્_6.57
યથા ચ હૃત્કણ્ઠતાલુલલાટરન્ધ્રદ્વાદશાન્તેષુ બ્રહ્મવિષ્ણુરુદ્રેશસદાશિવાનાશ્રિતાખ્યં કારણષટ્કમ્ તથૈવ અપાને ઽપિ હૃત્કન્દાનન્દસંકોચવિકાસદ્વાદશાન્તેષુ બાલ્યયૌવનવાર્દ્ધકનિધનપુનર્ભવમુક્ત્યધિપતય એતે ॥ અભ્ત્સ્_6.58
અથ સમાને કાલોદયઃ ॥ અભ્ત્સ્_6.59
સમાનો હાર્દીષુ દશાસુ નાડીષુ સંચરન્ સમસ્તે દેહે સામ્યેન રસાદીન્ વાહયતિ ।
તત્ર દિગષ્ટકે સંચરન્ તદ્દિક્પતિચેષ્ટામ્ ઇવ પ્રમાતુઃ અનુકારયતિ ॥ અભ્ત્સ્_6.60
ઊર્ધ્વાધસ્ તુ સંચરન્ તિસૃષુ નાડીષુ ગતાગતં કરોતિ ॥ અભ્ત્સ્_6.61
તત્ર વિષુવદ્દિને બાહ્યે પ્રભાતકાલે સપાદાં ઘટિકાં મધ્યમાર્ગે વહતિ ॥ અભ્ત્સ્_6.62
તતો નવશતાનિ પ્રાણવિક્ષેપાણામ્ ઇતિ ગણનયા બહિઃ સાર્ધઘટિકાદ્વયં વામે દક્ષિણે વામે દક્ષિણે વામે ઇતિ પઞ્ચ સંક્રાન્તયઃ ॥ અભ્ત્સ્_6.63
તતઃ સંક્રાન્તિપઞ્ચકે વૃત્તે પાદોનાસુ ચતુર્દશસુ ઘટિકાસુ અતિક્રાન્તાસુ દક્ષિણં શારદં વિષુવન્મધ્યાહ્ને નવ પ્રાણશતાનિ ॥ અભ્ત્સ્_6.64
તતો ઽપિ દક્ષિણે વામે દક્ષિણે વામે દક્ષિણે ઇતિ સંક્રાન્તિપઞ્ચકં પ્રત્યેકં નવશતાનિ ઇત્ય્ એવં રાત્રાવ્ અપિ ઇતિ ॥ અભ્ત્સ્_6.65
એવં વિષુવદ્દિવસે તદ્રાત્રૌ ચ દ્વાદશ દ્વાદશ સંક્રાન્તયઃ ॥ અભ્ત્સ્_6.66
તતો દિનવૃદ્ધિક્ષયેષુ સંક્રાન્તિવૃદ્ધિક્ષયઃ ॥ અભ્ત્સ્_6.67
એવમ્ એકસ્મિન્ સમાનમરુતિ વર્ષદ્વયં શ્વાસપ્રશ્વાસયોગાભાવાત્ ॥ અભ્ત્સ્_6.68
અત્રાપિ દ્વાદશાબ્દોદયાદિ પૂર્વવત્ ॥ અભ્ત્સ્_6.69
ઉદાને તુ દ્વાદશાન્તાવધિશ્ ચારઃ સ્પન્દમાત્રાત્મનઃ કાલસ્ય ॥ અભ્ત્સ્_6.70
અત્રાપિ પૂર્વવત્ વિધિઃ ॥ અભ્ત્સ્_6.71
વ્યાને તુ વ્યાપકત્વાત્ અક્રમે ઽપિ સૂક્ષ્મોચ્છલત્તાયોગેન કાલોદયઃ ॥ અભ્ત્સ્_6.72
અથ વર્ણોદયઃ ॥ અભ્ત્સ્_6.73
તત્ર અર્ધપ્રહરે અર્ધપ્રહરે વર્ગોદયો વિષુવતિ સમઃ વર્ણસ્ય વર્ણસ્ય દ્વે શતે ષોડશાધિકે પ્રાણાનામ્ બહિઃ ષટ્ત્રિંશત્ ચષકાણિ ઇતિ ઉદયઃ અયમ્ અયત્નજો વર્ણોદયઃ ॥ અભ્ત્સ્_6.74
યત્નજસ્ તુ મન્ત્રોદયઃ અરઘટ્ટઘટીયન્ત્રવાહનવત્ એકાનુસંધિબલાત્ ચિત્રં મન્ત્રોદયં દિવાનિશમ્ અનુસંદધત્ મન્ત્રદેવતયા સહ તાદાત્મ્યમ્ એતિ ॥ અભ્ત્સ્_6.75
તત્ર સદોદિતે પ્રાણચારસંખ્યયૈવ ઉદયસંખ્યા વ્યાખ્યાતા તદ્દ્વિગુણિતે તદર્ધમ્ ઇત્યાદિ ક્રમેણ અષ્ટોત્તરશતે ચક્રે દ્વિશત ઉદયઃ ઇતિ ક્રમેણ સ્થૂલસૂક્ષ્મે ચારસ્વરૂપે વિશ્રાન્તસ્ય પ્રાણચારે ક્ષીણે કાલગ્રાસે વૃત્તે સમ્પૂર્ણામ્ એકમ્ એવેદં સંવેદનં ચિત્રશક્તિનિર્ભરં ભાસતે ॥ અભ્ત્સ્_6.76
કાલભેદ એવ સંવેદનભેદકઃ ન વેદ્યભેદઃ શિખરસ્થજ્ઞાનવત્ જ્ઞાનસ્ય યાવાન્ અવસ્થિતિકાલઃ સ એવ ક્ષણઃ પ્રાણોદયે ચ એકસ્મિન્ એકમ્ એવ જ્ઞાનમ્ અવશ્યં ચૈતત્ અન્યથા વિકલ્પજ્ઞાનમ્ એકં ન કિંચિત્ સ્યાત્ ક્રમિકશબ્દારૂષિતત્વાત્ માત્રાયા અપિ ક્રમિકત્વાત્ ॥ અભ્ત્સ્_6.77
યદ્ આહ તસ્યાદિત ઉદાત્તમ્ અર્ધહ્રસ્વમ્ ઇતિ ॥ અભ્ત્સ્_6.78

તસ્માત્ સ્પન્દાન્તરં યાવત્ ન ઉદિતં તાવત્ એકમ્ એવ જ્ઞાનમ્ ॥ અભ્ત્સ્_6.79
અત એવ એકાશીતિ પદસ્મરણસમયે વિવિધધર્માનુપ્રવેશમુખેન એક એવ અસૌ પરમેશ્વરવિષયો વિકલ્પઃ કાલગ્રાસે ન અવિકલ્પાત્મા એવ સમ્પદ્યતે ઇતિ ॥ અભ્ત્સ્_6.80
એવમ્ અખિલં કાલાધ્વાનં પ્રાણોદય એવ પશ્યન્ સૃષ્ટિસંહારાંશ્ ચ વિચિત્રાન્ નિઃસંખ્યાન્ તત્રૈવ આકલયન્ આત્મન એવ પારમેશ્વર્યં પ્રત્યભિજાનન્ મુક્ત એવ ભવતિ ઇતિ ॥ અભ્ત્સ્_6.81
સંવિદ્રૂપસ્યાત્મનઃ પ્રાણશક્તિં પશ્યન્ રૂપં તત્રગં ચાતિકાલમ્ ।
સાકં સૃષ્ટિસ્થેમસંહારચક્રૈર્ નિત્યોદ્યુક્તો ભૈરવીભાવમ્ એતિ ॥ અભ્ત્સ્_6.82
તન્ત્રસાર, સપ્તમમ્ આહ્નિકમ્
તત્ર સમસ્ત એવ અયં મૂર્તિવૈચિત્ર્યાભાસનશક્તિજો દેશાધ્વા સંવિદિ વિશ્રાન્તઃ તદ્દ્વારેણ શૂન્યે બુદ્ધૌ પ્રાણે નાડીચક્રાનુચક્રેષુ બહિઃ શરીરે યાવલ્ લિઙ્ગસ્થણ્ડિલપ્રતિમાદૌ સમસ્તો ઽધ્વા પરિનિષ્ઠિતઃ તં સમસ્તમ્ અધ્વાનં દેહે વિલાપ્ય દેહં ચ પ્રાણે તં ધિયિ તાં શૂન્યે તત્સંવેદને નિર્ભરપરિપૂર્ણસંવિત્ સમ્પદ્યતે ષટ્ત્રિંશત્તત્ત્વસ્વરૂપજ્ઞઃ તદુત્તીર્ણાં સંવિદં પરમશિવરૂપાં પશ્યન્ વિશ્વમયીમ્ અપિ સંવેદયેત અપરથા વેદ્યભાગમ્ એવ કંચિત્ પરત્વેન ગૃહ્ણીયાન્ માયાગર્ભાધિકારિણં વિષ્ણુબ્રહ્માદિકં વા તસ્માદ્ અવશ્યં પ્રક્રિયાજ્ઞાનપરેણ ભવિતવ્યમ્ ॥ અભ્ત્સ્_7.1
તદ્ ઉક્તં ન પ્રક્રિયાપરં જ્ઞાનમ્ ઇતિ ॥ અભ્ત્સ્_7.2
તત્ર પૃથિવીતત્ત્વં શતકોટિપ્રવિસ્તીર્ણં બ્રહ્માણ્ડગોલકરૂપમ્ ॥ અભ્ત્સ્_7.3
તસ્ય અન્તઃ કાલાગ્નિર્ નરકાઃ પાતાલાનિ પૃથિવી સ્વર્ગો યાવદ્ બ્રહ્મલોક ઇતિ ॥ અભ્ત્સ્_7.4
બ્રહ્માણ્ડબાહ્યે રુદ્રાણાં શતમ્ ॥ અભ્ત્સ્_7.5
ન ચ બ્રહ્માણ્ડાનાં સંખ્યા વિદ્યતે ॥ અભ્ત્સ્_7.6
તતો ધરાતત્ત્વાદ્ દશગુણં જલતત્ત્વમ્ ॥ અભ્ત્સ્_7.7
તત ઉત્તરોત્તરં દશગુણમ્ અહંકારાન્તમ્ ॥ અભ્ત્સ્_7.8
તદ્ યથા જલં તેજો વાયુર્ નભઃ તન્માત્રપઞ્ચકાક્ષૈકાદશગર્ભો ઽહંકારશ્ ચેતિ ॥ અભ્ત્સ્_7.9
અહંકારાત્ શતગુણં બુદ્ધિતત્ત્વમ્ ॥ અભ્ત્સ્_7.10
તતઃ સહસ્રધા પ્રકૃતિતત્ત્વમ્ એતાવત્ પ્રકૃત્યણ્ડમ્ ॥ અભ્ત્સ્_7.11
તચ્ ચ બ્રહ્માણ્ડવદ્ અસંખ્યમ્ ॥ અભ્ત્સ્_7.12
પ્રકૃતિતત્ત્વાત્ પુરુષતત્ત્વં ચ દશસહસ્રધા ॥ અભ્ત્સ્_7.13
પુરુષાન્ નિયતિઃ લક્ષધા ॥ અભ્ત્સ્_7.14
નિયતેર્ ઉત્તરોત્તરં દશલક્ષધા કલાતત્ત્વાન્તમ્ ॥ અભ્ત્સ્_7.15
તદ્ યથા નિયતિઃ રાગો ઽશુદ્ધવિદ્યા કાલઃ કલા ચેતિ ॥ અભ્ત્સ્_7.16
કલાતત્ત્વાત્ કોટિધા માયા એતાવત્ માયાણ્ડમ્ ॥ અભ્ત્સ્_7.17
માયાતત્ત્વાત્ શુદ્ધવિદ્યા દશકોટિગુણિતા ॥ અભ્ત્સ્_7.18
વિદ્યાતત્ત્વાદ્ ઈશ્વરતત્ત્વં શતકોટિધા ॥ અભ્ત્સ્_7.19
ઈશ્વરતત્ત્વાત્ સાદાખ્યં સહસ્રકોટિધા ॥ અભ્ત્સ્_7.20
સાદાખ્યાત્ વૃન્દગુણિતં શક્તિતત્ત્વમ્ ઇતિ શક્ત્યણ્ડમ્ ॥ અભ્ત્સ્_7.21
સા શક્તિર્ વ્યાપ્ય યતો વિશ્વમ્ અધ્વાનમ્ અન્તર્બહિર્ આસ્તે તસ્માદ્ વ્યાપિની ॥ અભ્ત્સ્_7.22
એવમ્ એતાનિ ઉત્તરોત્તરમ્ આવરણતયા વર્તમાનાનિ તત્ત્વાન્ય્ ઉત્તરં વ્યાપકં પૂર્વં વ્યાપ્યમ્ ઇતિ સ્થિત્યા વર્તન્તે ॥ અભ્ત્સ્_7.23
યાવદ્ અશેષશક્તિતત્ત્વાન્તો ઽધ્વા શિવતત્ત્વેન વ્યાપ્તઃ ॥ અભ્ત્સ્_7.24
શિવતત્ત્વં પુનર્ અપરિમેયં સર્વાધ્વોત્તીર્ણં સર્વાધ્વવ્યાપકં ચ ॥ અભ્ત્સ્_7.25
એતત્ તત્ત્વાન્તરાલવર્તીનિ યાનિ ભુવનાનિ તત્પતય એવ અત્ર પૃથિવ્યાં સ્થિતા ઇતિ ॥ અભ્ત્સ્_7.26
તેષ્વ્ આયતનેષુ યે મ્રિયન્તે તેષાં તત્ર તત્ર ગતિં તે વિતરન્તિ ॥ અભ્ત્સ્_7.27
ક્રમાચ્ ચ ઊર્ધ્વોર્ધ્વં પ્રેરયન્તિ દીક્ષાક્રમેણ ॥ અભ્ત્સ્_7.28
તન્ત્રસાર, અષ્ટમમ્ આહ્નિકમ્
યદ્ ઇદં વિભવાત્મકં ભુવનજાતમ્ ઉક્તં ગર્ભીકૃતાનન્તવિચિત્રભોક્તૃભોગ્યં તત્ર યદ્ અનુગતં મહાપ્રકાશરૂપં તત્ મહાસામાન્યકલ્પં પરમશિવરૂપમ્ ॥ અભ્ત્સ્_8.1
યત્ તુ કતિપયકતિપયભેદાનુગતં રૂપં તત્ તત્ત્વં યથા પૃથિવી નામ દ્યુતિકાઠિન્યસ્થૌલ્યાદિરૂપા કાલાગ્નિપ્રભૃતિવીરભદ્રાન્તભુવનેશાધિષ્ઠિતસમસ્તબ્રહ્માણ્ડાનુગતા ॥ અભ્ત્સ્_8.2
તત્ર એષાં તત્ત્વાનાં કાર્યકારણભાવો દર્શ્યતે સ ચ દ્વિવિધઃ ॥ અભ્ત્સ્_8.3
પારમાર્થિકઃ સૃષ્ટેશ્ ચ ॥ અભ્ત્સ્_8.4
તત્ર પારમાર્થિક એતાવાન્ કાર્યકારણભાવો યદ્ ઉત કર્તૃસ્વભાવસ્ય સ્વતન્ત્રસ્ય ભગવત એવંવિધેન શિવાદિધરાન્તેન વપુષા સ્વરૂપભિન્નેન સ્વરૂપવિશ્રાન્તેન ચ પ્રથનમ્ ॥ અભ્ત્સ્_8.5

કલ્પિતસ્ તુ કાર્યકારણભાવઃ પરમેશેચ્છયા નિયતિપ્રાણયા નિર્મિતઃ સ ચ યાવતિ યદા નિયતપૌર્વાપર્યાવભાસનં સત્ય્ અપિ અધિકે સ્વરૂપાનુગતમ્ એતાવત્ય્ એવ તેન યોગીચ્છાતો ઽપિ અઙ્કુરો બીજાદ્ અપિ સ્વપ્નાદૌ ઘટાદેર્ અપીતિ ॥ અભ્ત્સ્_8.6
તત્રાપિ ચ પરમેશ્વરસ્ય કર્તૃત્વાનપાય ઇતિ અકલ્પિતો ઽપિ અસૌ પારમાર્થિકઃ સ્થિત એવ ॥ અભ્ત્સ્_8.7
પારમાર્થિકે હિ ભિત્તિસ્થાનીયે સ્થિતે રૂપે સર્વમ્ ઇદમ્ ઉલ્લિખ્યમાનં ઘટતે ન અન્યથા અત એવ સામગ્ર્યા એવ કારુણત્વં યુક્તમ્ ॥ અભ્ત્સ્_8.8
સા હિ સમસ્તભાવસંદર્ભમયી સ્વતન્ત્રસંવેદનમહિમ્ના તથા નિયતનિજનિજદેશકાલભાવરાશિસ્વભાવા પ્રત્યેકં વસ્તુસ્વરૂપનિષ્પત્તિસમયે તથાભૂતા તથાભૂતાયા હિ અન્યથાભાવો યથા યથા અધિકીભવતિ તથા તથા કાર્યસ્યાપિ વિજાતીયત્વં તારતમ્યેન પુષ્યતિ ॥ અભ્ત્સ્_8.9
ઇત્ય્ એવં સંવેદનસ્વાતન્ત્ર્યસ્વભાવઃ પરમેશ્વર એવ વિશ્વભાવશરીરો ઘટાદેર્ નિર્માતા કુમ્ભકારસંવિદસ્ તતો ઽનધિકત્વાત્ કુમ્ભકારશરીરસ્ય ચ ભાવરાશિમધ્યે નિક્ષેપાત્ કથં કુમ્ભકારશરીરસ્ય કર્તૃત્વાભિમાનઃ ઇતિ ચેત્ પરમેશ્વરકૃત એવાસૌ ઘટાદિવત્ ભવિષ્યતિ ॥ અભ્ત્સ્_8.10
તસ્માત્ સામગ્રીવાદો ઽપિ વિશ્વશરીરસ્ય સંવેદનસ્યૈવ કર્તૃતાયામ્ ઉપોદ્બલકઃ ॥ અભ્ત્સ્_8.11
મેરૌ હિ તત્રસ્થે ન ભવેત્ તથાવિધો ઘટઃ ॥ અભ્ત્સ્_8.12
એવં કલ્પિતે ઽસ્મિન્ કાર્યત્વે શાસ્ત્રેષુ તત્ત્વાનાં કાર્યકારણભાવં પ્રતિ યત્ બહુપ્રકારત્વં તદ્ અપિ સંગતં ગોમયાત્ કીટાત્ યોગીચ્છાતો મન્ત્રાદ્ ઔષધાત્ વૃશ્ચિકોદયવત્ ॥ અભ્ત્સ્_8.13
તત્ર નિજતન્ત્રદૃશા તં કલ્પિતં દર્શયામઃ ॥ અભ્ત્સ્_8.14
તત્ર પરમેશ્વરઃ પઞ્ચભિઃ શક્તિભિઃ નિર્ભર ઇત્ય્ ઉક્તમ્ સ સ્વાતન્ત્ર્યાત્ શક્તિં તાં તાં મુખ્યતયા પ્રકટયન્ પઞ્ચધા તિષ્ઠતિ ॥ અભ્ત્સ્_8.15
ચિત્પ્રાધાન્યે શિવતત્ત્વમ્ આનન્દપ્રાધાન્યે શક્તિતત્ત્વમ્ ઇચ્છાપ્રાધાન્યે સદાશિવતત્ત્વમ્ ઇચ્છાયા હિ જ્ઞાનક્રિયયોઃ સામ્યરૂપાભ્યુપગમાત્મકત્વાત્ જ્ઞાનશક્તિપ્રાધાન્યે ઈશ્વરતત્ત્વમ્ ક્રિયાશક્તિપ્રાધાન્યે વિદ્યાતત્ત્વમ્ ઇતિ ॥ અભ્ત્સ્_8.16
અત્ર ચ તત્ત્વેશ્વરાઃ શિવશક્તિસદાશિવેશ્વરાનન્તાઃ બ્રહ્મેવ નિવૃત્તૌ એષાં સામાન્યરૂપાણાં વિશેષા અનુગતિવિષયાઃ પઞ્ચ તદ્યથા શામ્ભવાઃ શાક્તાઃ મન્ત્રમહેશ્વરાઃ મન્ત્રેશ્વરાઃ મન્ત્રા ઇતિ શુદ્ધાધ્વા ॥ અભ્ત્સ્_8.17
ઇયતિ સાક્ષાત્ શિવઃ કર્તા અશુદ્ધં પુનર્ અધ્વાનમ્ અનન્તાપરનામાઘોરેશઃ સૃજતિ ઈશ્વરેચ્છાવશેન પ્રક્ષુબ્ધભોગલોલિકાનામ્ અણૂનાં ભોગસિદ્ધ્યર્થમ્ ॥ અભ્ત્સ્_8.18
તત્ર લોલિકો ઽપૂર્ણમ્ અન્યતારૂપઃ પરિસ્પન્દઃ અકર્મકમ્ અભિલાષમાત્રમ્ એવ ભવિષ્યદ્ અવચ્છેદયોગ્યતેતિ ન મલઃ પુંસસ્ તત્ત્વાન્તરમ્ ॥ અભ્ત્સ્_8.19
રાગતત્ત્વં તુ કર્માવચ્છિન્નો ઽભિલાષઃ ॥ અભ્ત્સ્_8.20
કર્મ તુ તત્ર કર્મમાત્રં બુદ્ધિધર્મસ્ તુ રાગઃ કર્મભેદચિત્ર ઇતિ વિભાગો વક્ષ્યતે ॥ અભ્ત્સ્_8.21
સો ઽયં મલઃ પરમેશ્વરસ્ય સ્વાત્મપ્રચ્છાદનેચ્છાતઃ નાન્યત્ કિંચિત્ વસ્ત્વ્ અપિ ચ તત્પરમેશ્વરેચ્છાત્મનૈવ ધરાદેર્ અપિ વસ્તુત્વાત્ ॥ અભ્ત્સ્_8.22
સ ચ મલો વિજ્ઞાનકેવલે વિદ્યમાનો ધ્વંસોન્મુખ ઇતિ ન સ્વકાર્યં કર્મ આપ્યાયતિ ॥ અભ્ત્સ્_8.23
પ્રલયકેવલસ્ય તુ જૃમ્ભમાણ એવ આસ્ત ઇતિ મલોપોદ્બલિતં કર્મ સંસારવૈચિત્ર્યભોગે નિમિત્તમ્ ઇતિ તદ્ભોગવાસનાનુવિદ્ધાનામ્ અણૂનાં ભોગસિદ્ધયે શ્રીમાન્ અઘોરેશઃ સૃજતિ ઇતિ યુક્તમ્ ઉક્તં મલસ્ય ચ પ્રક્ષોભ ઈશ્વરેચ્છાબલાદ્ એવ જડસ્ય સ્વતઃ કુત્રચિદ્ અપિ અસામર્થ્યાત્ ॥ અભ્ત્સ્_8.24
અણુર્ નામ કિલ ચિદચિદ્રૂપાવભાસ એવ તસ્ય ચિદ્રૂપમ્ ઐશ્વર્યમ્ એવ અચિદ્રૂપતૈવ મલઃ તસ્ય ચ સૃજતઃ પરમેશ્વરેચ્છામયં તત એવ ચ નિત્યં સ્રક્ષ્યમાણવસ્તુગતસ્ય રૂપસ્ય જડતયાભાસયિષ્યમાણત્વાત્ જડં સકલકાર્યવ્યાપનાદિરૂપત્વાચ્ ચ વ્યાપકં માયાખ્યં તત્ત્વમ્ ઉપાદાનકારણં તદવભાસકારિણી ચ પરમેશ્વરસ્ય માયા નામ શક્તિસ્ તતો ઽન્યૈવ ॥ અભ્ત્સ્_8.25
એવં કલાદિતત્ત્વાનાં ધરાન્તાનામ્ અપિ દ્વૈરૂપ્યં નિરૂપ્યમ્ ॥ અભ્ત્સ્_8.26
અત્ર ચ દ્વૈરૂપ્યે પ્રમાણમ્ અપિ આહુર્ અભિનવગુપ્તગુરવઃ ॥ અભ્ત્સ્_8.27
યત્ સંકલ્પે ભાતિ તત્ પૃથગ્ભૂતં બહિર્ અપિ અસ્તિ સ્ફુટેન વપુષા ઘટ ઇવ ॥ અભ્ત્સ્_8.28
તથા ચ માયાકલાદિખપુષ્પાદેર્ અપિ એષૈવ વર્તની ઇતિ કેવલાન્વયી હેતુઃ ॥ અભ્ત્સ્_8.29
અનેન ચ માયાકલાપ્રકૃતિબુદ્ધ્યાદિવિષયં સાક્ષાત્કારરૂપં જ્ઞાનં યે ભજન્તે તે ઽપિ સિદ્ધાઃ સિદ્ધા એવ ॥ અભ્ત્સ્_8.30
એવં સ્થિતે માયાતત્ત્વાત્ વિશ્વપ્રસવઃ ॥ અભ્ત્સ્_8.31
સ ચ યદ્ય્ અપિ અક્રમમ્ એવ તથાપિ ઉક્તદૃશા ક્રમો ઽવભાસતે ઇતિ ॥ અભ્ત્સ્_8.32
સો ઽપિ ઉચ્યતે તત્ર પ્રત્યાત્મ કલાદિવર્ગો ભિન્નઃ ॥ અભ્ત્સ્_8.33
તત્કાર્યસ્ય કર્તૃત્વોપોદ્બલનાદેઃ પ્રત્યાત્મભેદેન ઉપલમ્ભાત્ સ તુ વર્ગઃ કદાચિત્ એકીભવેત્ અપિ ઈશ્વરેચ્છયા સામાજિકાત્મનામ્ ઇવ તત્ર સર્વો ઽયં કલાદિવર્ગઃ શુદ્ધઃ યઃ પરમેશ્વરવિષયતયા તત્સ્વરૂપલાભાનુગુણનિજકાર્યકારી સંસારપ્રતિદ્વંદ્વિત્વાત્ ॥ અભ્ત્સ્_8.34
સ ચ પરમેશ્વરશક્તિપાતવશાત્ તથા ભવતિ ઇતિ વક્ષ્યામસ્ તત્પ્રકાશને ॥ અભ્ત્સ્_8.35
અશુદ્ધસ્ તુ તદ્વિપરીતઃ ॥ અભ્ત્સ્_8.36
તત્ર માયાતઃ કલા જાતા યા સુપ્તસ્થાનીયમ્ અણું કિંચિત્કર્તૃત્વેન યુનક્તિ સા ચ ઉચ્છૂનતેવ સંસારબીજસ્ય માયાણ્વોર્ ઉભયોઃ સંયોગાત્ ઉત્પન્નાપિ માયાં વિકરોતિ ન અવિકાર્યમ્ અણુમ્ ઇતિ માયાકાર્યત્વમ્ અસ્યાઃ ॥ અભ્ત્સ્_8.37
એવમ્ અન્યોન્યશ્લેષાત્ અલક્ષણીયાન્તરત્વં પુંસ્કલયોઃ ॥ અભ્ત્સ્_8.38
માયાગર્ભાધિકારિણસ્ તુ કસ્યચિદ્ ઈશ્વરસ્ય પ્રસાદાત્ સર્વકર્મક્ષયે માયાપુરુષવિવેકો ભવતિ યેન માયોર્ધ્વે વિજ્ઞાનાકલ આસ્તે ન જાતુચિત્ માયાધઃ કલાપુંવિવેકો વા યેન કલોર્ધ્વે તિષ્ઠતિ ॥ અભ્ત્સ્_8.39
પ્રકૃતિપુરુષવિવેકો વા યેન પ્રધાનાધો ન સંસરેત્ ॥ અભ્ત્સ્_8.40
મલપુરુષવિવેકે તુ શિવસમાનત્વમ્ ॥ અભ્ત્સ્_8.41
પુરુષપૂર્ણતાદૃષ્ટૌ તુ શિવત્વમ્ એવેતિ ॥ અભ્ત્સ્_8.42
એવં કલાતત્ત્વમ્ એવ કિંચિત્કર્તૃત્વદાયિ ન ચ ॥ અભ્ત્સ્_8.43
કર્તૃત્વમ્ અજ્ઞસ્ય ઇતિ ॥ અભ્ત્સ્_8.44
કિંચિજ્જ્ઞત્વદાયિન્ય્ અશુદ્ધવિદ્યા કલાતો જાતા સા ચ વિદ્યા બુદ્ધિં પશ્યતિ તદ્ગતાંશ્ ચ સુખાદીન્ વિવેકેન ગૃહ્ણાતિ ॥ અભ્ત્સ્_8.45

બુદ્ધેર્ ગુણસંકીર્ણાકારાયા વિવેકેન ગ્રહીતુમ્ અસામર્થ્યાત્ ॥ અભ્ત્સ્_8.46
તસ્માત્ બુદ્ધિપ્રતિબિમ્બિતો ભાવો વિદ્યયા વિવિચ્યતે ॥ અભ્ત્સ્_8.47
કિંચિત્કર્તૃત્વં કિંચિદ્ભાગસિદ્ધયે ક્વચિદ્ એવ કર્તૃત્વમ્ ઇત્ય્ અત્ર અર્થે પર્યવસ્યતિ ક્વચિદ્ એવ ચ ઇત્ય્ અત્ર ભાગે રાગતત્ત્વસ્ય વ્યાપારઃ ॥ અભ્ત્સ્_8.48
ન ચ અવૈરાગ્યકૃતં તત્ અવૈરાગ્યસ્યાપિ અરક્તિદર્શનાત્ ॥ અભ્ત્સ્_8.49
વૈરાગ્યે ધર્માદાવ્ અપિ રક્તિર્ દૃશ્યતે ॥ અભ્ત્સ્_8.50
તૃપ્તસ્ય ચ અન્નાદૌ અવૈરાગ્યાભાવે ઽપિ અન્તઃસ્થરાગાનપાયાત્ ॥ અભ્ત્સ્_8.51
તેન વિના પુનર્ અવૈરાગ્યાનુત્પત્તિપ્રસઙ્ગાત્ ॥ અભ્ત્સ્_8.52
કાલશ્ ચ કાર્યં કલયંસ્ તદવચ્છિન્નં કર્તૃત્વમ્ અપિ કલયતિ તુલ્યે ક્વચિત્ત્વે અસ્મિન્ન્ એવ કર્તૃત્વમ્ ઇત્ય્ અત્રાર્થે નિયતેર્ વ્યાપારઃ ॥ અભ્ત્સ્_8.53
કાર્યકારણભાવે ઽપિ અસ્યા એવ વ્યાપારઃ તેન કલાત એવ એતચ્ ચતુષ્કં જાતમ્ ઇદમ્ એવ કિંચિદ્ અધુના જાનન્ અભિષ્વક્તઃ કરોમિ ઇત્ય્ એવંરૂપા સંવિદ્ દેહપુર્યષ્ટકાદિગતા પશુર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે ॥ અભ્ત્સ્_8.54
તદ્ ઇદં માયાદિષટ્કં કઞ્ચુકષટ્કમ્ ઉચ્યતે ॥ અભ્ત્સ્_8.55
સંવિદો માયયા અપહસ્તિતત્વેન કલાદીનામ્ ઉપરિપાતિનાં કઞ્ચુકવત્ અવસ્થાનાત્ ॥ અભ્ત્સ્_8.56
એવં કિંચિત્કર્તૃત્વં યત્ માયાકાર્યં તત્ર કિંચિત્ ત્વ્ અવિશિષ્ટં યત્ કર્તૃત્વં વિશેષ્યં તત્ર વ્યાપ્રિયમાણા કલા વિદ્યાદિપ્રસવહેતુઃ ઇતિ નિરૂપિતમ્ ॥ અભ્ત્સ્_8.57
ઇદાનીં વિશેષણભાગો યઃ કિંચિદ્ ઇત્ય્ ઉક્તો જ્ઞેયઃ કાર્યશ્ ચ તં યાવત્ સા કલા સ્વાત્મનઃ પૃથક્ કુરુતે તાવત્ એષ એવ સુખદુઃખમોહાત્મકભોગ્યવિશેષાનુસ્યૂતસ્ય સામાન્યમાત્રસ્ય તદ્ગુણસામ્યાપરનામ્નઃ પ્રકૃતિતત્ત્વસ્ય સર્ગઃ ઇતિ ભોક્તૃભોગ્યયુગલસ્ય સમમ્ એવ કલાતત્ત્વાયત્તા સૃષ્ટિઃ ॥ અભ્ત્સ્_8.58
અત્ર ચૈષાં વાસ્તવેન પથા ક્રમવન્ધ્યૈવ સૃષ્ટિર્ ઇત્ય્ ઉક્તં ક્રમાવભાસો ઽપિ ચાસ્તીત્ય્ અપિ ઉક્તમ્ એવ ॥ અભ્ત્સ્_8.59
ક્રમશ્ ચ વિદ્યારાગાદીનાં વિચિત્રો ઽપિ દૃષ્ટઃ કશ્ચિદ્ રજ્યન્ વેત્તિ કો ઽપિ વિદન્ રજ્યતે ઇત્યાદિ ॥ અભ્ત્સ્_8.60
તેન ભિન્નક્રમનિરૂપણમ્ અપિ રૌરવાદિષુ શાસ્ત્રેષુ અવિરુદ્ધં મન્તવ્યં તદ્ એવ તુ ભોગ્યસામાન્યં પ્રક્ષોભગતં ગુણતત્ત્વમ્ ॥ અભ્ત્સ્_8.61
યત્ર સુખં ભોગ્યરૂપપ્રકાશઃ સત્ત્વમ્ દુઃખં પ્રકાશાપ્રકાશાન્દોલનાત્મકમ્ અત એવ ક્રિયારૂપં રજઃ મોહઃ પ્રકાશાભાવરૂપસ્ તમઃ ॥ અભ્ત્સ્_8.62
ત્રિતયમ્ અપિ એતત્ ભોગ્યરૂપમ્ ॥ અભ્ત્સ્_8.63
એવં ક્ષુબ્ધાત્ પ્રધાનાત્ કર્તવ્યાન્તરોદયઃ ન અક્ષુબ્ધાદ્ ઇતિ ॥ અભ્ત્સ્_8.64
ક્ષોભઃ અવશ્યમ્ એવ અન્તરાલે અભ્યુપગન્તવ્ય ઇતિ સિદ્ધં સાંખ્યાપરિદૃષ્ટં પૃથગ્ભૂતં ગુણતત્ત્વમ્ ॥ અભ્ત્સ્_8.65
સ ચ ક્ષોભઃ પ્રકૃતેસ્ તત્ત્વેશાધિષ્ઠાનાદ્ એવ અન્યથા નિયતં પુરુષં પ્રતિ ઇતિ ન સિધ્યેત્ ॥ અભ્ત્સ્_8.66
તતો ગુણતત્ત્વાત્ બુદ્ધિતત્ત્વં યત્ર પુંપ્રકાશો વિષયશ્ ચ પ્રતિબિમ્બમ્ અર્પયતઃ ॥ અભ્ત્સ્_8.67
બુદ્ધિતત્ત્વાત્ અહંકારો યેન બુદ્ધિપ્રતિબિમ્બિતે વેદ્યસમ્પર્કે કલુષે પુંપ્રકાશે અનાત્મનિ આત્માભિમાનઃ શુક્તૌ રજતાભિમાનવત્ ॥ અભ્ત્સ્_8.68
અત એવ કાર ઇત્ય્ અનેન કૃતકત્વમ્ અસ્ય ઉક્તં સાંખ્યસ્ય તુ તત્ ન યુજ્યતે સ હિ ન આત્મનો ઽહંવિમર્શમયતામ્ ઇચ્છતિ વયં તુ કર્તૃત્વમ્ અપિ તસ્ય ઇચ્છામઃ ॥ અભ્ત્સ્_8.69
તચ્ ચ શુદ્ધં વિમર્શ એવ અપ્રતિયોગિ સ્વાત્મચમત્કારરૂપો ઽહમ્ ઇતિ ॥ અભ્ત્સ્_8.70
એષો ઽસ્ય અહંકારસ્ય કરણસ્કન્ધઃ ॥ અભ્ત્સ્_8.71
પ્રકૃતિસ્કન્ધસ્ તુ તસ્યૈવ ત્રિવિધઃ સત્ત્વાદિભેદાત્ ॥ અભ્ત્સ્_8.72
તત્ર સાત્ત્વિકો યસ્માત્ મનશ્ ચ બુદ્ધીન્દ્રિયપઞ્ચકં ચ તત્ર મનસિ જન્યે સર્વતન્માત્રજનનસામર્થ્યયુક્તઃ સ જનકઃ ॥ અભ્ત્સ્_8.73
શ્રોત્રે તુ શબ્દજનનસામર્થ્યવિશિષ્ટ ઇતિ યાવત્ ઘ્રાણે ગન્ધજનનયોગ્યતાયુક્ત ઇતિ ભૌતિકમ્ અપિ ન યુક્તમ્ અહં શૃણોમિ ઇત્યાદ્યનુગમાચ્ ચ સ્ફુટમ્ આહંકારિકત્વમ્ કરણત્વેન ચ અવશ્યં કર્ત્રંશસ્પર્શિત્વમ્ અન્યથા કરણાન્તરયોજનાયામ્ અનવસ્થાદ્યાપાતાત્ ॥ અભ્ત્સ્_8.74
કર્ત્રંશશ્ ચ અહંકાર એવ તેન મુખ્યે કરણે દ્વે પુંસઃ જ્ઞાને વિદ્યા ક્રિયાયાં કલા અન્ધસ્ય પઙ્ગોશ્ ચ અહંતારૂપજ્ઞાનક્રિયાનપગમાત્ ઉદ્રિક્તતન્માત્રભાગવિશિષ્ટાત્ તુ સાત્ત્વિકાદ્ એવ અહંકારાત્ કર્મેન્દ્રિયપઞ્ચકમ્ અહં ગચ્છામિ ઇતિ અહંકારવિશિષ્ટઃ કાર્યકરણક્ષમઃ પાદેન્દ્રિયં તસ્ય મુખ્યાધિષ્ઠાનં બાહ્યમ્ અન્યત્રાપિ તદ્ અસ્ત્ય્ એવ ઇતિ રુગ્ણસ્યાપિ ન ગતિવિચ્છેદઃ ॥ અભ્ત્સ્_8.75
ન ચ કર્તવ્યસાંકર્યમુક્તાદ્ એવ હેતોઃ ક્રિયા કરણકાર્યા મુખ્યં ચ ગમનાદીનાં ક્રિયાત્વં ન રૂપાદ્યુપલમ્ભસ્ય તસ્ય કાણાદતન્ત્રે ગુણત્વાત્ તસ્માત્ અવશ્યાભ્યુપેયઃ કર્મેન્દ્રિયવર્ગઃ ॥ અભ્ત્સ્_8.76
સ ચ પઞ્ચકઃ અનુસંધેસ્ તાવત્ત્વાત્ ॥ અભ્ત્સ્_8.77
તથા હિ બહિસ્ તાવત્ ત્યાગાય વા અનુસંધિઃ આદાનાય વા દ્વયાય વા ઉભયરહિતત્વેન સ્વરૂપવિશ્રાન્તયે વા તત્ર ક્રમેણ પાયુઃ પાણિઃ પાદ ઉપસ્થ ઇતિ ॥ અભ્ત્સ્_8.78
અન્તઃ પ્રાણાશ્રયકર્માનુસંધેસ્ તુ વાગિન્દ્રિયમ્ તેન ઇન્દ્રિયાધિષ્ઠાને હસ્તે યત્ ગમનં તદ્ અપિ પાદેન્દ્રિયસ્યૈવ કર્મ ઇતિ મન્તવ્યમ્ તેન કર્માનન્ત્યમ્ અપિ ન ઇન્દ્રિયાનન્ત્યમ્ આવહેત્ ઇયતિ રાજસસ્ય ઉપશ્લેષકત્વમ્ ઇત્ય્ આહુઃ ॥ અભ્ત્સ્_8.79
અન્યે તુ રાજસાન્ મન ઇત્ય્ આહુઃ ॥ અભ્ત્સ્_8.80
અન્યે તુ સાત્ત્વિકાત્ મનો રાજસાચ્ ચ ઇન્દ્રિયાણિ ઇતિ ॥ અભ્ત્સ્_8.81
ભોક્ત્રંશાચ્ છાદકાત્ તુ તમઃપ્રધાનાહંકારાત્ તન્માત્રાણિ વેદ્યૈકરૂપાણિ પઞ્ચ ॥ અભ્ત્સ્_8.82
શબ્દવિશેષાણાં હિ ક્ષોભાત્મનાં યદ્ એકમ્ અક્ષોભાત્મકં પ્રાગ્ભાવિ સામાન્યમ્ અવિશેષાત્મકં તત્ શબ્દતન્માત્રમ્ ॥ અભ્ત્સ્_8.83
એવં ગન્ધાન્તે ઽપિ વાચ્યમ્ ॥ અભ્ત્સ્_8.84
તત્ર શબ્દતન્માત્રાત્ ક્ષુભિતાત્ અવકાશદાનવ્યાપારં નભઃ શબ્દસ્ય વાચ્યાધ્યાસાવકાશસહત્વાત્ ॥ અભ્ત્સ્_8.85

શબ્દતન્માત્રં ક્ષુભિતં વાયુઃ શબ્દસ્ તુ અસ્ય નભસા વિરહાભાવાત્ ॥ અભ્ત્સ્_8.86
રૂપં ક્ષુભિતં તેજઃ પૂર્વગુણૌ તુ પૂર્વવત્ ॥ અભ્ત્સ્_8.87
રસઃ ક્ષુભિત આપઃ પૂર્વે ત્રયઃ પૂર્વવત્ ॥ અભ્ત્સ્_8.88
ગન્ધઃ ક્ષુભિતો ધરા પૂર્વે ચત્વારઃ પૂર્વવત્ ॥ અભ્ત્સ્_8.89
અન્યે શબ્દસ્પર્શાભ્યાં વાયુઃ ઇત્યાદિક્રમેણ પઞ્ચભ્યો ધરણી ઇતિ મન્યન્તે ॥ અભ્ત્સ્_8.90
ગુણસમુદાયમાત્રં ચ પૃથિવી નાન્યો ગુણી કશ્ચિત્ ॥ અભ્ત્સ્_8.91
અસ્મિંશ્ ચ તત્ત્વકલાપે ઊર્ધ્વોર્ધ્વગુણં વ્યાપકં નિકૃષ્ટગુણં તુ વ્યાપ્યમ્ ॥ અભ્ત્સ્_8.92
સ એવ ગુણસ્ય ઉત્કર્ષો યત્ તેન વિના ગુણાન્તરં ન ઉપપદ્યતે તેન પૃથિવીતત્ત્વં શિવતત્ત્વાત્ પ્રભૃતિ જલતત્ત્વેન વ્યાપ્તમ્ એવં જલં તેજસા ઇત્યાદિ યાવચ્ છક્તિતત્ત્વમ્ ॥ અભ્ત્સ્_8.93
તન્ત્રસાર, નવમમ્ આહ્નિકમ્
સ ચ સપ્તધા ષડર્ધશાસ્ત્ર એવ પરં પરમેશેન ઉક્તઃ ॥ અભ્ત્સ્_9.1
તત્ર શિવાઃ મન્ત્રમહેશાઃ મન્ત્રેશાઃ મન્ત્રાઃ વિજ્ઞાનાકલાઃ પ્રલયાકલાઃ સકલા ઇતિ સપ્ત શક્તિમન્તઃ ॥ અભ્ત્સ્_9.2
એષાં સપ્તૈવ શક્તયઃ તદ્ભેદાત્ પૃથિવ્યાદિપ્રધાનતત્ત્વાન્તં ચતુર્દશભિર્ ભેદૈઃ પ્રત્યેકં સ્વં રૂપં પઞ્ચદશમ્ ॥ અભ્ત્સ્_9.3
તત્ર સ્વં રૂપં પ્રમેયતાયોગ્યં સ્વાત્મનિષ્ઠમ્ અપરાભટ્ટારિકાનુગ્રહાત્ પ્રમાતૃષુ ઉદ્રિક્તશક્તિષુ યત્ વિશ્રાન્તિભાજનં તત્ તસ્યૈવ શાક્તં રૂપં શ્રીમત્પરાપરાનુગ્રહાત્ તચ્ ચ સપ્તવિધં શક્તીનાં તાવત્ત્વાત્ ॥ અભ્ત્સ્_9.4
શક્તિમદ્રૂપપ્રધાને તુ પ્રમાતૃવર્ગે યત્ વિશ્રાન્તં તચ્ છક્તિમચ્ છિવરૂપં શ્રીમત્પરાભટ્ટારિકાનુગ્રહાત્ તદ્ અપિ સપ્તવિધમ્ ॥ અભ્ત્સ્_9.5
પ્રમાતૄણાં શિવાત્ પ્રભૃતિ સકલાન્તાનાં તાવતામ્ ઉક્તત્વાત્ ॥ અભ્ત્સ્_9.6
તત્ર શક્તિભેદાદ્ એવ પ્રમાતૄણાં ભેદઃ સ ચ સ્ફુટીકરણાર્થં સકલાદિક્રમેણ ભણ્યતે તત્ર સકલસ્ય વિદ્યાકલે શક્તિઃ તદ્વિશેષરૂપત્વાત્ બુદ્ધિકર્માક્ષશક્તીનાં પ્રલયાકલસ્ય તુ તે એવ નિર્વિષયત્વાત્ અસ્ફુટે ॥ અભ્ત્સ્_9.7
વિજ્ઞાનાકલસ્ય તે એવ વિગલત્કલ્પે તત્સંસ્કારસચિવા પ્રબુધ્યમાના શુદ્ધવિદ્યા મન્ત્રસ્ય ॥ અભ્ત્સ્_9.8
તત્સંસ્કારહીના સૈવ પ્રબુદ્ધા મન્ત્રેશસ્ય ॥ અભ્ત્સ્_9.9
સૈવ ઇચ્છાશક્તિરૂપતાં સ્વાતન્ત્ર્યસ્વભાવાં જિઘૃક્ષન્તી મન્ત્રમહેશ્વરસ્ય ॥ અભ્ત્સ્_9.10
ઇચ્છાત્મિકા સ્ફુટસ્વાતન્ત્ર્યાત્મિકા શિવસ્ય ઇતિ શક્તિભેદાઃ સપ્ત મુખ્યાઃ ॥ અભ્ત્સ્_9.11
તદુપરાગકૃતશ્ ચ શક્તિમત્સુ પ્રમાતૃષુ ભેદઃ કરણભેદસ્ય કર્તૃભેદપર્યવસાનાત્ શક્તેર્ એવ ચ અવ્યતિરિક્તાયાઃ કરણીકર્તું શક્યત્વાત્ ન અન્યસ્ય અનવસ્થાદ્યાપત્તેઃ ॥ અભ્ત્સ્_9.12
વસ્તુતઃ પુનર્ એક એવ ચિત્સ્વાતન્ત્ર્યાનન્દવિશ્રાન્તઃ પ્રમાતા તત્ર પૃથિવી સ્વરૂપમાત્રવિશ્રાન્તા યદા વેદ્યતે તદા સ્વરૂપમ્ અસ્યાઃ કેવલં ભાતિ ચૈત્રચક્ષુર્દૃષ્ટં ચૈત્રવિદિતં જાનામીતિ તત્ર સકલશક્તિકૃતં સકલશક્તિમદ્રૂપકૃતં સ્વરૂપાન્તરં ભાત્ય્ એવ એવં શિવાન્તમ્ અપિ વાચ્યં શિવશક્તિનિષ્ઠં શિવસ્વભાવવિશ્રાન્તં ચ વિશ્વં જાનામિ ઇતિ પ્રત્યયસ્ય વિલક્ષણસ્ય ભાવાત્ ॥ અભ્ત્સ્_9.13
નનુ ભાવસ્ય ચેત્ વેદ્યતા સ્વં વપુઃ તત્ સર્વાન્ પ્રતિ વેદ્યત્વં વેદ્યત્વમ્ અપિ વેદ્યમ્ ઇત્ય્ અનવસ્થા તયા ચ જગતો ઽન્ધસુપ્તત્વં સુપ્રકાશમ્ એવ તયા ચ વેદ્યત્વાવેદ્યત્વે વિરુદ્ધધર્મયોગ ઇતિ દોષઃ અત્ર ઉચ્યતે ॥ અભ્ત્સ્_9.14
ન તત્ સ્વં વપુઃ સ્વરૂપસ્ય પૃથગુક્તત્વાત્ કિં તર્હિ તત્ પ્રમાતૃશક્તૌ પ્રમાતરિ ચ યત્ વિશ્રાન્તિભાજનં યત્ રૂપં તત્ ખલુ તત્ તત્ સ્વપ્રકાશમ્ એવ તત્ પ્રકાશતે ન તુ કિંચિદ્ અપિ પ્રતિ ઇતિ સર્વજ્ઞત્વમ્ અનવસ્થાવિરુદ્ધધર્મયોગશ્ ચ ઇતિ દૂરાપાસ્તમ્ ॥ અભ્ત્સ્_9.15
અનન્તપ્રમાતૃસંવેદ્યમ્ અપિ એકમ્ એવ તત્ તસ્ય રૂપં તાવતિ તેષામ્ એકાભાસરૂપત્વાત્ ઇતિ ન પ્રમાત્રન્તરસંવેદનાનુમાનવિઘ્નઃ કશ્ચિત્ તચ્ ચ તસ્ય રૂપં સત્યમ્ અર્થક્રિયાકારિત્વાત્ તથૈવ પરદૃશ્યમાનાં કાન્તાં દૃષ્ટ્વા તસ્યૈ સમીર્ષ્યતિ શિવસ્વભાવં વિશ્રાન્તિકુમ્ભં પશ્યન્ સમાવિશતિ સમસ્તાનન્તપ્રમાતૃવિશ્રાન્તં વસ્તુ પશ્યન્ પૂર્ણીભવતિ નર્તકીપ્રેક્ષણવત્ તસ્યૈવ નીલસ્ય તદ્રૂપં પ્રમાતરિ યત્ વિશ્રાન્તં તથૈવ સ્વપ્રકાશસ્ય વિમર્શસ્યોદયાત્ ઇતિ પઞ્ચદશાત્મકત્વં પૃથિવ્યાઃ પ્રભૃતિ પ્રધાનતત્ત્વપર્યન્તમ્ ॥ અભ્ત્સ્_9.16
તાવત્ય્ ઉદ્રિક્તરાગાદિકઞ્ચુકસ્ય સકલસ્ય પ્રમાતૃત્વાત્ સકલસ્યાપિ એવં પાઞ્ચદશ્યં તસ્યાપિ તાવદ્ વેદ્યત્વાત્ ॥ અભ્ત્સ્_9.17
વિતત્ય ચૈતત્ નિર્ણીતં તન્ત્રાલોકે ॥ અભ્ત્સ્_9.18
પુંસઃ પ્રભૃતિ કલાતત્ત્વાન્તં ત્રયોદશધા ॥ અભ્ત્સ્_9.19
સકલસ્ય તત્ર પ્રમાતૃતાયોગેન તચ્છક્તિશક્તિમદાત્મનો ભેદદ્વયસ્ય પ્રત્યસ્તમયાત્ તથા ચ સકલસ્ય સ્વરૂપત્વમ્ એવ કેવલં પ્રલયાકલસ્ય સ્વરૂપત્વે પઞ્ચાનાં પ્રમાતૃત્વે એકાદશ ભેદાઃ ॥ અભ્ત્સ્_9.20
વિજ્ઞાનાકલસ્ય સ્વરૂપત્વે ચતુર્ણાં પ્રમાતૃત્વે નવ ભેદાઃ ॥ અભ્ત્સ્_9.21
મન્ત્રસ્ય સ્વરૂપત્વે ત્રયાણાં પ્રમાતૃત્વે સપ્ત ॥ અભ્ત્સ્_9.22
મન્ત્રેશસ્ય સ્વરૂપત્વે દ્વયોઃ પ્રમાતૃત્વે પઞ્ચ ॥ અભ્ત્સ્_9.23
મન્ત્રમહેશસ્ય સ્વરૂપત્વે ભગવત એકસ્યૈવ પ્રમાતૃત્વે શક્તિશક્તિમદ્ભેદાત્ ત્રયઃ ॥ અભ્ત્સ્_9.24
શિવસ્ય તુ પ્રકાશૈકચિત્સ્વાતન્ત્ર્યનિર્ભરસ્ય ન કો ઽપિ ભેદઃ પરિપૂર્ણત્વાત્ ॥ અભ્ત્સ્_9.25
એવમ્ અયં તત્ત્વભેદ એવ પરમેશ્વરાનુત્તરનયૈકાખ્યે નિરૂપિતઃ ભુવનભેદવૈચિત્ર્યં કરોતિ નરકસ્વર્ગરુદ્રભુવનાનાં પાર્થિવત્વે સમાને ઽપિ દૂરતરસ્ય સ્વભાવભેદસ્ય ઉક્તત્વાત્ ॥ અભ્ત્સ્_9.26
અત્ર ચ પરસ્પરં ભેદકલનયા અવાન્તરભેદજ્ઞાનકુતૂહલી તન્ત્રાલોકમ્ એવ અવધારયેત્ ॥ અભ્ત્સ્_9.27
એવમ્ એકૈકઘટાદ્યનુસારેણાપિ પૃથિવ્યાદીનાં તત્ત્વાનાં ભેદો નિરૂપિતઃ ॥ અભ્ત્સ્_9.28
અધુના સમસ્તં પૃથિવીતત્ત્વં પ્રમાતૃપ્રમેયરૂપમ્ ઉદ્દિશ્ય નિરૂપ્યતે યો ધરાતત્ત્વાભેદેન પ્રકાશઃ સ શિવઃ ॥ અભ્ત્સ્_9.29
યથા શ્રુતિઃ પૃથિવ્ય્ એવેદં બ્રહ્મ ઇતિ ॥ અભ્ત્સ્_9.30
ધરાતત્ત્વસિદ્ધિપ્રદાન્ પ્રેરયતિ સ ધરામન્ત્રમહેશ્વરઃ પ્રેર્યો ધરામન્ત્રેશઃ તસ્યૈવાભિમાનિકવિગ્રહતાત્મકો વાચકો મન્ત્રઃ સાંખ્યાદિપાશવવિદ્યોત્તીર્ણશિવવિદ્યાક્રમેણ અભ્યસ્તપાર્થિવયોગો ઽપ્રાપ્તધ્રુવપદઃ ધરાવિજ્ઞાનાકલઃ ॥ અભ્ત્સ્_9.31

પાશવવિદ્યાક્રમેણ અભ્યસ્તપાર્થિવયોગઃ કલ્પાન્તે મરણે વા ધરાપ્રલયકેવલઃ ॥ અભ્ત્સ્_9.32
સૌષુપ્તે હિ તત્ત્વાવેશવશાદ્ એવ ચિત્રસ્ય સ્વપ્નસ્ય ઉદયઃ સ્યાત્ ગૃહીતધરાભિમાનસ્ તુ ધરાસકલઃ ॥ અભ્ત્સ્_9.33
અત્રાપિ શક્ત્યુદ્રેકન્યગ્ભાવાભ્યાં ચતુર્દશત્વમ્ ઇતિ પ્રમાતૃતાપન્નસ્ય ધરાતત્ત્વસ્ય ભેદાઃ સ્વરૂપં તુ શુદ્ધં પ્રમેયમ્ ઇતિ એવમ્ અપરત્રાપિ ॥ અભ્ત્સ્_9.34
અથ એકસ્મિન્ પ્રમાતરિ પ્રાણપ્રતિષ્ઠિતતયા ભેદનિરૂપણમ્ ઇહ નીલં ગૃહ્ણતઃ પ્રાણઃ તુટિષોડશકાત્મા વેદ્યાવેશપર્યન્તમ્ ઉદેતિ તત્ર આદ્યા તુટિર્ અવિભાગૈકરૂપા દ્વિતીયા ગ્રાહકોલ્લાસરૂપા અન્ત્યા તુ ગ્રાહ્યાભિન્ના તન્મયી ઉપાન્ત્યા તુ સ્ફુટીભૂતગ્રાહકરૂપા મધ્યે તુ યત્ તુટિદ્વાદશક તન્મધ્યાત્ આદ્યં ષટ્કં નિર્વિકલ્પસ્વભાવં વિકલ્પાચ્ છાદકં ષટ્ત્વં ચ અસ્ય સ્વરૂપેણ એકા તુટિઃ આચ્છાદનીયે ચ વિકલ્પે પઞ્ચરૂપત્વમ્ ઉન્મિમિષા ઉન્મિષત્તા સા ચ ઇયં સ્ફુટક્રિયારૂપત્વાત્ તુટિદ્વયાત્મિકા સ્પન્દનસ્ય એકક્ષણરૂપત્વાભાવાત્ ઉન્મિષિતતા સ્વકાર્યકર્તૃત્વં ચ ઇત્ય્ એવમ્ આચ્છાદનીયવિકલ્પપાઞ્ચવિધ્યાત્ સ્વરૂપાચ્ ચ ષટ્ ક્ષણા નિર્વિકલ્પકાઃ તતો ઽપિ નિર્વિકલ્પસ્ય ધ્વંસમાનતા ધ્વંસો વિકલ્પસ્ય ઉન્મિમિષા ઉન્મિષત્તા તુટિદ્વયાત્મિકા ઉન્મિષિતતા ચ ઇતિ ષટ્ તુટયઃ ॥ અભ્ત્સ્_9.35
સ્વકાર્યકર્તૃતા તુ ગ્રાહકરૂપતા ઇતિ ઉક્તં ન સા ભૂયો ગણ્યતે ઇત્ય્ એવં વિવેકધના ગુરૂપવેશાનુશીલિનઃ સર્વત્ર પાઞ્ચદશ્યં પ્રવિભાગેન વિવિઞ્ચતે ॥ અભ્ત્સ્_9.36
વિકલ્પન્યૂનત્વે તુ તુટિન્યૂનતા સુખાદિસંવિત્તાવ્ ઇવ યાવત્ અવિકલ્પતૈવ ॥ અભ્ત્સ્_9.37
લોકાસ્ તુ વિકલ્પવિશ્રાન્ત્યા તામ્ અહંતામયીમ્ અહંતાચ્છાદિતેદંભાવવિકલ્પપ્રસરાં નિર્વિકલ્પાં વિમર્શભુવમ્ અપ્રકાશિતામ્ ઇવ મન્યન્તે દુઃખાવસ્થાં સુખવિશ્રાન્તા ઇવ વિકલ્પનિર્હ્રાસેન તુ સા પ્રકાશત એવ ઇતિ ઇયમ્ અસૌ સમ્બન્ધે ગ્રાહ્યગ્રાહકયોઃ સાવધાનતા ઇતિ અભિનવગુપ્તગુરવઃ ॥ અભ્ત્સ્_9.38
એવં ચ પાઞ્ચદશ્યે સ્થિતે યાવત્ સ્ફુટેદંતાત્મનો ભેદસ્ય ન્યૂનતા તાવત્ દ્વયં દ્વયં હ્રસતિ યાવત્ દ્વિતુટિકઃ શિવાવેશઃ તત્ર આદ્યા તુટિઃ સર્વતઃ પૂર્ણા દ્વિતીયા સર્વજ્ઞાનકરણાવિષ્ટાભ્યસ્યમાના સર્વજ્ઞત્વસર્વકર્તૃત્વાય કલ્પતે ન તુ આદ્યા ॥ અભ્ત્સ્_9.39
યદ્ આહ શ્રીકલ્લટઃ તુટિપાત ઇતિ અત્ર પાતશબ્દં સૈવ ભગવતી શ્રીમત્કાલી માતૃસદ્ભાવો ભૈરવઃ પ્રતિભા ઇત્ય્ અલં રહસ્યારહસ્યનેન ॥ અભ્ત્સ્_9.40
એવં મન્ત્રમહેશતુટેઃ પ્રભૃતિ તત્તદભ્યાસાત્ તત્તત્સિદ્ધિઃ ॥ અભ્ત્સ્_9.41
અથાત્રૈવ જાગ્રદાદ્યવસ્થા નિરૂપ્યન્તે તત્ર વેદ્યસ્ય તદ્વિષયાયાશ્ ચ સંવિદો યત્ વૈચિત્ર્યમ્ અન્યોન્યાપેક્ષં સત્ સા અવસ્થા ન વેદ્યસ્ય કેવલસ્ય ન ચાપિ કેવલાયાઃ સંવિદો ન ચાપિ પૃથક્ પૃથક્ દ્વે ॥ અભ્ત્સ્_9.42
તત્ર યદાધિષ્ઠેયતયા બહીરૂપતયા ભાનં તદા જાગ્રદવસ્થા મેયે માતરિ માને ચ ॥ અભ્ત્સ્_9.43
યદા તુ તત્રૈવ અધિષ્ઠાનરૂપતયા ભાનં સંકલ્પઃ તદા સ્વપ્નાવસ્થા ॥ અભ્ત્સ્_9.44
યદા તુ તત્રૈવ અધિષ્ઠાતૃરૂપતયા બીજાત્મતયૈવ ભાનં તદા સુષુપ્તાવસ્થા ॥ અભ્ત્સ્_9.45
ઇમા એવ તિસ્રઃ પ્રમેયપ્રમાણપ્રમાત્રવસ્થાઃ પ્રત્યેકં જાગ્રદાદિભેદાત્ ચતુર્વિધા ઉક્તાઃ ॥ અભ્ત્સ્_9.46
યદા તુ તસ્મિન્ન્ એવ પ્રમાતૃવિશ્રાન્તિગતે પ્રમાતુઃ પૂર્ણતૌન્મુખ્યાત્ તદ્દ્વારેણ પૂર્ણતોન્મુખતયા ભાનં તદા તુર્યાવસ્થા સા ચ રૂપં દૃશાહમ્ ઇત્ય્ એવંવિધમ્ અંશત્રયમ્ ઉત્તીર્ય પશ્યામીતિ અનુપાયિકા પ્રમાતૃતા સ્વાતન્ત્ર્યસારા નૈકટ્યમધ્યત્વદૂરત્વૈઃ પ્રમાતૃપ્રમાણપ્રમેયતાભિષેકં દદતી તદવસ્થાત્રયાનુગ્રાહકત્વાત્ ત્રિભેદા ॥ અભ્ત્સ્_9.47
એતદ્ એવ અવસ્થાચતુષ્ટયં પિણ્ડસ્થપદસ્થરૂપસ્થરૂપાતીતશબ્દૈર્ યોગિનો વ્યવહરન્તિ પ્રસંખ્યાનધનાસ્ તુ સર્વતોભદ્રં વ્યાપ્તિઃ મહાવ્યાપ્તિઃ પ્રચય ઇતિ શબ્દૈઃ ॥ અભ્ત્સ્_9.48
અન્વર્થં ચાત્ર દર્શિતં તન્ત્રાલોકે શ્લોકવાર્ત્તિકે ચ ॥ અભ્ત્સ્_9.49
યચ્ ચ સર્વાન્તર્ભૂતં પૂર્ણરૂપં તત્ તુર્યાતીતં સર્વાતીતં મહાપ્રચયં ચ નિરૂપયન્તિ ॥ અભ્ત્સ્_9.50
કિં ચ યસ્ય યદ્ યદા રૂપં સ્ફુટં સ્થિરમ્ અનુબન્ધિ તત્ જાગ્રત્ તસ્યૈવ તદ્વિપર્યયઃ સ્વપ્નઃ યઃ લયાકલસ્ય ભોગઃ સર્વાવેદનં સુષુપ્તં યો વિજ્ઞાનાકલસ્ય ભોગઃ ભોગ્યાભિન્નીકરણં તુર્યં મન્ત્રાદીનાં સ ભોગઃ ભાવાનાં શિવાભેદસ્ તુર્યાતીતં સર્વાતીતમ્ ॥ અભ્ત્સ્_9.51
તત્ર સ્વરૂપસકલૌ 1 પ્રલયાકલઃ 2 વિજ્ઞાનાકલઃ 3 મન્ત્રતદીશતન્મહેશવર્ગઃ 4 શિવઃ 5 ઇતિ પઞ્ચદશભેદે પઞ્ચ અવસ્થાઃ ॥ અભ્ત્સ્_9.52
સ્વરૂપં પ્રલયાકલ ઇત્યાદિક્રમેણ ત્રયોદશભેદે સ્વરૂપં વિજ્ઞાનાકલશક્તિઃ વિજ્ઞાનાકલ ઇત્ય્ એકાદશભેદે સ્વરૂપં મન્ત્રાઃ તદીશાઃ મહેશાઃ શિવઃ ઇતિ નવભેદે સ્વરૂપં મન્ત્રેશાઃ મહેશઃ શક્તિઃ શિવ ઇતિ સપ્તભેદે સ્વરૂપં મહેશશક્તિઃ મહેશઃ શક્તિઃ શિવ ઇતિ પઞ્ચભેદે સ્વરૂપં ક્રિયાશક્તિઃ જ્ઞાનશક્તિઃ ઇચ્છાશક્તિઃ શિવ ઇતિ ત્રિભેદે અભિન્ને ઽપિ શિવતત્ત્વે ક્રિયાજ્ઞાનેચ્છાનન્દચિદ્રૂપકૢપ્ત્યા પ્રસંખ્યાનયોગધનાઃ પઞ્ચપદત્વમ્ આહુઃ ॥ અભ્ત્સ્_9.53
તન્ત્રસાર, દશમમ્ આહ્નિકમ્
ઉક્તસ્ તાવત્ તત્ત્વાધ્વા ॥ અભ્ત્સ્_10.1
કલાદ્યધ્વા તુ નિરૂપ્યતે તત્ર યથા ભુવનેષુ અનુગામિ કિંચિદ્ રૂપં તત્ત્વમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ તથા તત્ત્વેષુ વર્ગશો યત્ અનુગામિ રૂપં તત્ કલા એકરૂપકલનાસહિષ્ણુત્વાત્ ॥ અભ્ત્સ્_10.2
તદ્ યથા પૃથિવ્યાં નિવૃત્તિઃ નિવર્તતે યતસ્ તત્ત્વસર્ગ ઇતિ ॥ અભ્ત્સ્_10.3
જલાદિપ્રધાનાન્તે વર્ગે પ્રતિષ્ઠા કારણતયાપ્યાયનપૂરણકારિત્વાત્ ॥ અભ્ત્સ્_10.4
પુમાદિમાયાન્તે વિદ્યા વેદ્યતિરોભાવે સંવિદાધિક્યાત્ ॥ અભ્ત્સ્_10.5
શુદ્ધવિદ્યાદિશક્ત્યન્તે શાન્તા કઞ્ચુકતરંગોપશમાત્ ॥ અભ્ત્સ્_10.6
એતદ્ એવ અણ્ડચતુષ્ટયં પાર્થિવપ્રાકૃતમાયીયશાક્તાભિધમ્ ॥ અભ્ત્સ્_10.7
પૃથિવ્યાદિશક્તીનામ્ અત્ર અવસ્થાનેન શક્તિતત્ત્વે યાવત્ પરસ્પર્શો વિદ્યતે સ્પર્શસ્ય ચ સપ્રતિઘત્વમ્ ઇતિ તાવતિ યુક્તમ્ અણ્ડત્વમ્ ॥ અભ્ત્સ્_10.8
શિવતત્ત્વે શાન્તાતીતા તસ્યોપદેશભાવનાર્ચાદૌ કલ્યમાનત્વાત્ ॥ અભ્ત્સ્_10.9
સ્વતન્ત્રં તુ પરં તત્ત્વં તત્રાપિ યત્ અપ્રમેયં તત્ કલાતીતમ્ ॥ અભ્ત્સ્_10.10
એવં પઞ્ચૈવ કલાઃ ષટ્ત્રિંશત્તત્ત્વાનિ ॥ અભ્ત્સ્_10.11
તથાહિ પ્રમેયત્વં દ્વિધા સ્થૂલસૂક્ષ્મત્વેન ઇતિ દશ ॥ અભ્ત્સ્_10.12
કરણત્વં દ્વિધા શુદ્ધં કર્તૃતાસ્પર્શિ ચ ઇતિ દશ ॥ અભ્ત્સ્_10.13
કરણતોપસર્જનકર્તૃભાવસ્ફુટત્વાત્ પઞ્ચ શુદ્ધકર્તૃભાવાત્ પઞ્ચ વિગલિતવિભાગતયા વિકાસોન્મુખત્વે પઞ્ચ સર્વાવચ્છેદશૂન્યં શિવતત્ત્વં ષટ્ત્રિંશમ્ ॥ અભ્ત્સ્_10.14
તદ્ યદા ઉપદિશ્યતે ભાવ્યતે વા યત્ તત્પ્રતિષ્ઠાપદમ્ તત્ સપ્તત્રિંશમ્ તસ્મિન્ન્ અપિ ભાવ્યમાને અષ્ટાત્રિંશમ્ ન ચ અનવસ્થા તસ્ય ભાવ્યમાનસ્ય અનવચ્છિન્નસ્વાતન્ત્ર્યયોગિનો વેદ્યીકરણે સપ્તત્રિંશ એવ પર્યવસાનાત્ ષટ્ત્રિંશં તુ સર્વતત્ત્વોત્તીર્ણતયા સંભાવ્યાવચ્છેદમ્ ઇતિ પઞ્ચકલાવિધિઃ ॥ અભ્ત્સ્_10.15
વિજ્ઞાનાકલપર્યન્તમ્ આત્મકલા ઈશાન્તં વિદ્યાકલા શિષ્ટં શિવકલા ઇતિ ત્રિતત્ત્વવિધિઃ ॥ અભ્ત્સ્_10.16
એવં નવતત્ત્વાદ્ય્ અપિ ઊહયેત્ ઇતિ ॥ અભ્ત્સ્_10.17

મેયાંશગામી સ્થૂલસૂક્ષ્મપરરૂપત્વાત્ ત્રિવિધો ભુવનતત્ત્વકલાત્માધ્વભેદઃ માતૃવિશ્રાન્ત્યા તથૈવ ત્રિવિધઃ તત્ર પ્રમાણતાયાં પદાધ્વા પ્રમાણસ્યૈવ ક્ષોભતરંગશામ્યત્તાયાં મન્ત્રાધ્વા તત્પ્રશમે પૂર્ણપ્રમાતૃતાયાં વર્ણાધ્વા સ એવ ચ અસૌ તાવતિ વિશ્રાન્ત્યા લબ્ધસ્વરૂપો ભવતિ ઇતિ એકસ્યૈવ ષડ્વિધત્વં યુક્તમ્ ॥ અભ્ત્સ્_10.18
તન્ત્રસાર, એકાદશમ્ આહ્નિકમ્
તત્ર યાવત્ ઇદમ્ ઉક્તમ્ તત્ સાક્ષાત્ કસ્યચિત્ અપવર્ગાપ્તયે યથોક્તસંગ્રહનીત્યા ભવતિ કસ્યચિત્ વક્ષ્યમાણદીક્ષાયામ્ ઉપયોગગમનાત્ ઇતિ દીક્ષાદિકં વક્તવ્યમ્ ॥ અભ્ત્સ્_11.1
તત્ર કઃ અધિકારી ઇતિ નિરૂપણાર્થં શક્તિપાતો વિચાર્યતે ॥ અભ્ત્સ્_11.2
તત્ર કેચિત્ આહુઃ જ્ઞાનાભાવાત્ અજ્ઞાનમૂલઃ સંસારઃ તદપગમે જ્ઞાનોદયાત્ શક્તિપાત ઇતિ તેષાં સમ્યક્ જ્ઞાનોદય એવ વિકૃત ઇતિ વાચ્યમ્ કર્મજન્યત્વે કર્મફલવત્ ભોગત્વપ્રસઙ્ગે ભોગિનિ ચ શક્તિપાતાભ્યુપગતૌ અતિપ્રસઙ્ગઃ ઈશ્વરેચ્છાનિમિત્તત્વે તુ જ્ઞાનોદયસ્ય અન્યોન્યાશ્રયતા વૈયર્થ્યં ચ ઈશ્વરે રાગાદિપ્રસઙ્ગઃ વિરુદ્ધયોઃ કર્મણોઃ સમબલયોઃ અન્યોન્યપ્રતિબન્ધે કર્મસામ્યં તતઃ શક્તિપાત ઇતિ ચેત્ ન ક્રમિકત્વે વિરોધાયોગાત્ વિરોધે ઽપિ અન્યસ્ય અવિરુદ્ધસ્ય કર્મણો ભોગદાનપ્રસઙ્ગાત્ અવિરુદ્ધકર્માપ્રવૃત્તૌ તદૈવ દેહપાતપ્રસઙ્ગાત્ જાત્યાયુષ્પ્રદં કર્મ ન પ્રતિબધ્યતે ભોગપ્રદમ્ એવ તુ પ્રતિબધ્યતે ઇતિ ચેત્ કુતઃ તત્કર્મસદ્ભાવે યદિ શક્તિઃ પતેત્ તર્હિ સા ભોગપ્રદાત્ કિં બિભિયાત્ ॥ અભ્ત્સ્_11.3
અથ મલપરિપાકે શક્તિપાતઃ સો ઽપિ કિંસ્વરૂપઃ કિં ચ તસ્ય નિમિત્તમ્ ઇતિ એતેન વૈરાગ્યં ધર્મવિશેષો વિવેકઃ સત્સેવા સત્પ્રાપ્તિઃ દેવપૂજા ઇત્યાદિહેતુઃ પ્રત્યુક્ત ઇતિ ભેદવાદિનાં સર્વમ્ અસમઞ્જસમ્ ॥ અભ્ત્સ્_11.4
સ્વતન્ત્રપરમેશાદ્વયવાદે તુ ઉપપદ્યતે એતત્ યથાહિ પરમેશ્વરઃ સ્વરૂપાચ્છાદનક્રીડયા પશુઃ પુદ્ગલો ઽણુઃ સમ્પન્નઃ ન ચ તસ્ય દેશકાલસ્વરૂપભેદવિરોધઃ તદ્વત્ સ્વરૂપસ્થગનવિનિવૃત્ત્યા સ્વરૂપપ્રત્યાપત્તિં ઝટિતિ વા ક્રમેણ વા સમાશ્રયન્ શક્તિપાતપાત્રમ્ અણુઃ ઉચ્યતે સ્વાતન્ત્ર્યમાત્રસારશ્ ચ અસૌ પરમશિવઃ શક્તેઃ પાતયિતા ઇતિ નિરપેક્ષ એવ શક્તિપાતો યઃ સ્વરૂપપ્રથાફલઃ યસ્ તુ ભોગોત્સુકસ્ય સ કર્માપેક્ષઃ લોકોત્તરરૂપભોગોત્સુકસ્ય તુ સ એવ શક્તિપાતઃ પરમેશ્વરેચ્છાપ્રેરિતમાયાગર્ભાધિકારીયરુદ્રવિષ્ણુબ્રહ્માદિદ્વારેણ મન્ત્રાદિરૂપત્વં માયાપુંવિવેકં પુંસ્કલાવિવેકં પુંપ્રકૃતિવિવેકં પુંબુદ્ધિવિવેકમ્ અન્યચ્ ચ ફલં પ્રસ્નુવાનઃ તદધરતત્ત્વભોગં પ્રતિબધ્નાતિ ભોગમોક્ષોભયોત્સુકસ્ય ભોગે કર્માપેક્ષો મોક્ષે તુ તન્નિરપેક્ષઃ ઇતિ સાપેક્ષનિરપેક્ષઃ ॥ અભ્ત્સ્_11.5
ન ચ વાચ્યં કસ્માત્ કસ્મિંશ્ચિદ્ એવ પુંસિ શક્તિપાત ઇતિ સ એવ પરમેશ્વરઃ તથા ભાતિ ઇતિ સતત્ત્વે કો ઽસૌ પુમાન્ નામ યદુદ્દેશેન વિષયકૃતા ચોદના ઇયમ્ ॥ અભ્ત્સ્_11.6
સ ચાયં શક્તિપાતો નવધા તીવ્રમધ્યમન્દસ્ય ઉત્કર્ષમાધ્યસ્થ્યનિકર્ષૈઃ પુનસ્ ત્રૈવિધ્યાત્ તત્ર ઉત્કૃષ્ટતીવ્રાત્ તદૈવ દેહપાતે પરમેશતા મધ્યતીવ્રાત્ શાસ્ત્રાચાર્યાનપેક્ષિણઃ સ્વપ્રત્યયસ્ય પ્રાતિભજ્ઞાનોદયઃ યદુદયે બાહ્યસંસ્કારં વિનૈવ ભોગાપવર્ગપ્રદઃ પ્રાતિભો ગુરુર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે તસ્ય હિ ન સમય્યાદિકલ્પના કાચિત્ અત્રાપિ તારતમ્યસદ્ભાવઃ ઇચ્છાવૈચિત્ર્યાત્ ઇતિ સત્ય્ અપિ પ્રાતિભત્વે શાસ્ત્રાદ્યપેક્ષા સંવાદાય સ્યાદ્ અપિ ઇતિ નિર્ભિત્તિસભિત્ત્યાદિબહુભેદત્વમ્ આચાર્યસ્ય પ્રાતિભસ્યાગમેષુ ઉક્તમ્ સર્વથા પ્રતિભાંશો બલીયાન્ તત્સંનિધૌ અન્યેષામ્ અનધિકારાત્ ॥ અભ્ત્સ્_11.7
ભેદદર્શન ઇવ અનાદિશિવસંનિધૌ મુક્તશિવાનાં સૃષ્ટિલયાદિકૃત્યેષુ મન્દતીવ્રાત્ શક્તિપાતાત્ સદ્ગુરુવિષયા યિયાસા ભવતિ અસદ્ગુરુવિષયાયાં તુ તિરોભાવ એવ અસદ્ગુરુતસ્ તુ સદ્ગુરુગમનં શક્તિપાતાદ્ એવ ॥ અભ્ત્સ્_11.8
સદ્ગુરુસ્ તુ સમસ્તૈતચ્છાસ્ત્રતત્ત્વજ્ઞાનપૂર્ણઃ સાક્ષાત્ ભગવદ્ભૈરવભટ્ટારક એવ યોગિનો ઽપિ સ્વભ્યસ્તજ્ઞાનતયૈવ મોચકત્વે તત્ર યોગ્યત્વસ્ય સૌભાગ્યલાવણ્યાદિમત્ત્વસ્યેવાનુપયોગાત્ ॥ અભ્ત્સ્_11.9
અસદ્ગુરુસ્ તુ અન્યઃ સર્વ એવ ॥ અભ્ત્સ્_11.10
એવં યિયાસુઃ ગુરોઃ જ્ઞાનલક્ષણાં દીક્ષાં પ્રાપ્નોતિ યયા સદ્ય એવ મુક્તો ભવતિ જીવન્ન્ અપિ અત્ર અવલોકનાત્ કથનાત્ શાસ્ત્રસમ્બોધનાત્ ચર્યાદર્શનાત્ ચરુદાનાત્ ઇત્યાદયો ભેદાઃ ॥ અભ્ત્સ્_11.11
અભ્યાસવતો વા તદાનીં સદ્ય એવ પ્રાણવિયોજિકાં દીક્ષાં લભતે સા તુ મરણક્ષણ એવ કાર્યા ઇતિ વક્ષ્યામ ઇતિ ॥ અભ્ત્સ્_11.12
તીવ્રાસ્ ત્રિધા ઉત્કૃષ્ટમધ્યાત્ શક્તિપાતાત્ કૃતદીક્ષાકો ઽપિ સ્વાત્મનઃ શિવતાયાં ન તથા દૃઢપ્રતિપત્તિઃ ભવતિ પ્રતિપત્તિપરિપાકક્રમેણ તુ દેહાન્તે શિવ એવ મધ્યમધ્યાત્ તુ શિવતોત્સુકો ઽપિ ભોગપ્રેપ્સુઃ ભવતિ ઇતિ તથૈવ દીક્ષાયાં જ્ઞાનભાજનમ્ સ ચ યોગાભ્યાસલબ્ધમ્ અનેનૈવ દેહેન ભોગં ભુક્ત્વા દેહાન્તે શિવ એવ ॥ અભ્ત્સ્_11.13
નિકૃષ્ટમધ્યાત્ તુ દેહાન્તરેણ ભોગં ભુક્ત્વા શિવત્વમ્ એતિ ઇતિ ॥ અભ્ત્સ્_11.14
મધ્યસ્ તુ ત્રિધા ભોગોત્સુકતા યદા પ્રધાનભૂતા તદા મન્દત્વં પારમેશ્વરમન્ત્રયોગોપાયતયા યતસ્ તત્ર ઔત્સુક્યમ્ પારમેશમન્ત્રયોગાદેશ્ ચ યતો મોક્ષપર્યન્તત્વમ્ અતઃ શક્તિપાતરૂપતા ॥ અભ્ત્સ્_11.15
તત્રાપિ તારતમ્યાત્ ત્રૈવિધ્યમ્ ઇત્ય્ એષ મુખ્યઃ શક્તિપાતઃ ॥ અભ્ત્સ્_11.16
વૈષ્ણવાદીનાં તુ રાજાનુગ્રહવત્ ન મોક્ષાન્તતા ઇતિ ન ઇહ વિવેચનમ્ ॥ અભ્ત્સ્_11.17
શિવશક્ત્યધિષ્ઠાનં તુ સર્વત્ર ઇતિ ઉક્તમ્ સા પરં જ્યેષ્ઠા ન ભવતિ અપિ તુ ઘોરા ઘોરતરા વા સ એષ શક્તિપાતો વિચિત્રો ઽપિ તારતમ્યવૈચિત્ર્યાત્ ભિદ્યતે કશ્ચિદ્ વૈષ્ણવાદિસ્થઃ સમય્યાદિક્રમેણ સ્રોતઃપઞ્ચકે ચ પ્રાપ્તપરિપાકઃ સર્વોત્તીર્ણભગવત્ષડર્ધશાસ્ત્રપરમાધિકારિતામ્ એતિ અન્યસ્ તુ ઉલ્લઙ્ઘનક્રમેણ અનન્તભેદેન કો ઽપિ અક્રમમ્ ઇતિ અત એવ અધરાધરશાસનસ્થા ગુરવો ઽપિ ઇહ મણ્ડલમાત્રદર્શને ઽપિ અનધિકારિણઃ ઊર્ધ્વશાસનસ્થસ્ તુ ગુરુઃ અધરાધરશાસનં પ્રત્યુત પ્રાણયતિ પૂર્ણત્વાત્ ઇતિ સર્વાધિકારી ॥ અભ્ત્સ્_11.18
સ ચ દૈશિકો ગુરુઃ આચાર્યો દીક્ષકઃ ચુમ્બકઃ સ ચાયં પૂર્ણજ્ઞાન એવ સર્વોત્તમઃ તેન વિના દીક્ષાદ્યસમ્પત્તેઃ ॥ અભ્ત્સ્_11.19
યોગી તુ ફલોત્સુકસ્ય યુક્તો યદિ ઉપાયોપદેશેન અવ્યવહિતમ્ એવ ફલં દાતું શક્તઃ ઉપાયોપદેશેન તુ જ્ઞાને એવ યુક્તો મોક્ષે ઽપિ અભ્યુપાયાત્ જ્ઞાનપૂર્ણતાકાઙ્ક્ષી ચ બહૂન્ અપિ ગુરૂન્ કુર્યાત્ ॥ અભ્ત્સ્_11.20
ઉત્તમોત્તમાદિજ્ઞાનભેદાપેક્ષયા તેષુ વર્તેત સમ્પૂર્ણજ્ઞાનગુરુત્યાગે તુ પ્રાયશ્ચિત્તમ્ એવ ॥ અભ્ત્સ્_11.21
નનુ સો ઽપિ અબ્રુવન્ વિપરીતં વા બ્રુવન્ કિં ન ત્યાજ્યઃ નૈવ ઇતિ બ્રૂમઃ તસ્ય હિ પૂર્ણજ્ઞાનત્વાત્ એવ રાગાદ્યભાવ ઇતિ અવચનાદિકં શિષ્યગતેનૈવ કેનચિત્ અયોગ્યત્વાનાશ્વસ્તત્વાદિના નિમિત્તેન સ્યાત્ ઇતિ તદુપાસને યતનીયં શિષ્યેણ ન તત્ત્યાગે ॥ અભ્ત્સ્_11.22
એવમ્ અનુગ્રહનિમિત્તં શક્તિપાતો નિરપેક્ષ એવ કર્માદિનિયત્યપેક્ષણાત્ ॥ અભ્ત્સ્_11.23

તિરોભાવ ઇતિ તિરોભાવો હિ કર્માદ્યપેક્ષગાઢદુઃખમોહભાગિત્વફલઃ યથાહિ પ્રકાશસ્વાતન્ત્ર્યાત્ પ્રબુદ્ધો ઽપિ મૂઢવત્ ચેષ્ટતે હૃદયેન ચ મૂઢચેષ્ટાં નિન્દતિ તથા મૂઢો ઽપિ પ્રબુદ્ધચેષ્ટાં મન્ત્રારાધનાદિકાં કુર્યાત્ નિન્દેચ્ ચ યથા ચ અસ્ય મૂઢચેષ્ટા ક્રિયમાણાપિ પ્રબુદ્ધસ્ય ધ્વંસમ્ એતિ તથા અસ્ય પ્રબુદ્ધચેષ્ટા સા તુ નિન્દ્યમાના નિષિદ્ધાચરણરૂપત્વાત્ સ્વયં ચ તયૈવ વિશઙ્કમાનત્વાત્ એનં દુઃખમોહપઙ્કે નિમજ્જયતિ ન તુ ઉત્પન્નશક્તિપાતસ્ય તિરોભાવો ઽસ્તિ અત્રાપિ ચ કર્માદ્યપેક્ષા પૂર્વવત્ નિષેધ્યા તત્રાપિ ચ ઇચ્છાવૈચિત્ર્યાત્ એતદ્ દેહમાત્રોપભોગ્યદુઃખફલત્વં વા દીક્ષાસમયચર્યાગુરુદેવાગ્ન્યાદૌ સેવાનિન્દનોભયપ્રસક્તાનામ્ ઇવ પ્રાક્ શિવશાસનસ્થાનાં તત્ત્યાગિનામ્ ઇવ ॥ અભ્ત્સ્_11.24
તત્રાપિ ઇચ્છાવૈચિત્ર્યાત્ તિરોભૂતો ઽપિ સ્વયં વા શક્તિપાતેન યુજ્યતે મૃતો વા બન્ધુગુર્વાદિકૃપામુખેન ઇત્ય્ એવં કૃત્યભાગિત્વં સ્વાત્મનિ અનુસંદધત્ પરમેશ્વર એવ ઇતિ ન ખણ્ડિતમ્ આત્માનં પશ્યેત્ ॥ અભ્ત્સ્_11.25
તન્ત્રસાર, દ્વાદશમ્ આહ્નિકમ્
દીક્ષાદિકં વક્તવ્યમ્ ઇતિ ઉક્તમ્ અતો દીક્ષાસ્વરૂપનિરૂપણાર્થં પ્રાક્ કર્તવ્યં સ્નાનમ્ ઉપદિશ્યતે ॥ અભ્ત્સ્_12.1
સ્નાનં ચ શુદ્ધતા ઉચ્યતે શુદ્ધતા ચ પરમેશ્વરસ્વરૂપસમાવેશઃ ॥ અભ્ત્સ્_12.2
કાલુષ્યાપગમો હિ શુદ્ધિઃ કાલુષ્યં ચ તદેકરૂપે ઽપિ અતત્સ્વભાવરૂપાન્તરસંવલનાભિમાનઃ ॥ અભ્ત્સ્_12.3
તદ્ ઇહ સ્વતન્ત્રાનન્દચિન્માત્રસારે સ્વાત્મનિ વિશ્વત્રાપિ વા તદન્યરૂપસંવલનાભિમાનઃ અશુદ્ધિઃ સા ચ મહાભૈરવસમાવેશેન વ્યપોહ્યતે સો ઽપિ કસ્યચિત્ ઝટિતિ ભવેત્ કસ્યાપિ ઉપાયાન્તરમુખપ્રેક્ષી ॥ અભ્ત્સ્_12.4
તત્રાપિ ચ એકદ્વિત્ર્યાદિભેદેન સમસ્તવ્યસ્તતયા ક્વચિત્ કસ્યચિત્ કદાચિત્ ચ તથા આશ્વાસોપલબ્ધેઃ વિચિત્રો ભેદઃ ॥ અભ્ત્સ્_12.5
સ ચ અષ્ટધા ક્ષિતિજલપવનહુતાશનાકાશસોમસૂર્યાત્મરૂપાસુ અષ્ટાસુ મૂર્તિષુ મન્ત્રન્યાસમહિમ્ના પરમેશ્વરરૂપતયા ભાવિતાસુ તાદાત્મ્યેન ચ દેહે પરમેશ્વરસમાવિષ્ટે શરીરાદિવિભાગવૃત્તેઃ ચૈતન્યસ્યાપિ પરમેશ્વરસમાવેશપ્રાપ્તિઃ કસ્યાપિ તુ સ્નાનવસ્ત્રાદિતુષ્ટિજનકત્વાત્ પરમેશોપાયતામ્ એતીતિ ઉક્તં ચ શ્રીમદાનન્દાદૌ ધૃતિઃ આપ્યાયો વીર્યં મલદાહો વ્યાપ્તિઃ સૃષ્ટિસામર્થ્યં સ્થિતિસામર્થ્યમ્ અભેદશ્ ચ ઇત્ય્ એતાનિ તેષુ મુખ્યફલાનિ તેષુ તેષુ ઉપાહિતસ્ય મન્ત્રસ્ય તત્તદ્રૂપધારિત્વાત્ ॥ અભ્ત્સ્_12.6
વીરોદ્દેશેન તુ વિશેષઃ તદ્ યથા રણરેણુઃ વીરામ્ભઃ મહામરુત્ વીરભસ્મ શ્મશાનનભઃ તદુપહિતૌ ચન્દ્રાર્કૌ આત્મા નિર્વિકલ્પકઃ ॥ અભ્ત્સ્_12.7
પુનર્ અપિ બાહ્યાભ્યન્તરતયા દ્વિત્વમ્ બહિરુપાસ્યમન્ત્રતાદાત્મ્યેન તન્મયીકૃતે તત્ર તત્ર નિમજ્જનમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ॥ અભ્ત્સ્_12.8
વિશેષસ્ તુ આનન્દદ્રવ્યં વીરાધારગતં નિરીક્ષણેન શિવમયીકૃત્ય તત્રૈવ મન્ત્રચક્રપૂજનમ્ તતઃ તેનૈવ દેહપ્રાણોભયાશ્રિતદેવતાચક્રતર્પણમ્ ઇતિ મુખ્યં સ્નાનમ્ ॥ અભ્ત્સ્_12.9
આભ્યન્તરં યથા તત્તદ્ધરાદિરૂપધારણયા તત્ર તત્ર પાર્થિવાદૌ ચક્રે તન્મયીભાવઃ ॥ અભ્ત્સ્_12.10
તન્ત્રસાર, ત્રયોદશમ્ આહ્નિકમ્
અથ પ્રસન્નહૃદયો યાગસ્થાનં યાયાત્ તચ્ ચ યત્રૈવ હૃદયં પ્રસાદયુક્તં પરમેશ્વરસમાવેશયોગ્યં ભવતિ તદ્ એવ ન તુ અસ્ય અન્યલ્ લક્ષણમ્ ઉક્તાવ્ અપિ ધ્યેયતાદાત્મ્યમ્ એવ કારણમ્ તદ્ અપિ ભાવપ્રસાદાદ્ એવ ઇતિ નાન્યત્ સ્થાનમ્ ॥ અભ્ત્સ્_13.1

પીઠપર્વતાગ્રમ્ ઇત્યાદિસ્ તુ શાસ્ત્રે સ્થાનોદ્દેશ એતત્પર એવ બોદ્ધવ્યઃ ॥ અભ્ત્સ્_13.2
તેષુ તેષુ પીઠાદિસ્થાનેષુ પરમેશનિયત્યા પરમેશ્વરાવિષ્ટાનાં શક્તીનાં દેહગ્રહણાત્ આર્યદેશા ઇવ ધાર્મિકાણાં મ્લેચ્છદેશા ઇવ અધાર્મિકાણામ્ પર્વતાગ્રાદેશ્ ચૈકાન્તત્વેન વિક્ષેપપરિહારાત્ ઐકાગ્ર્યપદત્વમ્ ઇતિ ॥ અભ્ત્સ્_13.3
તત્ર યાગગૃહાગ્રે બહિર્ એવ સામાન્યન્યાસં કુર્યાત્ કરયોઃ પૂર્વં તતો દેહે ॥ અભ્ત્સ્_13.4
હ્રીં ન ફ હ્રીં હ્રીં આ ક્ષ હ્રીં ઇત્ય્ આભ્યાં શક્તિશક્તિમદ્વાચકાભ્યાં માલિનીશબ્દરાશિમન્ત્રાભ્યામ્ એકેનૈવ આદૌ શક્તિઃ તતઃ શક્તિમાન્ ઇતિ મુક્તૌ પાદાગ્રાચ્ છિરોઽન્તમ્ ભુક્તૌ તુ સર્વો વિપર્યયઃ ॥ અભ્ત્સ્_13.5
માલિની હિ ભગવતી મુખ્યમ્ શાક્તં રૂપં બીજયોનિસંઘટ્ટેન સમસ્તકામદુઘમ્ ॥ અભ્ત્સ્_13.6
અન્વર્થં ચૈતન્ નામ રુદ્રશક્તિમાલાભિર્ યુક્તા ફલેષુ પુષ્પિતા સંસારશિશિરસંહારનાદભ્રમરી સિદ્ધિમોક્ષધારિણી દાનાદાનશક્તિયુક્તા ઇતિ રલયોર્ એકત્વસ્મૃતેઃ ॥ અભ્ત્સ્_13.7
અત એવ હિ ભ્રષ્ટવિધિર્ અપિ મન્ત્ર એતન્ન્યાસાત્ પૂર્ણો ભવતિ સાઞ્જનો ઽપિ ગારુડવૈષ્ણવાદિર્ નિરઞ્જનતામ્ એત્ય મોક્ષપ્રદો ભવતિ ॥ અભ્ત્સ્_13.8
દેહન્યાસાનન્તરમ્ અર્ઘપાત્રે અયમ્ એવ ન્યાસઃ ॥ અભ્ત્સ્_13.9
ઇહ હિ ક્રિયાકારકાણાં પરમેશ્વરાભેદપ્રતિપત્તિદાર્ઢ્યસિદ્ધયે પૂજાક્રિયા ઉદાહરણીકૃતા તત્ર ચ સર્વકારકાણામ્ ઇત્થં પરમેશ્વરીભાવઃ તત્ર યષ્ટ્રાધારસ્ય સ્થાનશુદ્ધ્યાપાદાનકરણયોર્ અર્ઘપાત્રશુદ્ધિન્યાસાભ્યામ્ યષ્ટુર્ દેહન્યાસાત્ યાજ્યસ્ય સ્થણ્ડિલાદિન્યાસાત્ ॥ અભ્ત્સ્_13.10
એવં ક્રિયાક્રમેણાપિ પરમેશ્વરીકૃતસમસ્તકારકઃ તયૈવ દૃશા સર્વક્રિયાઃ પશ્યન્ વિનાપિ પ્રમુખજ્ઞાનયોગાભ્યાં પરમેશ્વર એવ ભવતિ ॥ અભ્ત્સ્_13.11
એવમ્ અર્ઘપાત્રે ન્યસ્ય પુષ્પધૂપાદ્યૈઃ પૂજયિત્વા તદ્વિપ્રુડ્ભિર્ યાગસારં પુષ્પાદિ ચ પ્રોક્ષયેત્ ॥ અભ્ત્સ્_13.12
તતઃ પ્રભામણ્ડલે ભૂમૌ ખે વા ઓં બાહ્યપરિવારાય નમ ઇતિ પૂજયેત્ ॥ અભ્ત્સ્_13.13
તતો દ્વારસ્થાને ઓં દ્વારદેવતાચક્રાય નમ ઇતિ પૂજયેત્ ॥ અભ્ત્સ્_13.14
અગુપ્તે તુ બહિઃસ્થાને સતિ પ્રવિશ્ય મણ્ડલસ્થણ્ડિલાગ્ર એવ બાહ્યપરિવારદ્વારદેવતાચક્રપૂજાં પૂર્વોક્તં ચ ન્યાસાદિ કુર્યાત્ ન બહિઃ ॥ અભ્ત્સ્_13.15
તતો ઽપિ ફટ્ ફટ્ ફટ્ ઇતિ અસ્ત્રજપ્તપુષ્પં પ્રક્ષિપ્ય વિઘ્નાન્ અપસારિતાન્ ધ્યાત્વા અન્તઃ પ્રવિશ્ય પરમેશ્વરકિરણેદ્ધયા દૃષ્ટ્યા અભિતો યાગગૃહં પશ્યેત્ ॥ અભ્ત્સ્_13.16
તત્ર મુમુક્ષુર્ ઉત્તરાભિમુખસ્ તિષ્ઠેત્ યથા ભગવદઘોરતેજસા ઝટિત્ય્ એવ પ્રુષ્ટપાશો ભવેત્ ॥ અભ્ત્સ્_13.17
તત્ર પરમેશ્વરસ્વાતન્ત્ર્યમ્ એવ મૂર્ત્યાભાસનયા દિક્તત્ત્વમ્ અવભાસયતિ ॥ અભ્ત્સ્_13.18
તત્ર ચિત્પ્રકાશ એવ મધ્યં તત ઇતરપ્રવિભાગપ્રવૃત્તેઃ પ્રકાશસ્વીકાર્યમ્ ઊર્ધ્વમ્ અતથાભૂતમ્ અધઃ પ્રકાશનસમ્મુખીનં પૂર્વમ્ ઇતરત્ અપરમ્ સંમુખીભૂતપ્રકાશત્વાત્ અનન્તરં તત્પ્રકાશધારારોહસ્થાનં દક્ષિણમ્ આનુકૂલ્યાત્ તત્સમ્મુખં તુ અવભાસ્યત્વાત્ ઉત્તરમ્ ઇતિ દિક્ચતુષ્કમ્ ॥ અભ્ત્સ્_13.19
તત્ર મધ્યે ભગવાન્ ઊર્ધ્વે ઽસ્ય ઐશાનં વક્ત્રમ્ અધઃ પાતાલવક્ત્રમ્ પૂર્વાદિદિક્ચતુષ્કે શ્રીતત્પુરુષાઘોરસદ્યોવામાખ્યં દિક્ચતુષ્કમધ્યે અન્યાશ્ ચતસ્રઃ ॥ અભ્ત્સ્_13.20
ઇત્ય્ એવં સંવિન્મહિમૈવ મૂર્તિકૃતં દિગ્ભેદં ભાસયતિ ઇતિ દિક્ ન તત્ત્વાન્તરમ્ ॥ અભ્ત્સ્_13.21
યથા યથા ચ સ્વચ્છાયા લઙ્ઘયિતુમ્ ઇષ્ટા સતી પુરઃ પુરો ભવતિ તથા પરમેશ્વરમધ્યતામ્ એતિ સર્વાધિષ્ઠાતૃતૈવ માધ્યસ્થ્યમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ॥ અભ્ત્સ્_13.22
એવં યથા ભગવાન્ દિગ્વિભાગકારી તથા સૂર્યો ઽપિ સ હિ પારમેશ્વર્ય્ એવ જ્ઞાનશક્તિર્ ઇત્ય્ ઉક્તં તત્ર તત્ર તત્ર પૂર્વં વ્યક્તેઃ પૂર્વા યત્રૈવ ચ તથા તત્રૈવ એવં સ્વાત્માધીનાપિ સ્વસમ્મુખીનસ્ય દેશસ્ય પુરસ્તાત્ત્વાત્ ॥ અભ્ત્સ્_13.23
એવં સ્વાત્મસૂર્યપરમેશત્રિતયૈકીભાવનયા દિક્ચર્ચા ઇતિ અભિનવગુપ્તગુરવઃ ॥ અભ્ત્સ્_13.24
એવં સ્થિતે ઉત્તરાભિમુખમ્ ઉપવિશ્ય દેહપુર્યષ્ટકાદૌ અહમ્ભાવત્યાગેન દેહતાં દહેત્ સંનિધાવ્ અપિ પરદેહવત્ અદેહત્વાત્ તતો નિસ્તરઙ્ગધ્રુવધામરૂઢસ્ય દૃષ્ટિસ્વાભાવ્યાત્ યા કિલ આદ્યા સ્પન્દકલા સૈવ મૂર્તિઃ તદુપરિ યથોપદિષ્ટયાજ્યદેવતાચક્રન્યાસઃ પ્રાધાન્યેન ચ ઇહ શક્તયો યાજ્યાઃ ॥ અભ્ત્સ્_13.25
તદાસનત્વાત્ ભગવન્નવાત્માદીનાં શક્તેર્ એવ ચ પૂજ્યત્વાત્ ઇતિ ગુરવઃ ॥ અભ્ત્સ્_13.26
તત્ર ચ પઞ્ચ અવસ્થા જાગ્રદાદ્યાઃ ષષ્ઠી ચ અનુત્તરા નામ સ્વભાવદશા અનુસંધેયા ॥ અભ્ત્સ્_13.27
ઇતિ ષોઢા ન્યાસો ભવતિ ॥ અભ્ત્સ્_13.28
તત્ર કારણાનાં બ્રહ્મવિષ્ણુરુદ્રેશસદાશિવશક્તિરૂપાણાં પ્રત્યેકમ્ અધિષ્ઠાનાત્ ષટ્ત્રિંશત્તત્ત્વકલાપસ્ય લૌકિકતત્ત્વોત્તીર્ણસ્ય ભૈરવભટ્ટારકાભેદવૃત્તે ન્યાસે પૂર્ણત્વાત્ ભૈરવીભાવઃ તેન એતત્ અનવકાશમ્ ॥ અભ્ત્સ્_13.29
યદ્ આહુઃ અતરઙ્ગરૂઢૌ લબ્ધાયાં પુનઃ કિં તત્ત્વસૃષ્ટિર્ ન્યાસાદિના ઇતિ ॥ અભ્ત્સ્_13.30
તાવત્ હિ તદ્ અતરઙ્ગં ભૈરવવપુઃ યત્ સ્વાત્મનિ અવભાસિતસૃષ્ટિસંહારાવૈચિત્ર્યકોટિ ॥ અભ્ત્સ્_13.31
એવમ્ અન્યોન્યમેલકયોગેન પરમેશ્વરીભૂતં પ્રાણદેહબુદ્ધ્યાદિ ભાવયિત્વા બહિર્ અન્તઃ પુષ્પધૂપતર્પણાદ્યૈર્ યથાસમ્ભવં પૂજયેત્ ॥ અભ્ત્સ્_13.32
તત્ર શરીરે પ્રાણે ધિયિ ચ તદનુસારેણ શૂલાબ્જન્યાસં કુર્યાત્ તદ્ યથા આધારશક્તિમૂલે મૂલં કન્દ આમૂલસારકં લમ્બિકાન્તે કલાતત્ત્વાન્તો દણ્ડઃ માયાત્મકો ગ્રન્થિઃ ચતુષ્કિકાત્મા શુદ્ધવિદ્યાપદ્મં તત્રૈવ સદાશિવભટ્ટારકઃ સ એવ મહાપ્રેતઃ પ્રકર્ષેણ લીનત્વાત્ બોધાત્ પ્રાધાન્યેન વેદ્યાત્મકદેહક્ષયાત્ નાદામર્શાત્મકત્વાચ્ ચ ઇતિ ॥ અભ્ત્સ્_13.33
તન્ નાભ્યુત્થિતં તન્મૂર્ધરન્ધ્રત્રયનિર્ગતં નાદાન્તર્વર્તિશક્તિવ્યાપિનીસમનારૂપમરાત્રયં દ્વિષટ્કાન્તં તદુપરિ શુદ્ધપદ્મત્રયમ્ ઔન્મનસમ્ એતસ્મિન્ વિશ્વમયે ભેદે આસનીકૃતે અધિષ્ઠાતૃતયા વ્યાપકભાવેન આધેયભૂતાં યથાભિમતાં દેવતાં કલ્પયિત્વા યત્ તત્રૈવ સમસ્વભાવનિર્ભરાત્મનિ વિશ્વભાવાર્પણં તદ્ એવ પૂજનં યદ્ એવ તન્મયીભવનં તદ્ ધ્યાનં યત્ તથાવિધાન્તઃપરામર્શસદ્ભાવનાદાન્દોલનં સ જપઃ યત્ તથાવિધપરામર્શક્રમપ્રબુદ્ધમહાતેજસા તથાબલાદ્ એવ વિશ્વાત્મીકરણં સ હોમઃ તદ્ એવં કૃત્વા પરિવારં તત એવ વહ્નિરાશેર્ વિસ્ફુલિઙ્ગવત્ ધ્યાત્વા તથૈવ પૂજયેત્ ॥ અભ્ત્સ્_13.34
દ્વાદશાન્તમ્ ઇદં પ્રાગ્રં વિશૂલં મૂલતઃ સ્મરન્ ॥ અભ્ત્સ્_13.35
દેવીચક્રાગ્રગં ત્યક્તક્રમઃ ખેચરતાં વ્રજેત્ ॥ અભ્ત્સ્_13.36
મૂલાધારાદ્ દ્વિષટ્કાન્તવ્યોમાગ્રાપૂરણાત્મિકા ॥ અભ્ત્સ્_13.37
ખેચરીયં ખસંચારમ્સ્થિતિભ્યાં ખામૃતાશનાત્ ॥ અભ્ત્સ્_13.38
એવમ્ અન્તર્યાગમાત્રાદ્ એવ વસ્તુતઃ કૃતકૃત્યતા ॥ અભ્ત્સ્_13.39
સત્યતઃ તદાવિષ્ટસ્ય તથાપિ બહિર્ અપિ કાર્યો યાગો ઽવચ્છેદહાનય એવ યો ઽપિ તથા સમાવેશભાક્ ન ભવતિ તસ્ય મુખ્યો બહિર્યાગઃ તદભ્યાસાત્ સમાવેશલાભો યતસ્ તસ્યાપિ તુ પશુતાતિરોધાનાયાન્તર્યાગઃ તદરૂઢાવ્ અપિ તત્સંકલ્પબલસ્ય શુદ્ધિપ્રદત્વાત્ ॥ અભ્ત્સ્_13.40

અથ યદા દીક્ષાં ચિકીર્ષેત્ તદાધિવાસનાર્થં ભૂમિપરિગ્રહં ગણેશાર્ચનં કુમ્ભકલશયોઃ પૂજાં સ્થણ્ડિલાર્ચનં હવનં ચ કુર્યાત્ ॥ અભ્ત્સ્_13.41

નિત્યનૈમિત્તિકયોસ્ તુ સ્થણ્ડિલાદ્યર્ચનહવને એવ ॥ અભ્ત્સ્_13.42
તત્ર અધિવાસનં શિષ્યસ્ય સંસ્કૃતયોગ્યતાધાનમ્ અમ્બ્લીકરણમ્ ઇવ દન્તાનાં દેવસ્ય કર્તવ્યોન્મુખત્વગ્રાહણમ્ ગુરોસ્ તદ્ગ્રહણમ્ ॥ અભ્ત્સ્_13.43
ઉપકરણદ્રવ્યાણાં યાગગૃહાન્તર્વર્તિતયા પરમેશતેજોબૃંહણેન પૂજોપકરણયોગ્યતાર્પણમ્ ઇતિ ॥ અભ્ત્સ્_13.44
તત્ર સર્વોપકરણપૂર્ણં યાગગૃહં વિધાય ભગવતીં માલિનીં માતૃકાં વા સ્મૃત્વા તદ્વર્ણતેજઃપુઞ્જભરિતં ગૃહીતં ભાવયન્ પુષ્પાઞ્જલિં ક્ષિપેત્ ॥ અભ્ત્સ્_13.45
તત ઉક્તાસ્ત્રજપ્તાનિ યથાસમ્ભવં સિદ્ધાર્થધાન્યાક્ષતલાજાદીનિ તેજોરૂપાણિ વિકીર્ય ઐશાન્યાં દિશિ ક્રમેણ સંઘટ્ટયેત્ ઇતિ ભૂપરિગ્રહઃ ॥ અભ્ત્સ્_13.46
તતઃ શુદ્ધવિદ્યાન્તમ્ આસનં દત્ત્વા ગણપતેઃ પૂજા તતઃ કુમ્ભમ્ આનન્દદ્રવ્યપૂરિતમ્ અલંકૃતં પૂજયેત્ તતો યાજ્યમ્ અનુ પૂગં ન્યસ્ય તત્ર મુખ્યં મન્ત્રં સર્વાધિષ્ઠાતૃતયા વિધિપૂર્વકત્વેન સ્મરન્ અષ્ટોત્તરશતમન્ત્રિતં તેન તં કુમ્ભં કુર્યાત્ ॥ અભ્ત્સ્_13.47
દ્વિતીયકલશે વિઘ્નશમનાય અસ્ત્રં યજેત્ ॥ અભ્ત્સ્_13.48
તતઃ સ્વસ્વદિક્ષુ લોકપાલાન્ સાસ્ત્રાન્ પૂજયેત્ ॥ અભ્ત્સ્_13.49
તતઃ શિષ્યસ્ય પ્રાક્ દીક્ષિતસ્ય હસ્તે અસ્ત્રકલશં દદ્યાત્ ॥ અભ્ત્સ્_13.50
સ્વયં ચ ગુરુઃ કુમ્ભમ્ આદદીત ॥ અભ્ત્સ્_13.51
તતઃ શિષ્યં ગૃહપર્યન્તેષુ વિઘ્નશમનાય ધારાં પાતયન્તં સકુમ્ભો ઽનુગચ્છેત્ ઇમં મન્ત્રં પઠન્ ભો ભોઃ શક્ર ત્વયા સ્વસ્યાં દિશિ વિઘ્નપ્રશાન્તયે ॥ અભ્ત્સ્_13.52
સાવધાનેન કર્માન્તં ભવિતવ્યં શિવાજ્ઞયા ॥ અભ્ત્સ્_13.53
ત્ર્યક્ષરે નામ્નિ ભો ઇત્ય્ એકમ્ એવ ॥ અભ્ત્સ્_13.54
તત ઐશાન્યાં દિશિ કુમ્ભં સ્થાપયેત્ ॥ અભ્ત્સ્_13.55
વિકિરોપરિ અસ્ત્રકલશમ્ ॥ અભ્ત્સ્_13.56
તત ઉભયપૂજનમ્ ॥ અભ્ત્સ્_13.57
તતઃ સ્થણ્ડિલમધ્યે પરમેશપૂજનમ્ ॥ અભ્ત્સ્_13.58
તતઃ અગ્નિકુણ્ડં પરમેશ્વરશક્તિરૂપતયા ભાવયિત્વા તત્ર અગ્નિં પ્રજ્વાલ્ય હૃદયાન્તર્બોધાગ્નિના સહ એકીકૃત્ય મન્ત્રપરામર્શસાહિત્યેન જ્વલન્તં શિવાગ્નિં ભાવયિત્વા તત્ર ન્યસ્ય અભ્યર્ચ્ય મન્ત્રાન્ તર્પયેત્ આજ્યેન તિલૈશ્ ચ ॥ અભ્ત્સ્_13.59
અર્ઘપાત્રેણ ચ પ્રોક્ષણમ્ એવ તિલાજ્યાદીનાં સંસ્કારઃ ॥ અભ્ત્સ્_13.60
સ્રુક્સ્રુવયોશ્ ચ પરમેશાભેદદૃષ્ટિર્ એવ હિ સંસ્કારઃ ॥ અભ્ત્સ્_13.61
તતો યથાશક્તિ હુત્વા સ્રુક્સ્રુવૌ ઊર્ધ્વાધોમુખતયા શક્તિશિવરૂપૌ પરસ્પરોન્મુખૌ વિધાય સમપાદોત્થિતો દ્વાદશાન્તગગનોદિતશિવપૂર્ણચન્દ્રનિઃસૃતપતત્પરામૃતધારાભાવનાં કુર્વન્ વૌષડન્તં મન્ત્રમ્ ઉચ્ચારયન્ ચ આજ્યક્ષયાન્તં તિષ્ઠેત્ ઇતિ પૂર્ણાહુતિઃ મન્ત્રચક્રસંતર્પણી ॥ અભ્ત્સ્_13.62
તતશ્ ચરું પ્રોક્ષિતમ્ આનીય સ્થણ્ડિલકલશકુમ્ભવહ્નિષુ ભાગં ભાગં નિવેદ્ય એકભાગમ્ અવશેષ્ય શિષ્યાય ભાગં દદ્યાત્ ॥ અભ્ત્સ્_13.63
તતો દન્તકાષ્ઠમ્ ॥ અભ્ત્સ્_13.64
તત્પાતો ઽગ્નિયમનિરૃતિદિક્ષુ અધશ્ ચ ન શુભ ઇતિ ॥ અભ્ત્સ્_13.65
તત્ર હોમો ઽસ્ત્રમન્ત્રેણ કાર્યઃ ॥ અભ્ત્સ્_13.66
તતો વિક્ષેપપરિહારેણ ભાવિમન્ત્રદર્શનયોગ્યતાયૈ બદ્ધનેત્રં શિષ્યં પ્રવેશ્ય જાનુસ્થિતં તં કૃત્વા પુષ્પાઞ્જલિં ક્ષેપયેત્ ॥ અભ્ત્સ્_13.67
તતઃ સહસા અપાસિતનેત્રબન્ધો ઽસૌ શક્તિપાતાનુગૃહીતકરણત્વાત્ સંનિહિતમન્ત્રં તત્સ્થાનં સાક્ષાત્કારેણ પશ્યન્ તન્મયો ભવતિ અનુગૃહીતકરણાનાં મન્ત્રસંનિધિઃ પ્રત્યક્ષઃ યતસ્ ત્રસ્યતામ્ ઇવ ભૂતાનામ્ ॥ અભ્ત્સ્_13.68
તતઃ સ્વદક્ષિણહસ્તે દીપ્યતયા દેવતાચક્રં પૂજયિત્વા તં હસ્તં મૂર્ધહૃન્નાભિષુ શિષ્યસ્ય પાશાન્ દહન્તં નિક્ષિપેત્ ॥ અભ્ત્સ્_13.69
તતો વામે સોમ્યતયા પૂજયિત્વા શુદ્ધતત્ત્વાપ્યાયિનં તતઃ પ્રણામં કુર્યાત્ ॥ અભ્ત્સ્_13.70
તતો ભૂતદેવતાદિગ્બલિં મદ્યમાંસજલાદિપૂર્ણં બહિર્ દદ્યાત્ આચામેત ॥ અભ્ત્સ્_13.71
તતઃ સ્વયં ચરુભોજનં કૃત્વા શિષ્યાત્મના સહ ઐક્યમ્ આપન્નઃ પ્રબુદ્ધવૃત્તિઃ તિષ્ઠેત્ ॥ અભ્ત્સ્_13.72
સ્વપન્ અપિ પ્રભાતે શિષ્યઃ ચેત્ અશુભં સ્વપ્નં વદેત્ તત્ અસ્મૈ ન વ્યાકુર્યાત્ ॥ અભ્ત્સ્_13.73
શઙ્કાતઙ્કૌ હિ તથાસ્ય સ્યાતામ્ કેવલમ્ અસ્ત્રેણ તન્નિષ્કૃતિં કુર્યાત્ ॥ અભ્ત્સ્_13.74
તતસ્ તથૈવ પરમેશ્વરં પૂજયિત્વા તદગ્રે શિષ્યસ્ય પ્રાણક્રમેણ પ્રવિશ્ય હૃત્કણ્ઠતાલુલલાટરન્ધ્રદ્વાદશાન્તેષુ ષટ્સુ કારણષટ્કસ્પર્શં કુર્વન્ પ્રત્યેકમ્ અષ્ટૌ સંસ્કારાન્ ચિન્તયન્ કંચિત્ કાલં શિષ્યપ્રાણં તત્રૈવ વિશ્રમય્ય પુનર્ અવરોહેત્ ॥ અભ્ત્સ્_13.75
ઇત્ય્ એવાપાદિતાષ્ટાચત્વારિંશત્સંસ્કારોપરિકૃતરુદ્રાંશાપત્તિઃ સમયીભવતિ ॥ અભ્ત્સ્_13.76
તતઃ અસ્મૈ પૂજ્યં મન્ત્રં પુષ્પાદ્યૈઃ સહ અર્પયેત્ ॥ અભ્ત્સ્_13.77
તતઃ સમયાન્ અસ્મૈ નિરૂપયેત્ ॥ અભ્ત્સ્_13.78
ગુરૌ સર્વાત્મના ભક્તિઃ તથા શાસ્ત્રે દેવે તત્પ્રતિદ્વંદ્વિનિ પરાઙ્મુખતા ગુરુવત્ ગુરુપુત્રાદેઃ વિદ્યાસમ્બન્ધકૃતસ્ય તત્પૂર્વદીક્ષિતાદેઃ સંદર્શનમ્ યૌનસમ્બન્ધસ્ય તદારાધનાર્થમ્ ન તુ સ્વત ઇતિ મન્તવ્યમ્ ॥ અભ્ત્સ્_13.79
સ્ત્રિયો વન્ધ્યાયાસ્ તજ્જુગુપ્સાહેતું ન કુર્યાત્ ॥ અભ્ત્સ્_13.80
દેવતાનામ ગુરુનામ તથા મન્ત્રં પૂજાકાલાત્ ઋતે ન ઉચ્ચારયેત્ ॥ અભ્ત્સ્_13.81

ગુરૂપભુક્તં શય્યાદિ ન ભુઞ્જીત ॥ અભ્ત્સ્_13.82
યત્ કિંચિત્ લૌકિકં ક્રીડાદિ તત્ ગુરુસંનિધૌ ન કુર્યાત્ ॥ અભ્ત્સ્_13.83
તદ્વ્યતિરેકેણ ન અન્યત્ર ઉત્કર્ષબુદ્ધિં કુર્યાત્ ॥ અભ્ત્સ્_13.84
સર્વત્ર શ્રાદ્ધાદૌ ગુરુમ્ એવ પૂજયેત્ ॥ અભ્ત્સ્_13.85
સર્વેષુ ચ નૈમિત્તિકેષુ શાકિનીત્યાદિશબ્દાન્ ન વદેત્ ॥ અભ્ત્સ્_13.86
પર્વદિનાનિ પૂજયેત્ ॥ અભ્ત્સ્_13.87
વૈષ્ણવાદ્યૈર્ અધોદૃષ્ટિભિઃ સહ સંગતિં ન કુર્યાત્ ॥ અભ્ત્સ્_13.88
એતચ્છાસનસ્થાન્ પૂર્વજાતિબુદ્ધ્યા ન પશ્યેત્ ॥ અભ્ત્સ્_13.89
ગુરુવર્ગે ગૃહાગતે યથાશક્તિ યાગં કુર્યાત્ ॥ અભ્ત્સ્_13.90
અધોમાર્ગસ્થિતં કંચિત્ વૈષ્ણવાદ્યં તચ્છાસ્ત્રકુલાત્ ગુરૂકૃત્યાપિ ત્યજેત્ ॥ અભ્ત્સ્_13.91
તદાપિ ન ઉત્કર્ષબુદ્ધ્યા પશ્યેત્ ॥ અભ્ત્સ્_13.92
લિઙ્ગિભિઃ સહ સમાચારમેલનં ન કુર્યાત્ તાન્ કેવલં યથાશક્તિ પૂજયેત્ ॥ અભ્ત્સ્_13.93
શઙ્કાસ્ ત્યજેત્ ॥ અભ્ત્સ્_13.94
ચક્રે સ્થિતશ્ ચરમાગ્ર્યાદિવિભાગં જન્મકૃતં ન સંકલ્પયેત્ ॥ અભ્ત્સ્_13.95
શરીરાત્ ઋતે ન અન્યત્ આયતનતીર્થાદિકં બહુમાનેન પશ્યેત્ ॥ અભ્ત્સ્_13.96
મન્ત્રહૃદયમ્ અનવરતં સ્મરેત્ ઇત્ય્ એવં શિષ્યઃ શ્રુત્વા પ્રણમ્ય અભ્યુપગમ્ય ગુરું ધનદારશરીરપર્યન્તયા દક્ષિણયા પરિતોષ્ય પૂર્વદીક્ષિતાંશ્ ચ દીનાનાથાદિકાન્ તર્પયેત્ ॥ અભ્ત્સ્_13.97
ભાવિવિધિના ચ મૂર્તિચક્રં તર્પયેત્ ॥ અભ્ત્સ્_13.98
ઇત્થં સમયીભવતિ ॥ અભ્ત્સ્_13.99
મન્ત્રાભ્યાસે નિત્યપૂજાયાં શ્રવણે ઽધ્યયને અધિકારી નૈમિત્તિકે તુ સર્વત્ર ગુરુમ્ એવ અભ્યર્થયેત્ ॥ અભ્ત્સ્_13.100
ઇતિ સામયિકો વિધિઃ ॥ અભ્ત્સ્_13.101
તન્ત્રસાર, ચતુર્દશમ્ આહ્નિકમ્
અથ પુત્રકદીક્ષાવિધિઃ ॥ અભ્ત્સ્_14.1
સ ચ વિસ્તીર્ણઃ તન્ત્રાલોકાત્ અવધાર્યઃ ॥ અભ્ત્સ્_14.2
સંક્ષિપ્તસ્ તુ ઉચ્યતે ॥ અભ્ત્સ્_14.3
સમય્યન્તં વિધિં કૃત્વા તૃતીયે ઽહ્નિ ત્રિશૂલાબ્જે મણ્ડલે સામુદાયિકં યાગં પૂજયેત્ તત્ર બાહ્યપરિવારં દ્વારદેવતાચક્રં ચ બહિઃ પૂજયેત્ તતો મણ્ડલપૂર્વભાગે ઐશકોણાત્ આરભ્ય આગ્નેયાન્તં પઙ્ક્તિક્રમેણ ગણપતિં ગુરું પરમગુરું પરમેષ્ઠિનં પૂર્વાચાર્યાન્ યોગિનીચક્રં વાગીશ્વરીં ક્ષેત્રપાલં ચ પૂજયેત્ ॥ અભ્ત્સ્_14.4
તત આજ્ઞાં સમુચિતામ્ આદાય શૂલમૂલાત્ પ્રભૃતિ સિતકમલાન્તં સમસ્તમ્ અધ્વાનં ન્યસ્ય અર્ચયેત્ તતો મધ્યમે ત્રિશૂલે મધ્યારાયાં ભગવતી શ્રીપરાભટ્ટારિકા ભૈરવનાથેન સહ વામારાયાં તથૈવ શ્રીમદપરા દક્ષિણારાયાં શ્રીપરાપરા દક્ષિણે ત્રિશૂલે મધ્યે શ્રીપરાપરા વામે ત્રિશૂલે મધ્યે શ્રીમદપરા દ્વે તુ યથાસ્વમ્ ॥ અભ્ત્સ્_14.5
એવં સર્વસ્થાનાધિષ્ઠાતૃત્વે ભગવત્યાઃ સર્વં પૂર્ણં તદધિષ્ઠાનાત્ ભવતિ ઇતિ ॥ અભ્ત્સ્_14.6
તતો મધ્યશૂલમધ્યારાયાં સમસ્તં દેવતાચક્રં લોકપાલાસ્ત્રપર્યન્તમ્ અભિન્નતયૈવ પૂજયેત્ તદધિષ્ઠાનાત્ સર્વત્ર પૂજિતમ્ ॥ અભ્ત્સ્_14.7
તતઃ કુમ્ભે કલશે મણ્ડલે અગ્નૌ સ્વાત્મનિ ચ અભેદભાવનયા પઞ્ચાધિકરણમ્ અનુસંધિં કુર્યાત્ તતઃ પરમેશ્વરાદ્વયરસબૃંહિતેન પુષ્પાદિના વિશેષપૂજાં કુર્યાત્ ॥ અભ્ત્સ્_14.8
કિં બહુના તર્પણનૈવેદ્યપરિપૂર્ણં વિત્તશાઠ્યવિરહિતો યાગસ્થાનં કુર્યાત્ ॥ અભ્ત્સ્_14.9
અસતિ વિત્તે તુ મહામણ્ડલયાગો ન કર્તવ્ય એવ ॥ અભ્ત્સ્_14.10
પશૂંશ્ ચ જીવતો નિવેદયેત્ ॥ અભ્ત્સ્_14.11
તે ઽપિ હિ એવમ્ અનુગૃહીતા ભવન્તિ ઇતિ કારુણિકતયા પશુવિધૌ ન વિચિકિત્સેત્ ॥ અભ્ત્સ્_14.12
તતો ઽગ્નૌ પરમેશ્વરં તિલાજ્યાદિભિઃ સંતર્પ્ય તદગ્રે ઽન્યં પશું વપાહોમાર્થં કુર્યાત્ દેવતાચક્રં તદ્વપયા તર્પયેત્ પુનર્ મણ્ડલં પૂજયેત્ તતઃ પરમેશ્વરં વિજ્ઞપ્ય સર્વાભિન્નસમસ્તષડધ્વપરિપૂર્ણમ્ આત્માનં ભાવયિત્વા શિષ્યં પુરો ઽવસ્થિતં કુર્યાત્ ॥ અભ્ત્સ્_14.13
પરોક્ષદીક્ષાયાં જીવન્મૃતરૂપાયામ્ અગ્રે તં ધ્યાયેત્ તદીયાં વા પ્રતિકૃતિં દર્ભગોમયાદિમયીમ્ અગ્રે સ્થાપયેત્ ॥ અભ્ત્સ્_14.14
તથાવિધં શિષ્યમ્ અર્ઘપાત્રવિપ્રુટ્પ્રોક્ષિતં પુષ્પાદિભિશ્ ચ પૂજિતં કૃત્વા સમસ્તમ્ અધ્વાનં તદ્દેહે ન્યસેત્ ॥ અભ્ત્સ્_14.15
તત ઇત્થં વિચારયેત્ ભોગેચ્છોઃ શુભં ન શોધયેત્ ॥ અભ્ત્સ્_14.16
મુમુક્ષોસ્ તુ શુભાશુભમ્ ઉભયમ્ અપિ ॥ અભ્ત્સ્_14.17
નિર્બીજાયાં તુ સમયપાશાન્ અપિ શોધયેત્ સા ચ આસન્નમરણસ્ય અત્યન્તમૂર્ખસ્યાપિ કર્તવ્યા ઇતિ પરમેશ્વરાજ્ઞા તસ્યાપિ તુ ગુરુદેવતાગ્નિભક્તિનિષ્ઠત્વમાત્રાત્ સિદ્ધિઃ ॥ અભ્ત્સ્_14.18
અત્ર ચ સર્વત્ર વાસનાગ્રહણમ્ એવ ભેદકમ્ મન્ત્રાણાં વાસનાનુગુણ્યેન તત્તત્કાર્યકારિત્વાત્ ॥ અભ્ત્સ્_14.19

એવં વાસનાભેદમ્ અનુસંધાય મુખ્યમન્ત્રપરામર્શવિશેષેણ સમસ્તમ્ અધ્વાનં સ્વદેહગતં શિવાદ્વયભાવનયા શોધયેત્ ॥ અભ્ત્સ્_14.20
એવં ક્રમેણ પાદાઙ્ગુષ્ઠાત્ પ્રભૃતિ દ્વાદશાન્તપર્યન્તં સ્વાત્મદેહસ્વાત્મચૈતન્યાભિન્નીકૃતદેહચૈતન્યસ્ય શિષ્યસ્ય આસાદ્ય તત્રૈવ અનન્તાનન્દસરસિ સ્વાતન્ત્ર્યૈશ્વર્યસારે સમસ્તેચ્છાજ્ઞાનક્રિયાશક્તિનિર્ભરસમસ્તદેવતાચક્રેશ્વરે સમસ્તાધ્વભરિતે ચિન્માત્રાવશેષવિશ્વભાવમણ્ડલે તથાવિધરૂપૈકીકારેણ શિષ્યાત્મના સહ એકીભૂતો વિશ્રાન્તિમ્ આસાદયેત્ ઇત્ય્ એવં પરમેશ્વરાભિન્નો ઽસૌ ભવતિ ॥ અભ્ત્સ્_14.21
તતો યદિ ભોગેચ્છુઃ સ્યાત્ તતો યત્રૈવ તત્ત્વે ભોગેચ્છા અસ્ય ભવતિ તત્રૈવ સમસ્તવ્યસ્તતયા યોજયેત્ ॥ અભ્ત્સ્_14.22
તદનન્તરં શેષવૃત્તયે પરમેશ્વરસ્વભાવાત્ ઝટિતિ પ્રસૃતં શુદ્ધતત્ત્વમયં દેહમ્ અસ્મૈ ચિન્તયેત્ ઇત્ય્ એષા સમસ્તપાશવિયોજિકા દીક્ષા ॥ અભ્ત્સ્_14.23
તતઃ શિષ્યો ગુરું દક્ષિણાભિઃ પૂર્વવત્ પૂજયેત્ ॥ અભ્ત્સ્_14.24
તતો ઽગ્નૌ શિષ્યસ્ય વિધિં કુર્યાત્ શ્રીપરામન્ત્રઃ અમુકસ્યામુકં તત્ત્વં શોધયામિ ઇતિ સ્વાહાન્તં પ્રતિતત્ત્વં તિસ્ર આહુતયઃ અન્તે પૂર્ણા વૌષડન્તા ॥ અભ્ત્સ્_14.25
એવં શિવાન્તતત્ત્વશુદ્ધિઃ તતો યોજનિકોક્તક્રમેણ પૂર્ણાહુતિઃ ॥ અભ્ત્સ્_14.26
ભોગેચ્છોઃ ભોગસ્થાને યોજનિકાર્થમ્ અપરા શુદ્ધતત્ત્વસૃષ્ટ્યર્થમ્ અન્યા ॥ અભ્ત્સ્_14.27
તતો ગુરોઃ દક્ષિણાભિઃ પૂજનમ્ ઇત્ય્ એષા પુત્રકદીક્ષા ॥ અભ્ત્સ્_14.28
યત્ર વર્તમાનમ્ એકં વર્જયિત્વા ભૂતં ભવિષ્યચ્ ચ કર્મ શુધ્યતિ ॥ અભ્ત્સ્_14.29
તન્ત્રસાર, પઞ્ચદશમ્ આહ્નિકમ્
યદા પુનર્ આસન્નમરણસ્ય સ્વયં વા બન્ધુમુખેન શક્તિપાત ઉપજાયતે તદા અસ્મૈ સદ્યઃ સમુત્ક્રમણદીક્ષાં કુર્યાત્ ॥ અભ્ત્સ્_15.1
સમસ્તમ્ અધ્વાનં શિષ્યે ન્યસ્ય તં ચ ક્રમેણ શોધયિત્વા ભગવતીં કાલરાત્રીમ્ મર્મકર્તનીં ન્યસ્ય તયા ક્રમાત્ ક્રમં મર્મપાશાન્ વિભિદ્ય બ્રહ્મરન્ધ્રવર્તિ શિષ્યચૈતન્યં કુર્યાત્ ॥ અભ્ત્સ્_15.2
તતઃ પૂર્વોક્તક્રમેણ યોજનિકાર્થં પૂર્ણાહુતિં દદ્યાત્ યથા પૂર્ણાહુત્યન્તે જીવો નિષ્ક્રાન્તઃ પરમશિવાભિન્નો ભવતિ ॥ અભ્ત્સ્_15.3
બુભુક્ષોસ્ તુ દ્વિતીયા પૂર્ણાહુતિઃ ॥ અભ્ત્સ્_15.4
ભોગસ્થાને યોજનાય તત્કાલે ચ તસ્ય જીવલયઃ નાત્ર શેષવર્તનમ્ બ્રહ્મવિદ્યાં વા કર્ણે પઠેત્ સા હિ પરામર્શસ્વભાવા સદ્યઃ પ્રબુદ્ધપશુચૈતન્યે પ્રબુદ્ધવિમર્શં કરોતિ ॥ અભ્ત્સ્_15.5
સમય્યાદેર્ અપિ ચ એતત્પાઠે ઽધિકારઃ ॥ અભ્ત્સ્_15.6
સપ્રત્યયાં નિર્બીજાં તુ યદિ દીક્ષાં મૂઢાય આયાતશક્તિપાતાય ચ દર્શયેત્ તદા હિ શિવહસ્તદાનકાલે અયં વિધિઃ ત્રિકોણમ્ આગ્નેયં જ્વાલાકરાલં રેફવિસ્ફુલિઙ્ગં બહિર્વાત્યાચક્રધ્યાયમાનં મણ્ડલં દક્ષિણહસ્તે ચિન્તયિત્વા તત્રૈવ હસ્તે બીજં કિંચિત્ નિક્ષિપ્ય ઊર્ધ્વાધોરેફવિબોધિતફટ્કારપરમ્પરાભિઃ અસ્ય તાં જનનશક્તિં દહેત્ એવં કુર્વન્ તં હસ્તં શિષ્યસ્ય મૂર્ધનિ ક્ષિપેત્ ઇતિ દ્વયોર્ અપિ એષા દીક્ષા નિર્બીજા સ્વકાર્યકરણસામર્થ્યવિધ્વંસિની ભવતિ સ્થાવરાણામ્ અપિ દીક્ષ્યત્વેન ઉક્તત્વાત્ વાયુપુરાન્તર્વ્યવસ્થિતં દોધૂયમાનં શિષ્યં લઘૂભૂતં ચિન્તયેત્ યેન તુલયા લઘુઃ દૃશ્યતે ઇતિ ॥ અભ્ત્સ્_15.7
તન્ત્રસાર, ષોદશમ્ આહ્નિકમ્
અથ પરોક્ષસ્ય દીક્ષા દ્વિવિધશ્ ચ સઃ મૃતો જીવંશ્ ચ ॥ અભ્ત્સ્_16.1
તત્ર કૃતગુરુસેવ એવ મૃત ઉદ્વાસિતો વા અભિચારાદિહતો ડિમ્બાહતો મૃત્યુક્ષણોદિતતથારુચિઃ મુખાન્તરાયાતશક્તિપાતો વા તથા દીક્ષ્ય ઇત્ય્ આજ્ઞા ॥ અભ્ત્સ્_16.2
અત્ર ચ મૃતદીક્ષાયામ્ અધિવાસાદિ ન ઉપયુજ્યતે ॥ અભ્ત્સ્_16.3
મણ્ડલે મન્ત્રવિશેષસંનિધયે યત્ર બહુલા ક્રિયા ઉત્તમમ્ ઉપકરણં પુષ્પાદિ સ્થાનં પીઠાદિ મણ્ડલં ત્રિશૂલાબ્જાદિ આકૃતિઃ ધ્યેયવિશેષઃ મન્ત્રઃ સ્વયં દીપ્તશ્ ચ ધ્યાનપરસ્ય યોગિનઃ તદેકભક્તિસમાવેશશાલિનો જ્ઞાનિનશ્ ચ સમ્બન્ધઃ ઇત્ય્ એતે સંનિધાનહેતવો યથોત્તરમ્ ઉક્તાઃ ॥ અભ્ત્સ્_16.4
સમુદિતત્વે તુ કા કથા સ્યાત્ ઇતિ પરમેશ્વરેણ ઉક્તમ્ ॥ અભ્ત્સ્_16.5
તતો દેવં પૂજયિત્વા તદાકૃતિં કુશાદિમયીમ્ અગ્રે સ્થાપયિત્વા ગુર્વાસાદિતજ્ઞાનોપદેશક્રમેણ તાં પશ્યેત્ સ ચ મૂલાધારાદ્ ઉદેત્ય પ્રસૃતસુવિતતાનન્તનાડ્યધ્વદણ્ડં વીર્યેણાક્રમ્ય નાસાગગનપરિગતં વિક્ષિપન્ વ્યાપ્તુમ્ ઈષ્ટે ॥ અભ્ત્સ્_16.6
યાવદ્ ધૂમાભિરામપ્રચિતતરશિખાજાલકેનાધ્વચક્રં સંછાદ્યાભીષ્ટજીવાનયનમ્ ઇતિ મહાઞ્ જાલનામા પ્રયોગઃ ॥ અભ્ત્સ્_16.7
એતેનાચ્છાદનીયં વ્રજતિ પરવશં સંમુખીનત્વમ્ આદૌ પશ્ચાદ્ આનીયતે ચેત્ સકલમ્ અથ તતો ઽપ્ય્ અધ્વમધ્યાદ્ યથેષ્ટમ્ ॥ અભ્ત્સ્_16.8
આકૃષ્ટાવ્ ઉદ્ધતૌ વા મૃતજનવિષયે કર્ષણીયે ઽથ જીવે યોગઃ શ્રીશંભુનાથાગમપરિગમિતો જાલનામા મયોક્તઃ ॥ અભ્ત્સ્_16.9
બહિર્ અપિ ઇત્થં કથં ન ભવતિ આકર્ષણાદૌ વિનાભ્યાસાત્ ઇતિ ચેત્ રાગદ્વેષાદિયોગવશેન તત્પ્રવૃત્તૌ ઐશ્વર્યાવેશાયોગાત્ ॥ અભ્ત્સ્_16.10
તતો નિયતિનિયન્ત્રિતત્વાત્ અભ્યાસાદ્યપેક્ષા સ્યાદ્ એવ ॥ અભ્ત્સ્_16.11
ઇહ તુ અનુગ્રહાત્મકપરમેશ્વરતાવેશાત્ તથાભાવઃ ॥ અભ્ત્સ્_16.12
પરમેશ્વર એવ હિ ગુરુશરીરાધિષ્ઠાનદ્વારેણ અનુગ્રાહ્યાન્ અનુગૃહ્ણાતિ ॥ અભ્ત્સ્_16.13
સ ચ અચિન્ત્યમહિમા ઇતિ ઉક્તપ્રાયમ્ ॥ અભ્ત્સ્_16.14
એવં જાલપ્રયોગાકૃષ્ટો જીવો દાર્ભં જાતીફલાદિ વા શરીરં સમાવિષ્ટો ભવતિ ન ચ સ્પન્દતે મનઃપ્રણાદિસામગ્ર્યભાવાત્ તદનુધ્યાનબલાત્ તુ સ્પન્દતે ઽપિ તાદૃશે ઽપિ તસ્મિન્ પૂર્વવત્ પ્રોક્ષણાદિસંસ્કારઃ પૂર્ણાહુતિયોજનિકાન્તઃ ॥ અભ્ત્સ્_16.15
અત્ર પરં પૂર્ણાહુત્યા તસ્ય દાર્ભાદ્યાકારસ્ય પરતેજસિ લયઃ કર્તવ્યઃ ॥ અભ્ત્સ્_16.16
એવમ્ ઉદ્ધૃતો ઽસૌ પૂર્ણાહુત્યૈવ અપવૃજ્યતે યદિ સ્વર્નરકપ્રેતતિર્યક્ષુ સ્થિતઃ ॥ અભ્ત્સ્_16.17
મનુષ્યસ્ તુ તદૈવ જ્ઞાનં યોગં દીક્ષાં વિવેકં વા લભતે ॥ અભ્ત્સ્_16.18
અધિકારિશરીરત્વાત્ ઇતિ મૃતોદ્ધરણમ્ ॥ અભ્ત્સ્_16.19
જીવતો ઽપિ પરોક્ષસ્ય ઉત્પન્ને શક્તિપાતે ઽયમ્ એવ ક્રમઃ દાર્ભાકૃતિકલ્પનજીવાકૃષ્ટિવર્જમ્ ॥ અભ્ત્સ્_16.20
ધ્યાનમાત્રોપસ્થાપિતસ્યૈવ અસ્ય સંસ્કારઃ ॥ અભ્ત્સ્_16.21

દીક્ષા ચ ભોગભોક્ષોભયદાયિની ॥ અભ્ત્સ્_16.22
સ્વવાસનાબલીયસ્ત્વાત્ ભોગવાસનાવિચ્છેદસ્ય ચ અસંભાવ્યમાનત્વાત્ બહુભિઃ દીક્ષાયામ્ ઊર્ધ્વશાસનસંસ્કારો બલવાન્ અન્યસ્ તુ તત્સંસ્કારાય સ્યાત્ ॥ અભ્ત્સ્_16.23
પરોષસ્યાપિ દીક્ષિતસ્ય તથૈવ જ્ઞાનાદ્યાવિર્ભાવઃ ઇતિ ॥ અભ્ત્સ્_16.24
તન્ત્રસાર, સપ્તદશમ્ આહ્નિકમ્
વૈષ્ણવાદિદક્ષિણતન્ત્રાન્તેષુ શાસનેષુ યે સ્થિતાઃ તદ્ગૃહીતવ્રતા વા યે ચ ઉત્તમશાસનસ્થા અપિ અનધિકૃતાધરશાસનગુરૂપસેવિનઃ તે યદા શક્તિપાતેન પારમેશ્વરેણ ઉન્મુખીક્રિયન્તે તદા તેષામ્ અયં વિધિઃ તત્ર એનં કૃતોપવાસમ્ અન્યદિને સાધારણમન્ત્રપૂજિતસ્ય તદીયાં ચેષ્ટાં શ્રાવિતસ્ય ભગવતો ઽગ્રે પ્રવેશયેત્ તત્રાસ્ય વ્રતં ગૃહીત્વા અમ્ભસિ ક્ષિપેત્ તતો ઽસૌ સ્નાયાત્ તતઃ પ્રોક્ષ્ય ચરુદન્તકાષ્ઠાભ્યાં સંસ્કૃત્ય બદ્ધનેત્રં પ્રવેશ્ય સાધારણેન મન્ત્રેણ પરમેશ્વરપૂજાં કારયેત્ ॥ અભ્ત્સ્_17.1
તતઃ સાધારણમન્ત્રેણ શિવીકૃતે અગ્નૌ વ્રતશુદ્ધિં કુર્યાત્ તન્મન્ત્રસમ્પુટં નામ કૃત્વા પ્રાયશ્ચિત્તં શોધયામિ ઇતિ સ્વાહાન્તં શતં જુહુયાત્ ॥ અભ્ત્સ્_17.2
તતો ઽપિ પૂર્ણાહુતિઃ વૌષડન્તેન ॥ અભ્ત્સ્_17.3
તતો વ્રતેશ્વરમ્ આહૂય પૂજયિત્વા તસ્ય શિવાજ્ઞયા અકિંચિત્કરઃ ત્વમ્ અસ્ય ભવ ઇતિ શ્રાવણાં કૃત્વા તં તર્પયિત્વા વિસૃજ્ય અગ્નિં વિસૃજેત્ ઇતિ લિઙ્ગોદ્ધારઃ ॥ અભ્ત્સ્_17.4
તતો ઽસ્ય અધિવાસાદિ પ્રાગ્વત્ ॥ અભ્ત્સ્_17.5
દીક્ષા યથેચ્છમ્ ॥ અભ્ત્સ્_17.6
તન્ત્રસાર, અષ્ટાદશમ્ આહ્નિકમ્
સ્વભ્યસ્તજ્ઞાનિનં સાધકત્વે ગુરુત્વે વા અભિષિઞ્ચેત્ યતઃ સર્વલક્ષણહીનો ઽપિ જ્ઞાનવાન્ એવ સાધકત્વે અનુગ્રહકરણે ચ અધિકૃતઃ ન અન્યઃ અભિષિક્તો ઽપિ ॥ અભ્ત્સ્_18.1
સ્વાધિકારસમર્પણે ગુરુઃ દીક્ષાદિ અકુર્વન્ અપિ ન પ્રત્યવૈતિ પૂર્વં તુ પ્રત્યવાયેન અધિકારબન્ધેન વિદ્યેશપદદાયિના બન્ધ એવ અસ્ય દીક્ષાદ્યકરણમ્ સો ઽભિષિક્તો મન્ત્રદેવતાતાદાત્મ્યસિદ્ધયે ષાણ્માસિકં પ્રત્યહં જપહોમવિશેષપૂજાચરણેન વિદ્યાવ્રતં કુર્યાત્ તદનન્તરં લબ્ધતન્મયીભાવો દીક્ષાદૌ અધિકૃતઃ તત્ર ન અયોગ્યાન્ દીક્ષેત ન ચ યોગ્યં પરિહરેત્ દીક્ષિતમ્ અપિ જ્ઞાનદાને પરીક્ષેત છદ્મગૃહીતજ્ઞાનમ્ અપિ જ્ઞાત્વા ઉપેક્ષેત અત્ર ચ અભિષેકવિભવેન દેવપૂજાદિકમ્ ॥ અભ્ત્સ્_18.2
તન્ત્રસાર, એકોનવિંશમ્ આહ્નિકમ્
અથ અધરશાસનસ્થાનાં ગુર્વન્તાનામ્ અપિ મરણસમનન્તરં મૃતોદ્ધારોદિતશક્તિપાતયોગાદ્ એવ અન્ત્યસંસ્કારાખ્યાં દીક્ષાં કુર્યાત્ ઊર્ધ્વશાસનસ્થાનામ્ અપિ લુપ્તસમયાનામ્ અકૃતપ્રાયશ્ચિત્તાનામ્ ઇતિ પરમેશ્વરાજ્ઞા ॥ અભ્ત્સ્_19.1
તત્ર યો મૃતોદ્ધારે વિધિઃ ઉક્તઃ સ સર્વ એવ શરીરે કર્તવ્યઃ પૂર્ણાહુત્યા શવશરીરદાહઃ મૂઢાનાં તુ પ્રતીતિરૂઢયે સપ્રત્યયામ્ અન્ત્યેષ્ટિં ક્રિયાજ્ઞાનયોગબલાત્ કુર્યાત્ તત્ર શવશરીરે સંહારક્રમેણ મન્ત્રાન્ ન્યસ્ય જાલક્રમેણ આકૃષ્ય રોધનવેધનઘટ્ટનાદિ કુર્યાત્ પ્રાણસંચારક્રમેણ હૃદિ કણ્ઠે લલાટે ચ ઇત્ય્ એવં શવશરીરં કમ્પતે ॥ અભ્ત્સ્_19.2
તતઃ પરમશિવે યોજનિકાં કૃત્વા તત્ દહેત્ પૂર્ણાહુત્યા અન્ત્યેષ્ટ્યા શુદ્ધાનામ્ અન્યેષામ્ અપિ વા શ્રાદ્ધદીક્ષાં ત્ર્યહં તુર્યે દિને માસિ માસિ સંવત્સરે સંવત્સરે કુર્યાત્ ॥ અભ્ત્સ્_19.3
તત્ર હોમાન્તં વિધિં કૃત્વા નૈવેદ્યમ્ એકહસ્તે કૃત્વા તદીયાં વીર્યરૂપાં શક્તિં ભોગ્યાકારાં પશુગતભોગ્યશક્તિતાદાત્મ્યપ્રતિપન્નાં ધ્યાત્વા પરમેશ્વરે ભોક્તરિ અર્પયેત્ ઇત્ય્ એવં ભોગ્યભાવે નિવૃત્તે પતિર્ એવ ભવતિ અન્ત્યેષ્ટિમૃતોદ્ધરણશ્રાદ્ધદીક્ષાણામ્ અન્યતમેનાપિ યદ્યપિ કૃતાર્થતા તથાપિ બુભુક્ષોઃ ક્રિયાભૂયસ્ત્વં ફલભૂયસ્ત્વાય ઇતિ સર્વમ્ આચરેત્ ॥ અભ્ત્સ્_19.4
મુમુક્ષોર્ અપિ તન્મયીભાવસિદ્ધયે અયમ્ જીવતઃ પ્રત્યહમ્ અનુષ્ઠાનાભ્યાસવત્ ॥ અભ્ત્સ્_19.5
તત્ત્વજ્ઞાનિનસ્ તુ ન કો ઽપ્ય્ અયમ્ અન્ત્યેષ્ટ્યાદિશ્રાદ્ધાન્તો વિધિઃ ઉપયોગી તન્મરણં તદ્વિદ્યાસંતાનિનાં પર્વદિનં સંવિદંશપૂરણાત્ તાવતઃ સંતાનસ્ય એકસંવિન્માત્રપરમાર્થત્વાત્ જીવતો જ્ઞાનલાભસંતાનદિવસવત્ ॥ અભ્ત્સ્_19.6
સર્વત્ર ચ અત્ર શ્રાદ્ધાદિવિધૌ મૂર્તિયાગઃ પ્રધાનમ્ ઇતિ શ્રીસિદ્ધામતમ્ તદ્વિધિશ્ ચ વક્ષ્યતે નૈમિત્તિકપ્રકાશને ॥ અભ્ત્સ્_19.7
તન્ત્રસાર, વિંશમ્ આહ્નિકમ્
તત્ર યા દીક્ષા સંસ્કારસિદ્ધ્યૈ જ્ઞાનયોગ્યાન્ પ્રતિ યા ચ તદશક્તાન્ પ્રતિ મોક્ષદીક્ષા સબીજા તસ્યાં કૃતાયામ્ આજીવં શેષવર્તનં ગુરુઃ ઉપદિશેત્ ॥ અભ્ત્સ્_20.1
તત્ર નિત્યં નૈમિત્તિકં કામ્યમ્ ઇતિ ત્રિવિધં શેષવર્તનમ્ અન્ત્યં ચ સાધકસ્યૈવ તત્ ન ઇહ નિશ્ચેતવ્યમ્ ॥ અભ્ત્સ્_20.2
તત્ર નિયતભવં નિત્યં તન્મયીભાવ એવ નૈમિત્તિકં તદુપયોગિ સંધ્યોપાસનં પ્રત્યહમ્ અનુષ્ઠાનં પર્વદિનં પવિત્રકમ્ ઇત્યાદિ ॥ અભ્ત્સ્_20.3
તદ્ અપિ નિત્યં સ્વકાલનૈયત્યાત્ ઇતિ કેચિત્ ॥ અભ્ત્સ્_20.4
નૈમિત્તિકં તુ તચ્છાસનસ્થાનામ્ અપિ અનિયતમ્ તદ્યથા ગુરુતદ્વર્ગાગમનં તત્પર્વદિનં જ્ઞાનલાભદિનમ્ ઇત્યાદિકમ્ ઇતિ કેચિત્ ॥ અભ્ત્સ્_20.5
તત્ર નિયતપૂજા સંધ્યોપાસા ગુરુપૂજા પર્વપૂજા પવિત્રકમ્ ઇતિ અવશ્યંભાવિ ॥ અભ્ત્સ્_20.6
નૈમિત્તિકમ્ જ્ઞાનલાભઃ શાસ્ત્રલાભો ગુરુતદ્વર્ગગૃહાગમનં તદીયજન્મસંસ્કારપ્રાયણદિનાનિ લૌકિકોત્સવઃ શાસ્ત્રવ્યાખ્યા આદિમધ્યાન્તા દેવતાદર્શનં મેલકં સ્વપ્નાજ્ઞા સમયનિષ્કૃતિલાભઃ ઇત્ય્ એતત્ નૈમિત્તિકં વિશેષાર્ચનકારણમ્ ॥ અભ્ત્સ્_20.7
તત્ર કૃતદીક્ષાકસ્ય શિષ્યસ્ય પ્રધાનં મન્ત્રં સવીર્યકં સંવિત્તિસ્ફુરણસારમ્ અલિખિતં વક્ત્રાગમેનૈવ અર્પયેત્ તતઃ તન્મયીભાવસિદ્ધ્યર્થં સ શિષ્યઃ સંધ્યાસુ તન્મયીભાવાભ્યાસં કુર્યાત્ તદ્દ્વારેણ સર્વકાલં તથાવિધસંસ્કારલાભસિદ્ધ્યર્થં પ્રત્યહં ચ પરમેશ્વરં ચ સ્થણ્ડિલે વા લિઙ્ગે વા અભ્યર્ચયેત્ ॥ અભ્ત્સ્_20.8
તત્ર હૃદ્યે સ્થણ્ડિલે વિમલમકુરવદ્ ધ્યાતે સ્વમ્ એવ રૂપં યાજ્યદેવતાચક્રાભિન્નં મૂર્તિબિમ્બિતમ્ ઇવ દૃષ્ટ્વા હૃદ્યપુષ્પગન્ધાસવતર્પણનૈવેદ્યધૂપદીપોપહારસ્તુતિગીતવાદ્યનૃત્તાદિના પૂજયેત્ જપેત્ સ્તુવીત તન્મયીભાવમ્ અશઙ્કિતં લબ્ધુમ્ ॥ અભ્ત્સ્_20.9
આદર્શે હિ સ્વમુખમ્ અવિરતમ્ અવલોકયતઃ તત્સ્વરૂપનિશ્ચિતિઃ અચિરેણૈવ ભવેત્ ન ચાત્ર કશ્ચિત્ ક્રમઃ પ્રધાનમ્ ઋતે તન્મયીભાવાત્ ॥ અભ્ત્સ્_20.10
પરમન્ત્રતન્મયીભાવાવિષ્ટસ્ય નિવૃત્તપશુવાસનાકલઙ્કસ્ય ભક્તિરસાનુવેધવિદ્રુતસમસ્તપાશજાલસ્ય યત્ અધિવસતિ હૃદયં તદ્ એવ પરમમ્ ઉપાદેયમ્ ઇતિ અસ્મદ્ગુરવઃ ॥ અભ્ત્સ્_20.11
અધિશય્ય પારમાર્થિકઃ ભાવપ્રસરં પ્રકાશમ્ ઉલ્લસતિ યા ॥ અભ્ત્સ્_20.12
પરમામૃતદૃક્ત્વં તયાર્ચયન્તે રહસ્યવિદઃ ॥ અભ્ત્સ્_20.13
કૃત્વાધારધરાં ચમત્કૃતિરસપ્રોક્ષાક્ષણક્ષાલિતામ્ આત્તૈર્ માનસતઃ સ્વભાવકુસુમૈઃ સ્વામોદસંદોહિભિઃ ॥ અભ્ત્સ્_20.14
આનન્દામૃતનિર્ભરસ્વહૃદયાનર્ઘાર્ઘપાત્રક્રમાત્ ત્વાં દેવ્યા સહ દેહદેવસદને દેવાર્ચયે ઽહર્નિશમ્ ॥ અભ્ત્સ્_20.15
ઇતિ શ્લોકદ્વયોક્તમ્ અર્થમ્ અન્તર્ ભાવયન્ દેવતાચક્રં ભાવયેત્ ॥ અભ્ત્સ્_20.16
તતો મુદ્રાપ્રદર્શનં જપઃ તન્નિવેદનમ્ ॥ અભ્ત્સ્_20.17
બોધ્યૈકાત્મ્યેન વિસર્જનમ્ ॥ અભ્ત્સ્_20.18

મુખ્યં નૈવેદ્યં સ્વયમ્ અશ્નીયાત્ સર્વં વા જલે ક્ષિપેત્ જલજા હિ પ્રાણિનઃ પૂર્વદીક્ષિતાઃ ચરુભોજનદ્વારેણ ઇતિ આગમવિદઃ ॥ અભ્ત્સ્_20.19
માર્જારમૂષકશ્વાદિભક્ષણે તુ શઙ્કા જનિતા નિરયાય ઇતિ જ્ઞાની અપિ લોકાનુગ્રહેચ્છયા ન તાદૃક્ કુર્યાત્ લોકં વા પરિત્યજ્ય આસીત ઇતિ સ્થણ્ડિલયાગઃ ॥ અભ્ત્સ્_20.20
અથ લિઙ્ગે તત્ર ન રહસ્યમન્ત્રૈઃ લિઙ્ગં પ્રતિષ્ઠાપયેત્ વિશેષાત્ વ્યક્તમ્ ઇતિ પૂર્વપ્રતિષ્ઠિતેષુ આવાહનવિસર્જનક્રમેણ પૂજાં કુર્યાત્ આધારતયા ॥ અભ્ત્સ્_20.21
તત્ર ગુરુદેહં સ્વદેહં શક્તિદેહં રહસ્યશાસ્ત્રપુસ્તકં વીરપાત્રમ્ અક્ષસૂત્રં પ્રાહરણં બાણીયં મૌક્તિકં સૌવર્ણં પુષ્પગન્ધદ્રવ્યાદિહૃદ્યવસ્તુકૃતં મકુરં વા લિઙ્ગમ્ અર્ચયેત્ ॥ અભ્ત્સ્_20.22
તત્ર ચ આધારબલાદ્ એવ અધિકાધિકમન્ત્રસિદ્ધિઃ ભવતિ ઇતિ પૂર્વં પૂર્વં પ્રધાનમ્ આધારગુણાનુવિધાયિત્વાત્ ચ મન્ત્રાણાં તત્ર તત્ર સાધ્યે તત્તત્પ્રધાનમ્ ઇતિ શાસ્ત્રગુરવઃ ॥ અભ્ત્સ્_20.23
સર્વત્ર પરમેશ્વરાભેદાભિમાન એવ પરમઃ સંસ્કારઃ ॥ અભ્ત્સ્_20.24
અથ પર્વવિધિઃ ॥ અભ્ત્સ્_20.25
તત્ર સામાન્યં સામાન્યસામાન્યં સામાન્યવિશેષો વિશેષસામાન્યં વિશેષો વિશેષવિશેષશ્ ચ ઇતિ ષોઢા પર્વ ॥ અભ્ત્સ્_20.26
પૂરણાત્ વિધેઃ ॥ અભ્ત્સ્_20.27
તત્ર માસિ માસિ પ્રથમં પઞ્ચમં દિનં સામાન્યમ્ ચતુર્થાષ્ટમનવમચતુર્દશપઞ્ચદશાનિ દ્વયોર્ અપિ પક્ષયોઃ સામાન્યસામાન્યમ્ અનયોર્ ઉભયોર્ અપિ રાશ્યોઃ વક્ષ્યમાણતત્તત્તિથ્યુચિતગ્રહનક્ષત્રયોગે સામાન્યવિશેષઃ માર્ગશીર્ષસ્ય પ્રથમરાત્રિભાગઃ કૃષ્ણનવમ્યામ્ પૌષસ્ય તુ રાત્રિમધ્યં કૃષ્ણનવમ્યામ્ માઘસ્ય રાત્રિમધ્યં શુક્લપઞ્ચદશ્યામ્ ફાલ્ગુનસ્ય દિનમધ્યં શુક્લદ્વાદશ્યામ્ ચૈત્રસ્ય શુક્લત્રયોદશ્યામ્ વૈશાખસ્ય કૃષ્ણાષ્ટમ્યામ્ જ્યૈષ્ઠસ્ય કૃષ્ણનવમ્યામ્ આષાઢસ્ય પ્રથમે દિને શ્રાવણસ્ય દિવસપૂર્વભાગઃ કૃષ્ણૈકાદશ્યામ્ ભાદ્રપદસ્ય દિનમધ્યં શુક્લષષ્ટ્યામ્ આશ્વયુજસ્ય શુક્લનવમીદિનમ્ કાર્ત્તિકસ્ય પ્રથમો રાત્રિભાગઃ શુક્લનવમ્યામ્ ઇતિ વિશેષપર્વ ॥ અભ્ત્સ્_20.28
ચિત્રાચન્દ્રૌ મઘાજીવૌ તિષ્યચન્દ્રૌ પૂર્વફાલ્ગુનીબુધૌ શ્રવણબુધૌ શતભિષક્ચન્દ્રૌ દિત્યૌ રોહિણીશુક્રૌ વિશાખાબૃહસ્પતી શ્રવણચન્દ્રૌ ઇતિ ॥ અભ્ત્સ્_20.29
યદિ માર્ગશીર્ષાદિક્રમેણ યથાસંખ્યં ભવતિ આશ્વયુજં વર્જયિત્વા તદા વિશેષવિશેષઃ ॥ અભ્ત્સ્_20.30
અન્યવિશેષશ્ ચેત્ અન્યપર્વણિ તદા તત્ અનુપર્વ ઇત્ય્ આહુઃ ॥ અભ્ત્સ્_20.31
ભગ્રહયોગે ચ ન વેલા પ્રધાનમ્ ॥ અભ્ત્સ્_20.32
તિથેર્ એવ વિશેષલાભાત્ અનુયાગકાલાનુવૃત્તિસ્ તુ પર્વદિને મુખ્યા અનુયાગપ્રાધાન્યાત્ પર્વયાગાનામ્ અનુયાગો મૂર્તિયાગઃ ચક્રયાગઃ ઇતિ પર્યાયાઃ ॥ અભ્ત્સ્_20.33
તત્ર ગુરુઃ તદ્વર્ગ્યઃ સસંતાનઃ તત્ત્વવિત્ કન્યા અન્ત્યા વેશ્યા અરુણા તત્ત્વવેદિની વા ઇતિ ચક્રયાગે મુખ્યપૂજ્યાઃ વિશેષાત્ સામસ્ત્યેન ॥ અભ્ત્સ્_20.34
તત્ર મધ્યે ગુરુઃ તદાવરણક્રમેણ ગુર્વાદિસમય્યન્તં વીરઃ શક્તિઃ ઇતિ ક્રમેણ ઇત્ય્ એવં ચક્રસ્થિત્યા વા પઙ્ક્તિસ્થિત્યા વા આસીત તતો ગન્ધધૂપપુષ્પાદિભિઃ ક્રમેણ પૂજયેત્ તતઃ પાત્રં સદાશિવરૂપં ધ્યાત્વા શક્ત્યમૃતધ્યાતેન આસવેન પૂરયિત્વા તત્ર ભોક્ત્રીં શક્તિં શિવતયા પૂજયિત્વા તયૈવ દેવતાચક્રતર્પણં કૃત્વા નરશક્તિશિવાત્મકત્રિતયમેલકં ધ્યાત્વા આવરણાવતરણક્રમેણ મોક્ષભોગપ્રાધાન્યં બહિર્ અન્તશ્ ચ તર્પણં કુર્યાત્ પુનઃ પ્રતિસંચરણક્રમેણ એવં પૂર્ણં ભ્રમણં ચક્રં પુષ્ણાતિ ॥ અભ્ત્સ્_20.35
તત્ર આધારે વિશ્વમયં પાત્રં સ્થાપયિત્વા દેવતાચક્રં તર્પયિત્વા સ્વાત્માનં વન્દિતેન તેન તર્પયેત્ પાત્રાભાવે ભદ્રં વેલ્લિતશુક્તિઃ વા દક્ષહસ્તેન પાત્રાકારં ભદ્રં દ્વાભ્યામ્ ઉપરિગતદક્ષિણાભ્યાં નિઃસંધીકૃતાભ્યામ્ વેલ્લિતશુક્તિઃ પતદ્ભિઃ બિન્દુભિઃ વેતાલગુહ્યકાઃ સંતુષ્યન્તિ ધારયા ભૈરવઃ અત્ર પ્રવેશો ન કસ્યચિત્ દેયઃ પ્રમાદાત્ પ્રવિષ્ટસ્ય વિચારં ન કુર્યાત્ કૃત્વા પુનર્ દ્વિગુણં ચક્રયાગં કુર્યાત્ તતો ઽવદંશાન્ ભોજનાદીન્ ચ અગ્રે યથેષ્ટં વિકીર્યેત ગુપ્તગૃહે વા સંકેતાભિધાનવર્જં દેવતાશબ્દેન સર્વાન્ યોજયેત્ ઇતિ વીરસંકરયાગઃ ॥ અભ્ત્સ્_20.36
તતો ઽન્તે દક્ષિણાતામ્બૂલવસ્ત્રાદિભિઃ તર્પયેત્ ઇતિ પ્રધાનતમો ઽયં મૂર્તિયાગઃ ॥ અભ્ત્સ્_20.37
અદૃષ્ટમણ્ડલો ઽપિ મૂર્તિયાગેન પર્વદિનાનિ પૂજયન્ વર્ષાદ્ એવ પુત્રકોક્તં ફલમ્ એતિ વિના સંધ્યાનુષ્ઠાનાદિભિઃ ઇતિ વૃદ્ધાનાં ભોગિનાં સ્ત્રીણાં વિધિર્ અયમ્ શક્તિપાતે સતિ ઉપદેષ્ટવ્યો ગુરુણા ॥ અભ્ત્સ્_20.38
અથ પવિત્રકવિધિઃ ॥ અભ્ત્સ્_20.39
સ ચ શ્રીરત્નમાલાત્રિશિરોમતશ્રીસિદ્ધામતાદૌ વિધિપૂર્વકઃ પારમેશ્વરાજ્ઞાપૂરકશ્ ચ ઉક્તં ચૈતત્ શ્રીતન્ત્રાલોકે વિના પવિત્રકેણ સર્વં નિષ્ફલમ્ ઇતિ ॥ અભ્ત્સ્_20.40
તત્ર આષાઢશુક્લાત્ કુલપૂર્ણિમાદિનાન્તં કાર્યં પવિત્રકમ્ તત્ર કાર્ત્તિકકૃષ્ણપઞ્ચદશી કુલચક્રં નિત્યાચક્રં પૂરયતિ ઇતિ શ્રીનિત્યાતન્ત્રવિદઃ ॥ અભ્ત્સ્_20.41
માઘશુક્લપઞ્ચદશી ઇતિ શ્રીભૈરવકુલોર્મિવિદઃ ॥ અભ્ત્સ્_20.42
દક્ષિણાયનાન્તપઞ્ચદશી ઇતિ શ્રીતન્ત્રસદ્ભાવવિદઃ ॥ અભ્ત્સ્_20.43
તત્ર વિભવેન દેવં પૂજયિત્વા આહુત્યા તર્પયિત્વા પવિત્રકં દદ્યાત્ સૌવર્ણમુક્તારત્નવિરચિતાત્ પ્રભૃતિ પટસૂત્રકાર્પાસકુશગર્ભાન્તમ્ અપિ કુર્યાત્ ॥ અભ્ત્સ્_20.44
તચ્ ચ તત્ત્વસંખ્યગ્રન્થિકં પદકલાભુવનવર્ણમન્ત્રસંખ્યગ્રન્થિ ચ જાન્વન્તમ્ એકં નાભ્યન્તમ્ અપરં કણ્ઠાન્તમ્ અન્યત્ શિરસિ અન્યત્ ઇતિ ચત્વારિ પવિત્રકાણિ દેવાય ગુરવે ચ સમસ્તાધ્વપરિપૂર્ણતદ્રૂપભાવનેન દદ્યાત્ શેષેભ્ય એકમ્ ઇતિ ॥ અભ્ત્સ્_20.45
તતો મહોત્સવઃ કાર્યઃ ચાતુર્માસ્યં સપ્તદિનં ત્રિદિનં ચ ઇતિ મુખ્યાન્વાપત્કલ્પાઃ સતિ વિભવે માસિ માસિ પવિત્રકમ્ અથ વા ચતુર્ષુ માસેષુ અથ વા સકૃત્ તદકરણે પ્રાયશ્ચિત્તં જપેત્ જ્ઞાની અપિ સમ્ભવદ્વિત્તો ઽપિ અકરણે પ્રત્યવૈતિ લોભોપહિતજ્ઞાનાકરણે જ્ઞાનનિન્દાપત્તેઃ ॥ અભ્ત્સ્_20.46
યદા પ્રાપ્યાપિ વિજ્ઞાનં દૂષિતં પરમેશશાસનં તદા પ્રાયશ્ચિત્તી ॥ અભ્ત્સ્_20.47
ઇતિ વચનાત્ ॥ અભ્ત્સ્_20.48
ઇત્ય્ એષ પવિત્રકવિધિઃ ॥ અભ્ત્સ્_20.49
જ્ઞાનલાભાદૌ લૌકિકોત્સવાન્તે ઽપિ સર્વત્ર સંવિદુલ્લાસાધિક્યં દેવતાચક્રસંનિધિઃ વિશેષતો ભવતિ ઇતિ તથાવિધાધિક્યપર્યાલોચનયા તથાવિધમ્ એવ વિશેષમ્ અનુયાગાદૌ કુર્યાત્ ॥ અભ્ત્સ્_20.50
અથ વ્યાખ્યાવિધિઃ ॥ અભ્ત્સ્_20.51
સર્વશાસ્ત્રસમ્પૂર્ણં ગુરું વ્યાખ્યાર્થમ્ અભ્યર્થયેત સો ઽપિ સ્વશિષ્યાય પરશિષ્યાયાપિ વા સમુચિતસંસ્કારોચિતં શાસ્ત્રં વ્યાચક્ષીત અધરશાસનસ્થાયાપિ કરુણાવશાત્ ઈશ્વરેચ્છાવૈચિત્ર્યોદ્ભાવિતશક્તિપાતસમ્ભાવનાભાવિતહૃદયો વ્યાચક્ષીત મર્મોપદેશવર્જમ્ ॥ અભ્ત્સ્_20.52
તત્ર નિમ્નાસનસ્થિતેભ્યઃ તત્પરેભ્યો નિયમિતવાઙ્મનઃકાયેભ્યો વ્યાખ્યા ક્રિયમાણા ફલવતી ભવતિ પ્રથમં ગન્ધાદિલિપ્તાયાં ભુવિ ઉલ્લિખ્ય સંકલ્પ્ય વા પદ્માધારં ચતુરશ્રં પદ્મત્રયં પદ્મમધ્યે વાગીશીં વામદક્ષિણયોઃ ગણપતિગુરૂ ચ પૂજયેત્ આધારપદ્મે વ્યાખ્યેયકલ્પદેવતામ્ ॥ અભ્ત્સ્_20.53

તતઃ સામાન્યાર્ઘપાત્રયોગેન ચક્રં તર્પયેત્ તતો વ્યાચક્ષીત સૂત્રવાક્યપટલગ્રન્થમ્ પૂર્વાપરાવિરુદ્ધં કુર્વન્ તન્ત્રાવૃત્તિપ્રસઙ્ગસમુચ્ચયવિકલ્પાદિશાસ્ત્રન્યાયૌચિત્યેન પૂર્વં પક્ષં સમ્યક્ ઘટયિત્વા સમ્યક્ ચ દૂષયન્ સાધ્યં સાધયન્ તાત્પર્યવૃત્તિં પ્રદર્શયન્ પટલાન્તં વ્યાચક્ષીત નાધિકમ્ તત્રાપિ વસ્ત્વન્તે વસ્ત્વન્તે તર્પણં પૂજનમ્ ઇતિ યાવદ્ વ્યાખ્યાસમાપ્તિઃ ॥ અભ્ત્સ્_20.54
તતો ઽપિ પૂજયિત્વા વિદ્યાપીઠં વિસર્જ્ય ઉપલિપ્ય અગાધે તત્ ક્ષેપયેત્ ॥ અભ્ત્સ્_20.55
ઇતિ વ્યાખ્યાવિધિઃ ॥ અભ્ત્સ્_20.56
અથ સમયનિષ્કૃતિઃ ॥ અભ્ત્સ્_20.57
યદ્ય્ અપિ તત્ત્વજ્ઞાનનિષ્ઠસ્ય પ્રાયશ્ચિત્તાદિ ન કિંચિત્ તથાપિ ચર્યામાત્રાદ્ એવ મોક્ષભાગિનઃ તાન્ અનુગ્રહીતુમ્ આચારવર્તનીં દર્શયેત્ ॥ અભ્ત્સ્_20.58

અતત્ત્વજ્ઞાની તુ ચર્યૈકાયત્તભોગમોક્ષઃ સમયોલ્લઙ્ઘને કૃતે પ્રાયશ્ચિત્તમ્ અકુર્વન્ વર્ષશતં ક્રવ્યાદો ભવતીતિ ઇતિ પ્રાયશ્ચિત્તવિધિઃ વક્તવ્યઃ તત્ર સ્ત્રીવધે પ્રાયશ્ચિત્તં નાસ્તિ અન્યત્ર તુ બલાબલં જ્ઞાત્વા અખણ્ડાં ભગવતીં માલિનીમ્ એકવારાત્ પ્રભૃતિ ત્રિલક્ષાન્તમ્ આવર્તયેત્ યાવત્ શઙ્કાવિચ્યુતિઃ ભવતિ તદન્તે વિશેષપૂજા તત્રાપિ ચક્રયાગઃ સ હિ સર્વત્ર શેષભૂતઃ ॥ અભ્ત્સ્_20.59
ઇતિ સમયનિષ્કૃતિવિધિઃ ॥ અભ્ત્સ્_20.60
અથ ગુરુપૂજાવિધિઃ ॥ અભ્ત્સ્_20.61
સર્વયાગાન્તેષુ ઉપસંહૃતે યાગે અપરેદ્યુઃ ગુરુપૂજાં કુર્યાત્ પૂર્વં હિ સ વિધ્યઙ્ગતયા તોષિતો ન તુ પ્રાધાન્યેન ઇતિ તાં પ્રાધાન્યેન અકુર્વન્ અધિકારબન્ધેન બદ્ધો ભવતિ ॥ અભ્ત્સ્_20.62
ઇતિ તાં સર્વથા ચરેત્ ॥ અભ્ત્સ્_20.63
તત્ર સ્વાસ્તિકં મણ્ડલં કૃત્વા તત્ર સૌવર્ણં પીઠં દત્ત્વા તત્ર સમસ્તમ્ અધ્વાનં પૂજયિત્વા તત્પીઠં તેન અધિષ્ઠાપ્ય તસ્મૈ પૂજાં કૃત્વા તર્પણં ભોજનં દક્ષિણામ્ આત્માનમ્ ઇતિ નિવેદ્ય નૈવેદ્યોચ્છિષ્ટં પ્રાર્થ્ય વન્દિત્વા સ્વયં પ્રાશ્ય ચક્રપૂજાં કુર્યાત્ ॥ અભ્ત્સ્_20.64
ઇત ગુરુપૂજાવિધિઃ ॥ અભ્ત્સ્_20.65
તન્ત્રસાર, એકવિંશમ્ આહ્નિકમ્
એવં સમસ્તં નિત્યં નૈમિત્તિકં કર્મ નિરૂપિતમ્ ॥ અભ્ત્સ્_21.1
અધુના અસ્યૈવ આગમસ્ય પ્રામાણ્યમ્ ઉચ્યતે ॥ અભ્ત્સ્_21.2
તત્ર સંવિન્માત્રમયે વિશ્વસ્મિન્ સંવિદિ ચ વિમર્શાત્મિકાયાં વિમર્શસ્ય ચ શબ્દનાત્મકતાયાં સિદ્ધાયાં સકલજગન્નિષ્ઠવસ્તુનઃ તદ્ગતસ્ય ચ કર્મફલસમ્બન્ધવૈચિત્ર્યસ્ય યત્ વિમર્શનં તદ્ એવ શાસ્ત્રમ્ ઇતિ પરમેશ્વરસ્વભાવાભિન્ન એવ સમસ્તઃ શાસ્ત્રસંદર્ભો વસ્તુત એકફલપ્રાપકઃ એકાધિકાર્યુદ્દેશેનૈવ તત્ર તુ પરમેશ્વરનિયતિશક્તિમહિમ્નૈવ ભાગે ભાગે રૂઢિઃ લોકાનામ્ ઇતિ ॥ અભ્ત્સ્_21.3
કેચિત્ માયોચિતભેદપરામર્શાત્મનિ વેદાગમાદિશાસ્ત્રે રૂઢાઃ અન્યે તથાવિધ એવ મોક્ષાભિમાનેન સાંખ્યવૈષ્ણવશાસ્ત્રાદૌ પરે તુ વિવિક્તશિવસ્વભાવામર્શનસારે શૈવસિદ્ધાન્તાદૌ અન્યે સર્વમયપરમેશ્વરતામર્શનસારે મતંગાદિશાસ્ત્રે કેચિત્ તુ વિરલવિરલાઃ સમસ્તાવચ્છેદવન્ધ્યસ્વાતન્ત્ર્યાનન્દપરમાર્થસંવિન્મયપરમેશ્વરસ્વરૂપામર્શનાત્મનિ શ્રીત્રિકશાસ્ત્રક્રમે કેચિત્ તુ પૂર્વપૂર્વત્યાગક્રમેણ લઙ્ઘનેન વા ઇત્ય્ એવમ્ એકફલસિદ્ધિઃ એકસ્માદ્ એવ આગમાત્ ॥ અભ્ત્સ્_21.4
ભેદવાદે ઽપિ સમસ્તાગમાનામ્ એકેશ્વરકાર્યત્વે ઽપિ પ્રામાણ્યં તાવત્ અવસ્થિતમ્ પ્રામાણ્યનિબન્ધનસ્ય એકદેશસંવાદસ્ય અવિગીતતાયા અનિદંતાપ્રવૃત્તેશ્ ચ તુલ્યત્વાત્ પરસ્પરબાધો વિષયભેદાત્ અકિંચિત્કરઃ ॥ અભ્ત્સ્_21.5
બ્રહ્મહનનતન્નિષેધવત્ સંસ્કારભેદઃ સંસ્કારાતિશયઃ તદભાવે ક્વચિત્ અનધિકૃતત્વમ્ ઇતિ સમાનમ્ આશ્રમભેદવત્ ફલોત્કર્ષાચ્ ચ ઉત્કર્ષઃ તત્રૈવ ઉપનિષદ્ભાગવત્ ભિન્નકર્તૃકત્વે ઽપિ સર્વસર્વજ્ઞકૃતત્વમ્ અત્ર સંભાવ્યતે તદુક્તતદતિરિક્તયુક્તાર્થયોગાત્ નિત્યત્વે ઽપિ આગમાનાં પ્રસિદ્ધિઃ તાવત્ અવશ્યોપગમ્યા અન્વયવ્યતિરેકાધ્યક્ષાદીનાં તત્પ્રામાણ્યસ્ય તન્મૂલત્વાત્ સત્યં રજતં પશ્યામિ ઇતિ હિ સૌવર્ણિકાદિપરપ્રસિદ્ધ્યૈવ પ્રસિદ્ધિર્ એવ આગમઃ સા કાચિત્ દૃષ્ટફલા બુભુક્ષિતો ભુઙ્ક્તે ઇતિ બાલસ્ય પ્રસિદ્ધિત એવ તત્ર તત્ર પ્રવૃત્તિઃ નાન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં તદા તયોઃ અભાવાત્ યૌવનાવસ્થાયાં તદ્ભાવો ઽપિ અકિંચિત્કરઃ પ્રસિદ્ધિં તુ મૂલીકૃત્ય સો ઽસ્તુ કસ્મૈચિત્ કાર્યાય કાચિત્ અદૃષ્ટવૈદેહ્યપ્રકૃતિલયપુરુષકૈવલ્યફલદા કાચિત્ શિવસમાનત્વફલદા કાચિત્ ઐક્યપર્યવસાયિની સા ચ પ્રત્યેકમ્ અનેકવિધા ઇત્ય્ એવં બહુતરપ્રસિદ્ધિપૂર્ણે જગતિ યો યાદૃશો ભવિષ્યન્ સ તાદૃશીમ્ એવ પ્રસિદ્ધિં બલાદ્ એવ હૃદયપર્યવસાયિનીમ્ અભિમન્યતે ॥ અભ્ત્સ્_21.6
ઇતિ રિક્તસ્ય જન્તોઃ અતિરિક્તા વાચોયુક્તિઃ તાસાં કાંચન પ્રસિદ્ધિં પ્રમાણીકુર્વતા અભ્યુપગન્તવ્યમ્ એવ આગમપ્રામાણ્યમ્ ઇતિ સ આગમ આશ્રયણીયો યત્ર ઉત્કૃષ્ટં ફલમ્ ઇત્ય્ અલમ્ અન્યેન ॥ અભ્ત્સ્_21.7
સંવિત્પ્રકાશપરમાર્થતયા યથૈવ ભાત્ય્ આમૃશત્ય્ અપિ તથેતિ વિવેચયન્તઃ ॥ અભ્ત્સ્_21.8
સન્તઃ સમસ્તમયચિત્પ્રતિભાવિમર્શસારં સમાશ્રયત શાસ્ત્રમ્ અનુત્તરાત્મ ॥ અભ્ત્સ્_21.9
જિસ્સ દઢપસિદ્ધિઘડિએ વવહારે સોઇ અસ્મિ ણીસંકો ॥ અભ્ત્સ્_21.10
તહ હોહિ જહુત્તિણ પસિદ્ધિરૂઢિએ પરમસિવો ॥ અભ્ત્સ્_21.11
નિજદૃઢપ્રસિદ્ધિઘટિતે વ્યવહારે લોક અસ્તિ નિઃશઙ્કઃ ॥ અભ્ત્સ્_21.12
તદા ભવતિ જનોત્તીર્ણપ્રસિદ્ધિરૂઢઃ પરમશિવઃ ॥ અભ્ત્સ્_21.13
તન્ત્રસાર, દ્વાવિંશમ્ આહ્નિકમ્
અથ સમસ્તા ઇયમ્ ઉપાસા સમુન્મિષત્તાદૃશદૃઢવાસનારૂઢાન્ અધિકારિણઃ પ્રતિ શ્રીમત્કૌલિકપ્રક્રિયયા નિરૂપ્યતે તત્ર ઉક્તં યોગસંચારાદૌ આનન્દં બ્રહ્મ તદ્દેહે ત્રિધૌષ્ટ્યાન્ત્યવ્યવસ્થિતમ્ ॥ અભ્ત્સ્_22.1
અબ્રહ્મચારિણસ્ તસ્ય ત્યાગાદ્ આનન્દવર્જિતાઃ ॥ અભ્ત્સ્_22.2
આનન્દકૃત્રિમાહારવર્જં ચક્રસ્ય યાજકાઃ ॥ અભ્ત્સ્_22.3
દ્વયે ઽપિ નરકે ઘોરે તસ્માદ્ એનાં સ્થિતિં ભજેત્ ॥ અભ્ત્સ્_22.4
તદ્ અનયા સ્થિત્યા કુલયાગઃ સ ચ ષોઢા બાહ્યે શક્તૌ સ્વદેહે યામલે પ્રાણે સંવિદિ ચ ઇતિ ॥ અભ્ત્સ્_22.5
તત્ર ચ ઉત્તર ઉત્તર ઉત્કૃષ્ટઃ પૂર્વઃ પૂર્વસ્ તદ્રુચ્યર્થમ્ ॥ અભ્ત્સ્_22.6
સિદ્ધિકામસ્ય દ્વિતીયતુર્યપઞ્ચમાઃ સર્વથા નિર્વર્ત્યાઃ ષષ્ઠસ્ તુ મુમુક્ષોઃ મુખ્યઃ તસ્યાપિ દ્વિતીયાદ્યા નૈમિત્તિકે યથાસમ્ભવમ્ અનુષ્ઠેયા એવ વિધિપૂરણાર્થં ચ ॥ અભ્ત્સ્_22.7
તત્ર બાહ્યં સ્થણ્ડિલમ્ આનન્દપૂર્ણં વીરપાત્રમ્ અરુણઃ પટઃ પૂર્વોક્તમ્ અપિ વા લિઙ્ગાદિ ॥ અભ્ત્સ્_22.8
તત્ર સ્નાનાદિકર્તવ્યાનપેક્ષયૈવ પૂર્ણાનન્દવિશ્રાન્ત્યૈવ લબ્ધશુદ્ધિઃ પ્રથમં પ્રાણસંવિદ્દેહૈકીભાવં ભાવયિત્વા સંવિદશ્ ચ પરમશિવરૂપત્વાત્ સપ્તવિંશતિવારં મન્ત્રમ્ ઉચ્ચાર્ય મૂર્ધવક્ત્રહૃદ્ગુહ્યમૂર્તિષુ અનુલોમવિલોમાભ્યાં વિશ્વાધ્વપરિપૂર્ણતા પરમેશ્વરે અપરત્વે પરાપરત્વે પરત્વે ઽપિ ચ ॥ અભ્ત્સ્_22.9
તથાહિ માયાપુંપ્રકૃતિગુણધીપ્રભૃતિ ધરાન્તં સપ્તવિંશતિતત્ત્વાનિ કલાદીનાં તત્રૈવ અન્તર્ભાવાત્ વિદ્યાશક્તાવ્ અપિ પરાપરત્વે બ્રહ્મપઞ્ચકસ્ય સદ્યસ્ત્વાજાતત્વભવોદ્ભવત્વાદીનાં ધર્માણાં સપ્તવિંશતિરૂપત્વમ્ એવ ઉક્તં શ્રીમલ્લકુલેશાદિપાદૈઃ ॥ અભ્ત્સ્_22.10

પરત્વે ઽપિ પઞ્ચશક્તિઃ હિ પરમેશ્વરઃ પ્રતિશક્તિ ચ પઞ્ચરૂપતા એવં પઞ્ચવિંશતિઃ શક્તયઃ તાશ્ ચ અન્યોન્યમ્ અનુદ્ભિન્નવિભાગા ઇત્ય્ એકા શક્તિઃ સા ચાનુદ્ભિન્નવિભાગા ઇત્ય્ એવં સપ્તવિંશતિરૂપયા વ્યાપ્ત્યા સંવિદગ્નેઃ શિખાં બુદ્ધિપ્રાણરૂપાં સકૃદુચ્ચારમાત્રેણૈવ બદ્ધાં કુર્યાત્ યેન પરમશિવ એવ પ્રતિબદ્ધા તન્ત્રાતિરિક્તં ન કિંચિદ્ અભિધાવતિ તથાવિધબુદ્ધ્યધિષ્ઠિતકરણચક્રાનુવેધેન પુરોવર્તિનો યાગદ્રવ્યગૃહદિગાધારાદીન્ અપિ તન્મયીભૂતાન્ કુર્યાત્ તતો ઽર્ઘપાત્રમ્ અપિ શિખાબન્ધવ્યાપ્ત્યૈવ પૂરયેત્ પૂજયેચ્ ચ તદ્વિપ્રુડ્ભિઃ સ્થણ્ડિલાન્ય્ અપિ તદ્રસેન વામાનામાઙ્ગુષ્ઠયોગાત્ દેહચક્રેષુ મન્ત્રચક્રં પૂજયેત્ તર્પયેત્ ચ તતઃ પ્રાણાન્તઃ તતઃ સ્થણ્ડિલે ત્રિશૂલાત્મકં શક્તિત્રયાન્તમ્ આસનં કલ્પયેત્ માયાન્તં હિ સાર્ણે ઔકારે ચ શક્તિત્રયાન્તમ્ આસનં કલ્પયેત્ માયાન્તં હિ સાર્ણે ઔકારે ચ શક્તિત્રયાન્તં તદુપરિ યાજ્યા વિમર્શરૂપા શક્તિઃ ઇત્ય્ એવં સકૃદ્ ઉચ્ચારેણૈવ આધારાધેયન્યાસં કૃત્વા તત્રૈવ આધેયભૂતાયામ્ અપિ સંવિદિ વિશ્વં પશ્યેત્ તદ્ અપિ ચ સંવિન્મયમ્ ઇત્ય્ એવં વિશ્વસ્ય સંવિદા તેન ચ તસ્યાઃ સંપુટીભાવો ભવતિ સંવિદ ઉદિતં તત્રૈવ પર્યવસિતં યતો વિશ્વં વેદ્યાચ્ ચ સંવિત્ ઉદેતિ તત્રૈવ ચ વિશ્રામ્યતિ ઇતિ એતાવત્ત્વં સંવિત્તત્ત્વં સંપુટીભાવદ્વયાત્ લભ્યતે ॥ અભ્ત્સ્_22.11
તદ્ ઉક્તમ્ સૃષ્ટિં તુ સંપુટીકૃત્ય ઇતિ ॥ અભ્ત્સ્_22.12
તતો ગન્ધધૂપાસવકુસુમાદીન્ આત્મપ્રહ્વીભાવાન્તાન્ અર્પયિત્વા સ્વવિશ્રાન્ત્યા જપ્ત્વા ઉપસંહૃત્ય જલે નિક્ષિપેત્ ॥ અભ્ત્સ્_22.13
ઇતિ બાહ્યયાગઃ ॥ અભ્ત્સ્_22.14
અથ શક્તૌ તત્ર અન્યોન્યં શક્તિતાલાસાવીરાણામ્ ઉભયેષામ્ ઉભયાત્મકત્વેન પ્રોલ્લાસપ્રારમ્ભસૃષ્ટ્યન્તશિવશક્તિપ્રબોધે પરસ્પરં વ્યાપારાત્ પરમેશનિયત્યા ચ શુદ્ધરૂપતયા તત્ર પ્રાધાન્યમ્ એતેન ચ વિશિષ્ટચક્રસ્યાપિ શક્તિત્વં વ્યાખ્યાતમ્ તત્ર શિખાબન્ધવ્યાપ્ત્યૈવ પૂજનં શક્તિત્રયાન્તમ્ આસનં કોણત્રયે મધ્યે વિસર્ગશક્તિઃ ઇતિ તુ વ્યાપ્તૌ વિશેષઃ ॥ અભ્ત્સ્_22.15
એવં સ્વદેહે તત્રૈવ ચક્રે તતો બ્રહ્મરન્ધ્રાદ્યનુચક્રેષુ ॥ અભ્ત્સ્_22.16
અથ યામલે શક્તેર્ લક્ષણમ્ એતત્ તદ્વદ્ અભેદસ્ તતો ઽનપેક્ષ્ય વયઃ ।
જાત્યાદીંશ્ ચાસઙ્ગાત્ લોકેતરયુગલજં હિ તાદાત્મ્યમ્ ॥ અભ્ત્સ્_22.17

કાર્યહેતુસહોત્થત્વાત્ ત્રૈધં સાક્ષાદ્ અથાન્યથા ।
કૢપ્તાવતો મિથો ઽભ્યર્ચ્ય તર્પ્યાનન્દાન્તિકત્વતઃ ॥ અભ્ત્સ્_22.18
ચક્રમ્ અર્ચેત્ તદૌચિત્યાદ્ અનુચક્રં તથાનુગમ્ ।
બહિઃ પુષ્પાદિનાન્તશ્ ચ ગન્ધભુક્ત્યાસવાદિભિઃ ॥ અભ્ત્સ્_22.19
એવમ્ આનન્દસંદોહિતતચ્ચેષ્ટોચ્છલત્સ્થિતિઃ ।
અનુચક્રગણશ્ ચક્રતાદાત્મ્યાદ્ અભિલીયતે ॥ અભ્ત્સ્_22.20
નિજનિજભોગાભોગપ્રવિકાસમયસ્વરૂપપરિમર્શે ।
ક્રમશો ઽનુચક્રદેવ્યઃ સંવિચ્ચક્રં હિ મધ્યમં યાન્તિ ॥ અભ્ત્સ્_22.21
અનુચક્રદેવતાત્મકમરીચિગણપૂરણાધિગતવીર્યમ્ ।
તચ્છક્તિતદ્વદાત્મકમ્ અન્યોન્યસમુન્મુખં ભવતિ ॥ અભ્ત્સ્_22.22
તદ્યુગલમૂર્ધ્વધામપ્રવેશસસ્પન્દજાતસંક્ષોભમ્ ।
ક્ષુભ્નાત્ય્ અનુચક્રાણ્ય્ અપિ તાનિ તદા તન્મયાનિ ન પૃથક્ તુ ॥ અભ્ત્સ્_22.23
ઇત્થં યામલમ્ એતદ્ ગલિતભિદાસંકથં યદૈવ તદા ।
ક્રમતારતમ્યયોગાત્ સૈવ હિ સંવિદ્વિસર્ગસંઘટ્ટઃ ॥ અભ્ત્સ્_22.24
તદ્ધ્રુવધામાનુત્તરમ્ ઉભયાત્મકજગદ્ ઉદારમ્ આનન્દમ્ ।
નો શાન્તં નાપ્ય્ ઉદિતં શાન્તોદિતસૂતિકારણં પરં કૌલમ્ ॥ અભ્ત્સ્_22.25
અનવચ્છિન્નપદેપ્સુસ્ તાં સંવિદમ્ આત્મસાત્કુર્યાત્ ।
શાન્તોદિતાત્મકદ્વયમ્ અથ યુગપદ્ ઉદેતિ શક્તિશક્તિમતોઃ ॥ અભ્ત્સ્_22.26
સ્વાત્માન્યોન્યાવેશાત્ શાન્તાન્યત્વે દ્વયોર્ દ્વયાત્મત્વાત્ ।
શક્તિસ્ તુ તદ્વદ્ ઉદિતાં સૃષ્ટિં પુષ્ણાતિ નો તદ્વાન્ ॥ અભ્ત્સ્_22.27
તસ્યાં ચાર્યં કુલમ્ અથ તયા નૃષુ પ્રોક્તયોગસંઘટ્ટાન્ ।
અથ સૃષ્ટે દ્વિતયે ઽસ્મિન્ શાન્તોદિતધામ્નિ યે ઽનુસંદધતે ॥ અભ્ત્સ્_22.28
પ્રાચ્યાં વિસર્ગસત્તામ્ અનવચ્છિદિતે પદે રૂઢાઃ ।
ઉદિતં ચ મિથો વક્ત્રાન્ મુખ્યાદ્ વક્ત્રે પ્રગૃહ્યતે ચ બહિઃ ॥ અભ્ત્સ્_22.29
તૃપ્તં દેવીચક્રં સિદ્ધિજ્ઞાનાપવર્ગદં ભવતિ ।
શાન્તાભ્યાસે શાન્તં શિવમ્ એતિ યદ્ અત્ર દેવતાચક્રમ્ ॥ અભ્ત્સ્_22.30
શૂન્યં નિરાનન્દમયં નિર્વૃતિનિજધામતો ઽર્ઘં ચ ।
રણરણકરસાન્ નિજરસભરિતબહિર્ભાવચર્વણરસેન ॥ અભ્ત્સ્_22.31
આન્તરપૂર્ણસમુચ્છલદનુચક્રં યાતિ ચક્રમ્ અથ તદ્ અપિ ।
ઉચ્છલતિ પ્રાગ્વદ્ ઇતિ ત્રિવિધો ઽન્વર્થો વિસર્ગો ઽયમ્ ॥ અભ્ત્સ્_22.32
એતદ્ વિસર્ગધામનિ પરિમર્શનતસ્ ત્રિધૈવ મનુવીર્યમ્ ।
તત્તત્સંવિદ્ગર્ભે મન્ત્રસ્ તત્તત્ફલં સૂતે ॥ અભ્ત્સ્_22.33
કોણત્રયાન્તરાશ્રિતનિત્યોદિતમઙ્ગલચ્છદે કમલે ।
નિત્યાવિયુતં નાલં ષોડશદલકમલસન્મૂલમ્ ॥ અભ્ત્સ્_22.34
મધ્યસ્થનાલગુમ્ફિતસરોજયુગઘટ્ટનક્રમાદગ્નૌ ।
મધ્યસ્થશશધરસુન્દરદિનકરકરૌઘસંઘટ્ટાત્ ॥ અભ્ત્સ્_22.35
ત્રિદલારુણવીર્યકલાસઙ્ગાન્ મધ્યે ઽઙ્કુરસૃષ્ટિઃ ।
ઇતિ શશધરવાસરપતિચિત્રગુષંઘટ્ટમુદ્રયા ઝટિતિ ॥ અભ્ત્સ્_22.36
સૃષ્ટ્યાદિક્રમમ્ અન્તઃ કુર્વંસ્ તુર્યે સ્થિતિં લભતે ।
એતત્ ખેચરમુદ્રાવેશે ઽન્યોન્યં સ્વશક્તિશક્તિમતોઃ ॥ અભ્ત્સ્_22.37