તન્ત્રાખ્યાયિક · અધ્યાય 1

[1,1 : અffએ ઉન્દ્ કેઇલ્]
અસ્તિ કશ્ચિદ્ વણિજકઃ ।
નગરસમીપે તેન દેવતાયતનં ક્રિયતે ।
તત્ર યે કર્મકારાસ્ સ્થપત્યાદયઃ ! મધ્યાહ્નવેલાયામ્
આહારનિમિત્તં ભોજનમણ્ડપમ્ અનુપ્રવિષ્ટાઃ ।
અકસ્માચ્ ચાનુષઙ્ગિકં દેવગૃહે વાનરયૂથમ્ આગતમ્ ।
અથ તત્રૈકસ્ય શિલ્પિનો ઽર્ધસ્ફોટિતકાષ્ઠસ્તમ્ભો
અર્જુનમયઃ ખદિરકીલકેન મધ્યે યન્ત્રનિખાતેનાવસ્તબ્ધો
અવતિષ્ઠતે ।
તત્ર કદાચિદ્ વાનરયૂથો ગિરિશિખરાદ્ અવતીર્ય સ્વેચ્છયા
તરુશિખરપ્રાસાદશૃઙ્ગદારુનિચયેષુ પ્રક્રીડિતુમ્ આરબ્ધઃ ।
એકસ્ તુ તત્રાસન્નવિનાશશ્ ચાપલાદ્ ઉપવિશ્ય સ્તમ્ભે યન્ત્રચારમ્
ઉદ્દિશ્યેદમ્ આહ ।
કેનાયમ્ અસ્થાને કીલકો નિખાતઃ ।
ઇતિ પાણિભ્યામ્ એવ સઙ્ગૃહ્યોત્પાટિતુમ્ આરબ્ધઃ ।
સ્થાનાચ્ ચલિતે કીલે યદ્ વૃત્તમ્ ! તદ્ અનાખ્યેયમ્ ! એવમ્ એવ ભવતા
જ્ઞાતમ્ ઇતિ ।
[1,2 સ્છકલ્ ઉન્દ્ ત્રોમ્મેલ્]
અસ્તિ કશ્ચિદ્ ગોમાયુર્ આહારવિચ્છેદાત્ ક્ષુત્ક્ષામકણ્ઠ ઇતશ્ ચ
ઇતઃ પરિભ્રમન્ન્ ઉભયસૈનસ્યાયોધનભૂમિમ્ અપશ્યત્ ।
તત્ર ચ મહાન્તં શબ્દમ્ અશૃણોત્ ।
તદ્ભયસંક્ષુભિતહૃદયઃ કિમ્ ઇદમ્ ! વિનષ્ટો ઽસ્મિ ! કસ્યાયં
શબ્દઃ ! ક્વ વા કીદૃશો વૈષ શબ્દ ઇતિ ! ચિન્તયતા દૃષ્ટા
ગિરિશિખરાકારા ભેરી ।
તાં ચ દૃષ્ટ્વાચિન્તયત્ ।
કિમ્ અયં શબ્દો ઽસ્યાસ્ સ્વાભાવિકઃ ! ઉત પરપ્રેરિત ઇતિ ।
અથ સા યદા વાયુપ્રેરિતૈર્ વૃક્ષાગ્રૈસ્ સ્પૃશ્યતે ! તદા શબ્દં કરોતિ !
અન્યદા ન ! ઇતિ તૂષ્ણીમ્ આસ્તે ।
સ તુ તસ્યાસ્ સારાસારતાં જ્ઞાતું સંનિકર્ષમ્ ઉપશ્લિષ્ટઃ ।
સ્વયં ચ કૌતુકાદ્ ઉભયોર્ મુખયોર્ અતાડયત્ ! અચિન્તયચ્ ચ।
ગમ્યં ચૈતદ્ ભક્સ્યં ચ મમ ।
ઇત્ય્ અવધાર્યૈકદંષ્ટ્રયા ક્ષુધાવિષ્ટઃ પાટિતવાન્ ।
પરુષત્વાચ્ ચ ચર્મણઃ કથમપિ ન દંષ્ટ્રાભઙ્ગમ્ અવાપ્તવાન્ ।
પ્રતિબદ્ધાશ્ ચ પુનર્ અપ્ય્ અચિન્તયત્ ।
નૂનમ્ અસ્યા અન્તર્ ભક્ષ્યં ભવિષ્યતીતિ ।
ઇત્ય્ અધ્યવસ્ય ભેર્યા મુખં વિદાર્યાન્તઃ પ્રવિષ્ટઃ ।
તસ્મિન્ન્ અપિ ન કિઞ્ચિદ્ આસાદિતવાન્ ।
પ્રતિનિવર્તિતુમ્ અશક્તો ઽન્તર્લીનાર્ધકાયો વિહસ્યાબ્રવીત્ ।
પૂર્વમ્ એવ મયા જ્ઞાતમ્ ઇતિ ।
[1,3 દ્રેઇ સેલ્બ્સ્ત્વેર્સ્છુલ્દેતે ઉન્fäલ્લે]
અસ્તિ કસ્મિંશ્ચિત્ પ્રદેશે પરિવ્રાડ્ દેવશર્મા નામ ।
તસ્યાનેકસાધૂપપાદિતસૂક્ષ્મવાસોવિશેષોપચયાન્ મહત્ય્-
અર્થમાત્રા સંવૃત્તા ।
સ ચ ન કસ્યચિદ્ અપિ વિશ્વાસં યાતિ ।
અથ કદાચિદ્ આષાઢભૂતિર્ નામ પરવિત્તાપહૃત્ કથમ્ ઇયમ્
અર્થમાત્રાસ્ય મયા પરિહર્તવ્યેતિ વિતર્ક્યાવલગનરૂપેણ
ઉપગમ્ય તત્કાલેન ચ વિશ્વાસમ્ અનયત્ ।
અથ કદાચિદ્ અસૌ પરિવ્રાજકસ્ તીર્થયાત્રાપ્રસઙ્ગે તેન
આષાઢભૂતિના સહ ગન્તુમ્ આરબ્ધઃ ।
તત્ર ચ કસ્મિંશ્ચિદ્ વનોદ્દેશે નદીતીરે માત્રાન્તિક
આષાઢભૂતિમ્ અવસ્થાપ્યૈકાન્તમ્ ઉદકગ્રહણાર્થં ગતઃ ।
અપશ્યચ્ ચ મહન્ મેષયુદ્ધમ્ ।
અનવરતયુદ્ધશક્તિસમ્પન્નયોશ્ ચ તયોશ્
શૃઙ્ગપઞ્જરાન્તરોદ્ભૂતસૃગ્ બહુ ભૂમૌ નિપતિતં દૃષ્ટ્વા
આશાપ્રતિબદ્ધચિત્તઃ પિશિતલોભતયા ગોમાયુસ્ તજ્જિઘૃક્ષુસ્
સમ્પીડિતોદ્ઘાતાત્ સદ્યઃ પઞ્ચત્વમ્ અગમત્ ।
અથ પરિવ્રાડ્ વિસ્મયાવિષ્ટો ઽબ્રવીત્ ।
જમ્બુકો હુડુયુદ્ધેનેતિ ।
કૃતશૌચશ્ ચાગતસ્ તમ્ ઉદ્દેશમ્ આષાઢભૂમિમ્ અપિ
ગૃહીતાર્થમાત્રાસારમ્ અપક્રાન્તં નાપશ્યદ્ દેવશર્મા ।
કેવલં ત્વ્
અપવિદ્ધત્રિદણ્ડકાષ્ઠકુણ્ડિકાપરિસ્રાવણકૂર્ચકાદ્ય્
અપશ્યત્ ! અચિન્તયચ્ ચ ।
ક્વાસાવ્ આષાઢભૂતિઃ ।
નૂનમ્ અહં તેન મુષિતઃ ।
ઇત્ય્ ઉક્તવાન્ ।
વયં ચાષાઢભૂતિનેતિ ।
અથાસૌ કપાલશકલગ્રન્થિકાવશેષઃ કઞ્ચિદ્ ગ્રામમ્ અસ્તં
ગચ્છતિ રવૌ પ્રવિષ્ટઃ ।
પ્રવિશન્ન્ એકાન્તવાસિનં તન્ત્રવાયમ્ અપશ્યત્ ! આવાસકં ચ
પ્રાર્થિતવાન્ ।
તેનાપિ તસ્યાત્મીયગૃહૈકદેશે સ્થાનં નિર્દિશ્ય ભાર્યા
અભિહિતા ।
યાવદ્ અહં નગરં ગત્વા સુહૃત્સમેતો મધુપાનં ક્ર્ત્વા
આગચ્છામિ ! તાવદ્ અપ્રમત્તયા ગૃહે ત્વયા ભાવ્યમ્ ।
ઇત્ય્ આદિશ્ય ગતઃ ।
અથ તસ્ય ભાર્યા પુંશ્ચલી દૂતિકાસઞ્ચોદિતા શરીરસંસ્કારં કૃત્વા
પરિચિતસકાશં ગન્તુમ્ આરબ્ધા ।
અભિમુખશ્ ચાસ્યા ભર્તા મદવિલોપાસમાપ્તાક્ષરવચનઃ
પરિસ્ખલિતગતિર્ અવસ્રસ્તવાસાસ્ સમાયાતઃ ।
તં ચ દૃષ્ટ્વા પ્રત્યુત્પન્નમતિઃ કૌશલાદ્ આકલ્પમ્ અપનીય
પૂર્વપ્રકૃતમ્ એવ વેષમ્ આસ્થાય પાદશૌચશયનાદ્યારમ્ભમ્
અકરોત્ ।
કૌલિકસ્ તુ ગૃહં પ્રવિશ્ય નિદ્રાવશમ્ અગમત્ ।
સુપ્તપ્રતિબુદ્ધશ્ ચાસૌ તામ્ આક્રોષ્ટુમ્ આરબ્ધઃ ।
પુંશ્ચલિ ! ત્વદ્ગતમ્ અપચારં સુહૃદો મે વર્ણયન્તિ ।
ભવતુ ।
પુષ્ટં નિગ્રહં કરિષ્યામીતિ ।
અસાવ્ અપિ નિર્મર્યાદા પ્રતિવચનં દાતુમ્ આરબ્ધા ।
પુનર્ અપિ ચાસૌ પ્રતિબુદ્ધસ્ તાં મધ્યસ્તૂણાયાં રજ્જ્વા
સુપ્રતિબદ્ધાં કૃત્વા પ્રસુપ્તઃ ।
દૂતિકૈતાં પુનર્ ગમનાય પ્રચોદિતવતી ।
સા તૂત્પન્નપ્રતિભા દૂતિકામ્ આત્મીયદર્શનસંવિધાનેન
બદ્ધ્વા કામુકસકાશં યયૌ ।
અસાવ્ અપિ પ્રતિબુદ્ધસ્ તથૈવ તામ્ આક્રોષ્ટુમ્ આરબ્ધઃ ।
દૂતિકા તુ શઙ્કિતહૃદયાનુચિતવાક્યોદાહરણભીતા ન કિઞ્ચિદ્
ઉક્તવતી ।
તન્ત્રવાયસ્ તુ શાઠ્યાદ્ ઇયં ન કિઞ્ચિન્ મમોત્તરં પ્રયચ્છતિ
ઇત્ય્ ઉત્થાય તસ્યાસ્ તીક્ષ્ણશસ્ત્રેણ નાસિકાં છિત્ત્વાબ્રવીત્ ।
તિષ્ઠૈવંલક્ષણા ।
કસ્ ત્વામ્ અધુના વાર્ત્તાં પૃચ્છતિ ।
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા નિદ્રાવશમ્ ઉપાગમત્ ।
આગતા ચ સા તન્ત્રવાયી દૂતિકામ્ અપૃચ્છત્ ।
કા તે વાર્ત્તા ।
કિમ્ અયં પ્રતિબુદ્ધો ઽભિહિતવાન્ ।
કથય કથયેતિ ।
દૂતિકા તુ કૃતનિગ્રહા નાસિકાં દર્શયન્તી સામર્ષમ્ આહ ।
શિવાસ્ તે સર્વા વાર્ત્તાઃ ।
મુઞ્ચ ।
ગચ્છામીતિ ।
તથા ત્વ્ અનુષ્ઠિતે નાસિકામ્ આદાયાપક્રાન્તા ।
તન્ત્રવાય્ય્- અપ્ય્ કૃતકબદ્ધમ્ આત્માનં તથૈવાકરોત્ ।
કૌલિકસ્ તુ યથાપૂર્વમ્ એવ પ્રતિબુદ્ધસ્ તામ્ આક્રોશત્ ।
અસાવ્ અપિ દુષ્ટા બહુ ધૃષ્ટરમ્ આહ ।
ધિગ્ઘતો ઽસિ ।
કો માં નિરાગસં વિરૂપયિતું સમર્થઃ ।
શૃણ્વન્તુ મે લોકપાલાઃ ।
યથાહં કૌમારં ભર્તારં મુક્ત્વા નાન્યં પરપુરુષં
મનસાપિ વેદ્મિ ! તથા મમાનેન સત્યેનાવ્યઙ્ગ્યં મુખમ્ અસ્ત્વ્
ઇતિ ।
અથાસૌ મૂર્ખઃ કૃતકવચનવ્યામોહિતચિત્તઃ પ્રજ્વાલ્યોલ્કામ્
અવ્યઙ્ગમુખીં જાયાં દૃષ્ટ્વા પ્રોત્ફુલ્લનયનઃ પરિચુમ્બ્ય
હૃષ્ટમના બન્ધવાદ્ અવમુચ્ય પીડિતં ચ પરિષ્વજ્ય શય્યામ્
આરોપિતવાન્ ।
પરિવ્રાજકસ્ ત્વ્ આદિત એવારભ્ય યથાવૃત્તમ્ અર્થમ્ અભિજ્ઞાતવાન્ ।
દૂતિકાપિ હસ્તકૃતનાસાપુટા સ્વગૃહં ગત્વાચિન્તયત્ ।
કિમ્ અધુના કર્તવ્યમ્ ઇતિ ।
અથ તસ્યા ભર્તા નાપિતો રાજકુલાત્ પ્રત્યૂષસ્ય્ આગત્ય તાં ભાર્યામ્ આહ
।
સમર્પય ! ભદ્રે ! ક્ષુરભાણ્ડમ્ ।
રાજકુલે કર્મ કર્તવ્યમ્ ઇતિ ।
સા ચ દુષ્ટાભ્યન્તરસ્થૈવ ક્ષુરમ્ એવ પ્રાહિણોત્ ।
સ ચ સમસ્તક્ષુરભાણ્ડાસમર્પણાત્ ક્રોધાવિષ્ટચિત્તો
નાપિતસ્ તમ્ એવ તસ્યાઃ ક્ષુરં પ્રતીપં પ્રાહિણોત્ ।
અથાસાવ્ આર્તરવમ્ ઉચ્છૈઃ કૃત્વા પાણિના નાસાપુટં પ્રમૃજ્ય
અસૃક્પાતસમેતાં નાસિકાં ક્ષિતૌ પ્રક્ષિપ્યાબ્રવીત્ ।
પરિત્રાયધ્વમ્ ! પરિત્રાયધ્વમ્ ।
અનેનાહમ્ અદૃષ્ટદોષા વિરૂપિતેતિ ।
તથાભ્યાગતૈ રાજપુરુષૈઃ પ્રત્યક્ષદર્શનાં તાં દૃષ્ટ્વા
વિરૂપાં કીલપાર્ષ્ણિલગુડૈર્ અતીવ હતં પશ્ચાદ્ બાહુબન્ધશ્
ચ તયા સહ ધર્મસ્થાનમ્ ઉપનીતો નાપિતઃ ।
પૃચ્છ્યમાનશ્ ચાધિકૃતૈઃ કિમ્ ઇદં મહદ્ વિશસનં સ્વદારેષુ
ત્વયા કૃતમ્ ઇતિ યદા બહુશ ઉચ્યમાનો નોત્તરં પ્રયચ્છતિ ! તદા

ધર્માધિકૃતાશ્ શૂલે ઽવતંસ્યતામ્ ઇત્ય્ આજ્ઞાપિતવન્તઃ ।
નિષ્પાપં ચ પરિવ્રાટ્ ચ્છૂલસ્થાનં નીયમાનં નાપિતં દૃષ્ટ્વા
સત્ત્વાનુકમ્પયા ચોપલબ્ધતત્ત્વાર્થો ઽધિકરણમ્ ઉપગમ્ય
ધર્મસ્થાનાધિકૃતાન્ અબ્રવીત્ ।
નાર્હથૈનમ્ અદોષકર્તારં નાપિતં શૂલે સમારોપયિતુમ્ ।
યત્કારણમ્ ! ઇદમ્ આશ્ચર્યત્રયં શ્રૂયતામ્ ।
[ જમ્બુકો હુડુયુદ્ધેન વયં ચાષાઢભૂતિના ।
દૂતિકા તન્ત્રવાયેન ત્રયો ઽનર્થાસ્ સ્વયં કૃતઃ

]
સમુપલબ્ધતત્ત્વાર્થૈશ્ ચાધિકૃતૈઃ પરિત્રાયિતો નાપિત ઇતિ ।
[1,4 ક્ર્äહે ઉન્દ્ સ્છ્લન્ગે]
અસ્તિ કસ્મિંશ્ચિત્ પ્રદેશે વૃક્ષઃ ! તસ્મિંશ્ ચ વાયસૌ દમ્પતી
પ્રતિવસતસ્ સ્મ ।
તયોસ્ તુ પ્રસવકાલે તદ્વૃક્ષવિવરાનુસાર્ય્- અસઞ્જાતક્રિયાણ્ય્
એવાપત્યાનિ કૃષ્ણસર્પો ભક્ષયતિ સ્મ ।
અથ તેનાપકારનિર્વેદનાદ્ અન્યવૃક્ષમૂલવાસિનં
પ્રિયસુહૃદં ગોમાયુમ્ અપૃચ્છ્યત ! યથા ।
ભદ્ર ! કિમ્ એવં ગતે પ્રાપ્તકાલં ભવાન્ મન્યતે ।
બાલઘાતિત્વાચ્ ચ વૃદ્ધયોર્ અભાવ એવાવયોઃ ।
ગોમાયુઃ ।
[ ભક્ષયિત્વા બહૂન્ મત્સ્યાન્ ઉત્તમાધમમધ્યમાન્ ।
અતિલૌલ્યાદ્ બકઃ પશ્ચાન્ મૃતઃ કર્કટવિગ્રહાત્

]
વાયસઃ ।
કથં ચૈતત્ ।
ગોમાયુઃ ।
[1,5 રેઇહેર્ ઉન્દ્ ક્રેબ્સ્]
અસ્તિ ! કશ્ચિદ્ બકો વૃદ્ધભાવાત્ સુખોપાયાં વૃત્તિમ્
આકાઙ્ક્ષમાણઃ કસ્મિંશ્ચિત્ સરઃપ્રદેશે ઽધૃતિપરીતમ્ ઇવ
આત્મનો રૂપં પ્રદર્શયન્ન્ અવસ્થિતઃ ।
તત્રાનેકમત્સ્યપરિવૃત એકઃ કુલીરકો ઽબ્રવીત્ ।
મામ ! કિમ્ અદ્યાહારકૃત્યં નાનુષ્ઠીયતે યથા પુરેતિ ।
બકઃ ।
અહં મત્સ્યાદઃ ।
તેનોપાધિના વિના યુષ્માન્ બ્રવીમિ ।
મયા યુષ્માન્ આસાદ્ય પૂર્વં પ્રાણરક્ષા કૃતા ।
સમ્પ્રાપ્તો મમાદ્ય વૃત્તિવિચ્છેદઃ ।
અતો ઽહં વિમનાઃ ।
કુલીરકઃ ।
મામ ! કેન કારણેન ।
બકઃ ।
અદ્ય મત્સ્યબન્ધૈર્ એતત્સરસ્સમીપેનાતિક્રામદ્ભિર્ અભિહિતમ્ ।
બહુમત્સ્યો ઽયં હ્રદઃ ।
અસ્મિઞ્ જાલં પ્રક્ષિપામઃ ।
નગરસમિપે ઽન્યે હ્રદા અનાસાદિતાઃ ।
તાન્ આસાદ્ય પુનર્ આગમિષ્યામ ઇતિ કથયામ્ આસુઃ ।
તત્ ! ભદ્ર ! વિનષ્ટા નામ યૂયમ્ ।
અહમ્ અપિ વૃત્તિચ્છેદાદ્ ઉત્સન્ન એવ ।
તતસ્ તૈર્ વિજ્ઞપ્તઃ ! યથા ।
યતૈવાપાયશ્ શ્રૂયતે ! તત એવોપાયો ઽપિ લભ્યતે ।
તદ્ અર્હસ્ય્ અસ્માન્ પરિત્રાતુમ્ ।
બકઃ ।
અણ્ડજો ઽહમ્ અસમર્થો માનુષવિરોધે ।
કિન્ત્વ્ અસ્માદ્ ધ્રદાદ્ અન્યં જલાશયં યુષ્માન્ સઙ્ક્રામયિષ્યામિ
।
તતસ્ તૈર્ વિશ્વાસમ્ ઉપગતૈસ્ તાત ! ભ્રાતર્ ! માતુલ ! માતુલ ! માં નય
! માં નય ! પ્રથમતરં નયસ્વેત્ય્ અભિહિતમ્ ।
અસાવ્ અપિ દુષ્ટમતિઃ ક્રમેણ નીત્વા કૌશલાદ્ અજસ્રં તાન્ ભક્ષયન્
પરં પરિતોષમ્ ઉપાગતઃ ।
કુલીરકસ્ તુ મૃત્યુભયોદ્વિગ્નો મુહુર્ મુહુસ્ તં પ્રાર્થિતવાન્ ।
મામ ! મામ્ અપિ તાવદ્ અર્હસિ મૃત્યુમુખાત્ પરિત્રાતુમ્ ઇતિ ।
સ તુ દુષ્ટાત્માચિન્તયત્ ।
નિર્વિણ્ણો ઽસ્મ્ય્ અનેનૈકરસેન મત્સ્યપિશિતેન ।
એનમ્ અપિ તાવદ્ રસવિશેષમ્ આસ્વાદયિષ્યામિ ।
તતસ્ સમુત્ક્ષિપ્ય વિયત્ સર્વામ્ભસ્સ્થાનાનિ પરિહૃત્યૈકદેશે
તપ્તશિલાયામ્ અવતીર્ણઃ ।
કુલીરકો ઽપિ પૂર્વભક્ષિતમત્સ્યશરીરાવયવરાશિં દૃષ્ટ્વા
એવાચિન્તયત્ ।
નિહતા અનેન દુરાત્મના પ્રજ્ઞાપૂર્વકં તે મીનાઃ ।
તત્ કિમ્ અધુના પ્રાપ્તકાલમ્ ।
અથવા ।
[ અભિયુક્તો યદા પશ્યેન્ ન કાઞ્ચિદ્ ગતિમ્ આત્મનઃ ।
યુધ્યમાનસ્ તદા પ્રાજ્ઞો મ્રિયેત રિપુણા સહ

]
અનભિજ્ઞો ઽપિ બકઃ કુલીરકસન્દંશગ્રહસ્ય મૌર્ખ્યાત્
કુલીરકસકાશાચ્ છિરશ્છેદમ્ અવાપ્નવાન્ ।
કુલીરકો ઽપિ ગૃહીત્વા બકગ્રીવામ્ ઉત્પલનાલવદ્
આકાશગમનપ્રસાધિતચિહ્નમાર્ગો મત્સ્યાન્તિકમ્ એવ પ્રાયાત્ ।
તૈશ્ ચાભિહિતઃ ।
ભ્રાતઃ ! ક્વાસૌ મામ ઇતિ ।
અથાસાવ્ અબ્રવીત્ ।
પઞ્ચત્વમ્ ઉપગતઃ ।
તસ્યૈતદ્ દુરાત્મનશ્ શિરઃ ।
ભક્ષિતાસ્ તેનોપધિના બહવસ્ સ્વયૂથ્યા વઃ ।
સો ઽપિ મત્સકાશાદ્ વિનષ્ટ ઇતિ ।
અતો ઽહં બ્રવીમિ ।
ભક્ષયિત્વા બહૂન્ મત્સ્યાન્ ઇતિ ।
અથ વાયસો જમ્બુકમ્ આહ ।
આવયોઃ કિં પ્રાપ્તકાલં મન્યસે ।
ગોમાયુઃ ।
સુવર્ણસૂત્રમ્ આદાયાત્રાવાસકે સ્થાપ્યતામ્ ।
અસંશયં તત્સ્વામી તં કૃષ્ણસર્પં ઘાતયિષ્યતિ ।
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા સ સૃગાલો ઽપક્રાન્તઃ ।
અથ વાયસસ્ સુવર્ણસૂત્રાન્વેષી રાજગૃહં પ્રાયાત્ ।
દૃષ્ટં ચ તેનાન્તઃપુરૈકદેશે ધૌતવસ્ત્રયુગલોપરિ
સુવર્ણસૂત્રમ્ ઉત્તમમણિવિરચિતં મહાર્હં પ્રક્ષાલ્ય ચેટિકયા
સ્થાપિતમ્ ।
તચ્ ચાવસ્થાપ્યાન્યયા સહ કથાં કર્તુમ્ આરબ્ધા ।
વાયસસ્ તુ તદ્ ગૃહીત્વા વિયતા શનૈર્ આત્માનં દર્શયન્ સ્વમ્ આલયં
પ્રતિ પ્રાયાત્ ।
અથારક્ષિપુરુષૈઃ પ્રાસમુદ્ગરતોમરપાણિભિર્ મહતા જવેન
ગત્વા વૃક્ષો ઽવલોકિતઃ ! યાવત્ તેન તત્ સ્વનીડે સ્થાપિતમ્ ।
તત્રૈકેનારોહતા દૃષ્ટમ્ ! કૃષ્ણભુજઙ્ગો વાયસપોતાન્
ભક્ષયિત્વા નિદ્રાવશમ્ અગમત્ ।
તેન ચાસૌ સુપ્ત એવ ઘાતિતઃ ।
તત્ કૃત્વા સુવર્ણસૂત્રમ્ આદાય ગત ઇતિ ।
[1,6 લ્öwએ ઉન્દ્ હસે]
અસ્તિ ! કસ્મિંશ્ચિદ્ વનાન્તરે મહાન્ સિંહઃ પ્રતિવસતિ સ્મ ।
સો ઽજસ્રં મૃગોત્સાદં કુરુતે ।
અથ તે મૃગાસ્ સર્વએ એવાભિમુખાઃ પ્રણતચિત્તા
હરિતતૃણાઙ્કુરવક્ત્રધારિણો ઽવનિતલાસક્તજાનવસ્ તં
મૃગરાજં વિજ્ઞાપયામ્ આસુઃ ।
ભો મૃગરાજ કિમ્ અનેન પરલોકવિરુદ્ધેન સ્વામિનો નૃશંસેન
નિષ્કારણં સર્વમૃગોત્સાદનકર્મણા કૃતેન ।
વયં તાવદ્ વિનષ્ટા એવ ! તવાપ્ય્ આહારસ્યાભાવઃ ।
તદ્ ઉભયોપદ્રવઃ ।
તત્ પ્રસિદ ।
વયં તુ સ્વામિન એકૈકં વનચરં વારેણ સ્વજાતિસમુત્થં
પ્રેષયામઃ ।
તથા કૃતે કાલપર્યયાચ્ છશકસ્ય વારો ઽભ્યાગતઃ ।
સ તુ સર્વમૃગાજ્ઞાપિતો રુષિતમનાશ્ ચિન્તયામ્ આસ ।
અન્તકરો ઽયં મૃત્યુમુખપ્રવેશઃ ।
કિમ્ અધુના પ્રાપ્તકાલં મમેતિ ।
અથવા બુદ્ધિમતાં કિમ્ અશક્યમ્ ।
અહમ્ એવોપાયેન વ્યાપાદયામિ સિંહમ્ ।
ઇતિ તસ્યાહારવેલાં ક્ષપયિત્વા ગતઃ ।
અસાવ્ અપિ ક્ષુત્ક્ષામકણ્ઠઃ ક્રોધસંરક્તનયનસ્
સ્ફુરદ્વદનદશનસઙ્ઘર્ષદંષ્ટ્રાકરાલો
લાઙ્ગૂલાસ્ફાલનાકારભયકૃત્ તમ્ આહ ।
સુક્રુદ્ધૈર્ અપિ કિં ક્રિયતે ઽન્યત્ર પ્રાણવિયોગાત્ ।
સ ત્વમ્ અદ્ય ગતાસુર્ એવ ।
કો ઽયં તવ વેલાત્યયઃ ।
શશકઃ ।
ન મમાત્મવશસ્યાતિક્રાન્તા ! સ્વામિન્ ! આહારવેલા ।
સિંહઃ ।
કેન વિધૃતો ઽસિ ।
શશઃ ।
સિંહેનેતિ ।
તચ્ છ્રુત્વા પરમોદ્વિગ્નહૃદયસ્ સિંહો ઽબ્રવીત્ ।
કથમ્ અન્યો ઽત્ર મદ્ભુજપરિરક્ષિતે વને સિંહ ઇતિ ।
શશો બાઢમ્ ઇત્ય્ આહ ।
અથ સિંહો વ્યચિન્તયત્ ।
કિમ્ અનેન હતેન કારણં મમ ।
તં સપત્નં સન્દર્શયિષ્યતીતિ ।
તં ચ વ્યાપાદ્યૈનં ભક્ષયિષ્યામિ ।
ઇતિ તમ્ આહ ।
મમ તં દુરાત્માનં દર્શયસ્વેતિ ।
અસાવ્ અપિ શશો ઽન્તર્લીનમ્ અવહસ્ય બૃહસ્પત્યુશનસોર્ નીતિશાસ્ત્રં
પ્રમાણીકૃત્ય સ્વાર્થસિદ્ધયે વિમલજલસંપન્નં
દ્વિપુરુષપ્રાપ્યોદકમ્ ઇષ્ટકાચિતં મહાન્તં કૂપમ્ અદર્શયત્ ।
અસાવ્ અપ્ય્ આત્મકાયપ્રતિબિમ્બાનભિજ્ઞતયા
કુમાર્ગાપન્નચિત્તો ઽયમ્ અસૌ સપત્ન ઇતિ મત્વા સહસૈવ તસ્ય
ઉપરિ સન્નિપતિતો મૌર્ખ્યાત્ પઞ્ચત્વમ્ અગમત્ ।
[1,7 લૌસ્ ઉન્દ્ fલોહ્]
અસ્તિ કસ્યચિદ્ રાજ્ઞસ્ સર્વગુણોપેતમ્ અનન્યસદૃશં શયનમ્ ।
તસ્મિન્ પ્રચ્છદપટૈકદેશે મન્દવિસર્પિણી નામ યૂકા પ્રતિવસતિ સ્મ ।
અથ તસ્મિંષ્ ટિણ્ટિભો નામ મત્કુણો વાયુના પ્રેરિતસ્ સન્નિપતિતઃ ।
સ તુ તચ્ છયનમ્ અતિસૂક્ષ્મોત્તરચ્છદમ્ ઉભયોપધાનં
જાહ્નવીપુલિનવિપુલં પરમમૃદુ સુરભિ ચ દૃષ્ટ્વા પરં
પરિતોષમ્ ઉપગતઃ ।
તત્સ્પર્શાકૃષ્ટમના ઇતશ્ ચેતઃ પરિભ્રમન્ કથમ્ અપિ તયા
મન્દવિસર્પિણ્યા સમેતઃ ।
તયાભિહિતઃ ।
કુતસ્ ત્વમ્ અસ્મિન્ન્ અયોગ્યાધિવાસ આગતઃ ।
અપગમ્યતામ્ અસ્માદ્ ઇતિ ।
મત્કુણઃ ।
આર્યે ! મયા તાવદ્ ઇહાનેકપ્રકારાણિ માંસાન્ય્ આસ્વાદિતાનિ
બ્રાહ્મણક્ષત્રિયવિટ્છૂદ્રાન્તસ્સ્થાનિ રુધિરાણિ ચ ।
તાનિ તુ રૂક્ષાણિ પિચ્છિલાન્ય્ અતુષ્ટિકરાણ્ય્ અમનોજ્ઞાનિ ।
યઃ પુનર્ અસ્ય શયનસ્યાધિષ્ઠાતા ! તસ્ય મનોરમમ્ અમૃતોપમમ્
અસૃગ્ ભવિષ્યતિ ।
અજસ્રં ભિષગ્ભિઃ પ્રયત્નાદ્ ઔષધાદ્યુપક્રમાદ્
વાતપિત્તશ્લેષ્મનિરોધાદ્ અનામયતયા સ્નિગ્ધપેશલદ્રવૈસ્
સખણ્ડગુડદાડિમત્રિકટુકપટુભિસ્
સ્થલજજલજખેચરબલવત્પ્રધાનપિશિતોપબ્ર્ંહિતૈર્ આહારૈર્
ઉપચિતં રુધિરં રસાયનમ્ ઇવ મન્યે ।
તચ્ ચ સુરભિ પુષ્ટિકરં ચેચ્છામ્ય્ અહં ત્વત્પ્રસાદાદ્
આસ્વાદયિતુમ્ ઇતિ ।
અતો ઽસૌ મન્દવિસર્પિણ્ય્- આહ ।
અસમ્ભાવ્યમ્ એતત્ ત્વદ્વિધાનામ્ અગ્નિમુખાનાં દંશવૃત્તીનામ્ ।
અપગમ્યતામ્ અસ્માચ્ છયનાત્ ।
તતો ઽસૌ તસ્યાઃ પાદયોર્ નિપતિતઃ ।
સા તુ દાક્ષિણ્યાત્ તથા નામેતિ પ્રતિપન્ના ।
કિન્તુ નૈવાકાલે ન ચાતિમૃદુભાગે ત્વયાસ્ય પ્રહર્તવ્યમ્ ઇતિ ।
સો ઽબ્રવીત્ ।
કો ઽસ્ય કાલઃ ।
અનભિજ્ઞો ઽહમ્ અપરિચિતત્વાત્ ।
સા ત્વ્ અકથયત્ ।
મધુપાનશ્રમાગતનિદ્રસ્ય રતિવિલાસનિર્ભરસુપ્તસ્ય ચ
શનૈર્ મૃદુતયા ભવતા વિચારણીયમ્ ।
મદશ્રમનિદ્રાપરીતકાયો નાશુ પ્રબુધ્યતએઇતિ ।
એવમ્ અવસ્થાપિતે પ્રથમપ્રદોષએ એવાકાલજ્ઞેન દષ્ટઃ ।
અસાવ્ અપિ પર્થિવ ઉલ્મુકદગ્ધ ઇવ સંલીનકુક્ષિપ્રદેશસ્
સસમ્ભ્રમમ્ ઉત્થાયાહ ।
અહો ! દષ્ટો ઽસ્મિ કેનાપિ ।
અથ મત્કુણશ્ ચકિતત્વાદ્ રાજવચનં શ્રુત્વા શયનાદ્ અવતીર્ય
અન્યદ્ વિવરમ્ આશ્રિતઃ ।
શય્યાપાલૈર્ અપિ સ્વામ્યાદેશાત્ સુનિપુણમ્ અન્વિષદ્ભિર્ વસ્ત્રં
પરિવર્તયદ્ભિર્ અન્તર્લીના મન્દવિસર્પિણી સમાસાદિતા વ્યાપાદિતા ચ ।
[1,8 દેર્ બ્લૌએ સ્છકલ્]
અસ્તિ કસ્મિંશ્ચિન્ નગરસમીપે સન્નિકૃષ્ટવિવરાભ્યન્તરશાયી
જમ્બુકશ્ ચણ્ડરવો નામ ।
સ કદાચિદ્ આહારમ્ અન્વેષમાણઃ ક્ષપામ્ આસાદ્ય ક્ષુત્ક્ષામગલસ્
સમ્મીલિતલોચનઃ પરિભ્રમન્ નગરં પ્રવિષ્ટઃ ।
તન્નગરવાસિભિશ્ ચ સારમેયૈસ્
તીક્ષ્ણદશનકોટિવિલુપ્યમાનાવયવો
ભયભૈરવફેત્કારરવપૂરિતદિગ્વિવર ઇતસ્ તતઃ પ્રસ્ખલન્
પલાયમાનઃ કસ્મિંશ્ચિદ્ અજ્ઞાનાન્ નીલીકલશે સન્નિપતિતઃ ।
શ્વગણશ્ ચ યથાગતં પ્રાયાત્ ।
અસાવ્ અપિ કૃચ્છ્રેણાયુશ્શેષતયાસ્માન્ નીલીકલશાત્ સમુત્તસ્થૌ
।
અથાસ્ય તચ્છરીરં નીલીરસરઞ્જિતં દૃષ્ટ્વા સમીપવર્તિનઃ
ક્રોષ્ટુકગણાઃ કો ઽયમ્ ઇતિ ભયતરલદૃશસ્ સર્વા દિશઃ
પ્રદુદ્રુવુઃ ।
અસાવ્ અપ્ય્ અચિન્તયત્ ।
નૂનમ્ ઇમાં સ્વરૂપવિકૃતિં દૃષ્ટ્વૈતે પલાયન્તએ ઇતિ ।
અથ ધીરચિત્તસ્ તાંશ્ છનૈર્ અવાદીત્ ।
અલં સમ્ભ્રમેણ ।
અહમ્ આખણ્ડલાજ્ઞયા સકલશ્વાપદકુલપાલનક્ષમઃ
ક્ષિતિતલમ્ આગત ઇતિ ।
અથ તદ્વચનમ્ આકર્ણ્ય
સિંહવ્યાઘ્રચિત્રકવાનરશશહરિણવૃષદંશજમ્બુકા
દયશ્ શ્વાપદગણાસ્ તં પ્રણેમુઃ ।
પ્રતિદિનં ચ કેસરિકરજકુલિશદારિતમત્તેભપિશિતૈર્
આપૂર્યમાણકુક્ષિઃ કક્ષમ્ ઇવ તં જમ્બુકપૂગં બહિઃ કૃત્વા
સિંહવ્યાઘ્રાદીન્ આસન્નવર્તિનશ્ ચકાર ।

એકદા ત્વ્ અસૌ વિવિધપિશિતનાશિતક્ષુદ્ દિક્ષુ સ્થિતાનાં
ક્રોષ્ટુકાનાં ક્રોશતાં નિનાદં શ્રુત્વા ત્વરિતતરમ્ ઉચ્ચૈર્ નિનનાદ
।
અતસ્ તે સિંહાદયસ્ ત્રપયા ભૂભાગદૃષ્ટિભાજઃ કષ્ટમ્ અહો !
વઞ્ચિતાસ્ સ્મઃ ! ક્રોષ્ટાયમ્ ઇત્ય્ અવધાર્ય રુષા તં પરુષગિરં
નાશિતવન્ત ઇતિ ।
[1,9 કમેલ્, લ્öwએ, પન્થેર્, ક્ર્äહે ઉન્દ્ સ્છકલ્]
અસ્તિ ! કસ્મિંશ્ચિદ્ વનોદ્દેશે મદોત્કટો નામ સિંહઃ પ્રતિવસતિ સ્મ ।
તસ્યાનુચરાસ્ ત્રયઃ પિશિતાશિનો દ્વીપિવાયસગોમાયવઃ ।
અથ તૈર્ ભ્રમદ્ભિર્ દૃષ્ટસ્ સાર્થવાહપરિભ્રષ્ટ ઉષ્ટ્રઃ ।
તં ચાજ્ઞાતપૂર્વરૂપં હાસ્યજનનં દૃષ્ટ્વા સિંહઃ
પૃષ્ટવાન્ ।
ઇદમ્ અપૂર્વં સત્ત્વમ્ ઇહ વને પૃચ્છ્યતામ્ ।
કસ્ ત્વમ્ ઇતિ ।
તતો ઽવગતતત્ત્વાર્થો વાયસો ઽબ્રવીત્ ।
આખ્યાતનામોષ્ટ્રો ઽયમ્ ઇતિ ।
તતસ્ તેન સિંહસકાશં વિશ્વાસ્યાનીતઃ ।
તેનાપિ યથાવૃત્તમ્ આત્મનો વિયોગસ્ સાર્થવાહાત્ સમાખ્યાતઃ ।
સિંહેન ચાસ્યાભ્યવપત્તિર્ અભયપ્રદાનં ચ દત્તમ્ ।
એવં ચ વર્તમાને કદાચિત્ સિંહો
વન્યગજયુદ્ધરદનક્ષતશરીરો ગુહાવાસી સંવૃત્તઃ ।
પઞ્ચષડ્દિવસાતિક્રાન્તે ચ કાલે સર્વએ એવ તએ આહારવૈકલ્યાદ્
આત્યયિકમ્ આપતિતાઃ ।
યતો ઽવસન્નાઃ ! તતસ્ સિંહેનાભિહિતાઃ ।
અહમ્ અનયા રુજા ન ક્ષમઃ પૂર્વવદ્ આહારં ભવતામ્ ઉત્પાદયિતુમ્ ।
તે યૂયમ્ આત્માર્થે ઽપિ તાવદ્ અભ્યુદ્ગમં કુરુત ।
તે તમ્ આહુઃ ।
એવં ગતે કિમ્ અસ્માકમ્ આત્મપુષ્ટ્યર્થેનેતિ ।
સિંહઃ ।
સાધ્વ્ અનુજીવિવૃત્તં મદુપરિ ભક્તિશ્ ચ ભવતામ્ ।
અતિશોભનમ્ અભિહિતમ્ ।
શક્તા ભવન્તઃ ! સરુજશ્ ચાહમ્ ।
તન્ મમૈતદવસ્થસ્યોપનયતાહારમ્ ઇતિ ।
યદા ચ ન કિઞ્ચિદ્ ઊચુઃ ! તદા તેનાભિહિતાઃ ।
કિમ્ અનયા વ્રીડયા ।
અન્વિષ્યતાં કિઞ્ચિત્ સત્ત્વમ્ ।
અહમ્ એતદવસ્થો ઽપિ યુષ્માકમ્ આત્મનશ્ ચોત્પાદયિષ્યે
પ્રાણયાત્રાર્થમ્ ઇતિ ।
એવમ્ ઉક્ત્વા તે ઽપ્ય્ ઉત્થાય સહ ક્રથનકેન વનાન્તરં પ્રવિષ્ટાઃ ।
વ્યુદસ્ય ક્રથનકં દુષ્ટમન્ત્રમ્ આરબ્ધાઃ ।
તત્ર વાયસ આહ ।
વિનાશિતા વયમ્ અનેન સ્વામિના સ્વાધીને ઽપ્ય્ અર્થે ।
તાવ્ આહતુઃ ।
કથમ્ ।
સો ઽબ્રવીત્ ।
નન્વ્ અયં ક્રથનક ઇતિ ।
તએ આહુઃ ।
અયમ્ અસ્માકં વિશ્વાસોપગતશરણાગતો વયસ્યત્વે ઽનુજ્ઞાતઃ ।
સ આહ ।
શષ્પભુજઃ પિશિતાશિનશ્ ચ વિષમસમ્બન્ધાઃ ।
તતસ્ તાવ્ ઊચતુઃ ।
સ્વામિનાયમ્ અભયપ્રદાનેન રક્ષ્યતે ।
તેન ચાયુક્તમ્ અશક્યં ચૈતદ્ ઇતિ ।
પુનર્ અપિ વાયસો ઽબ્રવીત્ ।
તિષ્ઠત યૂયં યાવદ્ અહમ્ એવૈતદ્ અર્થં સમ્પ્રતિપાદયિષ્યામિ ।
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા સિંહસકાશમ્ અગમત્ ।
સિંહેન ચાભિહિતમ્ ।
અન્વિષ્ટં યુષ્માભિઃ કિઞ્ચિત્ સત્ત્વમ્ ઇતિ ।
કાકઃ ।
યસ્ય ચક્ષુર્ બલં વા સ્યાત્ ! સો ઽન્વિષ્યતુ ।
વયં તુ સર્વએ એવાહારવૈકલ્યાદ્ અન્ધાઃ પરિક્ષીણશક્તયશ્
ચ।
કિન્તુ પ્રાપ્તકાલમ્ અવશ્યં વિજ્ઞપ્યસે ।
સ્વામિના વિનાશિતસ્ સ્વાત્મનાત્મા સ્વાધીને ઽપ્ય્ અર્થે ।
સિંહઃ ।
કથમ્ ।
કાકઃ ।
નન્વ્ અયં ક્રથનક ઇતિ ।
સિંહઃ ।
કષ્ટમ્ ।
નૃશંસમ્ એતત્ ।
મયાસ્યાભ્યવપત્તિર્ અભયં ચ પ્રસાદીકૃતમ્ ।
અપિ ચ ।
[ ન ગોપ્રદાનં ન મહીપ્રદાનં
ન ચાન્નદાનં હિ તથા પ્રધાનમ્ ।
યથા વદન્તીહ મહાપ્રધાનં
સર્વપ્રધાનેષ્વ્ અભયપ્રદાનમ્

]
કાકઃ ।
અહો સ્વામિનો ધર્મશાસ્ત્રં પ્રતિ પ્રતિભા ।
એતદ્ અન્યદ્ અપિ પ્રધાનં મહર્ષિવચનમ્ ! યથા શ્રેયસામ્ અર્થે
પાપીયાન્ આરમ્ભઃ ।
અપિ ચોક્તમ્ ।
[ ત્યજેદ્ એકં કુલસ્યાર્થે ગ્રામસ્યાર્થે કુલં ત્યજેત્ ।
ગ્રામં જનપદસ્યાર્થે સ્વાત્માર્થે પૃથિવીં ત્યજેત્

]
પુનશ્ ચાહ ।
મા સ્વામી સ્વયં વ્યાપાદયતુ ।
મયાસ્યોપધિના વધ આરબ્ધઃ ।
સિંહઃ ।
કથમ્ ઇવ ।
કાકઃ ।
અયં તાવદ્ એતદવસ્થં સ્વામિનમ્ અસ્માંશ્ ચ દૃષ્ટ્વા સ્વયમ્
આત્માનમ્ અન્યપુષ્ટ્યર્થં સ્વર્ગગમનાય સત્ત્વહિતાય નિવેદયતિ ।
એવમ્ અભિહિતવતિ વાયસે સિંહો મતિભ્રમમ્ ઇવાર્પિતો ન કિઞ્ચિદ્ અપ્ય્
ઉદાહૃતવાન્ ।
અસાવ્ અપિ પુનસ્ તત્સકાશં ગત્વા કૃતકવચનૈઃ પ્રત્યેકં
વિજ્ઞાપિતવાન્ ।
સિંહાન્તિકં ગતૈર્ યુષ્માભિર્ એવં વક્તવ્યમ્ ઇતિ ।
તતઃ કૃતસંવિદસ્ સહ ક્રથનકેન સિંહસકાશં ગતાઃ ।
અથ વાયસઃ પ્રણમ્ય સિંહં વિજ્ઞાપિતવાન્ ।
દેવ ! સ્વામિશરીરં સર્વથા રક્ષ્યમ્ અસ્મચ્છરીરેણેતિ ।
અથાસાવ્ આહ ।
અકલ્પકાયો ભવાન્ ।
ન યુષ્મચ્છરીરોપભોગે કૃતે ઽપ્ય્ અસ્માકં કિઞ્ચિત્
તૃપ્તિકારણં ભવતિ ।
તસ્મિંશ્ ચાપયાતે ગોમાયુર્ અભિહિતવાન્ ।
અસ્માન્ મમ વિશિષ્ટતરં શરીરમ્ ।
તન્ મત્પ્રાણૈઃ ક્રિયતાં પ્રાણયાત્રેતિ ।
તમ્ અપિ તથૈવાભિહિતવાન્ ।
અપયાતે ચ તસ્મિન્ દ્વીપ્ય્- આહ ।
આભ્યાં મમ વિશિષ્ટતરં શરીરમ્ ઇદમ્ ઉપયુજ્યતામ્ ઇતિ ।
તમ્ અપ્ય્ અસાવ્ આહ ।
અકલ્પકાયો ભવાન્ અપીતિ ।
તચ્ છ્રુત્વા ક્રથનકો ઽચિન્તયત્ ।
નૈવાત્ર કશ્ ચિદ્ વિનાશ્યતે ।
તદ્ અહમ્ અપ્ય્ એવમ્ એવ બ્રવીમિ ।
તત ઉત્થાય સિંહાન્તિકમ્ ઉપગમ્યાબ્રવીત્ ।
દેવ ! એભ્યો મમ વિશિષ્ટતરં શરીરમ્ ।
તસ્માન્ મચ્છરીરેણાત્મનઃ પ્રાણયાત્રા ક્રિયતામ્ ઇતિ ।
એવમ્ અભિવદન્ન્ એવ દ્વીપિગોમાયુભ્યાં વિદારિતોભયકુક્ષિસ્ સદ્યઃ
પઞ્ચત્વમ્ ઉપગતો ભક્ષિતશ્ ચેતિ ।
[1,10 સ્ત્રન્દ્લ્äઉfએર્ ઉન્દ્ મેએર્]
અસ્તિ ! સમુદ્રતીરૈકદેશે ટીટિભદમ્પતી પ્રતિવસતસ્ સ્મ ।
અથ કદાચિત્ પ્રસોષ્યમાણયા ટીટિભ્યા ભર્તાભિહિતઃ ।
કિઞ્ચિત્ સ્થાનમ્ અન્વિષ્યતામ્ ! યત્રાહં પ્રસુવે ।
અસાવ્ અકથયત્ ।
નન્વ્ એતદ્ એવ સ્થાનં વૃદ્ધિકરમ્ ।
અત્રૈવ પ્રસૂષ્વેતિ ।
સાબ્રવીત્ ।
અલમ્ અનેન સાપાયેન ।
અવશ્યમ્ એવ સમુદ્રજલવેલાપ્લવનાન્ મમાપત્યવિનાશો ભવતિ
।
અસાવ્ આહ ।
ભદ્રે ! ન શક્તો મહોદધિર્ મયા સાર્ધમ્ ઈદૃશં
વૈરાનુબન્ધં કર્તુમ્ ઇતિ ।
સાબ્રવીત્ ।
બહ્વ્ અસદૃશં તવ સમુદ્રેણ બલમ્ ।
કથમ્ આત્મનો જ્ઞાયતે સારાસારતા ।
ઉક્તં ચ ।
[ દુઃખમ્ આત્મા પરિચ્છેત્તુમ્ એવં યોગ્યો ન વેતિ વા ।
એવંવિદ્ યસ્ય વિજ્ઞાનં સફલાસ્ તસ્ય બુદ્ધયઃ

]
અપિ ચ ।
[ મિત્રાણાં હિતકામાનાં યો વાક્યં નાભિનન્દતિ ।
સ કૂર્મ ઇવ દુર્બુદ્ધિઃ કાષ્ઠાદ્ ભ્રષ્ટો વિનશ્યતિ

]
ટીટિભઃ ।
કથં ચૈતત્ ।
ટીટિભી ।
[1,11 હંસસ્ ઉન્દ્ સ્છિલ્દ્ક્ર્öતે]
અસ્તિ ! કસ્મિંશ્ચિત્ સરસિ કમ્બુગ્રીવો નામ કચ્છપઃ પ્રતિવસતિ સ્મ ।
તસ્ય દ્વૌ સુહૃદૌ વિકટસંકટનામાનૌ હંસૌ ।
અથ કાલવિપર્યયે દ્વાદશવાર્ષિક્ય્- અનાવૃષ્ટિર્ આપતિતા ।
તતસ્ તયોર્ મતિર્ ઉત્પન્ના ।
ક્ષીણતોયમ્ ઇદં સરઃ ।
અન્યં જલાશયં ગચ્છાવેતિ ।
કિં પુનશ્ ચિરોષિતં પ્રિયમિત્રં કમ્બુગ્રીવમ્ આમન્ત્રયાવહે ।
તથા ચાનુષ્ઠિતે કચ્છપેનાભિહિતૌ ।
કસ્માન્ મમામન્ત્રણં ક્રિયતે ।
યદિ તુ સ્નેહો ઽસ્તિ ! તતો મામ્ અપ્ય્ અસ્માન્ મૃત્યુમુખાત્ ત્રાતુમ્ અર્હથઃ
।
યત્કારણમ્ ! યુવયોસ્ તાવદ્ આહારવૈકલ્યં કેવલમ્ અસ્મિન્
સ્વલ્પોદકે સરસિ ! મમાત્ર તુ મરણમ્ એવ ।
તદ્ વિચિન્ત્યતામ્ ! આહારસુહૃદ્વિયોગયોઃ કો ગરીયાન્ ।
તાભ્યામ્ અભિહિતમ્ ।
યુક્તમ્ આત્થ ।
એવમ્ એતત્ ।
કિં પુનઃ પ્રાપ્તકાલં ભવાઞ્ જાનાતિ ।
અવશ્યં નયાવાવાં ભવન્તમ્ ।
ત્વયા પુનશ્ ચાપલાન્ ન કિઞ્ચિદ્ વક્તવ્યમ્ ।
ઇમાં તુ યષ્ટિં મધ્યે દશનૈર્ આપીડય ।
એવમ્ અનયૈવોદ્ધૃત્ય ષષ્ટિમાત્રાણિ યોજનાનિ મહત્ સરો
ભવન્તં નયાવઃ ।
તત્ર સુખં યાપયિષ્યામ ઇતિ ।
એવં ચ નિષ્પન્ને તજ્જલાશયસન્નિકૃષ્ટનગરસ્યોપરિષ્ટાન્
નીયમાનં દૃષ્ટ્વા ! કિમ્ ઇદં શકટચક્રપ્રમાણં વિયતા
નીયતએ ઇતિ જનસ્ સકલકલસ્ સમ્વૃત્તઃ ।
તચ્ ચ શ્રુત્વાસન્નવિનાશઃ કચ્છપો યષ્ટિં ત્યક્ત્વાભિહિતવાન્
।
અહં કચ્છપઃ ।
ચાપલાદ્ એષ લોકઃ પ્રલપતિ ! ઇતિ બ્રુવન્ વચનસમકાલમ્ એવાશ્રયાત્
પરિભ્રષ્ટો ભૂમૌ નિપતિતઃ ! માંસાર્થિના ચ લોકેન
પાતસમકાલમ્ એવ તીક્ષ્ણશસ્ત્રૈઃ ખણ્ડશો વિભક્ત ઇતિ ।
[1,12 દિએ દ્રેઇ fઇસ્છે]
અસ્તિ ! કસ્મિંશ્ચિન્ મહાહ્રદે મહાકાયાસ્ ત્રયો મત્સ્યાઃ પ્રતિવસન્તિ
સ્મ ! તદ્ યથા ।
અનાગતવિધાતા પ્રત્યુત્પન્નમતિર્ યદ્ભવિષ્યશ્ ચેતિ ।
તત્રાનાગતવિધાત્રા તદુદકાન્તર્ગતેન કદાચિત્ તત્સમીપે
મત્સ્યબન્ધાનામ્ અતિક્રામતાં વચનં શ્રુતમ્ ।
બહુમત્સ્યો ઽયં હ્રદઃ ।
અત્ર મત્સ્યબન્ધં કુર્મઃ ।
તચ્ ચ શ્રુત્વાનાગતવિધાત્રા ચિન્તિતમ્ ।
અવશ્યમ્ એતએ આગન્તારઃ ।
તદ્ અહં પ્રત્યુત્પન્નમતિં યદ્ભવિષ્યં ચ ગૃહીત્વાન્યમ્
અચ્છિન્નસ્રોતસ્કં હ્રદં સંશ્રયામીતિ ।
તતસ્ તાવ્ આહૂય પૃષ્ટવાન્ ગમનાય ।
તત્ર પ્રત્યુત્પન્નમતિર્ મતિનિવારિતો ઽભયચિત્તઃ કથમ્ અપિ
પ્રમાદાન્ નાનુયાતઃ ।
યદ્ભવિષ્યસ્ ત્વ્ આસન્નવિનાશસ્ તદ્વચનમ્ અનાદૃત્ય નિરારમ્ભ એવ
આસીત્ ।
અન્યેદ્યુશ્ ચાપયાતે ઽનાગતવિધાતરિ મત્સ્યબન્ધૈર્ અન્તસ્સ્રોતો
નિરુધ્ય પ્રક્ષિપ્તં સમ્વર્તજાલમ્ ।
અપકૃષ્ટે ચ જાલે તસ્મિન્ હ્રદે નાપ્ય્ એકતરો ઽવશિષ્ટઃ ।
એવં ગતે પ્રત્યુત્પન્નમતિર્ મૃતરૂપં કૃત્વાત્માનં જલસ્ય
ઉપરિ દર્શિતવાન્ ।
તૈર્ અપિ સ્વયમ્ એવ મૃતો મહામત્સ્ય ઇતિ કૃત્વા પરિસ્રોતસિ સ્થાપિતઃ ।
તસ્માદ્ ઉત્પ્લુત્યાન્યં જલાશયં ગતઃ ।
યદ્ભવિષ્યસ્ ત્વ્ અનેકલગુડપ્રહારજર્જરિતશરીરઃ પઞ્ચત્વમ્
ઉપનીત ઇતિ ।
અતો ઽહં બ્રવીમિ ।
અનાગતવિધાતા ચેતિ ।
અથ કદાચિત્ પ્રસૂતાયાં ટીટિભ્યાં તદ્ભર્તૃજિજ્ઞાસયા સમુદ્રેણ
અપહૃતાસ્ તે ઽણ્ડકાઃ ! પશ્યામિ તાવત્ ! અયં કિમ્ આરમ્ભતએ ઇતિ ।
અથ ટીટિભી શૂન્યમ્ અપત્યસ્થાનં દૃષ્ટ્વા પરમાવિગ્નહૃદયા
ભર્તારમ્ આહ ।
ઇદં તદ્ આપતિતં મન્દભાગ્યાયાઃ ।
અસાવ્ અન્તર્લીનમ્ અવહસ્ય તામ્ આહ ।
મમાપિ તાવત્ ! ભદ્રે ! દૃશ્યતાં સામર્થ્યમ્ ઇતિ ।
તતસ્ તેન પક્ષિસમાજં કૃત્વા નિવેદિતં તદપત્યહરણજં
દુઃખમ્ ।
તત્રૈકેનાભિહિતમ્ ।
અસમર્થા વયં મહોદધિવિગ્રહાય ।
કિં પુનર્ અત્ર પ્રાપ્તકાલમ્ ।
સર્વએ એવ વયમ્ આક્રન્દેન ગરુત્મન્તમ્ ઉદ્વેજયામઃ ।
સૈવ નો દુઃખમ્ અપનેષ્યતિ ।
ઇત્ય્ અવધાર્ય તત્સકાશં ગતાઃ ।
અસાવ્ અપિ દેવાસુરરણનિમિત્તમ્ આહૂતો વિષ્ણુના ગરુડસ્ તત્
સ્વયૂથ્યવ્યસનં દૃષ્ટ્વા મન્યુમ્ આજગામ ।
દેવો ઽપિ વિષ્ણુસ્ ત્રૈકાલ્યદર્શનસામક્ષ્યાત્ તસ્યાન્તર્ગતં મત્વા
સ્વયમ્ એવ તત્સકાશમ્ અગમત્ ।
અથ દેવં દૃષ્ટ્વા સુતરામ્ આવિગ્નહૃદયો ઽબ્રવીત્ ।
યુક્તં ત્વયા નાથેન સતા સમુદ્રાપસદાન્ મમાયં પરિભવ ઇતિ
।
જ્ઞાત્વા ચ દેવઃ પરિહસ્ય સમુદ્રસ્યેદમ્ ઉવાચ ।
સમર્પયાધુનાપત્યાનિ ટીટિભસ્યેતિ ।
અન્યથા ત્વામ્ આગ્નેયાસ્ત્રપ્રતાપિતમ્
અનેકવડવામુખસહસ્રપરિક્ષીણતોયં સદ્યઃ કરિષ્યામીતિ ।
એવમ્ ઉક્તો મહોદધિશ્ ચિન્તયામ્ આસ ।
મમાણ્ડજેન સર્વનાશ એવ પ્રારબ્ધઃ ।
ઇતિ મત્વા પ્રણમ્ય દેવં સમર્પિતવાન્ ઇતિ ।
[1,13 દેર્ લિસ્તિગે સ્છકલ્]
અસ્તિ ! કસ્મિંશ્ચિદ્ વનોદ્દેશે વૃકજમ્બુકકરભસહિતો
વજ્રદન્તો નામ સિંહઃ પ્રતિવસતિ સ્મ ।
કદાચિદ્ અસૌ વન્યદ્વિપરદનકોટિપાટિતવક્ષા એકદેશસ્થઃ
ક્ષુત્ક્ષામતનુઃ ક્ષુધા પરિગતાન્ તાન્ સચિવાન્ આહ ।
કિઞ્ચિદ્ અન્વિષ્યતાં વને સત્ત્વજાતમ્ ! યેનાહમ્ એતદવસ્થો ઽપિ
ભવતાં વૃત્તિમ્ આપાદયિષ્યામિ ।
અથ તદાજ્ઞાસમકાલમ્ એવ તે ઽરણ્યે પર્યટન્તો યદા ન કિઞ્ચિદ્
આસેદુઃ ! તદાસૌ જમ્બુકસ્ તં શઙ્કુકર્ણનામાનં કરભં
વિવિક્તે ઽભિહિતવાન્ ।
કિમ્ અત્ર પ્રાપ્તકાલં મન્યતે ભવાન્ ।
સ્વામી વજ્રદન્તો ઽસ્મદીયપર્યટનમ્ અનર્થકં શ્રુત્વા કદાચિદ્
વિનાશાય પ્રવર્તતે ।
તદ્ અહં કિઞ્ચિદ્ ભવતઃ પ્રાર્થયે ! યદિ પ્રતીચ્છસીતિ ।
સ આહ ।
કિં મમાસ્તિ ! વયસ્ય ! યત્ પ્રાર્થ્યતે ।
શરીરમ્ અપિ મે ત્વદાયત્તમ્ ।
યથાભિમતમ્ ઉપયુજ્યતામ્ ઇતિ ।
અથ જમ્બુકો ઽબ્રવીત્ ।
એતદ્ એવાત્ર કારણમ્ ।
અહં તે દ્વિગુણં શરીરં સિંહસકાશાદ્ દાપયિષ્યે ।
ત્વયાપ્ય્ એવં વયમ્ આત્મા ચ સંવર્ધિતાસ્ સ્યુર્ ઇતિ ।
પ્રતિપન્નશ્ ચાસૌ ।
એવમ્ અભિધાય સિંહસકાશં ગત્વા તમ્ આહ ।
સ્વામિન્ ! ન કિઞ્ચિત્ સત્ત્વમ્ આસાદિતમ્ ।
એષ પુનશ્ શઙ્કુકર્ણો ઽભિધત્તે ।
બૃહત્પ્રસ્થેન દ્વિગુણયા તુલયોજ્જાસ્યં શરીરં સમ્પ્રયચ્છામિ
ઇતિ ।
તચ્ છ્રુત્વા સિંહઃ પ્રહૃષ્ટ આહ ।
એવં ક્રિયતામ્ ।
અથ પ્રતિપન્ને શઙ્કુકર્ણઃ પપાત ભૂમૌ ! ખણ્ડશશ્ ચ કૃતઃ ।
તતશ્ ચતુરકસ્ તં સિંહં રુધિરરક્તસર્વગાત્રં દૃષ્ટ્વા
અબ્રવીત્ ।
ગચ્છતુ સ્વામી સ્નાનમ્ આચરિતુમ્ ! યાવદ્ અહં ક્રવ્યમુખસહિતસ્
તિષ્ઠામિ ।
ગતે ચ તસ્મિંશ્ ચતુરકસ્ તં ક્રવ્યમુખમ્ આહ ।
ભક્ષય તાવદ્ અતઃ પિશિતમ્ ! યાવદ્ અસૌ સ્નાતું ગતઃ ।
સો ઽબ્રવીત્ ।
ભક્ષયિત્વા કિમ્ ઉત્તરં દાસ્યામિ ।
જમ્બુકો ઽબ્રવીત્ ।
કિં તવાનેન વિચારેણ ।
અહમ્ એતસ્ય પ્રતિવચનં દાસ્યામિ ।
ત્વયા પુનર્ મમ મુખમ્ એવાવલોકિતવ્યમ્ ઇતિ ।
એવમ્ ઉક્તે તાભ્યાં ક્રવ્યમ્ અતિબહુ ભક્ષિતમ્ ।
અત્રાન્તરે સિંહસ્ સમ્પ્રાપ્તો યાવત્ પશ્યતિ સકલં જઠરપિશિતમ્
ઉપભુક્તમ્ ! તતશ્ ચતુરકમ્ આહ ।
મામ ! ક્વ તજ્ જથરપિશિતમ્ ।
એવં વદતિ સિંહે ક્રવ્યમુખો મુખં ચતુરકસ્યાવલોકિતવાન્ ।
ચતુરકો ઽબ્રવીત્ ।
કિમ્ અધુના મન્મુખમ્ અવલોકયસિ ।
સ્વામિન્ ।
ભક્ષિતમ્ અનેનેતિ ।
અથ સિંહઃ કુલિશખરનકરો ભ્રૂકુટિલમુખઃ પ્રકટિતરોષસ્
તં હન્તુમ્ ઐચ્છત્ ।
અથાસાવ્ અપિ વૃકો મુખવૈવર્ણ્યવેપથુવ્યાપ્તતનુર્
અતનુપદવિક્ષેપઃ ક્ષિપ્રપલાયનપટુર્ અટવીમ્ ઉદ્દિશ્ય જગામ ।
સિંહો ઽપિ કિઞ્ચિદ્ અનુસૃત્ય પ્રતિનિવૃત્તઃ ।
એતસ્મિંશ્ ચાન્તરે કથમપિ ચ તત્સમીપમ્ અથ કશ્ચિત્ સાર્થવાહો
અનેન પથાયાતઃ ।

તસ્ય ચ સાર્થાગ્રેસરં કટાહેન ગલબદ્ધેન કરભમ્
આગચ્છન્તં દૃષ્ટ્વા કૃતકવિષાદો જમ્બુકસ્ તં સિંહમ્ આહ ।
દેવ ! વિનષ્ટાવ્ આવામ્ ।
મા ખલુ કશ્ચિદ્ વનં ધારયતુ ।
યાવદ્ અદ્યાપિ પિશિતં નોપભુજ્યતે ! તાવદ્ બૃહત્પ્રસ્થમ્ આદાય
ધનિકાચારેણાયં કરભકસ્ સમ્પ્રાપ્તઃ ।
તત્ કિમ્ અત્ર પ્રાપ્તકાલમ્ ।
ગચ્છતુ સ્વામી દિગન્તરમ્ અન્યત્ ! યાવદ્ અહમ્ એનં
લબ્ધચિત્તાભિપ્રાયં કરોમીતિ ।
એવમ્ અભિહિતે સિંહસ્ તસ્માદ્ અપયાતઃ ।
ચતુરકો ઽપિ બહુદિનાનિ તત્ પિશિતમ્ ઉપભુક્તવાન્ ।
[1,14 üબેલ્ અન્ગેબ્રછ્તેર્ રત્]
અસ્તિ કસ્મિંશ્ચિદ્ વનોદ્દેશે મહાન્ વાનરયૂથઃ ।
સ કદાચિદ્ ધેમન્તકાલે ઽસુખાસીનો ઽતિવિહ્વલતયા
ખદ્યોતં દૃષ્ટ્વાગ્નિર્ અયમ્ ઇત્ય્ આહાર્યૈશ્ શુષ્કતૃણપર્ણૈર્
આચ્છાદ્ય પ્રસારિતભુજઃ કક્ષકુક્ષિવક્ષઃપ્રદેશાન્
કણ્ડૂયમાનઃ પ્રતાપમનોરથસુખાનિ કિલાનુભવતિ ।
તત્રૈકશ્ શાખામૃગસ્ તદ્ગતમના મુહુર્મુહુસ્ તમ્ એવ
મુખેનોપાધમત્ ।
અથ સૂચીમુખો નામ ।
તેન વૃક્ષાદ્ અવતીર્યાભિહિતઃ ।
મા ક્લિશઃ ।
નાયં વહ્નિઃ ! ખદ્યોતો ઽયમ્ ઇતિ ।
અથાસાવ્ અધમત્ તસ્ય તદ્ વચનમ્ અવમન્યૈવ ।
પુનશ્ ચ તેનાસકૃદ્ વાર્યમાણો નૈવ શામ્યતિ ।
કિં બહુના ! તાવત્ તેન કર્ણાભાશમ્ આગત્યાગત્ય પ્રબલમ્
ઉદ્વેજિતઃ ! યાવત્ તેન સહસા ગૃહીત્વા શિલાયામ્ આવિધ્ય વિગતપ્રાણઃ કૃતો
અસાવ્ ઇતિ ।
[1,15 દુષ્ટબુદ્ધિ ઉન્દ્ અબુદ્ધિ]
અસ્તિ ! કસ્મિંશ્ચિદ્ અધિષ્ઠાને વણિક્સુતૌ સુહૃદૌ સ્તઃ ।
એકો દુષ્ટબુદ્ધિર્ અપરો ધર્મબુદ્ધિઃ ।
તાવ્ અર્થોપાર્જનનિમિત્તં વિશિષ્ટં દેશાન્તરં ગતૌ ।
અથ તત્ર ધર્મબુદ્ધિર્ નામૈકસ્ સાર્થવાહસુતો યસ્ તેન કસ્યચિત્
સાધોઃ પૂર્વસ્થાપિતં કલશિકાગતં સ્વભાગ્યપ્રચોદિતં
રૌપ્યદીનારસહસ્રં પ્રાપ્તમ્ ।
સ દુષ્ટબુદ્ધિના સહ સમ્પ્રધાર્ય કૃતાર્થાવ્ આવાં સ્વદેશં
ગચ્છાવ ઇતિ પ્રત્યાગતૌ ।
અધિષ્ઠાનસમીપે ધર્મબુદ્ધિનાભિહિતમ્ ।
દીનારા અર્ધવિભાગેન વિભજ્યન્તામ્ ।
સ્વગૃહાન્ પ્રવિશાવઃ ।
અધુના સુઃર્ત્સ્વજનાદિસમક્ષમ્ ઉજ્જ્વલં વત્સ્યાવઃ ।
અથ દુષ્ટબુદ્ધિર્ અન્તઃકઠિનહૃદયસ્ સ્વાર્થસિદ્ધયે તમ્ આહ ।
ભદ્ર ! વિત્તશેષો યાવદ્ આવયોસ્ સામાન્યઃ ! તાવદ્ અવિચ્છિન્નસ્
સ્નેહસદ્ભાવઃ ।
કિન્ત્વ્ એકમ્ એકં શતં ગૃહીત્વા પ્રવિશાવઃ ।
યત્કારણમ્ ! પુણ્યપરીક્ષા હ્રાસવૃદ્ધિભ્યાં ભવિષ્યત્ય્
એકાર્થતા ચ જનસ્પૃહણીયા ।
તથા ચાનુષ્ઠિતે શેષં કુત્રચિત્ સુગુપ્તં કૃત્વા પ્રવિષ્ટૌ ।
અથ તદ્વર્ષાભ્યન્તરે દુષ્ટબુદ્ધિર્ અસદ્વ્યયવ્યસનિત્વાદ્
ભાગ્યચ્છિદ્રતયા ચ ક્ષીણપ્રત્યંશઃ પુનર્ અપિ ચ નિધિતો
ધર્મબુદ્ધિના સહાપરશતં વિભક્તવાન્ ।
તદ્ અપિ દ્વિતીયવર્ષાભ્યન્તરે તથૈવ ક્ષીણમ્ ।
એવં ગતે દુષ્ટબુદ્ધિશ્ ચિન્તયામ્ આસ ।
યદિ પુનશ્ શતવિભાગેન વિભજાવઃ ! તત્ કિં મયા કૃતં ભવતિ ।
શેષૈષ્ ષડ્ભિર્ અપહૃતૈસ્ સમસ્તાન્ય્ એવાસાદયામિ ।
એવં મત્વૈકાકી ભૂત્વા તામ્ અર્થમાત્રામ્ અપનીય પ્રદેશં
સમીકૃત્ય માસાતિક્રાન્તે કાલે ધર્મબુદ્ધિમ્ અભિહિતવાન્ ।
ભદ્ર ! સમવિભાગં શેષવિત્તસ્ય કુર્વ ઇતિ ।
પ્રતિપન્ને ચ ધર્મબુદ્ધિના સહ ગત્વા તમ્ એવોદ્દેશં ખાતકર્મ
કર્તુમ્ આરબ્ધઃ ।
ખન્યમાને ચ યદા ન દૃશ્યતે ! તદા પ્રથમતરં ધૃષ્ટતયા
દુષ્ટબુદ્ધિઃ પાષાણેનાત્મનશ્ શિરો ઽતાડયદ્ અબ્રવીચ્ ચ
સસમ્ભ્રમમ્ ।
ક્વ તદ્ બ્રહ્મહૃદયમ્ ! ધર્મબુદ્ધે ।
નૂનં ત્વયાપહૃતમ્ ઇતિ ।
એવં પરસ્પરશઙ્કયા વિવદમાનૌ ધર્મસ્થાનમ્ ઉપાગતૌ ।
આવેદિતે ચ તસ્મિન્ન્ અર્થે ઽવગતે ઽવ્યક્તવ્યવહારદુશ્છેદતયા
સન્નિરુદ્ધૌ ।
પઞ્ચરાત્રાભ્યન્તરાચ્ ચ દુષ્ટબુદ્ધિનાધિકૃતાનાં પ્રતિજ્ઞાતમ્
।
સાક્ષિણો મમ સન્ત્ય્ અત્રવ્યવહારદીનારાણામ્ ઇતિ ।
તૈસ્ તુ વ્યવહારનિવર્તનાર્થં પૃષ્ટઃ ।
કસ્ તે સાક્ષી ।
દર્શયસ્વેતિ ।
સો ઽબ્રવીત્ ।
યસ્યૈવ વૃક્ષસ્યાધસ્તાત્ સ્થાપિતં દ્રવ્યમ્ ! તેનૈવ વિભાવયામિ
ઇતિ ।
અથ તે વિસ્મયમ્ ઉપગતાઃ ! કથં વનસ્પતિર્ મન્ત્રયિષ્યતીતિ ।
કૃતપ્રતિભુવૌ સ્વગૃહં વિસર્જિતૌ ।
અથ દુષ્ટબુદ્ધિના સ્વગૃહં ગતેન પિતાભિહિતઃ ।
તાત ! મદ્ધસ્તગતાસ્ તે પણાઃ ।
કિન્તુ વાઙ્માત્રાવબદ્ધાસ્ તિષ્ઠન્તિ ।
અહં તુ ત્વામ્ અદ્ય રાત્રૌ વૃક્ષવિવરે ઽસ્મિન્ સ્થાપયામિ ।
પ્રભાતે ધર્માધિકૃતસમક્ષં પૃષ્ટસ્ તં વિભાવયેતિ ।
તતસ્ તેનાભિહિતમ્ ।
પુત્ર ! વિનષ્ટાવ્ આવામ્ ।
કિં કારણમ્ ! અનુપાય એષઃ ।
તથા ચ ।
[ ઉપાયં ચિન્તયેત્ પ્રાજ્ઞો હ્ય્ અપાયમ્ અપિ ચિન્તયેત્ ।
પશ્યતો બકમૂર્ખસ્ય નકુલૈર્ ભક્ષિતાસ્ સુતાઃ

]
સો ઽબ્રવીત્ ।
કથમ્ એતત્ ।
અસાવ્ આહ ।
[1,16 રેઇહેર્ ઉન્દ્ ઇછ્નેઉમોન્]
અસ્તિ ! કસ્મિંશ્ચિદ્ અર્જુનવૃક્ષે બકદમ્પતી પ્રતિવસતસ્ સ્મ ।
તત્ર ચ વૃક્ષવિવરાનુસારી મહાકાયો ઽહિર્ અસઞ્જાતક્રિયાણ્ય્ એવ
અપત્યાનિ ભક્ષયતિ સ્મ ।
તેન ચ નિર્વેદેન નષ્ટસઞ્જ્ઞાવ્ આહારક્રિયામ્ ઉત્સૃજ્ય
જલાશયૈકદેશે વિમનસ્કાવ્ આસાતે ।
અથ તત્રૈકઃ કુલીરકસ્ તમ્ આહ ।
મામ ! કિમ્ અદ્યાપ્ય્ આહારો અનુષ્ઠીયતએ ઇતિ ।
બકઃ ।
અધૃતિપરીતસ્ય મે કુત આહારાભિલાષ ઇતિ ।
યતો ઽસાવ્ આહ ।
કિંલક્ષણસમુત્થાધૃતિઃ ।
સ તુ તસ્મૈ યથાવૃત્તમ્ અપત્યભક્ષણમ્ આખ્યાતવાન્ ।
કુલીરકસ્ તુ તં સમર્થિતવાન્ ।
અહમ્ ઉપાયં તદ્વધાય કથયામિ ।
યેયં નકુલવસતિર્ એતત્પ્રભૃત્યવિચ્છિન્નપરમ્પરયા
મત્સ્યપિશિતં પ્રકીર્યતામ્ ! યાવત્સર્પવસતિઃ ।
તતસ્ તએ એવૈનં ઘાતયિષ્યન્તિ ।
તથા ચાનુષ્ઠિતે નકુલૈઃ પિશિતમાર્ગાનુસારિભિઃ
પૂર્વવૈરક્રિયામ્ અનુસ્મરદ્ભિઃ ખણ્ડશો ઽહિં કુર્વદ્ભિઃ
પૂર્વદૃષ્ટમાર્ગમ્ આધાવદ્ભિર્ બકાવાસં ગત્વા બકસ્ય
શેષાપત્યભક્ષણં કૃતમ્ ઇતિ ।
[1,15]
અતો ઽહં બ્રવીમિ ।
ઉપાયં ચિન્તયેત્ પ્રાજ્ઞો હ્ય્ અપાયમ્ અપિ ચિન્તયેત્ ।
ઇતિ બ્રુવન્ન્ અપિ તેનાસૌ નીત્વા સ્થાપિતો વૃક્ષવિવરે ।
અથ પ્રભાતસમયે ઽધિકરણપ્રકૃતિપ્રત્યક્ષં
ધર્મશાસ્ત્રવચનાભિશ્રાવિતેન વનસ્પતિના યથાપ્રસ્તુતમ્
અભિહિતમ્ ।
ધર્મબુદ્ધિનાર્થો ઽપહૃત ઇતિ ।
તચ્ ચ શ્રુત્વા ધર્મબુદ્દિશ્ ચિન્તયામ્ આસ ।
કથમ્ અવાક્ પાદપો વાચં વ્યાહરિષ્યતિ ।
તત્ કારણેનાત્ર ભવિતવ્યમ્ ।
સર્વથા બુદ્ધિસાધ્યમ્ એતત્ ।
અથ ધર્મસ્થાનીયાન્ આહ ।
અહો વિસ્મયઃ ।
અદ્યાપ્ય્ અવિપ્લુતએ એવ લોકે ધર્મબુદ્દિર્ અહં વિજને ઽસ્મિન્ વનએ
એકાક્ય્- આગમ્ય તદ્ દ્રવ્યં ગૃહીતવાન્ ।
અથાપશ્યમ્ અહિમ્ અતિકાયમ્ આયાન્તમ્ ।
ચિન્તિતં ચ મયા ।
કષ્ટમ્ ઇદમ્ આપતિતમ્ ।
અભિહિતં ચ ।
પુનર્ અપિ વિષયા લભ્યન્તે ! ન તુ પ્રાણાઃ ।
પુનર્ આગમિષ્યામિ ।
ઇત્ય્ અત્રૈવ વૃક્ષમૂલે ઽવસ્થાપિતમ્ ।
અધુનાવશ્યં રાજવશાત્ સમર્પિતવ્યમ્ ।
કિન્ત્વ્ અસ્માત્ સ્થાનાદ્ એકાન્તે ઽવસ્થાનં કુરુધ્વમ્ ! યાવદ્ અહમ્
એનં નિધિપાલં કૃષ્ણસર્પં પરાજયામિ ।
ઇત્ય્ ઉક્ત્વાહાર્યૈશ્ શુષ્કદારુપર્ણનિચયૈર્ વૃક્ષવિવરમ્
આપૂર્યાગ્નિમ્ આદીપયિતુમ્ આરબ્ધઃ ।
દુષ્ટબુદ્ધિસ્ ત્વ્ અધોમુખેનાક્ષ્ણા વિલોક્ય વૃક્ષવિવરાન્તર્ગતં
વણિક્પુત્રં દૃષ્ટ્વા વ્યથિતમના અભવત્ ।
પ્રદીપ્તે ચ વહ્નૌ સમન્તત ઉજ્જ્વલીભૂતાદ્ વૃક્ષવિવરાત્ સ્ફટિતતનુઃ
પ્લુષ્ટકેશસ્ સ્રસ્તત્વગ્ યદા જાતો વણિક્ ! તદા ભૂમૌ નિપતિતઃ ।
તત્ તુ મહદ્ વૈકારિકં દૃષ્ટ્વા કિમ્ ઇદમ્ ઇતિ પરં વિસ્મયમ્ ઉપગતાઃ ।
કિઞ્ચિજ્ જીવિતં ચ પ્રત્યક્ષમ્ અભિજ્ઞાય વણિક્પુત્રં પપ્રચ્છુઃ ।
કિમ્ ઇદમ્ ઈદૃશમ્ અગ્નિપતનમ્ અધ્યવસિતં ભવતેતિ ।
તતો ઽસાવ્ અબ્રવીત્ ।
અનેન દુષ્પુત્રેણાહમ્ અવસ્થામ્ ઇમાં પ્રાપિત ઇતિ ।
એવમ્ અભિવદન્ પઞ્ચત્વમ્ ઉપગતઃ ।
અનન્તરં ધર્માધિકૃતાસ્ તમ્ અર્થં જ્ઞાત્વાભિહિતવન્તઃ ।
દુષ્ટબુદ્ધિર્ અયં પાપશ્ શૂલે ઽવતંસ્યતામ્ ઇતિ ।
[1,17]
અસ્તિ કસ્મિંશ્ચિદ્ અધિષ્ઠાને ક્ષીણબાન્ધવો વણિક્સુતઃ ।
સ દેશાન્તરમ્ અર્થોપાર્જનનિમિત્તં પ્રસ્થિતઃ ।
તસ્ય તુલા લોહસહસ્રકૃતા વિદ્યતે ।
સો ઽન્યસ્મિન્ વણિક્પુત્રકે તાં નિક્ષિપ્ય દેશાન્તરમ્ અર્થોપાર્જનાય
પ્રાયાત્ ।
ક્ષીણભાગ્યત્વાચ્ ચ તેન બહુનાપિ કાલેન ન કિઞ્ચિદ્ આસાદિતમ્ ।
પ્રત્યાગતશ્ ચ તાં તુલાં તસ્માત્ પ્રાર્થિતવાન્ ।
તેનોક્તં ચ ।
સા મૂષકૈર્ ભક્ષિતેતિ ।
અથાસાવ્ અચિન્તયત્ ।
વિસ્મયનીયમ્ એતત્ ।
કથં લોહસહસ્રમયીં તુલાં મૂષકા ભક્ષયિષ્યન્તીતિ ।
અન્તર્લીનમ્ અવહસ્યાબ્રવીત્ ! અવશ્યમ્ એતદ્ એવમ્ ! યત્કારણમ્ ।
વૃષ્યં સ્વાદુ મૃદુ ચ લોહં કથમ્ આખવો ન ભક્ષયિષ્યન્તિ ! ઇતિ
પ્રતિપન્નવાક્ ।
અસાવ્ અપિ સુપરિહૃષ્ટહૃદયઃ પાદ્યાદિપુરસ્સરાં તસ્ય પૂજાં
કર્તુમ્ આરબ્ધવાન્ ભોજને ચ પ્રાર્થિતવાન્ ।
તસ્ય ચ નાતિદુરે નદી ।
તત્ર સ્નાનાભ્યુદ્યતસ્ય ચ તસ્ય સ્વીયં પુત્રમ્ એકમ્
આમલકસ્નાનશાટિકાસમેતં પૃષ્ટતઃ પ્રેષિતવાન્ ।
અસાવ્ અપિ પ્રત્યાગચ્છન્ દારકમ્ અન્યસ્મિન્ મિત્રગૃહે સુગુપ્તં કૃત્વા
પ્રવિષ્ટઃ ।
અથ ભોજનસમયે સાર્થવાહો દારકમ્ અદૃષ્ટ્વા સમાકુલમનાશ્
શઙ્કિતહૃદયશ્ ચ તમ્ અપૃચ્છત્ ।
ક્વાસૌ દારકસ્ તવાનુપદપ્રેષિતઃ ।
ઇહ ન પ્રવિષ્ટ ઇતિ ।
અથ સો ઽબ્રવીત્ ।
શ્યેનેનાપહૃતઃ ।
તચ્ છ્રુત્વા પરમાવિગ્નો નિર્દયીભૂતશ્ ચ તં બાહૌ ગૃહીત્વા
ધર્મસ્થાનં નીતવાન્ ! આહ ચ ।
પરિત્રાયધ્વમ્ ।
અનેન મે દારકઃ ક્વાપિ ગોપિત ઇતિ ।
પૃષ્ટશ્ ચાસૌ પ્રાડ્વિવાકૈઃ ।
કિમ્ એતત્ ।
કથ્યતામ્ ઇતિ ।
સ વિહસ્યાબ્રવીત્ ।
શ્યેનેનાપહૃત ઇતિ ।
તતસ્ તૈર્ વિસ્મિતમનોભિર્ અભિહિતઃ ।
કથં શ્યેનો દારકમ્ અપહરિષ્યતીતિ ।
ધર્માધિકૃતૈસ્ તથ્યં પૃચ્છ્યમાનો ઽબ્રવીત્ ।
કિમ્ અત્ર ચિત્રમ્ ।
યત્ર તુલા લોહસહસ્રસ્યાસ્ય ગેહે મદીયા મૂષકૈર્ ભક્ષિતા ! તત્ર
કથં દારકશ્ શ્યેનેન નાપહ્રિયતએ ઇતિ ।
તચ્ ચ શ્રુત્વા પ્રતિપાદિતવન્તસ્ તે પ્રાડ્વિવાકાઃ પરસ્પરસ્ય
તત્તુલાતદ્દારકદાનમ્ ઇતિ ।
[ઇઇ,1 હિરન્યસ્ એર્લેબ્નિસ્સે]
અસ્તિ દાક્ષિણાત્યે જનપદે મિહિલારોપ્યં નામ નગરમ્ ।
તસ્ય નાતિદૂરે પરિવ્રાજકાવસથઃ ।
તત્ર પરિવ્રાડ્ જૂટકર્ણો નામ પ્રતિવસતિ સ્મ ।
સ ભિક્ષાવેલાયાં તસ્માન્ નગરાત્ તીર્થભૂત ઇતિ
બ્રાહ્મણગૃહેભ્યસ્ સખણ્ડગુડદાડિમગર્ભાણાં
સ્નિગ્ધદ્રવપેશલાનામ્ અન્નવિશેષાણાં ભિક્ષાભાજનં
પરિપૂર્ણં કૃત્વા તમ્ આવસથમ્ અવગમ્ય યથાવિધિ વ્રતકાલં
કૃત્વા તત્ર શેષમ્ આપોતકે સુગુપ્તં કૃત્વા નાગદન્તકે સ્થાપયતિ ।
અહં સપરિજનસ્ તેન વર્તે ।
એવં ભક્ષ્યમાણે તસ્મિન્ સુપ્રયત્નસ્થાપિતે ઽપિ નિર્વિણ્ણસ્ સ્થાનાત્
સ્થાનમ્ ઉચ્ચૈર્ મત્પ્રતિ ભયાત્ સઙ્ક્રમયતિ ।
તદ્ અપ્ય્ અહમ્ અનાયાસેન પ્રાપ્નોમિ ભક્ષયામિ ચ ।
અથૈવં ગચ્છતિ કાલે કદાચિત્ તસ્ય પરિવ્રાડ્ બૃહત્સ્ફિગ્ નામ
પ્રાહુણક આગતઃ ।
સ જૂટકર્ણસ્ તસ્ય સ્વાગતાદ્યુપચારં કૃત્વા
કૃતયથોચિતવ્રતકાલસ્ તસ્મિન્ન્ આપોતકે શેષં સુગુપ્તં
કૃત્વા ખટ્વાસીનશ્ શયનગતં બૃહત્સ્ફિજમ્ અપૃચ્છત્ ।
ભવાન્ ઇતોમયા વિયુક્તઃ ।
તત આરભ્ય કેષુ દેશાન્તરેષુ તપોવનેષુ વા પરિભ્રાન્ત ઇતિ ।
અસાવ્ અકથયત્ ।
અથ કદાચિદ્ અહં મહાકાર્ત્તિક્યાં મહાતીર્થવરે પુષ્કરે
સ્નાનં કૃત્વા મહતો જનસમૂહદોષાદ્ ભવતા વિયુક્તઃ ।
તતો ઽહં ગઙ્ગાદ્વારપ્રયાગવારાણસ્ય્-આદિષ્વ્
અનુકૂલપ્રતિકૂલં જાહ્નવીમ્ અનુ પર્યટન્ ! કિં બહુના ! કૃત્સ્નં
મહીમણ્ડલં સમુદ્રપર્યન્તમ્ અવલોકિતવાન્ ।
અર્ધાખ્યાતે ચ તસ્મિઞ્ જૂટકર્ણઃ પરિવ્રાડ્ નાગદન્તોપશ્લિષ્ટો
મુહુર્મુહુર્ જર્જરમ્ અવાદયત્ ।
કથ્યમાનવિઘ્ને ચ ક્રિયમાણે કુપિતોબૃહત્સ્ફિગ્ આહ ।
અહમ્ આદૃતો ભૂત્વા ભવતઃ કથયામિ ! ભવતસ્ તુ કિમર્થમ્
અનાદરઃ ।
તથા ચ ।
[ વિમાનના દુશ્ચરિતાનુકીર્તનં
કથાપ્રસઙ્ગો વચનાદ્ અવિસ્મયઃ ।
ન દૃષ્ટિદાનં કૃતપૂર્વનાશનં
વિરક્તભાવસ્ય નરસ્ય લક્ષણમ્

]
સો ઽબ્રવીત્ ।
ભદ્ર ! ન મન્યુઃ કરણીયઃ ।
પશ્ય ! અયં મે મૂષકો મહતો ઽપકારાન્ કરોતિ !
ભિક્ષાભાજનપ્રધ્વંસાન્ ન ચાહમ્ એનં શક્નોમિ નિવારયિતુમ્ ।
સો ઽબ્રવીત્ ।
કિમ્ એષ એકકો ઽત્ર મૂષકઃ ! ઉતાન્યે ઽપિ મૂષકાઃ ।
સો ઽબ્રવીત્ ।
કિમ્ અન્યૈર્ મૂષકૈઃ ।
અયં માં દુષ્ટો યોગીવાજસ્રં છલયતિ ।
તચ્ છ્રુત્વાસાવ્ આહ ।
જૂટકર્ણ ! ન મૂષકમાત્રસ્યેદૃશી શક્તિર્ ભવતિ ! કિં તર્હિ
કારણેનાત્ર ભવિતવ્યમ્ ।
ઉક્તં ચ ।
[ નાકસ્માચ્ છાણ્ડિલી માતા વિક્રીણાતિ તિલૈસ્ તિલાન્ ।
લુઞ્ચિતાંલ્ લુઞ્ચિતૈર્ અવ કાર્યમ્ અત્ર ભવિષ્યતિ

]
જૂટકર્ણ આહ ।
કથં ચૈતત્ ।
સો ઽબ્રવીત્ ।
[ઇઇ,2 એન્થ્üલ્સ્તેન્ સેસમ્ füર્ એન્થ્üલ્સ્તેન્]
અસ્તિ ! અહં કદાચિદ્ અભ્યર્ણાસુ વર્ષાસુ કસ્મિંશ્ચિદ્ અધિષ્ઠાને
સ્થિતિગ્રહણનિમિત્તં કઞ્ચિદ્ બ્રાહ્મણમ્ આવાસં પ્રાર્થિતવાન્ ।
વર્ષાસ્વ્ અતીતાસુ પુનર્ વિહારાર્થં પ્રહરશેષાયાં શર્વર્યાં
પ્રતિબુદ્ધો ઽચિન્તયમ્ ।
કતમેન દિગ્ભાગેનાવગન્તવ્યમ્ ।
અથ યુગપદ્ અસાવ્ અપિ બ્રાહ્મણસ્ તસ્યાં વેલાયાં પ્રતિબુદ્ધો
જાલકાન્તરિતાં ભાર્યામ્ અપૃચ્છત્ ।
બ્રાહ્મણિ ! શ્રૂયતામ્ ।
શ્વઃ પર્વકાલો ભવિતા ।
તત્ર ત્વયા યથાશક્તિ બ્રાહ્મણભોજનં કર્તવ્યમ્ ઇતિ ।
અસાવ્ આહ બહુપરુષાક્ષરયા ગિરા ।
કુતસ્ તે બ્રાહ્મણભોજનસ્ય શક્તિર્ અત્યન્તદરિદ્રસ્યેતિ ।
એવમ્ ઉક્તો ઽસૌ કૂપે પ્રક્ષિપ્ત ઇવ ન વચઃ કિઞ્ચિદ્ અવોચત્ ।
પુનર્ અપિ ચિરાદ્ અબ્રવીત્ ।
બ્રાહ્મણિ !
[ કર્તવ્યસ્ સઞ્ચયો નિત્યં ન તુ કાર્યો ઽતિસઞ્ચયઃ ।
અતિસઞ્ચયશીલો ઽયં ધનુષા જમ્બુકો હતઃ

]
અસાવ્ અબ્રવીત્ ।
કથં ચૈતત્ ।
બ્રાહ્મણો ઽબ્રવીત્ ।
[ઇઇ,3 દેર્ અલ્લ્zઉગિએરિગે સ્છકલ્]
અસ્તિ કસ્મિંશ્ચિદ્ અધિષ્ઠાને માંસવૃત્તિર્ વ્યાધઃ ।
સ પ્રત્યુષસ્ય્ ઉત્થાય કિઞ્ચિદ્ વનમ્ અનુપ્રવિશ્ય શીઘ્રમ્ એવ મૃગં
વિદ્ધ્વા કૃતમાંસસઞ્ચયઃ પ્રત્યાગચ્છન્ મહતિ તીર્થાવતારે
અવતરન્ મહિષશાવતુલ્યમ્ ઉદ્ધૃતવિષાણં
કર્દમપિણ્ડાવલિપ્તગાત્રં સૂકરમ્ અપશ્યત્ ।
તં દૃષ્ટ્વાશુભનિમિત્તપ્રચોદિતોભયમ્ આગતઃ ।
પ્રતિનિવૃત્ય ચ પ્રતિબદ્ધગતિસ્ સૂકરેણ માંસં સઙ્કોચિતકં
ભૂમૌ પ્રક્ષિપ્ય ધનુસ્ સ શરં ચ કૃત્વેદમ્ ઉવાચ ।
[ ન મે ધનુર્ નાપિ ચ બાણસન્ધનં
કિમ્ એષ શઙ્કાં સમુપૈતિ સૂકરઃ ।
પ્રસહ્ય પશ્યામ્ય્ અહમ્ અસ્ય નિશ્ચયં
યમેન નૂનં પ્રહિતોમમાન્તિકમ્

]
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા તસ્મૈ વિષદિગ્ધમ્ ઇષું પ્રાહિણોજ્ જત્રુસ્થાને વિદ્ધ્વા
પરપાર્શ્વગતં ચ કૃતવાન્ ।
સૂકરેણાપિ પ્રહારમૂર્ચ્છિતેનોત્તમં જવમ્
આસ્થાયાવસ્કરપ્રદેશે તથાભ્યાહતઃ ! યેન ગતાસુસ્
ત્રિધાગતશરીરો નિપતિતઃ ।
અથ તસ્મિન્ મહતિ વિષમે વૃત્તે મૃગલુબ્ધકસૂકરપ્રસ્તરે
ક્ષુત્ક્ષામકુક્ષિર્ દર્દુરકો નામ ગોમયુર્ આહારાર્થી તમ્ ઉદ્દેશમ્
આગતો ઽપશ્યન્ મૃગસૂકરલુબ્ધકાન્ ।
તાંશ્ ચ દૃષ્ટ્વા પરં પરિતોષમ્ ઉપાગતઃ ।
આહ ચ ।
[ નાન્નપાનાનિ સતતમ્ ઉત્પદ્યન્તે હિ દેહિનામ્ ।
લબ્ધ્વા પ્રભૂતમ્ અન્નાદ્યં ક્રમશસ્ તૂપયોજયેત્

]
ઇતિ ।
એવમ્ ઉક્ત્વા ધનુઃપ્રતિબન્ધં ભક્ષયિતુમ્ આરબ્ધઃ ।
કથમપિ દૈવાચ્ છિન્ને પ્રતિબન્ધે વક્ષઃપ્રદેશે ભિન્નઃ પઞ્ચત્વમ્
ઉપગત ઇતિ ।
[2,2]
અતો ઽહં બ્રવીમિ ।
કર્તવ્યસ્ સઞ્ચયો નિત્યમ્ ઇતિ ।
તત્ ! બ્રાહ્મણિ ! સ્પાષ્ટ્યાજ્ જીવ્યતે ।
તચ્ ચ શ્રુત્વા બ્રાહ્મણ્ય્- આહ ।
અસ્તિ મે તિલસ્તોકં તણ્ડુલસ્તોકં ચ ।
સ ત્વં પ્રત્યુષસ્ય્ ઉત્થાય સમિત્કુશાદ્યાનયનાર્થં વનં
ગચ્છ ।
અહમ્ અપિ સહાનેન શિષ્યેણ કામન્દકિના બ્રાહ્મણત્રયસ્ય
સાધયિષ્યામિ કૃસરમ્ ઇતિ ।
તથા ચાનુષ્ઠિતે તિલપ્રસ્થં કામન્દકિનાધિષ્ઠિતં
લુઞ્ચયેત્યાસ્તાપિતમ્ ।
તથા ચાતિવ્યગ્રત્વાત્ તે તિલાઃ કથમપિ દૈવાચ્ છુના વિટ્વાલિતાઃ ! તયા
ચાભ્યન્તરસ્થયા દૃષ્ટાઃ ।
તતો ઽસાવ્ અબ્રવીત્ ।
કામન્દકે ! ન શોભનમ્ આપતિતમ્ ।
વિઘ્નમ્ ઉત્પન્નં બ્રાહ્મણતર્પણસ્ય ।
તથાપિ ગચ્છ ! ઇમાંસ્ તિલાંલ્ લુઞ્ચિતાન્ અપિ કૃષ્ણતિલૈઃ પરાવર્તયિત્વા
શીઘ્રમ્ આગચ્છ ।
કૃષ્ણકૃસરમ્ એવ કરિષ્યામિ ।
તથા ચાનુષ્ઠિતે યસ્મિન્ વેશ્મન્ય્ અહં ભિક્ષાર્થમ્ ઉપાગતઃ !
તસ્મિન્ન્ એવ કામન્દકિર્ અપિ તિલવિક્રયાર્થમ્ અનુપ્રવિષ્ટો ઽકથયત્ ।
ગૃહ્યન્તામ્ ઇમે તિલાઃ ।
બ્રાહ્મણ્યાભિહિતઃ ।
કથં તિલા દીયન્તએ ઇતિ ।
કામન્દકિર્ આહ ।
[ શુક્લાન્ કૃષ્ણૈઃ પ્રયચ્છામિ યદીષ્ટં ગૃહ્યતામ્ ઇતિ ।
તથેમે લુઞ્ચિતા ભદ્રે લુઞ્ચિતાન્ એવ દેહિ મે

]
તથા ચ વૃત્તે ભર્તાસ્યાસ્ સમાગતઃ ।
તેનાભિહિતમ્ ।
ભદ્રે ! કિમ્ એતદ્ ઇતિ ।
સા તમ્ આહ ।
સમાર્ઘાસ્ તિલા મયા લબ્ધાઃ ! શુક્લાઃ કૃષ્ણૈઃ ।
તતો ઽસૌ વિહસ્યાબ્રવીત્ ।
[ નાકસ્માચ્ છાણ્ડિલી માતા વિક્રીણાતિ તિલૈસ્ તિલાન્ ।
લુઞ્ચિતાંલ્ લુઞ્ચિતૈર્ એવ હેતુર્ અત્ર ભવિષ્યતિ

]
ઇતિ ।
એવમ્ આખ્યાયાબ્રવીત્ પરિવ્રાટ્ ।
અસ્તિ કિઞ્ચિત્ ખનિત્રમ્ ઇતિ ।
જૂટકર્ણ આહ ।
બાઢમ્ ! અસ્તિ ।
ઉપનીતે ચ તસ્મિન્ કક્ષ્યાં બદ્ધ્વા સન્દષ્ટૌષ્ઠપુટઃ પૃષ્ટવાન્ ।
કતરસ્ તસ્ય સઞ્ચરણમાર્ગ ઇતિ ।
આખ્યાતે ચ તસ્મિન્ ખાતકર્મ કર્તુમ્ આરબ્ધઃ ।
અહં ચાદાવ્ એવ તયોર્ આત્મગતમ્ આલાપં શ્રુત્વાહરમ્ ઉત્સૃજ્ય
કૌતુકપરો ઽવસ્થિત આસમ્ ।
યદા ત્વ્ અસૌ દુર્ગાન્વેષણં કર્તુમ્ આરબ્ધઃ ! તદા મયા જ્ઞાતમ્ ।
ઉપલબ્ધમ્ અનેન દુરાત્મના મદીયવિવરદ્વારમ્ ઇતિ ।
મયાપિ કેનાપિ સાધુના પૂર્વસ્થાપિતં સુવર્ણમ્ આપ્તમ્ આસીત્ ।
તત્ પ્રાધાન્યાચ્ ચાહં શક્તિમન્તમ્ આત્માનં મન્યે ।
અસાવ્ અપિ દુષ્ટો વિવરાનુસારાત્ તદ્ ઉપલભ્ય ગૃહીત્વા ચ ધનં પુનર્
આવસ્થં પ્રાપ્તો જૂટકર્ણમ્ અબ્રવીત્ ।
ઇદં તસ્ય તદ્ બ્રહ્મહૃદયમ્ ! યસ્યાસૌ સામર્થ્યાદ્ અશક્યમ્ અપિ
સ્થાનમ્ ઉત્પતતિ ।
અધાર્ધં ચ વિભજ્ય સુખાસીનૌ સ્થિતૌ ।
તં ચાહમ્ આત્મનો ઽવસાદં પ્રાપ્યાચિન્તયમ્ ।
કદાચિદ્ ઇહસ્થસ્ય મે પ્રદીપમ્ ઉજ્જ્વાલ્યાસંશયમ્ આસાદ્ય માં
હન્યુઃ ।
ઇતિ તસ્માત્ સ્થાનાદ્ અન્યદ્ દુર્ગસ્થાનં કૃતવાન્ ।
અન્યે ચ ! યે મમાનુચરાઃ ! તએ આગત્ય મામ્ અબ્રુવન્ ।
ભદ્ર હિરણ્ય ! ત્વત્સમીપવર્તિનો વયમ્ અત્યન્તક્ષુધાર્તાઃ ।
ગ્રાસમાત્રમ્ અપ્ય્ અસ્માકં નાસ્તિ ।
અસ્તં ગતે ઽપિ દિવસે ન કિઞ્ચિદ્ અસ્માભિર્ આસાદિતમ્ ।
તદ્ અર્હસ્ય્ અદ્યાપિ તાવદ્ અસ્માન્ સન્તર્પયિતુમ્ ઇતિ ।
તથા નામેત્ય્ ઉક્ત્વાહમ્ આવસથં તૈસ્ સમં ગતઃ ।
એકાન્તાવસ્થિતશ્ ચ તયોર્ દુરાત્મનોઃ પૂર્વાખ્યાતે શેષમ્ આલાપમ્
અશૃનવમ્ ।
અથ જૂટકર્ણસ્ તથૈવાખ્યાને વંશમ્ ચાલયતિ સ્મ ।
તેનાભિહિતઃ ।
કિમ્ અદ્યાપિ નિરાકૃતે તસ્મિન્ મુહુર્મુહુશ્ ચાલયસિ વંશમ્ ।
સ્થીયતામ્ ।
અલમ્ ઇતિ
યતો ઽસાવ્ આહ ।
ભદ્ર ! એષ મમાપકારી મૂષકઃ પુનઃ પુનર્ આયાતિ ।
સ વિહસ્યાબ્રવીત્ ।
મા ભૈષીઃ ।
ન કિઞ્ચિદ્ અસ્ત્ય્ એતત્ ।
યતઃ ।
[ ભવત્ય્ અર્થેન બલવાન્ અર્થાદ્ ભવતિ પણ્ડિતઃ ।
પશ્યેમં મૂષકં પાપં સ્વજાતિસમતાં ગતમ્

]
અપિ ચ ।
યદ્ અસ્યોત્પતને શક્તિકારણમ્ ! તદ્ આવયોર્ એવ હસ્તગતમ્ ।
અહં તુ તથૈવ સમર્થિતવાન્ ।
સત્યમ્ આહાયમ્ ।
ન મમાદ્યાઙ્કુલકસ્યાપ્ય્ ઉત્પતને શક્તિર્ અસ્તીતિ ।
શૃણોમિ ચાનુચરાણાં પરસ્પરાલાપમ્ ।
આગચ્છત ! ગચ્છામઃ ।
નાયમ્ અદ્ય તૃણસ્યાપિ કુબ્જીકરણે સમર્થઃ ।
એવમ્ ઉક્ત્વા પઞ્ચાશન્માત્રા ગતાઃ ! પુનર્ અપિ પઞ્ચવિંશતિઃ ! દશ
પઞ્ચ ચેતિ ! અથાન્યે દ્વાદશાષ્ટૌ ।
અથાવશિષ્ટૌ દ્વૌ ।
તત્રાપ્ય્ એકો ઽબ્રવીત્ ।
અયમ્ આત્મનો ઽપ્ય્ ઉદરભરણે ન સમર્થઃ ! કિં પુનર્ અન્યેષામ્ ।
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા નિરપેક્ષો ઽસાવ્ અપિ પ્રાયાત્ ।
તતો ઽહં પરિચિન્ત્યૈતવદ્ ઇતિ સ્વમ્ આલયં ગતઃ ।
પ્રભાતસમયે સર્વએ એવ સપત્નસકાશં ગતાઃ ! દરિદ્રો ઽસાવ્ ઇતિ
વદન્તઃ ।
તથા પ્રવૃત્તાનામ્ અનુચરાણામ્ એકો ઽપિ ન મત્સકાશમ્ આગચ્છત્ ।
પશ્યામિ ચ ! માં દૃષ્ટ્વા સમ્મુખં તએ એવ મત્સપત્નૈસ્ સહ
પરસ્પરં કિલકિલાયન્તો હસ્તાસ્ફાલનૈર્ મમાનુચરાસ્ સઙ્ક્રીડન્તિ
સ્મ ।
ચિન્તિતં ચ મયા ! યથા ।
એવમ્ એતત્ ।
[ યસ્યાર્થાસ્ તસ્ય મિત્રાણિ યસ્યાર્થાસ્ તસ્ય બાન્ધવાઃ ।
યસ્યાર્થાસ્ સ પુમાંલ્ લોકે યસ્યાર્થાસ્ સ ચ પણ્ડિતઃ

]
અપિ ચ ।
[ અર્થેન હિ વિહીનસ્ય પુરુષસ્યાલ્પમેધસઃ ।
વિચ્છિદ્યન્તે ક્રિયાસ્ સર્વા ગ્રીષ્મે કુસરિતોયથા

ત્યજન્તિ મિત્રાણિ ધનૈર્ વિહીનં
પુત્રાશ્ ચ દારાશ્ ચ સુહૃજ્જનાશ્ ચ ।
તમ્ અર્થવન્તં પુનર્ આશ્રયન્તે ।
અર્થો હિ લોકે પુરુષસ્ય બન્ધુઃ

દરિદ્રસ્ય મનુષ્યસ્ય પ્રાજ્ઞસ્ય મધુરસ્ય ચ ।
કાલે ઽપ્ય્ ઉક્તં વાક્યં ન કશ્ચિત્ પ્રતિપદ્યતે

ચણ્ડાલશ્ ચ દરિદ્રશ્ ચ દ્વાવ્ એતૌ સદૃશૌ મતૌ ।
ચણ્ડાલસ્ય ન ગૃહ્ણન્તિ દરિદ્રો ન પ્રયચ્છતિ

અર્થેન પરિહીણં તુ નરમ્ અસ્પૃશ્યતાં ગતમ્ ।
ત્યજન્તિ બાન્ધવાસ્ સર્વે મૃતં સત્ત્વમ્ ઇવાસવઃ

અર્થેન હીનઃ પુરુષસ્ ત્યજ્યતે મિત્રબાન્ધવૈઃ ।
ત્યક્તલોકક્રિયાદારઃ પરાસુર્ ઇવ નિષ્પ્રભઃ

શૂન્યમ્ અપુત્રસ્ય ગૃહં ચિરશૂન્યં યસ્ય નાસ્તિ સન્મિત્રમ્ ।
મૂર્ખસ્ય દિશશ્ શૂન્યાસ્ સર્વં શૂન્યં દરિદ્રસ્ય

[ ઉત્તિષ્ઠ ક્ષણમ્ એકમ્ ઉદ્વહ સખે દારિદ્ર્યભારં ગુરું
ક્લિષ્ટો યાવદ્ અહં ચિરં મરણજં સેવે ત્વદીયં સુખમ્ ।
ઇત્ય્ ઉક્તો ધનવર્જિતેન વિદુષા ગત્વા શ્મશાને શવો
દારિદ્ર્યાન્ મરણં વરં સુખકરં જ્ઞાત્વા સ તૂષ્ણીં સ્થિતઃ

]]
કિમ્ અપરં ભોઃ ।
ન કશ્ચિદ્ અન્યઃ પ્રતિવચનમ્ અપિ દદાતિ ।
[ તાનીન્દ્રિયાણ્ય્ અવિકલાનિ તદ્ એવ નામ
સા બુદ્ધિર્ અપ્રતિહતા વચનં તદ્ એવ ।
અર્થોષ્મણા વિરહિતઃ પુરુષસ્ સ એવ
શેતે હકાર ઇવ સઙ્કુચિતાખિલાઙ્ગઃ

]
તત્ પ્રાયશો લોકે સ્વરૂપમ્ ઈદૃશમ્ ।
વિનિપતિતમ્ આર્યમ્ અપિ જનં દૃષ્ટ્વા ધન્ય્- અન્ધો મૂકશ્ ચ ભવતિ
ધનમદાવલેપાત્ ।
તથા ચ ।
[ વિલોચને ચાવિકલે ચ વીક્ષતે
સ્ફુટા ચ વાગ્ અસ્તિ ન ચાપભાષણમ્ ।
અહો નૃશંસૈર્ વિભવૈસ્ તથા કૃતં
યથેશ્વરો યાચનયન્ત્રતાં ગતઃ

]
તન્ માદૃશાનાં કિં નામ તદ્ વરં સ્યાત્ ! યસ્ય સ્યાદ્ ઈદૃશઃ
ફલવિપાકઃ ! યત્ સતતં દેહીતિ વક્તિ ।
તત્ સર્વથા ધનહીનસ્ય મમાધુના નેહ શ્રેયઃ ।
ઉક્તં ચ ।
[ વસેન્ માનાધિકં સ્થાનં માનહીનં ન સંવસેત્ ।
માનહીનં સુરૈસ્ સાર્ધં વિમાનમ્ અપિ વર્જયેત્

]
એવમ્ ઉક્ત્વાપ્ય્ અહં પુનર્ અપ્ય્ એવમ્ અચિન્તયમ્ ।
કિમર્થિતાં કસ્યચિત્ કરોમિ ।
તદ્ એતત્ કષ્ટતરમ્ ।
યત્કારણમ્ !
[ કુબ્જસ્ય કીટખાતસ્ય દાવનિષ્કુષિતત્વચઃ ।
તરોર્ અપ્ય્ ઊષરસ્થસ્ય વરં જન્મ ન ચાર્થિનઃ

કણ્ઠે ગદ્ગદતા સ્વેદો મુખે વૈવર્ણ્યવેપથૂ ।
મ્રિયમાણસ્ય ચિહ્નાનિ યાનિ તાન્ય્ એવ યાચતઃ

]
તદ્ અર્થિત્વમ્ અપિ જઘન્યમ્ ।
[ વૈરાગ્યાહરણં ધિયો ઽપહરણં મિથ્યાવિકલ્પાસ્પદં
પર્યાયો મરણસ્ય દૈન્યવસતિશ્ શઙ્કાનિધાનં પરમ્ ।
મૂર્તં લાઘવમ્ આસ્પદં ચ વિપદાં તેજોહરં માનિનામ્
અર્થિત્વં હિ મનસ્વિનાં ન નરકાત્ પશ્યામિ વસ્ત્વન્તરમ્

]
અપિ ચ ।
[ નિર્દ્રવ્યો હ્રિયમ્ એતિ હ્રીપરિગતઃ પ્રભ્રશ્યતે તેજસો
નિસ્તેજાઃ પરિભૂયતે પરિભવાન્ નિર્વેદમ્ આગચ્છતિ ।
નિર્વિણ્ણશ્ શુચમ્ એતિ શોકમનસો બુદ્ધિઃ પરિભ્રશ્યતિ
નિર્ધીકઃ ક્ષયમ્ એત્ય્ અહો નિધનતા સર્વાપદામ્ આસ્પદમ્

]
અપિ ચ ।
[ વરમ્ અહિમુખે ક્રોધાવિષ્ઠે કરૌ વિનિવેશિતૌ
વિષમ્ અપિ વરં પીત્વા સુપ્તં યમસ્ય નિવેશને ।
ગિરિવરતટાદ્ આત્મા મુક્તો વરં શતધા ગતો
ન તુ ખલજનાવાપ્તૈર્ અર્થૈઃ પ્રિયં કૃતમ્ આત્મનઃ

વરં વિભવહીનેન પ્રાણૈસ્ સન્તર્પિતોઅનલઃ
નોપચારપરિભ્રષ્ટઃ કૃપણો ઽભ્યર્થિતોજનઃ

]
અથૈવં ગતે કેનોપાયેન જીવિતં સ્યાત્ ।
કિં ચૌર્યેણ ।
તદ્ અપિ પરસ્વાદાનં કષ્ટતરમ્ ।
યત્કારણમ્ !
[ વરં યુક્તં મૌનં ન ચ વચનમ્ ઉક્તં યદ્ અનૃતં
વરં મૃત્યુશ્ શ્લાઘ્યો ન ચ પરકલત્રાભિગમનમ્ ।
વરં પ્રાણત્યાગો ન ચ પિશુનવક્યેષ્વ્ અભિરતિર્
વરં ભિક્ષાર્થિત્વં ન ચ પરધનાસ્વાદમ્ અસકૃત્

]
તદ્ અર્થિત્વે ઽપિ હિ પુરુષસ્ય ધ્રુવો ઽવમાનઃ ।
કથમ્ ।
[ આકારપરિવૃત્તિસ્ તુ બુદ્ધેઃ પરિભવઃ પુનઃ ।
આશાહાનિર્ ઇવાર્થિત્વં પરાસુત્વમ્ ઇવાપરમ્

]
અથ કિં પરપિણ્ડેનાત્માનં યાપયામિ ।
કષ્ટં ભોઃ ।
તદ્ અપિ દ્વિતીયં મૃત્યુદ્વારમ્ ।
[ રોગી ચિરપ્રવાસી પરાન્નભોજી પરાવસથશાયી ।
યજ્ જીવતિ તન્ મરણં સો ઽસ્ય વિશ્રામઃ

]
અપિ ચ ।
[ જાતઃ કુલે મહતિ માનધનાવલિપ્તસ્
સમ્માનનાભ્યુદયકાલ ઇવ પ્રહર્ષી ।
તચ્ છેષપિણ્ડમ્ અપિ નામ નૃપસ્ય ભુઙ્ક્તે
યસ્ સારમેય ઇવ કષ્ટતરં કિમ્ અન્યત્

]
[ આશાવિપ્લુતચેતસો ઽભિલષિતાલ્ લાભાદ્ અલાભો વરસ્
તસ્યાલાભનિરાકૃતા હિ તનુતામ્ આપદ્યતે પ્રાર્થના ।
ઇષ્ટાવાપ્તિસમુદ્ભવસ્ તુ સુતરાં હર્ષઃ પ્રમાથી ધૃતેસ્
સેતોર્ ભઙ્ગ ઇવામ્ભસાં વિવશતાં વેગેન વિસ્તાર્યતે

]
અપિ ચ ।
[ તિર્યક્પાતિતચક્ષુષાં સ્મયવતામ્ ઉચ્છૈઃ કૃતૈકભ્રુવામ્
આઢ્યાનામ્ અવલેપતુઙ્ગશિરસાં શ્રુત્વા ગિરો દારુણાઃ ।
કિં સદ્યસ્ સ્ફુટનં પ્રયુક્તમ્ ઉરસસ્ સેવાકૃતામ્ અર્થિનામ્
અન્તસ્ તદ્ યદિ વર્જસારદૃઢયા નાલિપ્યતે તૃષ્ણયા

દીના દીનમુખૈર્ યદિ સ્વશિશુકૈર્ આકૃષ્ટચીરામ્બરા
ક્રોશદ્ભિઃ ક્ષુધિતૈર્ નિરન્નપિઠિરા દૃશ્યતે નો ગેહિની ।
યાચ્ઞભઙ્ગભયેન ગદ્ગદગલપ્રોચ્ચારિતાર્ધાક્ષરં
કો દેહીતિ વદેત્ સ્વદગ્ધજઠરસ્યાર્થે મનસ્વી પુમાન્

]
તન્ નિસ્સ્વતેયમ્ અનેકપ્રકારં મરણમ્ ।
અથ ચેત્ તદ્ એવ ધનમ્ આત્મીકરોમિ ।
મયા તુ તયોર્ દુરાત્મનોર્ ઉપધાનીકૃતા દૃષ્ટપૂર્વાસ્ તે દીનારાસ્
સ્થગિતાઃ ।
એવં ચ સમ્પ્રધાર્ય ગતો ઽહં તમ્ ઉદ્દેશમ્ ।
અથ તાવ્ અન્યમનસ્કૌ મત્વા સઞ્જિઘૃક્ષુર્ અહમ્ ઉપશ્લિષ્ટઃ ।
દ્ષ્ટ્વા ચ માં બૃહત્સ્ફિગ્ લગુડેનાતાડયત્ ।
અહમ્ અપિ મુમૂર્ષુઃ કથમપિ નિવૃત્તઃ ।
પુનર્ અપિ ચિરાદ્ બદ્ધાશસ્ સમાશ્વસ્ય દીનારાન્તિકમ્ ઉપશ્લિષ્ટસ્
તેન નિર્દયેનૈવં શિરસ્ય્ અભિહતઃ ! યેનાદ્યાપિ સ્વપ્નગતાનામ્ અપિ
તાદૃશાનામ્ ઉદ્વિજે ।
પશ્ય ચેમં તત્કાલકૃતં શિરસિ મે વ્રણમ્ ।
સાધુ ચેદમ્ ઉચ્યતે ।
[ સર્વપ્રાણવિનાશસંશયકરીં પ્રાપ્યાપદં દુસ્તરાં
પ્રત્યાસન્નભયો ન વેત્તિ વિધુરં સ્વં જીવિતં કાઙ્ક્ષતિ ।
ઉત્તીર્ણસ્ તુ તતો ધનાર્થમ્ અપરાં ભૂયો વિશત્ય્ આપદં
પ્રાણાનાં ચ ધનસ્ય સાધનધિયામ્ અન્યોન્યહેતુઃ પણઃ

]
સો ઽહં બહુ વિચિન્ત્યાસ્તાં ધનમ્ એતન્ મમેતિ નિવૃત્તસ્
તૃષ્ણાતઃ ।
સુષ્ટુ ચેદમ્ ઉચ્યતે ।
[ જ્ઞાનં ચક્ષુર્ નેદં શીલં કુલપુત્રતા ન કુલજન્મ ।
સન્તોષશ્ ચ સમૃદ્ધિઃ પાણ્ડિત્યમ્ અવાર્યવિનિવૃત્તિઃ

સર્વાસ્ સમ્પત્તયસ્ તસ્ય સન્તુષ્ટં યસ્ય માનસમ્ ।
ઉપાનદ્ગૂઢપાદસ્ય સર્વા ચર્માવૃતૈવ ભૂઃ

ન યોજનશતં દૂરં વાહ્યમાનસ્ય તૃષ્ણયા ।
સન્ત્.ઉષ્ટસ્ય કરપ્રાપ્તે ઽપ્ય્ અર્થે ભવતિ નાદરઃ

સર્પાઃ પિબન્તિ પવનં ન ચ દુર્બલાસ્ તે
પર્ણૈસ્ તૃણૈર્ વનગજા બલિનો ભવન્તિ ।
મૂલૈઃ ફલૈર્ મુનિવરાઃ ક્ષપયન્તિ કાલં
સન્તોષ એવ મહતાં પરમા વિભૂતિઃ

]
તત્ સર્વથાસાધ્યે ઽર્થે પરિચ્છેદ એવ શ્રેયાન્ ।
[ દારિદ્ર્યસ્ય પરા મૂર્તિર્ યાચ્ઞા ન દ્રવિણાલ્પતા ।
જરદ્ગવધનશ્ શમ્ભુસ્ તથાપિ પરમેશ્વરઃ

]
તથા ચ ।
[ કો ધર્મો ભૂતદયા કિં સૌખ્યમ્ અરોગતા જન્તોઃ ।
કસ્ સ્નેહસ્ સદ્ભાવઃ કિં પાણ્ડિત્યં પરિચ્છેદઃ

સન્તિ શાકાન્ય્ અરણ્યેષુ નદ્યશ્ ચ વિમલોદકાઃ ।
ચન્દ્રસ્ સામાન્યદીપો ઽયં વિભવૈઃ કિં પ્રયોજનમ્

]
ઇતિ ।
એવમ્ અવધાર્યાહં સ્વભવનમ્ આગતો ઽપશ્યં ચિત્રગ્રીવં
પાશબદ્ધમ્ ।
ઇતિ ચ તં મોક્ષયિત્વાનેન લઘુપતનકેનાહં ભવદન્તિકં
પ્રાપિતઃ ।
[ઇઇ,4 દેર્ અર્મે સોમિલક]
અસ્તિ ! કસ્મિંશ્ચિદ્ અધિષ્ઠાને સોમિલકો નામ કૌલિકઃ પ્રતિવસતિ સ્મ ।
સ યદ્ ઉપાર્જયતિ ! તત્ તસ્ય દિવસવ્યયાદ્ ઋતે ઽધિકતાં નોપયાતિ ।
જાતનિવેદશ્ ચાસૌ દેશાન્તરમ્ અગમત્ ।
તત્ર મહતા ક્લેશેન વર્ષત્રયાભ્યન્તરે દીનારશતમ્ અર્જિતમ્ !
સ્વદેશં ચ પ્રાયાત્ ।
અર્ધપથે સન્ધ્યાસમયે પ્રાપ્તે ન્યગ્રોધપાદમ્ અરણ્યમધ્યે
સમાસાદિતવાન્ ! અચિન્તયચ્ ચ ।
ક્વ સામ્પ્રતં ગમિષ્યામિ વિપ્રકૃષ્ટતરં ગ્રામસ્યેતિ ।
તદ્ અસ્મિન્ન્ એવ ન્યગ્રોધપાદપએ આરૂઢો યામિનીં યાપયામિ ।
ઇત્ય્ અવધાર્ય તથા કૃતવાન્ ।
અર્ધરાત્રે ચ કતઞ્ચિત્ સ્વપ્નએ ઇવ પશ્યતિ સ્મ દ્વૌ પુરુષૌ
મહાપ્રમાણૌ દિવ્યાકૃતી ક્રોધસંરક્તનયનૌ તસ્યાભ્યાશમ્
આયાતૌ ।
તયોર્ એકેનાભિહિતમ્ ।
ભો વઙ્કાલક ! એવં ભવાન્ ।
બહુશસ્ ત્વં મયા નિવારિતપૂર્વઃ ! યથાસ્ય સોમિલકસ્ય
પાનભોજનાદ્ ઋતે ઽપરં ન કિઞ્ચિદ્ દાતવ્યમ્ ।
અસ્યાદ્ય દીનારશતં વર્તતે ।
શીઘ્રમ્ અપહરસ્વેતિ ।
અથાસાવ્ આહ ।
યથાજ્ઞાપયસિ ! દેવ ।
એવં કરોમિ ।
ઇત્ય્ આકર્ણ્ય પ્રતિબુદ્ધો ઽસૌ યાવત્ ! દીનારશતં નાપશ્યત્ !
વિષણ્ણહૃદયશ્ ચાચિન્તયત્ ।
કષ્ટં ભોઃ ।
કિમ્ એતત્ ।
કથમ્ ઇહ કેનાપિ ભૂતેન વઞ્ચિતઃ ।
તત્ કિમ્ અધુના ગૃહં ગત્વા કરિષ્યે ।
ઇતઃ પ્રતિનિવૃત્ય પુનર્ વિત્તમ્ આસાદ્ય યાવદ્ ગચ્છામિ ।
એવં ચિન્તયન્ પ્રભાતાયાં રાત્ર્યાં ભૂયો ઽપિ નગરમ્ આસાદ્ય
વિત્તોપાર્જનાય ચિત્તમ્ આસ્થાય કતિપયકાલેન પઞ્ચાશદ્ દીનારાન્
ઉપાર્જ્ય પુનસ્ સ્વદેશગમનાય તેનૈવ માર્ગેણ પ્રવર્તિતઃ ।
દૈવચોદિતસ્સન્ નાધિકં લભતે ! નાન્યમાર્ગગમનં વા ।
તત્રૈવ નીયતે ! યાવદ્ અસ્તં ગચ્છતિ ભાનૌ તમ્ એવ ન્યગ્રોધમ્
આસાદિતવાન્ ! અચિન્તયચ્ ચ ।
કષ્ઠં ભોઃ ।
કિમ્ ઇદમ્ આરબ્ધં દૈવહતકેન ।
પુનસ્ સ એવ ન્યગ્રોધરૂપી રાક્ષસ આપતિત ઇતિ ।
એવં ચિન્તયન્ સ્વપ્નાયમાનઃ પશ્યતિ સ્મ દ્વાવેતૌ પુરુષૌ ।
તયોર્ એકો ઽબ્રવીત્ ।
ભો વઙ્કાલ ! સોમિલકસ્ય પઞ્ચાશદ્ દીનારા વર્તન્તે ।
તન્ ન યુક્તમ્ ।
તતો ઽસાવ્ આહ ।
હૃતાન્ અવધારયસ્વેતિ ।
સોમિલકસ્ તુ પ્રતિબુદ્ધો નાદ્રાક્ષીદ્ ધૃતાન્ ઇતિ ।
અથ જાતનિર્વેદો ઽબ્રવીત્ ।
કિં મમ જ્-વિતેન પ્રયોજનમ્ ।
કો ઽયં વૃત્તાન્તઃ ! કેન વા કારણેન મમ ક્લેશાર્જિતવિત્તમ્
અપહરતીતિ ન વિજાનામિ ।
અથ પ્રાણાંસ્ ત્યક્ષ્યામીતિ ।
એવં ચિન્તયન્ નિરાહારસ્ તત્ર એવ તસ્થૌ ! યાવત્ કતિપયૈર્ એવાહોભિર્
દિવ્યાકારં પુરુષં દૃષ્ટવાન્ ।
તેનોક્તઃ ।
ભોસ્ સોમિલક ! ધનદો ઽસ્મિ ।
નાભાવ્યં કસ્મૈચિત્ પ્રયચ્છામિ ધનમ્ ।
તથા ચ ।
[ યદ્ અભાવિ ન તદ્ ભાવિ ભાવિ યત્ તદ્ અનન્યથા ।
ઇતિ ચિન્તાવિષઘ્નો ઽયમ્ અગદઃ કિં ન પીયતે

શયાન આકસ્મિકમ્ અશ્નુતે ફલં
કૃતપ્રયત્નો ઽપ્ય્ અપરો ઽવસીદતિ ।
અસંયમાન્ નૃત્યતિ કેવલં જનો
વિધિસ્ તુ યત્રેચ્છતિ તત્ર સમ્પદઃ

નૈવાકૃતિઃ ફલતિ નૈવ ગુણા ન શૌર્યં
વિદ્યા ન ચૈવ ન ચ યત્નકૃતો વિશેષઃ ।
ભાગ્યાનિ કર્મફલસઞ્ચયસઞ્ચિતાનિ
કાલે ફલન્તિ પુરુષસ્ય યથૈવ વૃક્ષાઃ

ક્રુદ્ધો ઽપિ કઃ કસ્ય કરોતિ દુઃખં
સુખં ચ કઃ કસ્ય કરોતિ હૃષ્ટઃ ।
સ્વકર્મગ્રન્થિગ્રથિતોહિ લોકઃ
કર્તા કરોતીતિ વૃથાભિમાનઃ

બુદ્ધિમન્તો મહોત્સાહાઃ પ્રાજ્ઞાશ્ શૂરાઃ કુલોદ્ગતાઃ ।
પાણિપાદૈર્ ઉપેતાશ્ ચ પરેષાં ભૃત્યતાં ગતાઃ

]
કિમ્ અત્ર પરિદેવિતેન ! સોમિલક ।
પાનભોજનાદ્ ઋતે તવ વિત્તોપાર્જનં ન કિઞ્ચિદ્ અસ્તિ ।
[ વહન્તિ શિવિકામ્ અન્યે સન્ત્ય્ અન્યે શિવિકાં ગતાઃ ।
અકારણં હિ વક્તૃત્વં વ્યુત્થાનં કેવલં જરા

ન મન્ત્રબલવીર્યેણ પ્રજ્ઞયા પૌરુષેણ વા ।
અવશ્યં લભતે જન્તુર્ અત્ર કા પરિદેવના

લબ્ધવ્યાન્ય્ એવ લભતે ગન્તવ્યાન્ય્ એવ ગચ્છતિ ।
પ્રાપ્તવ્યાન્ય્ એવ ચાપ્નોતિ દુઃખાનિ ચ સુખાનિ ચ

અપ્રાર્થિતાનિ દુઃખાનિ યથૈવાયાન્તિ દેહિનામ્ ।
સુખાન્ય્ અપિ તથા મન્યે દૈવમ્ અત્રાતિરિચ્યતે

તત્ કો વિશેષયતિ કેન કૃતો વિશિષ્ટઃ
કો વા ધનૈસ્ સહ વિજાયતિ કો દરિદ્રઃ ।
ભાગ્યાનિ ષટ્પદ ઇવ સ્થિરચઞ્ચલાનિ
નિત્યં મનુષ્યકુસુમેષુ પરિભ્રમન્તિ

]
તથાપિ દૈવપુરુષયોગાદ્ અર્થોત્પત્તિઃ ! પુરુષશ્ ચરતિ ! દૈવં
ફલતીતિ ।
અત્રોદ્યોગપરેણાહં ભવતા દૃષ્ટઃ ।
અમોઘદર્શનો ઽસ્મિ ।
કિં નુ તે કરવૈ ।
અસૌ વિજ્ઞાપિતવાન્ ।
ધનં મે દેહીતિ ।
ધનદો વિહસ્યાબ્રવીત્ ।
મૂઢ ! કિં ન્વ્ અનેન ક્રિયતે ।
ઉપભોગો ઽત્ર કારણમ્ ।
ગચ્છ ! અસ્મિન્ન્ એવાધિષ્ઠાને દ્વૌ વણિજકૌ પશ્ય ।
એકો ધની ! અપરો ભોગવાન્ ।
તૌ દૃષ્ટ્વા યાદૃક્ તયોર્ અભિવાઞ્છસીતિ ! તાદૃગ્ ભવિષ્યસિ ।
ઇત્ય્ ઉક્ત્વાન્તર્હિતઃ ।
સોમિલકો ઽપિ પ્રભાતે તન્ નગરં ઉપવિશ્ય સાર્થવાહં
ધનગુપ્તમ્ આસસાદ ।
તત્રાસૌ નિર્ભર્ત્સ્યમાનો ઽપિ કથમપિ ગૃહે પ્રવિશ્યાલિન્દકે
નિપત્યાવસ્થિતઃ ।
સો ઽપિ વણિક્ સન્ધ્યામ્ અતિવાહ્ય નિશામુખે કિઞ્ચિત્માત્રમ્ અશનમ્
અકરોત્ ।
સોમિલકે ઽપિ કિઞ્ચિત્માત્રમ્ અશનમ્ અદાપયત્ ।
અથાસૌ કૌલિકઃ કુશાન્ આસ્તીર્ય ભૂમૌ નિપત્ય સુપ્તો ઽપશ્યત્ તાવ્ એવ
દ્વૌ પુરુષૌ ।
તયોર્ એકો ઽબ્રવીત્ ।
ભો વઙ્કાલ ! ધનગુપ્તેનાદ્ય કૌલિકસ્યાશનં દાપયતા
દ્વિગુણવ્યયેનાત્મા નિયોજિત ઇતિ ।
સર્વસ્ય નિપુણં ગણયામિ ।
નાસ્ય સ્થાપનાદ્ ઋતે દાને ભોજને વા કિઞ્ચિદ્ વિહિતમ્ ।
તદ્ અહં પ્રાતસ્ સમીકરોમીતિ ।
એવં શ્રુત્વા પ્રતિબુદ્ધઃ ।
ધનગુપ્તો ઽપિ પ્રાતર્ વિષૂચિકયા મહાનત્યયં ગતઃ ।
સ્વેદોષ્ણવારિપાનાદિના ચ પરિક્લિષ્યોપોષિતઃ ।
તતસ્ સ કૌલિકઃ પ્રભાતે દૈવચોદિતોઅચિન્તયત્ ।
ઈદૃશેન ધનેન કિં કારણમ્ ।
પ્રકૃતિર્ દુસ્ત્યજેતિ ।
તતો દ્વિતીયં તં વ્યયશીલં ભોગવર્માણમ્ ઉદ્દિશ્ય સોમિલકો
ગતઃ ।
તેનાસૌ મહતા ભોજનપાનાદિના સત્કૃતસ્ સોમિલકસ્ તથૈવ મહતિ
શયને સોપચારે સ્વાસ્તીર્ણે નિશાયાં સુપ્તો ઽપશ્યત્ તાવ્ એવ
પુરુષૌ ।
તયોર્ એકો ઽબ્રવીત્ ।
ભદ્ર વઙ્કાલ ! શોભનમ્ અનુષ્ઠિતં ભોગવર્મણા પ્રાહુણકં
સોમિલકં સમ્માનયતા ।
તદ્ભૂયો ઽપિ પ્રવર્ધમાનમ્ અર્થં વ્યયોપભોગે ઽસ્ય દાતવ્યમ્ ।
સ ચાહ ।
એવં ક્રિયતે ।
પ્રતિબુદ્ધસ્ સોમિલકો ઽચિન્તયત્ ।
ભોગા ઈદૃશો મે ભવન્તુ ।
કિં ધનેન નામમાત્રેણ ક્રિયતએઇતિ ।
તથા ચ સમર્થિતવાન્ ।
ઇઇ.5 [ચિત્રાઙ્ગસ્ એર્zäહ્લુન્ગ્]
અસ્તિ ! અહં કદાચિદ્ યમુનાકચ્છે શાલિગ્રામમધ્યે
પ્રિયકમૃગ્યામ્ ઉત્પન્નઃ ।
વયં ષડ્જાતયઃ ।
તથા ચ ।
ચમૂરઃ કદલી કન્દલી પ્રિયક એણક એતે મૃગયોનયસ્ સ્તુતાઃ પઞ્ચ
એવ ।
માતૃદુગ્ધપ્રસાદેન દ્વે ગતી જાનન્તિ ।
ઊર્ધ્વા ! આઞ્જસી ચેતિ ।
એતે ન લુબ્ધકૈઃ પ્રાપ્યન્તે ।
પ્રિયકજાતીયો ઽહં મનુષ્યપ્રિયશ્ ચિરેણાક્ષિણી નિમીલયામિ ।
તથા સતિ મે માતા યદા ગતા ! તદાહં લુબ્ધકૈઃ પોતક એવ ગૃહિતઃ
।
સ્ત્રીક્ષીરેણ વિવર્ધિતોયાવત્ તદ્ગૃહે નિવસામિ ! તાવન્ મે માતા
સ્વયૂથ્યૈશ્ ચરતિ ।
તયાભિહિતમ્ ।
અહો દૈવમ્ ।
અહમ્ અપુત્રવતી ક્વ મે પુત્ર ઇતિ ।
એવં મયાકર્ણ્યાવધારિતમ્ ।
કિં મે લુબ્ધકૈઃ ।
નિજકૃત્રિમયોસ્ સહાયયોર્ નિજસ્ સહાયો ગરીયાન્ ઇતિ ।
તતો લુબ્ધકગૃહાત્ સ્વૈરં ગત આસમ્ ।
અથ લુબ્ધકસકાશાદ્ આગત ઇતિ ભયચકિતદૃશં માતરં
પ્રાપ્તઃ ।
તયાહમ્ આનન્દિતઃ ।
કિમ્ એતદ્ આશ્ચર્યમ્ ઇતિ પૃષ્ટઃ ।
સ્તન્યક્ષીરેણ વિવર્ધિતઃ ।
તેનાતિમાત્રમ્ અહં ષણ્માસજાતશિશુસ્ સ્વયૂથ્યમ્ અધ્યગતઃ ।
અભ્યધિકજવત્વાદ્ ગચ્છન્ મૃગાન્ આગતઃ પ્રતિપાલયામિ ।
અસ્માકં દ્વે ગતી ! ઊર્ધ્વા ! આઞ્જસી ચ ।
તયોર્ માતૃકપયોવિરહાદ્ અહમ્ આઞ્જસીં વેદ્મિ ! નોર્ધ્વમ્ ।
અથ કદાચિન્ મૃગાંશ્ ચરમાણાન્ નાનુપશ્યામિ ।
આવિગ્નહૃદયશ્ ચ ક્વ તે ગતા ઇતિ વિલોકિતવાન્ ।
પશ્યામિ તાન્ ઊર્ધ્વગત્યભિજ્ઞતયા જાલં વિલઙ્ઘ્યાગ્રતો ગતાન્ ।
અહં ત્વ્ અનભિજ્ઞસ્ સ્ત્રીક્ષીરદોષાત્ ।
તથા ચ ।
કાર્યકાલે તુ સમ્પ્રાપ્તે નાવજ્ઞેયં ત્રયં સદા ।
બીજમ્ ઔષધમ્ આહારો યથા લાભસ્ તથાક્રયઃ

અહં તેન
ક્ષીરાખ્યેનૌષધેનોર્ધ્વગત્યનભિજ્ઞતયાઞ્જસ્યા ગત્યા
નિષ્પતિતોજાલેનાકુલીકૃતઃ ।
તતશ્ ચ વ્યાધૈર્ દુરાત્મભિર્ જીવગ્રાહં ગૃહીત્વા ક્રીડાર્થં
રાજપુત્રાયોપનીતઃ ।
સો ઽપિ માં દૃષ્ટ્વાતીવ પરિતુષ્ટો વ્યાધાન્ પ્રાદેશિકેન
સમ્માનિતવાન્ ।
માં
ચાદરેણાઙ્ગોદ્વર્તનસ્નાનભોજનધૂપાલઙ્કારવાસોવિષે.
સૈર્ ભોજનપ્રકારૈશ્ ચાસમ્ભાવ્યૈસ્ સ્નિગ્ધદ્રવપેશલૈસ્
સખણ્ડગુડદાડિમચાતુર્જાતકવિમિશ્રૈર્ અન્યૈશ્ ચ ભોજ્યૈર્
અતર્પયત્ ।
અથાન્તઃપુરિકાજનસ્ય રાજકુમારાણાં ચ હસ્તાદ્ ધસ્તં ચ
કૌતુકપરતયા ગ્રીવાનયનકરચરણકર્ણાવકર્ષણૈઃ
પરસ્પરેર્ષ્યાભી રાજાઙ્ગનાભિસ્ સમ્માનપરમ્પરતયા ક્લેશિતો
અહમ્ ।
ચિન્તિતં ચ મયા ।
કિં સુવર્ણેન શ્રોત્રબાધાકરેણ ।
હા કષ્ટમ્ ।
કદા તદ્ વનં પ્રાપ્સ્યામીતિ ।
નિવૃત્તકૌતુકાનાં ચ કદાચિદ્ વિવિક્તે વર્તમાને
રાજપુત્રશયનાધસ્તાન્ મયા પ્રાવૃટ્સમયે
મેઘશબ્દશ્રવણોત્કણ્ઠિતહૃદયેન સ્વયૂથચ્યુતેન
સ્વયૂથ્યાન્ અનુસ્મૃત્યાભિહિતમ્ ।
વાતવૃષ્ટ્યવધૂતસ્ય મૃગયૂથસ્ય ધાવતઃ ।
પૃષ્ઠતો યદ્ ગમિષ્યામિ કદા તન્ મે ભવિષ્યતિ

એવમ્ ઉચ્ચારયતો રાજપુત્રેણ બાલભાવાદ્ અભાવિતચિત્તેનૈતાવચ્
છ્રુત્વા સન્ત્રસ્તેન દ્વાસ્સ્થો ઽભિહિતઃ ।
કેનેદમ્ અભિહિતમ્ ઇતિ ।
સન્તાપિતહૃદયસ્ સમન્તાદ્ અવલોકયન્ મામ્ અપશ્યત્ ।
અહં ચ લુબ્ધકૈર્ માનુષીં વાચં શિક્ષિત આસમ્ ।
દૃષ્ટ્વા ચ માં માનુષેણેવાનેન મૃગેનાભિહિતમ્ ! વિનષ્ટો ઽસ્મીતિ
મત્વા પરમાવેગં ગતઃ ।
અથ કથઞ્ચિદ્ વિસ્ખલિતવાગ્ અસૌ બહિર્ નિશ્ચક્રામ ।
પરમસત્ત્વાધિષ્ઠિત ઇવ મહદ્ અસ્વાસ્થ્યમ્ આપેદે ।
તતસ્ સર્વાભિષગ્ભૂતતન્ત્રિકાન્ મહત્યા અર્થમાત્રયા જ્વરપરીતઃ
પ્રાર્થિતવાન્ ! એવં ચાબ્રવીત્ ।
યો મમૈતાં રુજમ્ અપનયતિ ! તસ્યાહમ્ અકૃશાં પૂજાં
કરિષ્યામીતિ ।
અહમ્ અપિ તત્રાસમીક્ષિતકારિણા જનેન લગુડેષ્ટકાદિભિર્
દ્રુહ્યમાણઃ કેનાપિ સાધુનાવચ્છન્નઃ ।
કિમ્ અનેન કૃતમ્ ઇતિ ।
અથ મમાયુશ્શેષતયા તેનાર્યેણ સર્વલક્ષણવિદા વિજ્ઞાપિતો
રાજપુત્રઃ ।
અવિમર્શપરેણ લોકેનેમામ્ અવસ્થાં પ્રાપિતસ્ત્વમ્ ।
પુનર્ અપિ તેનાર્યેણોક્તો યથા ।
પ્રિયકો નામૈષ મૃગો માનુષીં વાચં જાનાતિ ।
નૈષ માનુષઃ ।
ભદ્ર ! અનેન પ્રાવૃટ્કાલમેઘશબ્દપ્રતિબોધિતચિત્તેન
સ્વયૂથ્યાનુસ્મરણૌત્સુક્યાદ્ અભિહિતમ્ ।
વાતવૃસ્ટ્યવધૂતસ્યેતિ ।
કિમ્ અત્ર ચિત્રમ્ ।
પ્રાયેણ પક્ષિણઃ પશવશ્ ચ ભયાહારમૈથુનમાત્રવેદિનો
ભવન્તિ ! ઇત્ય્ અધિગતમ્ એવ દેવેન ।
અતો ઽયમ્ અમાનુષઃ ।
તથા ચ ।
[ યાદૃશૈસ્ સન્નિવસતે યાદૃશાંશ્ ચોપસેવતે ।
યાદૃગ્ ઇચ્છેચ્ ચ ભવિતું તાદૃગ્ ભવતિ પૂરુષઃ

હીયતે હિ નરસ્ તાત હીનૈસ્ સહ સમાગમાત્ ।
સમૈશ્ ચ સમતામ્ એતિ વિશિષ્ટૈશ્ ચ વિશિષ્ટતામ્

]
તત્ ! દેવ ! મનુષ્યસમ્પર્કાત્ પ્રિયકજાતિવશાચ્ ચ માનુષીં વાચં
દદાતીતિ સમ્માનિતઃ ।
તથા ચ ।
[ યથોદયગિરેર્ દ્રવ્યં સન્નિકર્ષેણ દીપ્યતે ।

]
ઇતિ ।
તત્ર કિમ્ અસમ્બદ્ધં જ્વરકારણમ્ ।
અપિ ચ ।
[ મન્ત્રાણાં પરતો નાસ્તિ બીજમ્ ઉચ્ચરણં તથા ।
અસમ્બદ્ધપ્રલાપા ન કાર્યં સાધયિતું ક્ષમાહ્

]
તથા ચ ।
[ શઙ્ખઃ કદલ્યાં કદલી ચ ભેર્યાં
તસ્યાં ચ ભેર્યાં સુમહદ્ વિમાનમ્ ।
તચ્છઙ્ખભેરીકદલીવિમાનમ્
ઉન્મત્તશઙ્કાપ્રતિમં બભૂવ