સ્વબોધોદયમઞ્જરી · અધ્યાય 1

વામનદત્ત: સ્વબોધોદયમઞ્જરી
સમ્યગ્બોધવિચારેણ ભાવનામ્ અસ્વભાવતઃ ।
લબ્ધબોધદયાનન્દં વન્દે સંસ્થાનમ્ આત્મનઃ

રૂપાદિપઞ્ચવર્ગો ઽયં વિશ્વમ્ એતાવદ્ એવ હિ ।
ગૃહ્યતે પઞ્ચભિસ્ તચ્ ચ ચક્ષુરાદિભિર્ ઇન્દ્રિયૈઃ

ચક્ષુઃ સર્વાસ્વ્ અવસ્થાસુ દેહિનાં મનસિ સ્થિતમ્ ।
તત્ પ્રલીનં ભવેદ્ યસ્ય તસ્ય સર્વં પ્રલીયતે

તસ્યૈવ વિલયોપાયઃ પ્રદિષ્ટો ગુરુભિઃ પુરા ।
તદાગમપરિભ્રંશભયાત્ સ્પષ્ટીકૃતો મયા

જાત્યાદિકલ્પનારૂપવ્યવહારો મનઃસ્થિતઃ ।
વસ્તુતો ન તુ તાઃ સન્તિ નિશ્ચિત્યૈતચ્ છમં વ્રજેત્

શુક્રશોનિતસંશ્લેષકાલે નાસ્તિ મનઃ ક્વચિત્ ।
ન બુદ્બુદે ન પેષ્યાં વા ન શરીરે ક્વચિત્ સ્થિતમ્

શરીરં ગર્ભવાસાન્તઃ કૌમારે યૌવને તથા ।
ક્ષણક્ષયિ વિનાશાન્તં તચ્ ચ નૈવોપલભ્યતે

પૃથગ્ નામ પૃથગ્ રૂપં લોમાદીનાં પૃથક્ સ્થિતિઃ ।
પૃથક્ સર્વં યથા દૃષ્ટં ક્વ શરીરં તદા સ્થિતમ્

એવમ્ એવ વિચાર્યોક્તા જાતિસ્ તથૈવ બાધ્યતે ।
ન ચ સા વસ્તુતો યુક્તા કસ્યચિદ્ વાવભાસતે

નામ પિત્રા કૃતં મિથ્યા ક્રિયા ન નિયતા યતઃ ।
ગુણી યદિ ભવેત્ કશ્ચિદ્ ભવન્તિ બહવો ગુણાઃ

ઇત્થં મિથ્યાવિકલ્પોત્થવાસનાભિર્ અભિપ્લુતમ્ ।
ચઞ્ચલં મનસો રૂપં નિશ્ચિત્યૈતન્ નિરોધયેત્

પૂર્વૈર્ નિરોધો કથિતો વૈરાગ્યાભ્યાસય્પોગતઃ ।
અયત્નેન નિરોધો ઽયમ્ અસ્માભિર્ ઉપદિશ્યતે

ગ્રાહ્યં યચ્ ચ ભવેત્ કિઞ્ચિત્ તત્ તલ્ લીનં તદા ભવેત્ ।
અન્યસ્યાગ્રહણાચ્ ચિત્તં સ્વાત્મન્ય્ એવ પ્રશામ્યતિ

યથા ઘનસ્વને સાન્દ્રે ક્રમેણ વિલયં ગતે ।
તદાશ્રયવશાચ્ ચિત્તં તસ્મિન્ ક્ષીણે પ્રશામ્યતિ

યદ્ યન્ મનોહરં કિંચિચ્ છ્રુતિગોચરમ્ આગતમ્ ।
એકાગ્રં ભાવયેત્ તાવદ્ યાવલ્ લીનં નિરોધકૃત્

રૂપાદીનાં તથૈવેત્થં ભાવયેદ્ રમણીયતામ્ ।
વિલીનાનિ સ્મરેત્ પશ્ચાદ્ આતમભાવોપબૃંહિતઃ

એવં ગ્રાહ્યસમાવેશાન્ નિરોધઃ કથિતો મયા ।
ગ્રહણાદ્ એવ પૂર્વો ઽયમ્ ઇદાનીં સમ્પ્રદૃશ્યતે

ગ્રહણાનીન્દ્રિયાણીહ સમાનીતિ પ્રબોધયેત્ ।
સમત્વં રાગહાનેઃ સ્યાદ્ દ્વેષસ્યોપક્ષયાત્ તથા

સર્વરાગાત્ સહાનિઃ સ્યાત્ સર્વદ્વેષાત્ તથૈવ ચ ।
બદ્ધવત્ સર્વરાગી સ્યાત્ સર્વદ્વેષ્ટા ચ ભૈરવઃ

અગ્રાહ્યમ્ ઇન્દ્રિયં શૂન્યં સ્વાત્મન્ય્ એવ પ્રલીયતે ।
પ્રલીનેન્દ્રિયવૃત્તેસ્ તુ કૈવલ્યાભ્યુદયોદયઃ

તસ્માચ્ ચિત્તં સમાદાય શૂન્યે સઙ્કલ્પવર્જિતે ।
નિસ્તબ્ધેન્દ્રિયવૃત્તેસ્ તુ નિરોધઃ સમ્પ્રજાયતે

જૃમ્ભમાનસ્ય સતતં ક્ષુધાવિષ્ટસ્ય યોગિનઃ ।
ધ્યાયતો વા કિમ્ અપ્ય્ અન્તઃ પ્રત્યન્તે કેવલં ભવેત્

અપ્રલીનમનોવૃત્તેર્ નિદ્રામ્ આશ્રયતઃ શનૈઃ ।
વિષયાગ્રહણાત્ સર્વનિરોધઃ સમ્પ્રજાયતે

ધાવતઃ પદવિક્ષેપપ્રયત્નાનવધારણાત્ ।
નિઃસંકલ્પમનોવૃત્તેઃ પરમાત્મા પ્રકાશતે

આસને ઽપ્ય્ ઉપવિષ્ટસ્ય ક્વ મે ચિત્તમ્ અવસ્થિતમ્ ।
વિચાર્યૈવં પ્રયત્નેન નિરાધારે પ્રશામ્યતિ

વયુના સ્પન્દનાદીનિ શરીરસ્ય કરોમ્ય્ અહમ્ ।
ન ચ ચિત્તે સ્થિતો વાયુર્ ન વાયૌ ચિત્તમ્ આસ્થિતમ્

એવં વિમૃશતો ભાવાન્ ન ક્વચિત્ સંસ્થિતં મનઃ ।
મિથૈવ વૃત્તયસ્ તસ્ય સર્વથા કેવલં સ્થિતમ્

યત્ર યત્ર ભવેદ્ વાઞ્છા ભોજનાદિષુ વસ્તુષુ ।
પૂરયેત્ તામ્ યથાશક્તિ ભવેત્ પૂર્ણો નિરાશ્રયઃ

વાઞ્છિતં ગદિતં કિઞ્ચિદ્ અકસ્માદ્ યદિ વિસ્મૃતમ્ ।
પુનસ્ તસ્યાનુસન્ધાનાત્ ક્ષણાત્ કૈવલ્યમ્ આપ્નુયાત્

સ્થાનુઃ સ્યાત્ પુરુષો વેતિ દૂરાદ્ દૃશ્યે વિકલ્પિતે ।
સુનિશ્ચિતમતેઃ ક્ષિપ્રં નિરોધઃ સમ્પ્રજાયતે

દૃશ્યૈઃ પદાર્થૈર્ દ્રષ્ટારં પશ્યેદ્ બુદ્ધ્યા યતો દૃશઃ ।
તં દૃષ્ટ્વા મોક્ષમ્ આપ્નોતિ યો ન તદ્વત્ સ બધ્યતે

આલમ્બ્ય સંવિદં યત્નાત્ સંવેદ્યં ન સ્વભાવતઃ ।
તસ્માત્ સંવિદિતં સર્વમ્ ઇતિ સંવિન્મયો ભવેત્

પુનર્ વિશેદ્ અપાનેન હૃદયં પ્રવિકાસયેત્ ।
તથૈવ ક્ષીણવૃત્તિઃ સ્યાદ્ અપાને વિલયં ગતે

સુષુમ્ણાપથમ્ આશ્રિત્ય પ્રાસાદધ્વનિબોધતહ્ ।
બિન્દુષટ્કપરિત્યાગાચ્ છાન્તબોધઃ ક્ષણાદ્ ભવેત્

વામદક્ષિણસઞ્ચારબિન્દુદ્વયનિઘર્ષણાત્ ।
દ્વાદશાન્તે મહાશાન્તિઃ સિદ્ધૈર્ ઉક્તા મુખાગમે

ઊર્ધ્વમ્ આક્રમતો વાયોર્ ઉદ્ગતાન્તે શમો ભવેત્ ।
પુર્યષ્ટકવિભેદે ઽપિ તથૈવ મનસો લયઃ

વિવાર્યાસ્યં ક્ષણમ્ સ્થિત્વા નિઃસન્દિગ્ધમ્ અનાકુલમ્ ।
સ્તમ્ભિતપ્રાણવૃત્તેસ્ તુ નિરોધઃ સમ્પ્રજાયતે

નાભિમેધ્રાન્તરે ચિત્તં સુરતાન્તે વિનિક્ષિપેત્ ।
લીયમાને રતાનન્દે નિસ્તરઙ્ગઃ ક્ષણં ભવેત્

દૂરાગતસુહૃદ્બન્ધુપરિષ્વઙ્ગનિષેવિતમ્ ।
આનન્દનિર્ભરં ચિત્તં નિવૃત્તિં લભતે ક્ષણાત્

દૂરાદ્ ઉચ્ચરિતે શબ્દે શબ્દાર્થાનવધારણાત્ ।
સાવધાનસ્ય તજ્જ્ઞાનં ક્ષીણરોધઃ પ્રજાયતે

[...]
પાદાભ્યઙ્ગપરિષ્વઙ્ગાચ્ ચિત્તરોધઃ ક્ષણં ભવેત્

રુચ્યાનાં ષાડવાદીનાં સ્વલોલાગ્રે સ્થિતિં કુરુ ।
ક્ષિયમાણે રસાનન્દે કૈવલ્યમ્ ઉપજાયતે

માલત્યાદિષુ ગન્ધાંશ્ ચ તથૈવ પરિભાવયેત્ ।
તદાશ્રયવશાચ્ ચિત્તં તેષુ લીનેષુ લીયતે

ઇત્થં પ્રતિક્ષણં યસ્ય ચિત્તમ્ આત્મનિ લીયતે ।
સ લબ્ધબોધસદ્ભાવો જીવન્મુક્તો ઽભિધીયતે

મીમાંસાવનસિંહસ્ય હર્ષદત્તસ્ય સૂનુના ।
કૃતા વામનદત્તેન સ્વબોધોદયમઞ્જરી