સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 1.16

અથાતઃ કર્ણવ્યધબન્ધવિધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધનવતરિઅઃ ॥

રક્ષાભૂષણનિમિત્તં બાલસ્ય કર્ણૌ વિધ્યેતે । તૌ ષષ્ઠે માસિ સપ્તમે વા શુક્લપક્ષે પ્ર્શસ્તેષુ તિથિકરણમુહૂર્તનક્ષત્રેષે કૃતમઙ્ગલસ્વસ્તિવાચનં ધાત્ર્યઙ્કે કુમારધારાઙ્કે વા કુમારમુપવેશ્ય બાલક્રીડનકૈઃ પ્રલોભ્યાભિસાન્ત્વયન્ ભિષગ્વામહસ્તેનાકૃષ્ય કર્ણં દૈવકૃતે છિદ્ર આદિત્યકરાવભાસિતે શનૈઃ શનૈર્દક્ષિણહસ્તેનર્જુ વિધ્યેત્ પ્રતનુકં સૂચ્યા બહલમારયા પૂર્વં દક્ષિણં કુમારસ્ય વામં કુમાર્યાઃ તતઃ પિચુવર્તિં પ્રવેશયેત્ ॥

શોણિતબહુત્વેન વેદનયા ચાન્યદેશવિદ્ધમિતિ જાનીયાત્ નિરુપદ્રવતયા તદ્દેશવિદ્ધમિતિ ॥

તત્રાજ્ઞેન યદૃચ્છયા વિદ્ધાસુ સિરાસુ કાલિકામર્મરિકાલોહિતિકાસૂપદ્રવા ભવન્તિ । તત્ર કાલિકાયાં જ્વરો દાહઃ શ્વયથુર્વેદના ચ ભવતિ મર્મરિકાયાં વેદના જ્વરો ગ્રન્થયશ્ચ લોહિતિકાયાં મન્યાસ્તમ્ભાપતાનકશિરોગ્રહકર્ણશૂલાનિ ભવન્તિ । તેષુ યથાસ્વં પ્રતિકુર્વીત્ ॥

ક્લિષ્ટજિહ્માપ્રશસ્તસૂચીવ્યધાદ્ગાઢતરવર્તિત્વાદ્દોષસમુદાયાદપ્રશસ્તવ્યધાદ્વા યત્ર સંરમ્ભો વેદના વા ભવતિ તત્ર વર્તિમુપહૃત્યાશુ મધુકૈરણ્ડમૂલમઞ્જિષ્ઠાયવતિલકલ્કૈર્મધુઘૃતપ્રગાઢૈરાલેપયેત્તાવદ્યાવત્ સુરૂઢ ઇતિ સુરૂઢં ચૈનં પુનર્વિધ્યેત્ વિધાનં તુ પૂર્વોક્તમેવ ॥

તત્ર સમ્યગ્વિદ્ધમામતૈલેન પરિષેચયેત્ત્ર્યહાત્ત્ર્યહાચ્ચ વર્તિં સ્થૂલતરાં દદ્યાત્ પરિષેકં ચ તમેવ ॥

અથ વ્યપગતદોષોપદ્રવે કર્ણે વર્ધનાર્થં લઘુવર્ધનકં કુર્યાત્ ॥

એવં વિવર્ધિતઃ કર્ણશ્છિદ્યતે તુ દ્વિધા નૃણામ્ ।

દોષતો વાભિઘાતાદ્વા સન્ધાનં તસ્ય મે શૃણુ ॥

તત્ર સમાસેન પઞ્ચદશકર્ણબન્ધાકૃતયઃ । તદ્યથા નેમિસન્ધાનક ઉત્પલભેદ્યકો વલ્લૂરક આસઙ્ગિમો ગણ્ડકર્ણ આહાર્યો નિર્વેધિમો વ્યાયોજિમઃ કપાટસન્ધિકોઽર્ધકપાટસન્ધિકઃ સંક્ષિપ્તો હીનકર્ણો વલ્લીકર્ણો યષ્ટિકર્ણઃ કાકૌષ્ઠક ઇતિ । તેષુ પૃથુલાયતસમોભયપાલિર્નેમિસન્ધાનકઃ વૃત્તાયતસમોભયપાલિરુત્પલભેદ્યકઃ હ્ર્સ્વવૃત્તસમોભયપાલિર્વલ્લૂરકઃ અભ્યન્તરદીર્ઘૈકપાલિરાસઙ્ગિમઃ બાહ્યદીર્ઘૈકપાલિર્ગણ્ડકર્ણઃ અપાલિરુભયતોઽપ્યાહાર્યઃ પીઠોપમપાલિરુભયતઃ ક્ષીણપુત્રિકાશ્રિતો નિર્વેધિમઃ સ્થૂલાણુસમવિષમપાલિર્વ્યાયોજિમઃ અભ્યન્તરદીર્ઘૈકપાલિરિતરાલ્પપાલિઃ કપાટસન્ધિકઃ ભાહ્યદીર્ઘૈકપાલિરિતારાલ્પપાલિરર્ધકપાટસન્ધિકઃ । તત્ર દશૈતે કર્ણબન્ધવિકલ્પાઃ સાધ્યાઃ તેષાં સ્વનામભિરેવાકૃતયઃ પ્રાયેણ વ્યાખ્યાતાઃ । સંક્ષિપ્તાદયઃ પઞ્ચાસાધ્યાઃ । તત્ર શુષ્કશષ્કુલિરુત્સન્નપાલિરિતરાલ્પપાલિઃ સંક્ષિપ્તઃ અનધિષ્ઠાનપાલિઃ પર્યન્તયોઃ ક્ષીણમાંસો હીનકર્ણઃ તનુવિષમાલ્પપાલિર્વલ્લીકર્ણઃ ગ્રથિતમાંસસ્તબ્ધસિરાસંતતસૂક્ષ્મપાલિર્યષ્ટિકર્ણઃ નિર્માંસસંક્ષિપ્તાગ્રાલ્પશોણિતપાલિઃ કાકૌષ્ઠક ઇતિ । બદ્ધેષ્વપિ તુ શોફદાહરાગપાકપિડકાસ્રાવયુક્તા ન સિદ્ધિમુપયાન્તિ ॥

ભવન્તિ ચાત્ર ।

યસ્ય પાલિદ્વયમપિ કર્ણસ્ય ન ભવેદિહ ।

કર્ણપીઠં સમે મધ્યે તસ્ય વિદ્ધ્વા વિવર્ધયેત્ ॥

બાહ્યાયામિહ દીર્ઘાયાં સન્ધિરાભ્યન્તરો ભવેત્ ।

આભ્યન્તરાયાં દીર્ઘાયાં ભાહ્યસન્ધિરુદાહૃતઃ ॥

એકૈવ તુ ભવેત્ પાલિઃ સ્થૂલા પૃથ્વી સ્થિરા ચ યા ।

તાં દ્વિધા પાટયિત્વા તુ છિત્ત્વા ચોપરિ સન્ધયેત્ ॥

ગણ્ડાદુત્પાટ્ય માંસેન સાનુબન્ધેન જીવતા ।

કર્ણપાલીમાપાલેસ્તુ કુર્યાન્નિર્લિખ્ય શાસ્ત્રવિત્ ॥

અતોન્યતમં બન્ધં ચિકીર્ષુરગ્રોપહરણીયોક્તોપસંભૃતસંભારં વિશેષતશ્ચાત્રોપહરેત્ સુરામણ્ડં ક્ષીરમુદકં ધાન્યામ્લં કપાલચૂર્ણં ચેતિ । તતોઽઙ્ગનાં પુરુષં વા ગ્રથિતકેશાન્તં લઘુ ભુક્તવન્તમાપ્તૈઃ મુપરિગૃહીતં ચ કૃત્વા બન્ધમુપધાર્ય છેદ્યભેદ્યલેખ્યવ્યધનૈરુપપન્નૈરુપપાદ્ય કર્ણશોણિતમવેક્ષ્ય દુષ્ટમદુષ્ટં વેતિ તત્ર વાતદુષ્ટે ધાન્યામ્લોષ્ણોદકાભ્યાં પિત્તદુષ્ટે શીતોદકપયોભ્યાં શ્લેષ્મદુષ્ટે સુરામણ્ડોષ્ણોદકાભ્યાં પ્રક્ષાલ્ય કર્ણૌ પુનરવલિખ્યાનુન્નતમહીનમવિષમં ચ કર્ણસન્ધિં સન્નિવેશ્ય સ્હ્તિતરક્તં સન્દધ્યાત્ । તતો મધુઘૃતેનાભ્યજ્ય પિચુપ્લોતયોરન્યતરેણાવગુણ્ઠ્ય સૂત્રેણાનવગાઢમનતિશિથિલં ચ બદ્ધ્વા કપાલચૂર્ણેનાવકીર્યાચારિકમુપદિશેદ્દ્વિવ્રણીયોક્તેન ચ વિધાનેનોપચરેત્ ॥

ભ્વતિ ચાત્ર ।

વિઘટ્ટનં દિવાસ્વપ્નં વ્યાયામમતિભોજનમ્ ।

વ્યવાયમગ્નિસંતાપં વાક્શ્રમં ચ વિવર્જયેત્ ॥

ન ચાશુદ્ધરક્તમતિપ્રવૃત્તરક્તં ક્ષીણરક્તં વા સંદધ્યાત્ । સ હિ વાતદુષ્ટે રક્તે રૂઢોઽપિ પરિપુટનવાન્ પિત્તદુષ્ટે દાહપાકરાગવેદનાવાન્ શ્લેષ્મદુષ્ટે સ્તબ્ધઃ કણ્ડૂમાન્ અતિપ્રવૃત્તરક્તે શ્યાવશોફવાન્ ક્ષીણોઽલ્પમાંસો ન વૃદ્ધિમુપૈતિ ॥

આમતૈલેન ત્રિરાત્રં પરિષેચયેત્ ત્રિરાત્રાચ્ચ પિચું પરિવર્તયેત્ । સ યદા સુરૂઢો નિરુપદ્રવઃ સવર્ણો ભવતિ તદૈનં શનૈશ્શનૈરભિવર્ધયેત્ । અતોઽન્યથા સંરમ્ભદાહપાકરાગવેદનાવાન્ પુનશ્છિદ્યતે વા ॥

અથાસ્યાપ્રદુષ્ટસ્યાભિવર્ધનાર્થમભ્યઙ્ગઃ । તદ્યથા ગોધાપ્રતુદવિષ્કિરાનૂપૌદકવસામજ્જાનૌ પયઃ સર્પિસ્તૈલં ગૌરસર્ષપજં ચ યથાલાભં સંભૃત્યાર્કાલર્કબલાતિબલાનન્તાપામાર્ગાશ્વગન્ધાવિદારિગન્ધાક્ષીરશુક્લાજલશૂકમધુરવર્ગપયસ્યાપ્રતિવાપં તૈલં વા પાચયિત્વા સ્વનુગુપ્તં નિદધ્યાત્ ॥

સ્વેદિતોન્મર્દિતં કર્ણં સ્નેહેનૈતેન યોજયેત્ ।

અતઃનુપદ્રવઃ સમ્યગ્બલવાંશ્ચ વિવર્ધતે ॥

યવાશ્વગન્ધાયષ્ટ્યાહ્વૈસ્તિલૈશ્ચોદ્વર્તનં હિતમ્ ।

શતાવર્યશ્વગન્ધાભ્યાં પયસ્યૈરણ્ડજીવનૈઃ ॥

તૈલં વિપક્વં સક્ષીરમભ્યઙ્ગાત્ પાલિવર્ધનમ્ ।

યે તુ કર્ણા ન વર્ધન્તે સ્વેદસ્નેહોપપાદિતાઃ ॥

તેષામપાઙ્ગદેશે તુ કુર્યાત્ પ્રચ્છાનમેવ તુ ।

બાહ્યચ્છેદં ન કુર્વીત વ્યાપદઃ સ્યુસ્તતો ધ્રુવાઃ ॥

બદ્ધમાત્રં તુ યઃ કર્ણં સહસૈવાભિવર્ધયેત્ ।

આમકોશી સમાધ્માતઃ ક્ષિપ્રમેવ વિમુચ્યતે ॥

જાતરોમા સુવર્ત્મા ચ શ્લિષ્ટસન્ધિઃ સમઃ સ્થિરઃ ।

સુરૂઢોઽવેદનો યશ્ચ તં કર્ણં વર્ધયેચ્છનૈઃ ॥

અમિતાઃ કર્ણબન્ધાસ્તુ વિજ્ઞેયાઃ કુશલૈરિહ ।

યો યથા સુવિશિષ્ટઃ સ્યાત્તં ત્તથા વિનિયોજયેત્ ॥

વિશ્લેષિતાયાસ્ત્વથ નાસિકાયા વક્ષ્યામિ સન્ધાનવિધિં યથાવત્ ।

નાસાપ્રમાણં પૃથિવીરુહાણાં પત્રં ગૃહીત્વા ત્વવલમ્બિ તસ્ય ॥

તેન પ્રમાણેન હિ ગણ્ડપાર્શ્વાદુત્કૃત્ય બદ્ધં ત્વથ નાસિકાગ્રમ્ ।

વિલિખ્ય ચાશુ પ્રતિસંદધીત તત્ સાધુબન્ધૈર્ભિષગપ્રમત્તઃ ॥

સુસંહિતં સમ્યગતો યથાવન્નાડીદ્વયેનાભિસમીક્ષ્ય બદ્ધ્વા ।

પ્રાન્નમ્ય ચૈનામવચૂર્ણયેત્તુ પતઙ્ગયષ્ટીમધુકાઞ્જનૈશ્ચ ॥

સંછાદ્ય સમ્યક્ પિચુના સિતેન તૈલન સિઞ્ચેદસકૃત્તિલાનામ્ ।

ઘૃતં ચ પાય્યઃ સ નરઃ સુજીર્ણે સ્નિગ્ધો વિરેચ્યઃ સ યથોપદેશમ્ ॥

રૂઢં ચ સન્ધાનમુપાગતં સ્યાત્તદર્ધશેષં તુ પુનર્નિકૃન્તેત્ ।

હીનાં પુનર્વર્ધયિતું યતેત સમાં ચ કુર્યાદતિવૃદ્ધમાંસામ્ ॥

નાડીયોગં વિનૌષ્ઠસ્ય નાસાસન્ધાનવદ્વિધિમ્ ।

ય એવમેવ જાનીયાત્ સ રાજ્ઞઃ કર્તુમર્હતિ ॥