સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 7.319

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
તતો ગચ્છેન્મહાદેવિ હ્યુન્નતસ્થાનમુત્તમમ્ ॥
તસ્યૈવોત્તરદિગ્ભાગ ઋષિતોયાતટે શુભે

એતત્સ્થાનં મહાદેવિ વિપ્રેભ્યઃ પ્રાદદાં બલાત્ ॥
સર્વસીમાસમાયુક્તં ચંડીગણસુરક્ષિતમ્

॥ દેવ્યુવાચ ॥ ॥
કથમુન્નતનામાસ્ય બભૂવ સુરસત્તમ ॥
કથં ત્વયા બલાદ્દત્તં કિયત્સીમાસમન્વિતમ્

એતત્સર્વં મમાચક્ષ્વ સંક્ષેપાન્નાતિવિસ્તરાત્

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
શૃણુ દેવિ પ્રવક્ષ્યામિ કથાં પાપપ્રણાશિનીમ્ ॥
યાં શ્રુત્વા માનવો દેવિ મુચ્યતે સર્વપાતકૈઃ

એતત્સર્વં પુરા પ્રોક્તં સ્થાનસંકેતકારણમ્ ॥
તૃતીયે બ્રહ્મણઃ કુંડે સૃષ્ટિસંક્ષેપસૂચકે

તથાપિ તે પ્રવક્ષ્યામિ સંક્ષેપાચ્છુણુ પાર્વતિ

ઉન્નામિતં પુનસ્તત્ર યત્ર લિંગં મહોદયે ॥
તદુન્નતમિતિ પ્રોક્તં સ્થાનં સ્થાનવતાં વરમ્

અથવા ચોન્નતં દ્વારં પૂર્વં પ્રાભાસિકસ્ય વૈ ॥
તદુન્નતમિતિ પ્રોક્તં સ્થાનં સ્થાનવતાં વરમ્

વિદ્યયા તપસા ચૈવ યત્રોત્કૃષ્ટા મહર્ષયઃ ॥
તદુન્નતમિતિ પ્રોક્તં સ્થાનં સ્થાનવતાં વરમ્

યદા દેવકુલે વિપ્રા મૂલચંડીશસંજ્ઞકમ્ ॥
પ્રસાદ્ય ચ મહાદેવં પુનઃ પ્રાપ્તા મહોદયમ્

ષષ્ટિવર્ષસહસ્રાણિ તપસ્તેપુર્મહર્ષયઃ ॥
ધ્યાયમાના મહેશાનમનાદિનિધનં પરમ્

તેષુ વૈ તપ્યમાનેષુ કોટિસંખ્યેષુ પાર્વતિ ॥
ઋષિતોયાતટે રમ્યે પવિત્રે પાપનાશને ॥
ભિક્ષુર્ભૂત્વા ગતશ્ચાહં પુનસ્તત્રૈવ ભામિનિ

ત્રિકાલં દર્શિભિસ્તત્ર દોષરાગવિવર્જિતૈઃ ॥
તપસ્વિભિસ્તદા સર્વૈર્લક્ષિતોઽહં વરાનને

દૃષ્ટમાત્રસ્તદા વિપ્રૈર્વિરરામ મહેશ્વરઃ ॥
ક્વ યાસિ વિદિતો દેવ ઇત્યુક્ત્વાનુયયુર્દ્વિજાઃ

યાવદાયાંતિ મુનય ઈશેશેતિ પ્રભાષકાઃ ॥
ધાવમાનાઃ સ્વતપસા દ્યોતયન્તો દિશોદશ

લિંગમેવ પ્રપશ્યંતિ ન પશ્યંતિ મહેશ્વરમ્

યેયે ચ દદૃશુર્લિંગં મૂલચણ્ડીશસંજ્ઞકમ્ ॥
તદા ચ મુનયઃ સર્વે સદેહાઃ સ્વર્ગમાયયુઃ

યદા ત્રિવિષ્ટપં વ્યાપ્તં દૃષ્ટં વૈ શતયજ્વના ॥
આયાંતિ ચ તથૈવાન્યે મુનયસ્તપસોજ્વલાઃ

એતદંતરમાસાદ્ય સમાગત્ય મહીતલે ॥
લિંગમાચ્છાદયામાસ વજ્રેણૈવ શતક્રતુઃ

અષ્ટાદશસહસ્રાણિ મુનીનામૂર્ધ્વરેતસામ્ ॥
સ્થિતાનિ ન તુ પશ્યંતિ લિંગમેતદનુત્તમમ્

શક્રસ્તુ સહસા દૃષ્ટો વજ્રેણૈવ સમન્વિતઃ ॥
યાવદ્વદંતિ શાપં તે તાવન્નષ્ટઃ પુરંદરઃ

દૃષ્ટ્વા તાન્કોપસંયુક્તાન્ભગવાંસ્ત્રિપુરાંતકઃ ॥
ઉવાચ સાંત્વયન્દેવો વાચા મધુરયા મુનીન્

કથં ખિન્ના દ્વિજશ્રેષ્ઠાઃ સદા શાંતિપરાયણાઃ ॥
પ્રસન્નવદના ભૂત્વા શ્રૂયતાં વચનં મમ

ભવદ્ભિર્જ્ઞાનસંયુક્તૈઃ સ્વર્ગઃ કિં મન્યતે બહુ ॥
યત્રૈકે વસવઃ પ્રોક્તા આદિત્યાશ્ચ તથા પરે

રુદ્રસંજ્ઞાસ્તથા ચૈકે હ્યશ્વિનાવપિ ચાપરૌ ॥
એતેષામધિપઃ કશ્ચિદેક ઇન્દ્રઃ પ્રકીર્તિતઃ

સ્વપુણ્યસંખ્યયા પ્રાપ્તે યસ્માદ્વિભ્રશ્યતે નરૈઃ ॥
એવં દુઃખસમાયુક્તઃ સ્વર્ગો નૈવેષ્યતે બુધૈઃ

એતસ્માત્કારણાદ્વિપ્રાઃ કુરુધ્વં વચનં મમ ॥
ગૃહ્ણીધ્વં નગરં રમ્યં નિવાસાય મહાપ્રભમ્

હૂયંતામગ્નિહોત્રાણિ દેવતાઃ સર્વદા દ્વિજાઃ ॥
ઇજ્યંતાં વિવિધૈર્યાગૈઃ ક્રિયતાં પિતૃપૂજનમ્

આતિથ્યં ક્રિયતા નિત્યં વેદાભ્યાસસ્તથૈવ હિ

એવં હિ કુર્વતાં નિત્યં વિના જ્ઞાનસ્ય સંચયૈઃ ॥
પ્રસાદાન્મમ વિપ્રેન્દ્રાઃ પ્રાંતે મુક્તિર્ભવિષ્યતિ

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
અસમર્થાઃ પરિત્રાણે જિતાહારાસ્તપોન્વિતાઃ ॥
નગરેણેહ કિં કુર્મસ્તવ ભક્તિમભીપ્સવઃ ॥

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
ભવિષ્યતિ સદા ભક્તિર્યુષ્માકં પરમેશ્વરે ॥
ગૃહ્ણીધ્વં નગરં રમ્યં કુરુધ્વં વચનં મમ

ઇત્યુક્ત્વા ભગવાન્દેવ ઈષન્મીલિતલોચનઃ ॥
સસ્માર વિશ્વકર્માણં સર્વશિલ્પવતાં વરમ્

સ્મૃતમાત્રો વિશ્વકર્મા પ્રાંજલિશ્ચાગ્રતઃ સ્થિતઃ ॥
આજ્ઞાપયતુ માં દેવો વચનં કરવાણિ તે

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
નગરં ક્રિયતાં ત્વષ્ટર્વિપ્રાર્થં સુંદરં શુભમ્

ઇત્યુક્તો વિશ્વકર્મા સ ભૂમિં વીક્ષ્ય સમંતતઃ ॥
ઉવાચ પ્રણતો ભૂત્વા શંકરં લોકશંકરમ્

પરીક્ષિતા મયા ભૂમિર્ન યુક્તં નગરં ત્વિહ ॥
અત્ર દેવકુલં સાક્ષાલ્લિંગસ્ય પતનં તથા

યતિભિશ્ચાત્ર વસ્તવ્યં ન યુક્તં ગૃહમેધિનામ્

ત્રિરાત્રં પંચરાત્રં વા સપ્તરાત્રં મહેશ્વર ॥
પક્ષં માસમૃતું વાપિ હ્યયનં યાવદેવ ચ ॥
પુત્રદારયુતૈસ્તીર્થે વસ્તવ્યં ગૃહમેધિભિઃ

વસત્યૂર્ધ્વં તુ ષણ્માસાદ્યદા તીર્થે ગૃહાધિપઃ ॥
અવજ્ઞા જાયતે તસ્ય મનશ્ચાપલ્યભાવતઃ ॥
તદા ધર્માદ્વિનશ્યંતિ સકલા ગૃહમેધિનઃ

ઇત્યુક્તઃ સ તદા દેવસ્તેન વૈ વિશ્વકર્મણા ॥
પુનઃ પ્રોવાચ તં તસ્ય પ્રશસ્ય વચનં શિવઃ

રોચતે મે ન વાસોઽત્ર વિપ્રાણાં ગૃહમેધિનામ્ ॥
યત્ર ચોન્નામિતં લિંગમૃષિતોયાતટે શુભે ॥
તત્ર નિર્માપય ત્વષ્ટર્નગરં શિલ્પિનાં વર

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા વિશ્વકર્મા ત્વરાન્વિતઃ ॥
ગત્વા ચકાર નગરં શિલ્પિકોટિભિરાવૃતઃ

ઉન્નતં નામ યલ્લોકે વિખ્યાતં સુરસુન્દરિ ॥
તતો હૃષ્ટમના ભૂત્વા વિલોક્ય નગરં શિવઃ ॥
આહૂય બ્રાહ્મણાન્સર્વાનુવાચાનતકન્ધરઃ

ઇદં સ્થાનં વરં રમ્યં નિર્મિતં વિશ્વકર્મણા ॥
ગ્રામાણાં ચ સહસ્રૈસ્તુ પ્રોક્તં સર્વાસુ દિક્ષુ ચ

નગરાત્સર્વતઃ પુણ્યો દેશો નગ્નહરઃ સ્મૃતઃ ॥
અષ્ટયોજનવિસ્તીર્ણ આયામવ્યાસતસ્તથા

નગ્નો ભૂત્વા હરો યત્ર દેશે ભ્રાંતો યદૃચ્છયા ॥
તં નગ્નહરમિત્યાહુર્દેશં પુણ્યતમં જનાઃ

પૂર્વે તુ શાંકરી ચાઽઽર્યા પશ્ચિમે ન્યંકુમત્યપિ ॥
ઉત્તરે કનકનંદા દક્ષિણે સાગરાવધિઃ ॥
એતદંતરમાસાદ્ય દેશો નગ્નહરઃ સ્મૃતઃ

અષ્ટયોજનમાનેન આયામવ્યાસતસ્તથા ॥
પ્રોક્તોઽયં સકલો દેશ ઉન્નતેન સમં મયા

ગૃહ્યતાં નગરશ્રેષ્ઠં પ્રસીદધ્વં દ્વિજોત્તમાઃ ॥
અત્ર ભક્તિશ્ચ મુક્તિશ્ચ ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ

ઇત્યુક્તાસ્તે તદા સર્વે વિપ્રા ઊચુર્મહેશ્વરમ્

॥ વિપ્રા ઊચુઃ ॥ ॥
ઈશ્વરાજ્ઞા વૃથા કર્તું ન શક્યા પરમાત્મનઃ ॥
તપોઽગ્નિહોત્રનિષ્ઠાનાં વેદાધ્યયનશાલિનામ્

અસ્માકં રક્ષિતા કોઽસ્તિ કલિકાલે ચ દારુણે ॥
કો દાતાઽઽરોગ્યદઃ કશ્ચ કો વૈ મુક્તિં પ્રદાસ્યતિ

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
મહાકાલ સ્વરૂપેણ સ્થિત્વા તીર્થે મહોદયે ॥
નાશયિષ્યામિ શત્રૂન્વઃ સમ્યગારાધિતો હ્યહમ્

ઉન્નતો વિઘ્નરાજસ્તુ વિઘ્નચ્છેત્તા ભવિષ્યતિ ॥
ગણનાથસ્વરૂપોઽયં ધનદો નિધીનાં પતિઃ

યુષ્મભ્યં દાસ્યતિ દ્રવ્યં સમ્યગારાધિતોઽપિ સઃ ॥
આરોગ્યદાયકો નિત્યં દુર્ગાદિત્યો ભવિષ્યતિ

મહોદયં મહાનન્દદાયકં વો ભવિષ્યતિ ॥
સમ્યગારાધિતો બ્રહ્મા સર્વકાર્યેષુ સર્વદા ॥
સર્વાન્કામાંશ્ચ મુક્તિં ચ યુષ્મભ્યં સંપ્રદાસ્યતિ

॥ વિપ્રા ઊચુઃ ॥ ॥
યદિ તીર્થાનિ તિષ્ઠંતિ સર્વાણિ સુરસત્તમ ॥
સંગાલેશ્વરતીર્થે ચ તથા દેવકુલે શિવે ॥

કલાવપિ મહારૌદ્રે હ્યસ્માકં પાવનાય વૈ ॥
સ્થાતવ્યં તર્હિ ગૃહ્ણીમો નાન્યથા ચ મહેશ્વર

સ તથેતિ પ્રતિજ્ઞાય દદૌ તેભ્યઃ પુરં વરમ્ ॥
સપ્તભૌમૈઃ શશાંકાભૈઃ પ્રાસાદૈઃ પરિભૂષિતમ્ ॥
નાનાગ્રામસમાયુક્તં સર્વતઃ સીમયાન્વિતમ્

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
એવં તેભ્યો હિ નગરં દત્ત્વા દેવો મહેશ્વરઃ ॥
દદર્શ વિશ્વકર્માણં પ્રાઞ્જલિં પુરતઃ સ્થિતમ્

॥ વિશ્વકર્મોવાચ ॥ ॥
વિલોક્યતાં મહાદેવ નગરં નગરોપમમ્ ॥
સૌવર્ણસ્થલમારુહ્ય નિર્મિતં ત્વત્પ્રસાદતઃ

વિશ્વકર્મવચઃ શ્રુત્વા ભગવાંસ્ત્રિપુરાન્તકઃ ॥
સમારુરોહ સ્થલકં સહ સર્વૈર્મહર્ષિભિઃ

નગરં વિલોકયામાસ રમ્યં પ્રાકારમણ્ડિતમ્ ॥
ઋષયસ્તુષ્ટુવુઃ સર્વે તત્રસ્થં ત્રિપુરાન્તકમ્ ॥
તાનુવાચ મહાદેવો વૃણુધ્વં વરમુત્ત મમ્

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
યદિ તુષ્ટો મહાદેવ સ્થલકેશ્વરનામભૃત્ ॥
અવલોકયંશ્ચ નગરં સદા તિષ્ઠ સ્થલે હર

ઇત્યુક્તસ્તૈસ્તદા દેવઃ સ્થલકેઽસ્મિન્સદા સ્થિતઃ ॥
કૃતે રત્નમયં દેવિ ત્રેતાયાં ચ હિરણ્મયમ્

રૌપ્યં ચ દ્વાપરે પ્રોક્તં સ્થલમશ્મમયં કલૌ ॥
એવં તત્ર સ્થિતો દેવઃ સ્થલકેશ્વરનામતઃ

સદા પૂજ્યો મહાદેવ ઉન્નતસ્થાનવાસિભિઃ ॥
માઘે માસિ ચતુર્દશ્યાં વિશેષસ્તત્ર જાગરે

ઇત્યેતત્કથિતં દેવિ હ્યુન્નતસ્ય મહોદ્યમ્ ॥
શ્રુતં પાપહરં નૄણાં સર્વકામફલપ્રદમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં સપ્તમે પ્રભાસખણ્ડે પ્રથમે પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્ય ઉન્નતસ્થાનમાહાત્મ્યવર્ણનંનામૈકોનવિંશત્યુત્તરત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ