સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 5.9-3

શ્રીમાર્કણ્ડેય ઉવાચ -
પુનર્યુગાન્તં તે ચાન્યં સમ્પ્રવક્ષ્યામિ તચ્છૃણુ ।
સૂર્યૈરાદીપિતે લોકે જઙ્ગમે સ્થાવરે પુરા

સરિત્સરઃસમુદ્રેષુ ક્ષયં યાતેષુ સર્વશઃ ।
નિર્માનુષવષટ્કારે હ્યમર્યાદગતિં ગતે

નાનારૂપૈસ્તતો મેઘૈઃ શક્રાયુધવિરાજિતૈઃ ।
સર્વમાપૂરિતં વ્યોમ વાર્યૌઘૈઃ પૂરિતે તદા

તતસ્ત્વેકાર્ણવીભૂતે સર્વતઃ સલિલાવૃતે ।
જગત્કૃત્વોદરે સર્વં સુષ્વાપ ભગવાન્હરઃ

પ્રકૃતિં સ્વામવષ્ટભ્ય યોગાત્મા સ પ્રજાપતિઃ ।
શેતે યુગસહસ્રાન્તં કાલમાવિશ્ય સાર્ણવમ્

તત્ર સુપ્તં મહાત્માનં બ્રહ્મલોકનિવાસિનઃ ।
ભૃગ્વાદિઋષયઃ સર્વે યે ચાન્યે સનકાદયઃ

પર્યઙ્કે વિમલે શુભ્રે નાનાસ્તરણસંસ્તૃતે ।
શયાનં દદૃશુર્દેવં સપત્નીકં વૃષધ્વજમ્

વિશ્વરૂપા તુ સા નારી વિશ્વરૂપો મહેશ્વરઃ ।
ગાઢમાલિઙ્ગ્ય સુપ્તસ્તાં દદૃશે ચાહમવ્યયમ્

પાદમૂલે તતસ્તસ્ય શ્યામાં તાં પદ્મલક્ષણામ્ ।
કન્યાં પશ્યામિ સુશ્રોણીં ચરણૌ તસ્ય મૃદ્ગતીમ્

વિમલામ્બરસંવીતાં વ્યાલયજ્ઞોપવીતિનીમ્ ।
શ્યામાં કમલપત્રાક્ષીં સર્વાભરણભૂષિતામ્

સકલં યુગસાહસ્રં નર્મદેયં વિજાનતી ।
પ્રસુપ્તં દેવદેવેશમુપાસ્તે વરવર્ણિની

હૃતૈર્વેદૈશ્ચતુર્ભિશ્ચ બ્રહ્માપ્યેવં મહેશ્વરઃ ।
ભૃગ્વાદ્યૈર્માનસૈઃ પુત્રૈઃ સ્તૌતિ શઙ્કરમવ્યયમ્

ભક્ત્યા પરમયા રાજંસ્તત્ર શમ્ભુમનામયમ્ ।
સ્તુવન્તસ્તત્ર દેવેશં મન્ત્રૈરીશ્વરસમ્ભવૈઃ

પ્રસુપ્તં દેવમીશાનં બોધયન્સમુપસ્થિતઃ ।
ઉત્તિષ્ઠ હર પિઙ્ગાક્ષ મહાદેવ મહેશ્વર

મમ વેદા હૃતાઃ સર્વે અતોઽહં સ્તોતુમુદ્યતઃ ।
વેદૈર્વ્યાપ્તં જગત્સર્વં દિવ્યાદિવ્યં ચરાચરમ્

અતીતં વર્તમાનં ચ સ્મરામિ ચ સૃજામ્યહમ્ ।
તૈર્વિના ચાહમેકસ્તુ મૂકોઽધો જડવત્સદા

ગતિર્વીર્યં બલોત્સાહૌ તૈર્વિના ન પ્રજાયતે ।
તૈર્વિના દેવદેવેશ નાહં કિંચિત્સ્મરામિ વૈ

તાન્વેદાન્દેવદેવેશ શીઘ્રં મે દાતુમર્હસિ ।
જડાન્ધબધિરં સર્વં જગત્સ્થાવરજઙ્ગમમ્

સ્થાનાદિ દશ ચત્વારિ ન શોભન્તે સુરેશ્વર ।
પ્રણમામ્યલ્પવીર્યત્વાદ્વેદહીનઃ સુરેશ્વર

વેદેભ્યઃ સકલં જાતં યત્કિંચિત્સચરાચરમ્ ।
તાવચ્છોભન્તિ શાસ્ત્રાણિ સમસ્તાનિ જગદ્ગુરો

યાવદ્વેદનિધિરયં નોપતિષ્ઠેત્સનાતનઃ ।
યથોદિતેન સૂર્યેણ તમો યાતિ વિનાશતામ્

એવં સમસ્તપાપાનિ યાન્તિ વેદસ્ય ધારણાત્ ।
વેદે રહસિ યત્સૂક્ષ્મં યત્તદ્બ્રહ્મ સનાતનમ્

હૃદિસ્થં દેવ જાનામિ ગતં તદ્વેદગર્જનાત્ ।
વેદાનુચ્ચરતો મેઽદ્ય તવ શઙ્કર ચાગ્રતઃ

અકસ્માત્તે ગતા વેદા ન સૃજેયં વિભો ભુવમ્ ।
તેઽપિ સર્વે મહાદેવ પ્રવિષ્ટાઃ સમ્મુખાર્ણવમ્

તે યાચ્યમાના દેવેશ તિષ્ઠન્તુ સ્મરણે મમ ।
દુહિતેયં વિશાલાક્ષી સર્વઃ સર્વં વિજાનતે

જાયતી યુગસાહસ્રં નાન્યા કાચિદ્ભવેદૃશી ।
ઋષિશ્ચાયં મહાભાગો માર્કણ્ડો ધીમતાં વરઃ

કલ્પે કલ્પે મહાદેવ ત્વામયં પર્યુપાસતે ।
જગત્ત્રયહિતાર્થાય ચરતે વ્રતમુત્તમમ્

એવમુક્તસ્તુ દેવેશો બ્રહ્મણા પરમેષ્ઠિના ।
ઉવાચ શ્લક્ષ્ણયા વાચા નર્મદાં સરિતાં વરામ્

કથયસ્વ મહાભાગે બ્રહ્મણસ્ત્વં તુ પૃચ્છતઃ ।
કેન વેદા હૃતાઃ સર્વે વેધસો જગતીગુરોઃ

એવમુક્તા તુ રુદ્રેણ ઉવાચ મૃગલોચના ।
બ્રહ્મણો જપતો વેદાંસ્ત્વયિ સુપ્તે મહેશ્વર

ભવતશ્છિદ્રમાસાદ્ય ઘોરેઽસ્મિન્સલિલાવૃતે ।
પૂર્વકલ્પસમુદ્ભૂતાવસુરૌ સુરદુર્જયૌ

શ્રિયાવૃત્તૌ મહાદેવ ત્વયા ચોત્પાદિતૌ પુરા ।
સુરાસુરસુદુર્જેયૌ દાનવૌ મધુકૈટભૌ

તૌ વાયુભૂતૌ સૂક્ષ્મૌ ચ પઠતોઽસ્માત્પિતામહાત્ ।
તાવાશુ હૃત્વા વેદાંશ્ચ પ્રવિષ્ટૌ ચ મહાર્ણવમ્

એતચ્છ્રુત્વા મહાતેજા હ્યમૃતાયાસ્તતો વચઃ ।
સસ્માર સ ચ દેવેશં શઙ્ખચક્રગદાધરમ્

સ વિવેશ મહારાજ ભૂતલં સસુરોત્તમઃ ।
દાનવાન્તકરો દેવઃ સર્વદૈવતપૂજિતઃ

મીનરૂપધરો દેવો લોડયામાસ ચાર્વણમ્ ।
વેદાંશ્ચ દદૃશે તત્ર પાતાલે નિહિતાન્પ્રભુઃ

તૌ ચ દૈત્યૌ મહાવીર્યૌ દૃષ્ટવાન્મધુસૂદનઃ ।
મહાવેગૌ મહાબાહૂ સૂદયામાસ તેજસા

વેદાંસ્તત્રાપિ તોયસ્થાનાનિનાય જગદ્ગુરુઃ ।
ચતુર્વક્ત્રાય દેવાયાદદાચ્ચક્રવિભૂષિતઃ

તતઃ પ્રહૃષ્ટો ભગવાન્ વેદાંલ્લબ્ધ્વા પિતામહઃ ।
જનયામાસ નિખિલં જગદ્ભૂયશ્ચરાચરમ્

સા ચ દેવી નદી પુણ્યા રુદ્રસ્ય પરિચારિકા ।
પાવની સર્વભૂતાનાં પ્રોવાહ સલિલં તદા

તસ્યાસ્તીરે તતો દેવા ઋષયશ્ચ તપોધનાઃ ।
યજન્તિ ત્ર્યમ્બકં દેવં પ્રહૃષ્ટેનાન્તરાત્મના

એકા મૂર્તિર્મહેશસ્ય કારણાન્તરમાગતા ।
ત્રૈગુણ્યા કુરુતે કર્મ બ્રહ્મચક્રીશરૂપતઃ

એતેષાં તુ પૃથગ્ભાવં યે કુર્વન્તિ સુમોહિતાઃ ।
તેષાં ધર્મઃ કુતઃ સિદ્ધિર્જાયતે પાપકર્મિણામ્

એવમેતા મહાનદ્યસ્તિસ્રો રુદ્રસમુદ્ભવાઃ ।
એકા એવ ત્રિધા ભૂતા ગઙ્ગા રેવા સરસ્વતી

ગઙ્ગા તુ વૈષ્ણવી મૂર્તિઃ સર્વપાપપ્રણાશિની ।
રુદ્રદેહસમુદ્ભૂતા નર્મદા ચૈવમેવ તુ

બ્રાહ્મી સરસ્વતી મૂર્તિસ્ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતા ।
દિવ્યા કામગમા દેવી વાગ્વિભૂત્યૈ તુ સંસ્થિતા

નર્મદા પરમા કાચિન્મર્ત્યમૂર્તિકલા શિવા ।
દિવ્યા કામગમા દેવી સર્વત્ર સુરપૂજિતા

વ્યાપિની સર્વભૂતાનાં સૂક્ષ્માત્સૂક્ષ્મતરા સ્મૃતા ।
અક્ષયા હ્યમૃતા હ્યેષા સ્વર્ગસોપાનમુત્તમા

સૃષ્ટા રુદ્રેણ લોકાનાં સંસારાર્ણવતારિણી

સરિજ્જલં યેઽપિ પિબન્તિ લોકે મુચ્યન્તિ તે પાપવિશેષસઙ્ઘૈઃ ।
વ્રજન્તિ સંસારમનાદિભાવં ત્યક્ત્વા ચિરં મોક્ષપદં વિશુદ્ધમ્

યથા ગઙ્ગા તથા રેવા તથા ચૈવ સરસ્વતી ।
સમં પુણ્યફલં પ્રોક્તં સ્નાનદર્શનચિન્તનૈઃ

વરદાનાન્મહાભાગા હ્યધિકા ચોચ્યતે બુધૈઃ ।
કારુણ્યાન્તરભાવેન ન મૃતા સમુપાગતા

મુચ્યન્તે દર્શનાત્તેન પાતકૈઃ સ્નાનમઙ્ગલૈઃ ।
નર્મદાયાં નૃપશ્રેષ્ઠ યે નમન્તિ ત્રિલોચનમ્

ઉમારુદ્રાઙ્ગસમ્ભૂતા યેન ચૈષા મહાનદી ।
લોકાન્પ્રાપયતે સ્વર્ગં તેન પુણ્યત્વમાગતા

ય એવમીશાનવરસ્ય દેહં વિભજ્ય દેવીમિહ સંશૃણોતિ ।
સ યાતિ રુદ્રં મહતારવેણ ગન્ધર્વયક્ષૈરિવ ગીયમાનઃ

॥ ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવન્ત્યખણ્ડે રેવાખણ્ડે નર્મદામાહાત્મ્યે નર્મદોત્પત્તિતત્સ્નાનફલાદિકથનં નામ નવમોઽધ્યાયઃ ॥