સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 5.80

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥
આશીતિકં વિજાનીહિ દેવં સ્વપ્નેશ્વરં પ્રિયે ॥
યસ્ય દર્શનમાત્રેણ દુઃસ્વપ્નં નશ્યતિ ધ્રુવમ્

કલ્માષપાદેતિ ખ્યાતો લોકે રાજા બભૂવ હ ॥
ઇક્ષ્વાકુવંશજો દેવિ તેજસા સૂર્યવદ્ભુવિ

સ કદાચિદ્વને રાજા વશિષ્ઠસુતમૌરસમ્ ॥
શક્તિં પરમધર્મજ્ઞં દદર્શ વિજિતેંદ્રિયમ્ ॥
માર્ગસ્થિતં તપોનિષ્ઠમપગચ્છેતિ ચાબ્રવીત્

અમુંચંતં તુ પંથાનં તમૃષિં નૃપસત્તમઃ ॥
જઘાન કશયા મોહાત્તદા રાક્ષસવન્મુનિમ્

કશાપ્રહારાભિહતસ્તતઃ સ મુનિપુંગવઃ ॥
તં શશાપ રુષાવિષ્ટો વાશિષ્ઠઃ ક્રોધમૂર્છિતઃ

હંસિ રાક્ષસવદ્યસ્માદ્રાજાપસદ તાપસમ્ ॥
તસ્માત્ત્વમદ્યપ્રભૃતિ પુરુષાદો ભવિષ્યતિ

સતતં પિશિતાસક્તશ્ચરિષ્યસિ મહીમિમામ્॥
સ તુ શપ્તસ્તદા તેન તત્ક્ષણાદ્વૈ નૃપોત્તમઃ

જગામ શરણં શક્તિં પ્રસાદયિતુમ ર્હયત્॥
યદા ન તુષ્ટો વિપ્રર્ષિઃ શક્તિઃ પરમકોપનઃ ॥
પ્રસાદ્યમાનો ભૂપેન તદા તેનાપિ ભક્ષિતઃ

શક્તિં તં ભક્ષયિત્વા તુ વશિષ્ઠસ્યાપરાન્તુ તાન્ ॥
ભક્ષયામાસ સહસા સિંહઃ ક્ષુદ્રમૃગાનિવ

તદાપ્રભૃતિ સંજાતઃ પુરુષાદો નૃપોત્તમઃ ॥
રાત્રૌ પશ્યતિ દુઃસ્વપ્નાન્પાપસંઘેન મોહિતઃ ॥

દૃષ્ટ્વા ભયાનકાન્સ્વપ્નાન્સ રાજા પર્ય્યતપ્યત ॥
પશ્ચાત્તાપેન સંયુક્તો વિલલાપ સુદુઃખિતઃ

અથાપ્યુક્તમમાત્યૈશ્ચ કિં કરોષિ મહીપતે ॥
કસ્માત્તે નિષ્પ્રભા કાંતિર્વિવર્ણો હરિણઃ કૃશઃ

સ રાજા કથયામાસ દુઃસ્વપ્નાનનુપૂર્વશઃ ॥
સ્વપ્નેઽહં સાગરં શુષ્કં ચન્દ્રં ચ પતિતં ભુવિ

ઉપરુદ્ધાં ચ જગતીં ઘનેન તમસા વૃતામ્॥
આત્માનં ચાહમદ્રાક્ષં મલિનં મુક્તમૂર્દ્ધજમ્

પતંતમદ્રિશિખરાત્કલુષે ગોમયે હ્રદે ॥
પિબન્નંજલિના તૈલં હસન્નિવ મુહુર્મુહુઃ

તૈલેનાભ્યક્તસર્વાંગસ્તૈલમેવાવગાહયન્ ॥
પીઠે કાર્ષ્ણાયસે ચૈવ નિષણ્ણોઽહમધો મુખઃ

ગાયંતિ પ્રમદા રક્તા રક્તમાલ્યાનુલેપનાઃ ॥
કૃષ્ણાંબરધરાશ્ચાન્યાઃ કૃષ્ણમાલ્યાનુલેપનાઃ

તાભિરાકૃષ્યમાણોઽપિ નીતોઽહં દક્ષિણાં દિશમ્ ॥
બદ્ધ્વા રજ્જ્વા સુવર્ણસ્ય લોહસ્ય રજતસ્ય ચ

પાંસુકર્દમયોર્મધ્યે મગ્નોહં લોહયંત્રિતઃ ॥
કપોતૈસ્તુદ્યમાનોઽહં ગૃધ્રૈઃ કાકૈશ્ચ દારુણૈઃ

સૃગાલૈર્ભક્ષ્યમાણશ્ચ સ્થિતો મદ્ગુરમસ્તકે ॥
ઋક્ષવાનરયાનસ્થો ગતોઽહં દક્ષિણાં દિશમ્

નદીં નિમગ્નો નિશ્ચેષ્ટો જલહીનાં મહીસમામ્॥
દંતૈર્વિદારિતો રાત્રૌ રાસભેનાહમર્દ્દિતઃ

તાડિતો હદયેત્યર્થં ચરણૈર્વજ્રસંનિભૈઃ ॥
દૃષ્ટિશ્ચ હન્યતેઽત્યર્થં વેતાલૈર્લોહશં કુભિઃ

કરાલૈઃ કંટકૈઃ કૃષ્ણૈઃ પુરુષૈરુદ્યતાયુધૈઃ॥
સ્વપ્નેહં તાડિતોત્યર્થમપ્રમાણૈઃ શિતૈઃ શરૈઃ

એવમેતન્મયા દૃષ્ટમિમાંરાત્રિં ભયાવહામ્॥
સંખ્યાં કર્તું ન શક્યેત દુઃસ્વપ્નાનપરાન્બહૂન્

ઇમાં તુ દુઃસ્વપ્નગતિં નિરીક્ષ્ય વૈ હ્યનેકરૂપામવિચિંતિતાં પુરા ॥
ભયં મહન્મે હૃદયં ન શુદ્ધ્યતિ પ્રગૃહ્ય બાહૂ વિલપામ્યનાથવત્

નૃપસ્ય વચનં શ્રુત્વા અમાત્યા ભૃશદુઃખિતાઃ ॥
પશ્યંતો દુર્નિમિત્તાશ્ચ ઉલ્કાપાતાદિકાસ્તદા

સૌરિ સૂર્યકુજાક્રાંતં નગરં દૃશ્યતેઽધુના॥
નાગં ચતુષ્પદં વિષ્ટિં કિંસ્તુઘ્નં શકુનિં તથા

કરણાનિ ન શસ્યંતે મુહૂર્ત્તા દારુણાભવન્ ॥
વિદિત્વા નૃપભંગં તુ દેશભંગકુલક્ષયમ્

આશ્વાસયંતો રાજાનમિદં વચનમબ્રુવન્ ॥
અલં શોકેન કાકુત્સ્થ સત્યાસત્યા હિ વિભ્રમાઃ

દૃશ્યંતે ભાવિતાઃ પુંસિ સ્વપ્ને ધાતુવશેન હિ ॥
તથા પિત્રાદિદેવાંશ્ચ પૂજય બ્રાહ્મણાંસ્તથા

એભિસ્તતો મોક્ષ્યસે ત્વં માનસાદધિવિભ્રમાત્ ॥
યસ્માદ્દૈવોપઘાતાનાં દૈવમેવ હિ રક્ષણમ્

એવમાશ્વાસિતો ભૂપો હ્યમાત્યૈર્ધર્મકોવિદૈઃ ॥
તત્પાપં કથયામાસ ગુરુપુત્રવધાદિકમ્

વશિષ્ઠસ્ય સુતો જ્યેષ્ઠઃ શક્તિ ર્વૈ ભક્ષિતો મયા ॥
નૃશંસેન તથામાત્યા એકોનં ભક્ષિતં શતમ્

તેન પાપેન સંતપ્તઃ કથં સ્વસ્થો ભવામિ વૈ ॥
એકાપિ બ્રહ્મહત્યાયા સાપિ દૈવાત્સુદુષ્કરા

મયા પુનર્નૃશંસેન સા તથા ન તુ વર્જિતા ॥
કાંસ્તુ લોકાન્ગમિષ્યામિ કૃત્વા કર્મ સુદારુણમ્ ॥
રાક્ષસોઽહમનેનૈવ શરીરેણ કુલાંતકૃત્

જાતઃ કુલે રઘૂણાં વૈ પાપાત્મા પાપસંભવઃ ॥
સોઽહમત્ર મરિષ્યામિ સાધયિત્વા હુતાશનમ્

ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા સૌદાસસ્ય સુવિસ્મિતાઃ ॥
અમાત્યા વેદતત્ત્વજ્ઞાઃ સર્વશાસ્ત્રવિશારદાઃ

અહો પાપમિદં ભૂરિ કૃતં પાપેન સર્વથા ॥
પ્રાયશ્ચિત્તં ન જાનીમો વશિષ્ઠેન વિનાઽધુના

તસ્માદદ્યૈવ ગંતવ્યમસ્ય ભૂપસ્ય કારણાત્ ॥
યત્ર તિષ્ઠતિ વિપ્રર્ષિર્વશિષ્ઠો ભગવાન્મુનિઃ

ઇત્યુક્ત્વા સહિતાસ્તેન તેઽમાત્યા ભૃશદુઃખિતાઃ ॥
ગત્વા યત્રાશ્રમે વિપ્રો વશિષ્ઠો ભગવાનૃષિઃ

અદૃશ્યંતીં વધૂં દીનાં યત્રાશ્વાસયતિ પ્રભુઃ ॥
અદૃશ્યંતી તુ તં દૃષ્ટ્વા કૂરકર્માણમગ્રતઃ ॥
ભયસંવિગ્નયા વાચા વશિષ્ઠમિદમબ્રવીત્

અસૌ મૃત્યુરિવોગ્રેણ દણ્ડેન વહુગર્વિતઃ ॥
પ્રગૃહીતેન કાષ્ઠેન રાક્ષસોઽભ્યેતિ ભીષણઃ

તન્નિવારયિતું શક્તો નાન્યો વૈ ભુવિ કશ્ચન ॥
ત્વામૃતેઽદ્ય મહાભાગ સર્વવેદવિદાં વર

ત્રાહિ માં ભગ વન્પાપાદસ્માદ્દારુણદર્શનાત્ ॥
રાક્ષસોઽયમિહાગત્ય નૂનમાવાં સમીહતે

॥ વશિષ્ઠ ઉવાચ ॥ ॥
મા ભૈઃ પુત્રિ ન ભેતવ્યં રાક્ષસાત્તે કથંચન ॥
નૈતદ્રક્ષો ભયં યસ્માત્પશ્યસિ ત્વમુપસ્થિતમ્॥
રાજા કલ્માષપાદોઽયમમાત્યૈઃ સહિતો વિભુઃ

સ એષોઽસ્મિન્વનોદ્દેશે સમા યાતો મમાંતિકમ્ ॥
તમાયાંતમથાલક્ષ્ય વશિષ્ઠો ભગવાનૃષિઃ ॥
વારયામાસ તેજસ્વી હુંકારેણ નૃપોત્તમમ્

મન્ત્રપૂતેન ચ તતઃ સમભ્યુક્ષ્ય ચ વારિણા ॥
મોક્ષયામાસ વૈ ભાવાદ્રાક્ષસાદ્રાજસત્તમમ્

પ્રતિલભ્ય તતઃ સંજ્ઞામભિવાદ્ય કૃતાંજલિઃ॥
ઉવાચ નૃપતિઃ કાલે વશિષ્ઠમૃષિસત્ત મમ્

સૌદાસોઽહં મહાભાગ દાસોઽહં તવ સુવ્રત ॥
અસ્મિન્કાલે યદિષ્ટં તે બ્રૂહિ કિં કરવાણિ તે

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા નૃપસ્ય દ્વિજસત્તમઃ ॥
જ્ઞાત્વા તપોબલેનૈવ વિશ્વામિત્રસ્ય ચેષ્ટિતમ્ ॥
રાજાનં પ્રત્યુવાચેદં વિનયાવનતં તથા

જ્ઞાતમેવ યથાકાલં ગચ્છ રાજન્કુશ સ્થલીમ્॥
મહાકાલસમીપે તુ લિંગં દુઃસ્વપ્નનાશનમ્

રાજસંપત્કરં દિવ્યં પુત્રપૌત્રવિવર્દ્ધનમ્ ॥
બ્રહ્મહત્યાસહસ્રાણાં સ્ફોટનં પાપનાશ નમ્ ॥
તસ્ય દર્શનમાત્રેણ વિપાપ્મા ચ ભવિષ્યસિ

દુઃસ્વપ્નજં ભયં ઘોરં વિનંક્ષ્યતિ ન સંશયઃ ॥
ગ્રહાશ્ચ સાનુકૂલાસ્તે ભવિષ્યન્તિ નૃપો ત્તમ

ઇત્યુક્તો ગુરુણા ભૂયો વશિષ્ઠેન મહાત્મના ॥
જગામ ત્વરિતો દેવિ મહાકાલવનં શુભમ્ ॥
દદર્શ તત્ર તલ્લિંગં દુષ્ટદુઃસ્વપ્નનાશનમ્

નષ્ટાઃ સર્વેપિ દુઃસ્વપ્નાઃ સુસ્વપ્નાશ્ચાભવંસ્તદા ॥
રાજા નિષ્કલ્મષો ભૂત્વા પુનઃ પ્રાપ્નોન્નિજં પદમ્ ॥
અયોધ્યાયાં ગતો રાજ્યં ચકાર મુદિતસ્તદા ॥

તદાપ્રભૃતિ દેવોઽયં સુસ્વપ્નેશ્વરસંજ્ઞકઃ ॥
બભૂવ ભુવને ખ્યાતઃ સર્વદુઃસ્વપ્નનાશનઃ

અષ્ટમ્યાં ચ ચતુર્દશ્યાં દેવં સ્વપ્નેશ્વરં શિવમ્ ॥
દર્શનં યે કરિષ્યંતિ સ્નાત્વા શિપ્રાજલે શુભે॥
આજન્મપ્રભવં તેષાં દુઃસ્વપ્નં ચ વિનશ્યતિ

સ એવ સર્વદા પૂજ્ય ઇહ લોકે પરત્ર ચ ॥
યઃ પશ્યતિ નરો ભક્ત્યા દેવં સ્વપ્નેશ્વરં શિવમ્

યં યં કામમભિધ્યાય મનસાભિમતં નરઃ ॥
તં તં દુર્લ્લભમાપ્નોતિ સુસ્વપ્નેશ્વરદર્શનાત્

નિયમેન પ્રપશ્યંતિ દેવં સ્વપ્નેશ્વરં સદા ॥
તે પ્રયાંતિ તનું ત્યક્ત્વા મદીયં ભવનં પ્રિયે

ભક્તિહીનઃ ક્રિયાહીનો યઃ પશ્યતિ પ્રસંગતઃ ॥
સુપુણ્યાં ગતિમાપ્નોતિ યોગિગમ્યાં યશસ્વિનિ

યે ચ પુષ્પૈર્વિચિત્રૈશ્ચ પૂજયન્તિ ચ પર્વસુ ॥
તે સર્વકામસંપન્નાઃ શ્રીબલારોગ્યસંયુતાઃ ॥
દીર્ઘાયુષઃ શુભાચારા જાયન્તે દેહિનોઽમલાઃ

એતે ચ બ્રહ્મવિષ્ણ્વિંદ્રકુબેરદહનાદયઃ ॥
સુસ્વપ્નં પરમં પ્રાપ્તાઃ શ્રીસ્વપ્નેશ્વરદર્શનાત્

એષ તે કથિતો દેવિ પ્રભાવઃ પાપનાશનઃ ॥
સ્વપ્નેશ્વરસ્ય દેવસ્ય શૃણુ લિંગચતુષ્ટયમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવન્ત્યખણ્ડે ઉમામહેશ્વરસંવાદે સ્વપ્નેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણનં નામાશીતિતમોઽધ્યાયઃ