સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 5.78

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
અષ્ટસપ્તતિકં વિદ્ધિ અવિમુક્તેશ્વરં પ્રિયે ॥
યસ્ય દર્શનમાત્રેણ તીર્થયાત્રાફલં લભેત્

શાકલે નગરે દેવિ ચિત્રસેનો મહીપતિઃ ॥
બભૂવ ભુવિ વિખ્યાતો રૂપવાન્મન્મથાધિકઃ

તસ્ય ચન્દ્રપ્રભા ભાર્યા પ્રાણે ભ્યોઽપિ ગરીગસી ॥
પતિવ્રતા ધર્મશીલા રૂપયૌવનશાલિની

અપુત્રસ્યાપિ નૃપતેઃ પુત્રી જાતા મનોરમા ॥
તસ્યા નામ તદા ચક્રે પિતા પાર્થિવસત્તમઃ

સર્વલક્ષણસંપન્ના કન્યા લાવણ્યવત્યપિ ॥
સાપિ જાતિસ્મરા દેવી સસ્માર ચ પુરાતનમ્

વૈરાગ્યાદ્બ્રહ્મચર્યં ચ ચચાર તનુમધ્યમા ॥
કદાચિદ્યૌવનં પ્રાપ્તા સા ચ પૃષ્ટા નૃપેણ વૈ

ઉત્સંગે ચ નિજે કૃત્વા મૂર્ધ્નિ ચાઘ્રાય હર્ષિતઃ ॥
પુત્રિ પ્રદાનકાલસ્તે કસ્મૈ દેયા વરાય ચ

નૃપાય નૃપપુત્રાય સંમતાય દ્વિજાય વા ॥
વૃદ્ધાય બહુભાર્યાય ગ્રામીણાય ચ પુત્રિણે ॥
હર્ષેણ ચાવૃતો રાજા પુનઃ પપ્રચ્છ તાં સુતામ્

પૃષ્ટા ચ સા યદા દેવી ન ચોવાચ નૃપં પ્રતિ ॥
અધોમુખી ચ સંજાતા પુનઃ પ્રોક્તા નૃપેણ તુ

યદિ મદ્વચનં પુત્રિ પ્રતિભાતિ ન સાંપ્રતમ્ ॥
વરણં સ્વેચ્છયા પુત્રિ કુરુ તર્હિ સ્વયંવરમ્

ઇત્યુક્તા સા નૃપતિના પિત્રા પ્રોક્તા પુનઃપુનઃ ॥
રુરોદ સા વૈ કરુણં શ્રુત્વા તાં કુત્સિતાં ગતિમ્

જહાસ ચાતિહાસેન પુનઃ શ્વાસાંશ્ચ મુંચતિ ॥
પ્રહર્ષં ચ પુનઃ ક્ષિપ્રં પ્રાપ્ય વાષ્પં ચ મુંચતિ

તામવસ્થાં ગતાં દૃષ્ટ્વા પુત્રી મુન્મત્તતાં ગતામ્॥
કિમેતદિતિ ભૂપાલો ગ્રસિતા કિં ગ્રહેણ વૈ

ભૂતેન વા પિશાચેન મત્સુતા લક્ષણૈર્યુતા ॥
ઇતિ ચિન્તાપરો રાજા યદા જાતો યશસ્વિનિ

તદા પ્રોક્તસ્તયા પુત્ર્યા મા તાત વિમના ભવ ॥
નાહં ગ્રસ્તા ગ્રહેણેહ ન ભૂતેન ન રક્ષસા

ન પિશાચેન યક્ષેણ તવ કન્યા મહીપતે ॥
જાતિસ્મરાહમુત્પન્ના શ્રૂયતાં મમ જન્મ ચ

પ્રાગ્જ્યોતિષે પુરે વિપ્રો હરસ્વામી બભૂવ હ ॥
ભાર્યાહં દુર્ભગા જાતા તસ્ય વિપ્રસ્ય પાર્થિવ

રૂપયૌવનસંપન્ના તસ્ય નાહં પ્રિયા વિભો ॥
સદા વિદ્વેષસંયુક્તો મયિ નિષ્ઠુરજલ્પકઃ

નાન્યસ્ય કસ્યચિદ્દ્વેષ્ટા મુક્ત્વા માં પૃથિવીપતે ॥
પાણિગ્રહણકાલે તુ ગ્રહૈઃ પાપૈર્વિલોકિતા

અહમૂઢાં કુલીનેન દ્વિજેનાતિગુણેન ચ ॥
સ ચાવલોકિતો વિપ્રો ગ્રહૈઃ પુણ્યૈર્નરાધિપ

તેન મે વલ્લભો રાજન્ન ચાહં તસ્ય વલ્લભા ॥
સ સદાચારસંયુક્તો વેદાધ્યયનતત્પરઃ

નાન્યત્ર કુરુતે ભાવં બ્રહ્મચર્યવ્રતે સ્થિતઃ ॥
તતોઽહં ક્રોધસંયુક્તા વશીકરણલંપટા ॥
અપૃચ્છં પ્રમદાસ્તાત યાસ્ત્યક્તાઃ પતિભિઃ કિલ

તાભિરુક્તા હ્યહં ભૂપ વશ્યો ભર્ત્તા ભવિષ્યતિ ॥
અસ્માકં પ્રત્યયો જાતસ્તસ્માત્ત્વં કર્તુમર્હસિ

ભેષજૈર્વિવિધૈશ્ચૂર્ણૈર્મંત્રૈર્મોહકરૈઃ પરૈઃ ॥
તૈસ્તૈસ્તુ કૃતલેપોઽપિ ભવિતા દાસવત્પતિઃ

તતોઽહં ત્વરિતા ગત્વા તાસાં વાક્યેન ભૂપતે ॥
ચૂર્ણં મન્ત્રં ગૃહીત્વા ચ પ્રાપ્તા ભર્તૃગૃહં પુનઃ

પ્રદોષે પયસા યુક્તશ્ચૂર્ણો ભર્ત્તરિ યોજિતઃ ॥
ગ્રીવાયાં ચ મયા મન્ત્રો ન્યસ્તઃ સર્વાંગસંધિષુ

યદા પીતશ્ચ ચૂર્ણસ્તુ મન્ત્રેણાતીવ ગુંઠિતઃ ॥
વશગસ્તત્ક્ષણાજ્જાતો મંત્રચૂર્ણપ્રભાવતઃ

દ્વારદેશે સ્થિતઃ ક્રંદન્દાસોઽસ્મિ તવ શોભને ॥
ત્રાહિ માં શરણં પ્રાપ્તં ત્વદ્વશોહં ચ શોભને

તત્તસ્ય રુદિતં જ્ઞાત્વા મંત્રમાહાત્મ્યતો નૃપ ॥
સ્વસ્થીકરણયોગેન તદા સ્વસ્થઃ કૃતઃ પતિઃ

તતઃ પ્રભૃતિ કાંતો મે વશ્યોઽભૂદ્ભવને સ્થિતઃ ॥
પંચત્વં ચ ગતા કાલે તથા નારકયાતનામ્

તામ્રભ્રાષ્ટ્રે ચ દગ્ધાહં યુગાનિ દશ પંચ ચ॥
સૂક્ષ્માણિ તિલમાત્રાણિ કૃત્વા ખંડાન્યનેકશઃ॥
છેદિતા કાલસૂત્રેણ પીડિતા ઘ્રાણયંત્રકે

ક્વાથીભૂતા તપ્તતૈલૈર્ઘટે દર્વ્યાથ લોડિતા॥
પિષ્ટા ચૈવ શિલાપૃષ્ઠે કુટ્ટિતા લોહમુદ્ગરૈઃ

દલિતા દંતદલને દગ્ધાહં રૌરવે ભૃશમ્॥
અધોમુખી વિનિક્ષિપ્તા ત્વમેધ્યે પૂયશોણિતે

યાન્યાપિ યુવતી તાત ભર્તુર્વશ્યં સમાચરેત્ ॥
વૃથા ધર્માદુરાચારા પચ્યતે નરકે ભૃશમ્

ભર્ત્તા નાથો ગુરુર્ભર્તા ભર્ત્તા વૈ દૈવતં પરમ્ ॥
ભર્ત્તા સ્વમી સુહૃદ્ભર્ત્તા ભર્તા ચ પરમં પદમ્

તુષ્ટે ભર્ત્તરિ નારીણાં તુષ્ટાઃ સ્યુઃ સર્વદેવતાઃ ॥
વિમુખે વિમુખાઃ સર્વે તસ્માત્સેવ્યઃ સદા પતિઃ ॥
ભસ્મીભવતિ સા નારી યયા ભર્ત્તા ન તોષિતઃ

યસ્ય પ્રસાદાત્પ્રાપ્યંતે ભોગાશ્ચ વિવિધાઃ સદા ॥
તં વશ્યં કુરુતે યા ચ સા કથં સુખમાપ્નુયાત્

તિર્યગ્યોનિશતં યાતિ કૃમિપક્ષિશતાનિ ચ ॥
તસ્માત્તત્તત્સદા કાર્યં સ્ત્રીભિર્ભર્તૃવચઃ કિલ

એવં પુનર્મયા ભુક્તા નરકા ભૃશદારુણાઃ ॥
તિર્યગ્યોનિસહસ્રં તુ કર્મણા કુત્સિતેન ચ ॥

કિંચિત્પાતકશુદ્ધ્યર્થં ચંડાલસ્ય ચ વેશ્મનિ ॥
જાતાહમતિરૂપેણ પીડિતા વિવિધૈર્વ્રણૈઃ

સારમેયૈર્વૃતા દીના ભક્ષ્યમાણા પુનઃપુનઃ ॥
દુષ્ટાહં ભક્ષ્યમાણાપિ માર્ગે રુદ્ધા વૃકૈરહમ્ ॥
તૈરહં તુદ્યમાનાપિ મહાકાલવનં ગતા

દૃષ્ટો મયા મહાદેવો દૈવતો મૃગમાણયા ॥
સમીપે દેવદેવસ્ય પિપ્પલાદેશ્વરસ્ય ચ

તસ્ય દર્શનમાત્રેણ ગતા શક્રપુરં પ્રતિ ॥
વિમાનેન સુદીપ્તેન કિંકિણીજાલમાલિના ॥
દિવ્યાંબરધરા દિવ્યા દિવ્યમાલાવિભૂષણા

તત્રાહં પૂજિતા દેવૈઃ સ્તુતાહં ચારણૈસ્તથા ॥
દર્શનાત્તસ્ય લિંગસ્ય જાતાહં તવ વેશ્મનિ

વલ્લભા રૂપસંપન્ના શાકલે નગરે શુભે ॥
સ્મૃત્વા તુ કુત્સિતાં યોનિં વિલાપશ્ચ કૃતો મયા

સ્મૃત્વા લિંગસ્ય માહાત્મ્યં હર્ષો જાતસ્તુ તત્ક્ષણાત્ ॥
તન્મે નૈવ ચ વાતૂલ્યં ગૃહીતા ન ગ્રહેણ ચ

જાતા જાતિસ્મરા તાત બ્રહ્મચર્યવ્રતે સ્થિતા ॥
અતો યાસ્યામિ તં દેવં દર્શનાર્થં પુનઃ પ્રભો ॥
યથા ન ભૂયો મે જન્મ સ્યાચ્ચ સંસારસાગરે

ઇતિ પુત્રીવચઃ શ્રુત્વા ચિત્રસેનો મહીપતિઃ ॥
સભૃત્યમંત્રિસહિતો મહાકાલવનં ગતઃ

દદર્શ તત્ર તલ્લિંગં પૂજયામાસ ભક્તિતઃ ॥
સાપિ દૃષ્ટ્વૈવ તલ્લિંગં તસ્મિંલ્લિંગે લયં ગતા

રાજા ચ પુત્રવાઞ્જાતો લિંગદર્શનતઃ પ્રિયે ॥
બભૂવ ચક્રવર્તી સ યથા સ્વાયંભુવો મનુઃ

એતસ્મિન્નંતરે દેવિ દૃષ્ટ્વા દેવે લયં ગતામ્ ॥
રાજપુત્રીં મહાદેવિ કૃતં નામ મુદાન્વિતૈઃ

અવિમુક્તસ્ય લિંગસ્ય દર્શનાદેવ તત્ક્ષણાત્ ॥
અવિમુક્તેશ્વરો દેવ ઇતિ ખ્યાતો ભવત્વિતિ

યોઽસૌ કાશ્યાં પ્રસિદ્ધોઽસ્તિ દેવો વિશ્વેશ્વરઃ શિવઃ ॥
સ ચૈવાત્ર સુવિખ્યાતોઽવિમુક્તેશ્વરસંજ્ઞયા

વારાણસી યથા પુણ્યા તથાવંતી ચ મુક્તિદા ॥
તસ્યા દશગુણં પુણ્યં શ્રૂયતેઽત્ર વિશેષતઃ

તસ્માદ્વિશ્વેશ્વરો દેવઃ સમાયાતઃ કુશસ્થલીમ્॥
યત્રાગત્ય સુવિદ્વાંસો માનવાઃ શંસિતવ્રતાઃ

પશ્યંતિ પરયા ભક્ત્યા હ્યવિમુક્તેશ્વરં શિવમ્ ॥
તેષાં મુક્તિર્ન સંદેહો ભવિષ્યતિ સુનિશ્ચલા

અમુક્તા નૈવ પશ્યંતિ મુક્તાઃ પશ્યંતિ સર્વદા ॥
બ્રહ્મચર્યવ્રતૈઃ સમ્યગિષ્ટૈઃ સર્વમખૈર્ભવેત્

તત્ફલં પ્રાપ્યતે સમ્યગવિમુક્તેશદર્શનાત્ ॥
નૈઃશ્રેયસી ગતિઃ પુણ્યા દર્શનાદેવ જાયતે

યા ગતિઃ પ્રાપ્યતે સાંખ્યૈયોગૈર્વા યા ગતિર્ભવેત્ ॥
સા ગતિઃ નાપ્યતે સમ્યગવિમુક્તેશદર્શનાત્

જન્મમૃત્યુભયં હિત્વા સ યાતિ પરમાં ગતિમ્ ॥
યઃ પૂજયતિ ભાવેન હ્યવિમુક્તેશ્વરં શિવમ્ ॥

બ્રહ્મહાપિ ચ યો ગચ્છેદવિમુક્તેશ્વરં યજેત્ ॥
તસ્ય લિંગસ્ય માહાત્મ્યાત્સર્વ્વપાપાન્નિવર્ત્તતે

શાઠ્યેનાપિ ચ યઃ પશ્યેદવિમુક્તે શ્વરં શિવમ્॥
સ મુંચતિ જરાં મૃત્યું જન્મ ચૈતદશાશ્વતમ્

સ્મૃતઃ સંપૂજિતો ભક્ત્યા સ્તુતો વા વિવિધૈઃ સ્તવૈઃ ॥
મુક્તિં દદાતિ દેવેશો હ્યવિ મુક્તેશ્વરઃ શિવઃ

એષ તે કથિતો દેવિ પ્રભાવઃ પાપનાશનઃ ॥
અવિમુક્તેશ્વરેશસ્ય હનુમત્કેશ્વરં શૃણુ