સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 5.159

શ્રીમાર્કણ્ડેય ઉવાચ -
તતો ગચ્છેન્મહારાજ તીર્થં પરમપાવનમ્ ।
નર્મદાયાં સુદુષ્પ્રાપં સિદ્ધં હ્યનરકેશ્વરમ્

તસ્મિંસ્તીર્થે નરઃ સ્નાત્વા પાપકર્માપિ ભારત ।
ન પશ્યતિ મહાઘોરં નરકદ્વારસંજ્ઞિકમ્

યુધિષ્ઠિર ઉવાચ -
શુભાશુભફલૈસ્તાત ભુક્તભોગા નરાસ્ત્વિહ ।
જાયન્તે લક્ષણૈર્યૈસ્તુ તાનિ મે વદ સત્તમ

યથા નિર્ગચ્છતે જીવસ્ત્યક્ત્વા દેહં ન પશ્યતિ ।
તથા ગચ્છન્પુનર્દેહં પઞ્ચભૂતસમન્વિતઃ

ત્વગસ્થિમાંસમેદોઽસૃક્કેશસ્નાયુશતૈઃ સહ ।
વિણ્મૂત્રરેતઃસઙ્ઘાતે કા સંજ્ઞા જાયતે નૃણામ્

એવમુક્તઃ સ માર્કણ્ડઃ કથયામાસ યોગવિત્ ।
ધ્યાત્વા સનાતનં સર્વં દેવદેવં મહેશ્વરમ્

માર્કણ્ડેય ઉવાચ -
શૃણુ પાર્થ મહાપ્રશ્નં કથયામિ યથાશ્રુતમ્ ।
સકાશાદ્બ્રહ્મણઃ પૂર્વમૃષિદેવસમાગમે

ગુરુરાત્મવતાં શાસ્તા રાજા શાસ્તા દુરાત્મનામ્ ।
ઇહ પ્રચ્છન્નપાપાનાં શાસ્તા વૈવસ્વતો યમઃ

અચીર્ણપ્રાયશ્ચિત્તાનાં યમલોકે હ્યનેકધા ।
યાતનાભિર્વિયુક્તાનામનેકાં જીવસન્તતિમ્

ગત્વા મનુષ્યભાવે તુ પાપચિહ્ના ભવન્તિ તે ।
તત્તેઽહં સમ્પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુષ્વૈકમના નૃપ

સહિત્વા યાતનાં સર્વાં ગત્વા વૈવસ્વતક્ષયમ્ ।
વિસ્તીર્ણયાતના યે તુ લોકમાયાન્તિ ચિહ્નિતાઃ

ગદ્ગદોઽનૃતવાદી સ્યાન્મૂકશ્ચૈવ ગવાનૃતે ।
બ્રહ્મહા જાયતે કુષ્ઠી શ્યાવદન્તસ્તુ મદ્યપઃ

કુનખી સ્વર્ણહરણાદ્દુઃશ્ચર્મા ગુરુતલ્પગઃ ।
સંયોગી હીનયોનિઃ સ્યાદ્દરિદ્રોઽદત્તદાનતઃ

ગ્રામશૂકરતાં યાતિ હ્યયાજ્યયાજકો નૃપ ।
ખરો વૈ બહુયાજી સ્યાચ્છ્વાનિમન્ત્રિતભોજનાત્

અપરીક્ષિતભોજી સ્યાદ્વાનરો વિજને વને ।
વિતર્જકોઽથ માર્જારઃ ખદ્યોતઃ કક્ષદાહતઃ

અવિદ્યાં યઃ પ્રયચ્છેત બલીવર્દો ભવેદ્ધિ સઃ ।
અન્નં પર્યુષિતં વિપ્રે દદાનઃ ક્લીબતાં વ્રજેત્

માત્સર્યાદથ જાત્યન્ધો જન્માન્ધઃ પુસ્તકં હરન્ ।
ફલાન્યાહરતોઽપત્યં મ્રિયતે નાત્ર સંશયઃ

મૃતો વાનરતાં યાતિ તન્મુક્તોઽથ ગલાડવાન્ ।
અદત્ત્વા ભક્ષયંસ્તાનિ હ્યનપત્યો ભવેન્નરઃ

હરન્વસ્ત્રં ભવેદ્ગોધા ગરદઃ પવનાશનઃ ।
પ્રવ્રાજી ગમનાદ્રાજન્ ભવેન્મરુપિશાચકઃ

વાતકો જલહર્તા ચ ધાન્યહર્તા ચ મૂષકઃ ।
અપ્રાપ્તયૌવનાં ગચ્છન્ ભવેત્સર્પ ઇતિ શ્રુતિઃ

ગુરુદારાભિલાષી ચ કૃકલાસો ભવેચ્ચિરમ્ ।
જલપ્રસ્રવણં યસ્તુ ભિન્દ્યાન્મત્સ્યો ભવેન્નરઃ

અવિક્રેયાન્ વિક્રયન્ વૈ વિકટાક્ષો ભવેન્નરઃ ।
અયોનિગો વૃકો હિ સ્યાદુલૂકઃ ક્રયવઞ્ચનાત્

મૃતસ્યૈકાદશાહે તુ ભુઞ્જાનઃ શ્વોપજાયતે ।
પ્રતિશ્રુત્ય દ્વિજાયાર્થમદદન્મધુકો ભવેત્

રાજ્ઞીગમાદ્ભવેદ્દુષ્ટતસ્કરો વિડ્વરાહકઃ ।
પરિવાદી દ્વિજાતીનાં લભતે કાચ્છપીં તનુમ્

વ્રજેદ્દેવલકો રાજન્યોનિં ચાણ્ડાલસંજ્ઞિતામ્ ।
દુર્ભગઃ ફલવિક્રેતા વૃશ્ચિકો વૃષલીપતિઃ

માર્જારોઽગ્નિં પદા સ્પૃષ્ટ્વા રોગવાન્પરમાંસભુક્ ।
સોદર્યાગમનાત્ષણ્ઢો દુર્ગન્ધશ્ચ સુગન્ધહૃત્

ગ્રામભટ્ટો દિવાકીર્તિર્દૈવજ્ઞો ગર્દભો ભવેત્ ।
કુપણ્ડિતઃ સ્યાન્માર્જારો ભષણો વ્યાસ એવ ચ

સ એવ દૃશ્યતે રાજન્પ્રકાશાત્પરમર્મણામ્ ।
યદ્વા તદ્વાપિ પારક્યં સ્વલ્પં વા યદિ વા બહુ

કૃત્વા વૈ યોનિમાપ્નોતિ તૈરશ્ચીં નાત્ર સંશયઃ ।
એવમાદીનિ ચાન્યાનિ ચિહ્નાનિ નૃપસત્તમ

સ્વકર્મવિહિતાન્યેવ દૃશ્યન્તે યૈસ્તુ માનવાઃ ।
તતો જન્મ તતો મૃત્યુઃ સર્વજન્તુષુ ભારત

જાયતે નાત્ર સન્દેહઃ સમીભૂતે શુભાશુભે ।
સ્ત્રીપુંસોઃ સમ્પ્રયોગેણ વિષુદ્ધે શુક્રશોણિતે

પઞ્ચભૂતસમોપેતઃ સષષ્ઠઃ પરમેશ્વરઃ ।
ઇન્દ્રિયાણિ મનઃ પ્રાણા જ્ઞાનમાયુઃ સુખં ધૃતિઃ

ધારણં પ્રેરણં દુઃખમિચ્છાહઙ્કાર એવ ચ ।
પ્રયત્ન આકૃતિર્વર્ણઃ સ્વરદ્વેષૌ ભવાભવૌ

તસ્યેદમાત્મનઃ સર્વમનાદેરાદિમિચ્છતઃ ।
પ્રથમે માસિ સ ક્લેદભૂતો ધાતુવિમૂર્છિતઃ

માસ્યર્બુદં દ્વિતીયે તુ તૃતીયે ચેન્દ્રિયૈર્યુતઃ ।
આકાશાલ્લાઘવં સૌક્ષ્મ્યં શબ્દં શ્રોત્રબલાદિકમ્ ।
વાયોસ્તુ સ્પર્શનં ચેષ્ટાં દહનં રૌક્ષ્યમેવ ચ

પિત્તાત્તુ દર્શનં પક્તિમૌષ્ણ્યં રૂપં પ્રકાશનમ્ ।
સલિલાદ્રસનાં શૈત્યં સ્નેહં ક્લેદં સમાર્દવમ્

ભૂમેર્ગન્ધં તથા ઘ્રાણં ગૌરવં મૂર્તિમેવ ચ ।
આત્મા ગૃહ્ણાત્યજઃ પૂર્વં તૃતીયે સ્પન્દતે ચ સઃ

દૌર્હૃદસ્યાપ્રદાનેન ગર્ભો દોષમવાપ્નુયાત્ ।
વૈરૂપ્યં મરણં વાપિ તસ્માત્કાર્યં પ્રિયં સ્ત્રિયાઃ

સ્થૈર્યં ચતુર્થે ત્વઙ્ગાનાં પઞ્ચમે શોણિતોદ્ભવઃ ।
ષષ્ઠે બલં ચ વર્ણશ્ચ નખરોમ્ણાં ચ સમ્ભવઃ

મનસા ચેતનાયુક્તો નખરોમશતાવૃતઃ ।
સપ્તમે ચાષ્ટમે ચૈવ ત્વચાવાન્ સ્મૃતિવાનપિ

પુનર્ગર્ભં પુનર્ધાત્રીમેનસ્તસ્ય પ્રધાવતિ ।
અષ્ટમે માસ્યતો ગર્ભો જાતઃ પ્રાણૈર્વિયુજ્યતે

નવમે દશમે વાપિ પ્રબલૈઃ સૂતિમારુતૈઃ ।
નિર્ગચ્છતે બાણ ઇવ યન્ત્રચ્છિદ્રેણ સજ્વરઃ

શરીરાવયવૈર્યુક્તો હ્યઙ્ગપ્રત્યઙ્ગસંયુતઃ ।
અષ્ટોત્તરં મર્મશતં તત્રાસ્થા તુ શતત્રયમ્

સપ્ત શિરઃકપાલાનિ વિહિતાનિ સ્વયમ્ભુવા ।
તિસ્રઃ કોટ્યોઽર્ધકોટી ચ રોમ્ણામઙ્ગેષુ ભારત

દ્વાસપ્તતિસહસ્રાણિ હૃદયાદભિનિસૃતાઃ ।
હિતાનામ હિ તા નાડ્યસ્તાસાં મધ્યે શશિપ્રભા

એવં પ્રવર્તતે ચક્રં ભૂતગ્રામે ચતુર્વિધે ।
ઉત્પત્તિશ્ચ વિનાશશ્ચ ભવતઃ સર્વદેહિનામ્

ગતિરૂર્ધ્વા ચ ધર્મેણ હ્યધર્મેણ ત્વધોગતિઃ ।
જાયતે સર્વવર્ણાનાં સ્વધર્મચલનાન્નૃપ

દેવત્વે માનવત્વે ચ દાનભોગાદિકાઃ ક્રિયાઃ ।
દૃશ્યન્તે યા મહારાજ તત્સર્વં કર્મજં ફલમ્

સ્વકર્મ વિહિતે ઘોરે કામક્સોધાર્જિતે શુભે ।
નિમજ્જેન્નરકે ઘોરે યસ્યોત્તારો ન વિદ્યતે

ઉત્તારણાય જન્તૂનાં નર્મદાતટસંસ્થિતમ્ ।
એવમેતન્મહાતીર્થં નરકેશ્વરમુત્તમમ્

નરકાપહં મહાપુણ્યં મહાપાતકનાશનમ્ ।
તત્તીર્થં સર્વતીર્થાનામુત્તમં ભુવિ દુર્લભમ્

તત્ર તીર્થે તુ યઃ સ્નાત્વા પૂજયેત મહેશ્વરમ્ ।
મહાપાતકયુક્તોઽપિ નરકં નૈવ પશ્યતિ

તત્ર તીર્થે તુ યો દદ્યાદ્ધેનું વૈતરણીં શુભામ્ ।
સ મુચ્યતે સુખેનૈવ વૈતરણ્યાં ન સંશયઃ

યુધિષ્ઠિર ઉવાચ -
યમદ્વારે મહાઘોરે યા સા વૈતરણી નદી ।
કિંરૂપા કિંપ્રમાણા સા કથં સા વહતિ દ્વિજ

કથં તસ્યાઃ પ્રમુચ્યન્તે કેષાં વાસસ્તુ સંતતમ્ ।
કેષાં તુ સાનુકૂલા સા હ્યેતદ્વિસ્તરતો વદ

શ્રીમાર્કણ્ડેય ઉવાચ -
ધર્મપુત્ર મહાબાહો શૃણુ સર્વં મયોદિતમ્ ।
યા સા વૈતરણી નામ યમદ્વારે મહાસરિત્

અગાધા પારરહિતા દૃષ્ટમાત્રા ભયાવહા ।
પૂયશોણિતતોયા સા માંસકર્દમનિર્મિતા

તત્તોયં ભ્રમતે તૂર્ણં તાપીમધ્યે ઘૃતં યથા ।
કૃમિભિઃ સઙ્કુલં પૂયં વજ્રતુણ્ડૈરયોમુખૈઃ

શિશુમારૈશ્ચ મકરૈર્વજ્રકર્તરિસંયુતૈઃ ।
અન્યૈશ્ચ જલજીવૈઃ સા સુહિંસ્રૈર્મર્મભેદિભિઃ

તપન્તિ દ્વાદશાદિત્યાઃ પ્રલયાન્ત ઇવોલ્બણાઃ ।
પતન્તિ તત્ર વૈ મર્ત્યાઃ ક્રન્દન્તો ભૃશદારુણમ્

હા ભ્રાતઃ પુત્ર હા માતઃ પ્રલપન્તિ મુહુર્મુહુઃ ।
અસિપત્ત્રવને ઘોરે પતન્તં યોઽભિરક્ષતિ

પ્રતરન્તિ નિમજ્જન્તિ ગ્લાનિં ગચ્છન્તિ જન્તવઃ ।
ચતુર્વિધૈઃ પ્રાણિગણૈર્દ્રષ્ટવ્યા સા મહાનદી

તરન્તિ તસ્યાં સદ્દાનૈરન્યથા તુ પતન્તિ તે ।
માતરં યે ન મન્યન્તે હ્યાચાર્યં ગુરુમેવ ચ

અવજાનન્તિ મૂઢા યે તેષાં વાસસ્તુ સંતતમ્ ।
પતિવ્રતાં સાધુશીલામૂઢાં ધર્મેષુ નિશ્ચલામ્

પરિત્યજન્તિ યે પાપાઃ સંતતં તુ વસન્તિ તે ।
વિશ્વાસપ્રતિપન્નાનાં સ્વામિમિત્રતપસ્વિનામ્

સ્ત્રીબાલવૃદ્ધદીનાનાં છિદ્રમન્વેષયન્તિ યે ।
પચ્યન્તે તત્ર મધ્યે વૈ ક્રન્દમાનાઃ સુપાપિનઃ

શ્રાન્તં બુભુક્ષિતં વિપ્રં યો વિઘ્નયતિ દુર્મતિઃ ।
કૃમિભિર્ભક્ષ્યતે તત્ર યાવત્કલ્પશતત્રયમ્

બ્રાહ્મણાય પ્રતિશ્રુત્ય યો દાનં ન પ્રયચ્છતિ ।
આહૂય નાસ્તિ યો બ્રૂતે તસ્ય વાસસ્તુ સંતતમ્

અગ્નિદો ગરદશ્ચૈવ રાજગામી ચ પૈશુની ।
કથાભઙ્ગકરશ્ચૈવ કૂટસાક્ષી ચ મદ્યપઃ

વજ્રવિધ્વંસકશ્ચૈવ સ્વયંદત્તાપહારકઃ ।
સુક્ષેત્રસેતુભેદી ચ પરદારપ્રધર્ષકઃ

બ્રાહ્મણો રસવિક્રેતા વૃષલીપતિરેવ ચ ।
ગોકુલસ્ય તૃષાર્તસ્ય પાલીભેદં કરોતિ યઃ

કન્યાભિદૂષકશ્ચૈવ દાનં દત્ત્વા તુ તાપકઃ ।
શૂદ્રસ્તુ કપિલાપાની બ્રાહ્મણો માંસભોજની

એતે વસન્તિ સતતં મા વિચારં કૃથા નૃપ ।
સાનુકૂલા ભવેદ્યેન તચ્છૃણુષ્વ નરાધિપ

અયને વિષુવે ચૈવ વ્યતીપાતે દિનક્ષયે ।
અન્યેષુ પુણ્યકાલેષુ દીયતે દાનમુત્તમમ્

કૃષ્ણાં વા પાટલાં વાપિ કુર્યાદ્વૈતરણીં શુભામ્ ।
સ્વર્ણશૃઙ્ગીં રૂપ્યખુરાં કાંસ્યપાત્રસ્ય દોહિનીમ્

કૃષ્ણવસ્ત્રયુગાચ્છન્નાં સપ્તધાન્યસમન્વિતામ્ ।
કુર્યાત્સદ્રોણશિખર આસીનાં તામ્રભાજને

યમં હૈમં પ્રકુર્વીત લોહદણ્ડસમન્વિતમ્ ।
ઇક્ષુદણ્ડમયં બદ્ધ્વા હ્યુડુપં પટ્ટબન્ધનૈઃ

ઉડુપોપરિ તાં ધેનું સૂર્યદેહસમુદ્ભવામ્ ।
કૃત્વા પ્રકલ્પયેદ્વિદ્વાઞ્છત્ત્રોપાનદ્યુગાન્વિતામ્

અઙ્ગુલીયકવાસાંસિ બ્રાહ્મણાય નિવેદયેત્ ।
ઇમમુચ્ચારયેન્મન્ત્રં સંગૃહ્યાસ્યાશ્ચ પુચ્છકમ્

ઓં યમદ્વારે મહાઘોરે યા સા વૈતરણી નદી ।
તર્તુકામો દદામ્યેનાં તુભ્યં વૈતરણિ નમઃ ।
ઇત્યધિવાસનમન્ત્રઃ

ગાવો મે ચાગ્રતઃ સન્તુ ગાવો મે સન્તુ પૃષ્ઠતઃ ।
ગાવો મે હૃદયે સન્તુ ગવાં મધ્યે વસામ્યહમ્

ઓં વિષ્ણુરૂપ દ્વિજશ્રેષ્ઠ ભૂદેવ પઙ્ક્તિપાવન ।
સદક્ષિણા મયા દત્તા તુભ્યં વૈતરણિ નમઃ ।
ઇતિ દાનમન્ત્રઃ

બ્રાહ્મણં ધર્મરાજં ચ ધેનું વૈતરણીં શિવામ્ ।
સર્વં પ્રદક્ષિણીકૃત્ય બ્રાહ્મણાય નિવેદયેત્

પુચ્છં સંગૃહ્ય સુરભેરગ્રે કૃત્વા દ્વિજં તતઃ

ધેનુકે ત્વં પ્રતીક્ષસ્વ યમદ્વારે મહાભયે ।
ઉત્તિતીર્ષુરહં ધેનો વૈતરણ્યૈ નમોઽસ્તુ તે ।
ઇત્યનુવ્રજમન્ત્રઃ

અનુવ્રજેત ગચ્છન્તં સર્વં તસ્ય ગૃહં નયેત્ ।
એવં કૃતે મહીપાલ સરિત્સ્યાત્સુખવાહિની

તારયતે તયા ધેન્વા સા સરિજ્જલવાહિની ।
સર્વાન્કામાનવાપ્નોતિ યે દિવ્યા યે ચ માનુષાઃ

રોગી રોગાદ્વિમુક્તઃ સ્યાચ્છામ્યન્તિ પરમાપદઃ ।
સ્વસ્થે સહસ્રગુણિતમાતુરે શતસંમિતમ્

મૃતસ્યૈવ તુ યદ્દાનં પરોક્ષે તત્સમં સ્મૃતમ્ ।
સ્વહસ્તેન તતો દેયં મૃતે કઃ કસ્ય દાસ્યતિ ।
ઇતિ મત્વા મહારાજ સ્વદત્તં સ્યાન્મહાફલમ્

ઇત્યેવમુક્તં તવ ધર્મસૂનો દાનં મયા વૈતરણીસમુત્થમ્ ।
શૃણોતિ ભક્ત્યા પઠતીહ સમ્યક્સ યાતિ વિષ્ણોઃ પદમપ્રમેયમ્

શ્રીમાર્કણ્ડેય ઉવાચ -
પ્રાપ્તે ચાશ્વયુજે માસિ તસ્મિન્કૃષ્ણા ચતુર્દશી ।
સ્નાત્વા કૃત્વા તતઃ શ્રાદ્ધં સમ્પૂજ્ય ચ મહેશ્વરમ્

પિતૃભ્યો દીયતે દાનં ભક્તિશ્રદ્ધાસમન્વિતૈઃ ।
પશ્ચાજ્જાગરણં કુર્યાત્સત્કથાશ્રવણાદિભિઃ

તતઃ પ્રભાતસમયે સ્નાત્વા વૈ નર્મદાજલે ।
તર્પણં વિધિવત્કૃત્વા પિત્ઃણાં દેવપૂર્વકમ્

સૌવર્ણે ઘૃતસંયુક્તં દીપં દદ્યાદ્દ્વિજાતયે ।
પશ્ચાત્સંભોજયેદ્વિપ્રાન્ સ્વયં ચૈવ વિમત્સરઃ

એવં કૃતે નરશ્રેષ્ઠ ન જન્તુર્નરકં વ્રજેત્ ।
અવશ્યમેવ મનુજૈર્દ્રષ્ટવ્યા નારકી સ્થિતિઃ

અનેન વિધિના કૃત્વા ન પશ્યેન્નરકાન્નરઃ ।
તત્ર તીર્થે મૃતાનાં તુ નરાણાં વિધિના નૃપ

મન્વન્તરં શિવે લોકે વાસો ભવતિ દુર્લભે ।
વિમાનેનાર્કવર્ણેન કિંકિણીશતશોભિના

સ ગચ્છતિ મહાભાગ સેવ્યમાનોઽપ્સરોગણૈઃ ।
ભુનક્તિ વિવિધાન્ભોગાનુક્તકાલં ન સંશયઃ

પૂર્ણે ચૈવ તતઃ કાલ ઇહ માનુષ્યતાં ગતઃ ।
સર્વવ્યાધિવિનિર્મુક્તો જીવેચ્ચ શરદાં શતમ્

પ્રાપ્ય ચાશ્વયુજે માસિ કૃષ્ણપક્ષે ચતુર્દશીમ્ ।
અહોરાત્રોષિતો ભૂત્વા પૂજયિત્વા મહેશ્વરમ્ ।
મહાપાતકયુક્તોઽપિ મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ

અષ્ટાવિંશતિકોટ્યો વૈ નરકાણાં યુધિષ્ઠિર ।
વિમુક્તા નરકૈર્દુઃખૈઃ શિવલોકં વ્રજન્તિ તે

તત્ર ભુક્ત્વા મહાભોગાન્દિવ્યૈશ્વર્યસમન્વિતાન્ ।
લભન્તે માનુષં જન્મ દુર્લભં ભુવિ માનવાઃ

॥ ઇતિ શ્રીસ્કન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવન્ત્યખણ્ડે રેવાખણ્ડેઽનરકેશ્વરતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનં નામૈકોનષષ્ટ્યુત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ ॥