સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 5.11-3

યુધિષ્ઠિર ઉવાચ -
અહો મહત્પુણ્યતમા વિશિષ્ટા ક્ષયં ન યાતા ઇહ યા યુગાન્તે ।
તસ્માત્સદા સેવ્યતમા મુનીન્દ્રૈર્ધ્યાનાર્ચનસ્નાનપરાયણૈશ્ચ

યામાશ્રિત્ય ગતા મોક્ષમૃષયો ધર્મવત્સલાઃ ।
યે ત્વયોક્તાસ્તુ નિયમા ઋષીણાં વેદનિર્મિતાઃ

મોક્ષાવાપ્તિર્ભવેદ્યેષાં નિયમૈશ્ચ પૃથગ્વિધૈઃ ।
દશદ્વાદશભિર્વાપિ ષડ્ભિરષ્ટાભિરેવ વા

ત્રિભિસ્તથા ચતુર્ભિર્વા વર્ષૈર્માસૈસ્તથૈવ ચ ।
મુચ્યન્તે કલિદોષૈસ્તે દેવેશાનસમર્ચનાત્

બ્રહ્માણં વા સુરશ્રેષ્ઠ કેશવં વા જગદ્ગુરુમ્ ।
અર્ચયન્પાપમખિલં જહાત્યેવ ન સંશયઃ

એતદ્વિસ્તરતઃ સર્વં કથયસ્વ મમાનઘ ।
યસ્મિન્સંસારગહને નિમગ્નાઃ સર્વજન્તવઃ ।
તે કથં ત્રિદિવં પ્રાપ્તા ઇતિ મે સંશયો વદ

શ્રીમાર્કણ્ડેય ઉવાચ -
જન્માન્તરૈરનેકૈસ્તુ માનુષ્યમુપલભ્યતે ।
ભક્તિરુત્પદ્યતે ચાત્ર કથંચિદપિ શઙ્કરે

તીર્થદાનોપવાસાનાં યજ્ઞૈર્દેવદ્વિજાર્ચનૈઃ ।
અવાપ્તિર્જાયતે પુંસાં શ્રદ્ધયા પરયા નૃપ

તસ્માચ્છ્રદ્ધા પ્રકર્તવ્યા માનવૈર્ધર્મવત્સલૈઃ ।
ઈશોઽપિ શ્રદ્ધયા સાધ્યસ્તેન શ્રદ્ધા વિશિષ્યતે

અન્યથા નિષ્ફલં સર્વં શ્રદ્ધાહીનં તુ ભારત ।
તસ્માત્સમાશ્રયેદ્ભક્તિં રુદ્રસ્ય પરમેષ્ઠિનઃ

તેષાંહિ સફલં જન્મ યેષાં ભક્તિરચઞ્ચલા ।
સા ચૈવ ત્રિવિધા ભક્તિઃ સાત્ત્વિકી રાજસી તથા

તામસી સર્વલોકસ્ય ત્રિવિધં ચ ફલં લભેત્ ।
તે કર્મફલસંયોગાદાવર્તન્તે પુનઃપુનઃ

જન્માન્તરશતૈસ્તેષાં જ્ઞાનિનાં દેવયાજિનામ્ ।
દેવત્રયે ભવેદ્ભક્તિઃ ક્ષયાત્પાપસ્ય કર્મણઃ

ઈશાનાત્તુ પુનર્મોક્ષો જાયતે છિન્નસંશયઃ ।
યે પુનર્નર્મદાતીરમાશ્રિત્ય દ્વિજપુંગવાઃ

ત્રયીમાર્ગમસન્દિગ્ધાસ્તે યાન્તિ પરમાં ગતિમ્ ।
એકાગ્રમનસો યે તુ શઙ્કરં શિવમવ્યયમ્

અર્ચયન્તીહ નિરતાઃ ક્ષિપ્રં સિધ્યન્તિ તે જનાઃ ।
કાલેન મહતા સિદ્ધિર્જાયતેઽન્યત્ર દેહિનામ્

નર્મદાયાઃ પુનસ્તીરે ક્ષિપ્રં સિદ્ધિરવાપ્યતે ।
ષડ્ભિર્વર્ષૈસ્તુ સિધ્યન્તિ યે તુ સાંખ્યવિદો જનાઃ

વૈષ્ણવા જ્ઞાનસમ્પન્નાસ્તેઽપિ સિધ્યન્તિ ચાગ્રતઃ ।
સર્વયોગવિદો યે ચ સમુદ્રમિવ સિન્ધવઃ

એકીભવન્તિ કલ્પાન્તે યોગે માહેશ્વરે ગતાઃ ।
સર્વેષામેવ યોગાનાં યોગો માહેશ્વરો વરઃ

તમાસાદ્ય વિમુચ્યન્તે યેઽપિ સ્યુઃ પાપયોનયઃ ।
શિવમર્ચ્ય નદીકૂલે જાયન્તે તે ન યોનિષુ

ગતિરેષા દુરારોહા સર્વપાપક્ષયંકરી ।
મુચ્યન્તે મઙ્ક્ષુ સંસારાદ્રેવામાશ્રિત્ય જન્તવઃ

તસ્માત્સ્નાયી ભવેન્નિત્યં તથા ભસ્મવિલેપનઃ ।
નર્મદાતીરમાસાદ્ય ક્ષિપ્રં સિદ્ધિમવાપ્નુયાત્

ત્રિકાલં પૂજયેચ્છાન્તો યો નરો લિઙ્ગમાદરાત્ ।
સર્વરોગવિનિર્મુક્તઃ સ યાતિ પરમાં ગતિમ્

ષડ્ભિઃ સિધ્યતિ મસૈસ્તુ યદ્યપિ સ્યાત્સ પાપકૃત્ ।
યે પુનઃ શુદ્ધમનસો માસૈઃ શુધ્યન્તિ તે ત્રિભિઃ

યથા દિનકરસ્પૃષ્ટં હિમં શૈલાદ્વિશીર્યન્તે ।
તદ્વદ્વિલીયતે પાપં સ્પૃષ્ટં ભસ્મકણૈઃ શુભૈઃ

વૈનતેયભયત્રસ્તા યથા નશ્યન્તિ પન્નગાઃ ।
તદ્વત્પાપાનિ નશ્યન્તિ ભસ્મનાભ્યુક્ષિતાનિ હ

નર્મદાતોયપૂતેન ભસ્મનોદ્ધૂલયન્તિ યે ।
સદ્યસ્તે પાપસઙ્ઘાચ્ચ મુચ્યન્તે નાત્ર સંશયઃ

વ્રતં પાશુપતં ભક્તયા યથોક્તં પાલયન્તિ યે ।
શૂદ્રાન્નેન વિહીનાસ્તુ તે યાન્તિ પરમાં ગતિમ્

અમૃતં બ્રાહ્મણસ્યાન્નં ક્ષત્રિયાન્નં પયઃ સ્મૃતમ્ ।
વૈશ્યાન્નમન્નમેવ સ્યાચ્છૂદ્રાન્નં રુધિરં સ્મૃતમ્

શૂદ્રાન્નરસસંપુષ્ટા યે મ્રિયન્તે દ્વિજોત્તમાઃ ।
તે તપોજ્ઞાનહીનાસ્તુ કાકા ગૃધ્રા ભવન્તિ તે

દુષ્કૃતં હિ મનુષ્યાણામન્નમાશ્રિત્ય તિષ્ઠતિ ।
યો યસ્યાન્નં સમશ્નાતિ સ તસ્યાશ્નાતિ કિલ્બિષમ્

વિશેષાદ્યતિધર્મેણ તપોલૌલ્યં સમાશ્રિતાઃ ।
નરકં યાન્ત્યસન્દિગ્ધમિત્યેવં શઙ્કરોઽબ્રવીત્

ઈદૃગ્રૂપાશ્ચ યે વિપ્રાઃ પાશુપત્યે વ્યવસ્થિતાઃ ।
તે મહત્પાપસંઘાતં દહન્ત્યેવ ન સંશયઃ

વિડમ્બેન ચ સંયુક્તા લૌલુપ્યેન ચ પીડિતાઃ ।
અસંગ્રાહ્યા ઇત્યેવં શ્રુતિનોદના

માતાપિતૃકૃતૈર્દોષૈરન્યે કેચિત્સ્વકર્મજૈઃ ।
નષ્ટા જ્ઞાનાવલેપેન અહઙ્કારેણઽપરે

શાઙ્કરે પ્રસ્થિતા ધર્મે યે સ્મૃત્યર્થબહિષ્કૃતાઃ ।
ક્લિશ્યમાનાસ્તુ કલેન તે યાન્તિ પરમાં ગતિમ્

અશ્રદ્દધાનાઃ પુરુષા મૂર્ખા દમ્ભવિવર્ધિતાઃ ।
ન સિધ્યન્તિ દુરાત્માનઃ કુદૃષ્ટાન્તાર્થકીર્તનાઃ

મહાભાગ્યેઽપિ તીર્થસ્ય શાઙ્કરં વ્રતમાસ્થિતાઃ ।
વિયોનિં યાન્ત્યસન્દિગ્ધં લૌલુપ્યેન સમન્વિતાઃ

ન તીર્થૈર્ન ચ દાનૈશ્ચ દુષ્કૃતં હિ વિલુપ્યતે ।
અજ્ઞાનાચ્ચ પ્રમાદાચ્ચ કૃતં પાપં વિનશ્યતિ

એવં જ્ઞાત્વા તુ વિધિના વર્તિતવ્યં દ્વિજાતિભિઃ ।
પરં બ્રહ્મ જપદ્ભિશ્ચ વાર્તિતવ્યં મુહુર્મુહુઃ

ઊર્ધ્વરૂપં વિરૂપાક્ષં યોઽધીતે રુદ્રમેવ ચ ।
ઈશાનં પશ્યતે સાક્ષાત્ષણ્માસાત્સઙ્ગવર્જિતઃ

સંહિતાયા દશાવૃત્તીર્યઃ કરોતિ સુસંયતઃ ।
નર્મદાતટમાશ્રિત્ય સ મુચ્યેત્સર્વપાતકૈઃ

પુરાણસંહિતાં વાપિ શૈવીં વા વૈષ્ણવીમપિ ।
યઃ પઠેન્નર્મદાતીરે શિવાગ્રે સ શિવાત્મકઃ

આ ભૂતસંક્ષયં યાવત્સ્વર્ગલોકે મહીયતે ।
સંસાખ્યસનં હાતું પુરા પ્રોક્તં તુ નન્દિના

દેવર્ષિસિદ્ધગન્ધર્વસમવાયે શિવાલયે ।
નન્દિગીતામિમાં રાજઞ્છૃણુષ્વૈકમનાઃ શુભામ્

સ્વર્ગમોક્ષપ્રદાં પુણ્યાં સંસારભયનાશિનીમ્

સંસારગહ્વરગુહાં પ્રવિહાતુમેતાં ચેદિચ્છથ પ્રતિપદં ભવતાપખિન્નાઃ ।
નાનાવિધૈર્નિજકૃતૈર્બહુકર્મપાશૈર્બદ્ધાઃ સુખાય શૃણુતૈકહિતં મયોક્તમ્

શક્ર વક્રગતિં મા ગા મા કૃથા યમ યાતનામ્ ।
ચેતઃ પ્રચેતઃ શમય લૌલુપ્યં ત્યજ વિત્તપ

દીનાનાથવિશિષ્ટેભ્યો ધનં સર્વં પરિત્યજ ।
યદિ સંસારજલધેર્વીચીપ્રેઙ્ખોલ્લનાતુરઃ

જન્મોદ્વિગ્નં મૃતેસ્ત્રસ્તં ગ્રસ્તં કામાદિભિર્નરમ્ ।
સ્રસ્તં યો ન યમાદિભ્યઃ પિનાકી પાતિ પાવનઃ

મા ધેહિ ગર્વં કીનાશ હાસ્યં યાસ્યસિ પીડયન્ ।
પ્રાણિનં સર્વશરણં તદ્ભાવિ શરણં તવ

કાલઃ કરાલકો બાલઃ કો મૃત્યુઃ કો યમાધમઃ ।
શિવવિષ્ણુપરાણાં હિ નરાણાં કિં ભયં ભવેત્

ભવભારાર્તજન્તૂનાં રેવાતીરનિવાસિનામ્ ।
ભર્ગશ્ચ ભગવાંશ્ચૈવ ભવભીતિવિભેદનૌ

શિવં ભજ શિવં ધ્યાય શિવં સ્તુહિ શિવં યજ ।
શિવં નમ વરાક ત્વં જ્ઞાનં મોક્ષં યદીચ્છસિ

પઠ પઞ્ચાનનં શાસ્ત્રં મન્ત્રં પઞ્ચાક્ષરં જપ ।
ધેહિ પઞ્ચાત્મકં તત્ત્વં યજ પઞ્ચાનનં પરમ્

કિં તૈઃ કર્મગણૈઃ શોચ્યૈર્નાનાભાવવિશેષિતૈઃ ।
યદિ પઞ્ચાનનઃ શ્રીમાન્ સેવ્યતે સર્વથા શિવઃ

કિં સંસારગજોન્મત્તબૃંહિતૈર્નિભૃતૈરપિ ।
યદિ પઞ્ચાનનો દેવો ભાવગન્ધોપસેવિતઃ

રે મૂઢ કિં વિષાદેન પ્રાપ્ય કર્મકદર્થનામ્ ।
ભવાનીવલ્લભં ભીમં જપ ત્વં ભયનાશનમ્

નર્મદાતીરનિલયં દુઃખૌઘવિલયંકરમ્ ।
સ્વર્ગમોક્ષપ્રદં ભર્ગં ભજ મૂઢ સુરેશ્વરમ્

વિહાય રેવાં સુરસિન્ધુસેવ્યાં તત્તીરસંસ્થં ચ હરં હરિં ચ ।
ઉન્મત્તવદ્ભાવવિવર્જિતસ્ત્વં ક્વ યાસિ રે મૂઢ દિગન્તરાણિ

ભજ રેવાજલં પુણ્યં યજ રુદ્રં સનાતનમ્ ।
જપ પઞ્ચાક્ષરીં વિદ્યાં વ્રજ સ્થાનં ચ વાઞ્છિતમ્

ક્લેશયિત્વા નિજં કાયમુપાયૈર્બહુભિસ્તુ કિમ્ ।
ભજ રેવાં શિવં પ્રાપ્ય સુખસાધ્યં પરં પદમ્

એવં કૈલાસમાસાદ્ય નદીં સ શિવસન્નિધૌ ।
જગૌ યલ્લોકપાલાનાં તન્મયોક્તં તવાધુના

માર્કણ્ડેય ઉવાચ -
સ્નાનદાનપરો યસ્તુ નિત્યં ધર્મમનુવ્રતઃ ।
નર્મદાતીરમાશ્રિત્ય મુચ્યતે સર્વપાતકૈઃ

વિધિહીનો જપેન્નિત્યં વેદાન્સર્વાઞ્છતં સમાઃ ।
મૃત્યુલાઙ્ગલજાપ્યેન સમો યોઽપ્યધિકો ગુણૈઃ

બીજયોન્યવિશુદ્ધસ્તુ યથા રુદ્રં ન વિન્દતિ ।
તથા લાઙ્ગલમન્ત્રોઽપિ ન તિષ્ઠતિ ગતાયુષિ

ગાયત્રીજપસંયુક્તઃ સંયમી હ્યધિકો ગુણૈઃ ।
અગ્નિમીડે ઇષેત્વો વા અગ્ન આયાહિ નિત્યદા

શન્નો દેવીતિ કૂલસ્થો જપેન્મુચ્યેત કિલ્બિષૈઃ

સાઙ્ગોપાઙ્ગાંસ્તથા વેદાઞ્જપન્નિત્યં સમાહિતઃ ।
ન તત્ફલમવાપ્નોતિ ગાયત્ર્યા સંયમી યથા

રુદ્રાધ્યાયં સકૃજ્જપ્ત્વા વિપ્રો વેદસમન્વિતઃ ।
મુચ્યતે સર્વપાપેભ્યો વિષ્ણુલોકં સ ગચ્છતિ

અન્યદ્વૈ જપ્યસંસ્થાનં સૂક્તમારણ્યકં તથા ।
મુચ્યતે સર્વપાપેભ્યો વિષ્ણુલોકં સ ગચ્છતિ

યત્કિંચિત્ક્રિયતે જાપ્યં યચ્ચ દાનં પ્રદીયતે ।
નર્મદાજલમાશ્રિત્ય તત્સર્વં ચાક્ષયં ભવેત્

એવંવિધૈર્વ્રતૈર્નિત્યં નર્મદાં યે સમાશ્રિતાઃ ।
તે મૃતા વૈષ્ણવં યાન્તિ પદં વા શૈવમવ્યયમ્

સત્યલોકં નરાઃ કેચિત્સૂર્યલોકં તથાપરે ।
અપ્સરોગણસંવીતા યાવદાભૂતસમ્પ્લવમ્

એવં વૈ વર્તમાનેઽસ્મિંલ્લોકે તુ નૃપપુંગવ ।
ઋષીણાં દશકોટ્યસ્તુ કુરુક્ષેત્રનિવાસિનામ્

મયા સહ મહાભાગ નર્મદાતટમાશ્રિતાઃ ।
ફલમૂલકૃતાહારા અર્ચયન્તઃ સ્થિતાઃ શિવમ્

તચ્ચ વર્ષશતં દિવ્યં કાલસંખ્યાનુમાનતઃ ।
ષડ્વિંશતિસહસ્રાણિ તાનિ માનુષસંખ્યયા

તતસ્તસ્યામતીતાયાં સન્ધ્યાયાં નૃપસત્તમ ।
શેષં માનુષ્યમેકં તુ કાલે વર્ષશતં સ્થિતમ્

તતોઽભવદનાવૃષ્ટિર્લોકક્ષયકરી તદા ।
યયા યાતં જગત્સર્વં ક્ષયં ભૂયો હિ દારુણમ્

યે પૂર્વમિહ સંસિદ્ધા ઋષયો વેદપારગાઃ ।
તેષાં પ્રભાવાદ્ભગવાન્ વવર્ષ બલવૃત્રહા

મહતી ભૂરિસલિલા સમન્તાદ્વૃષ્ટિરાહિતા ।
તતો વૃષ્ટ્યા તુ તેષાં વૈ વર્તનં સમજાયત

પુનર્યુગાન્તે સમ્પ્રાપ્તે કિંચિચ્છેષે કલૌ યુગે ।
નિઃશેષમભવત્સર્વં શુષ્કં સ્થાવરજઙ્ગમમ્

નિર્વૃક્ષૌષધગુલ્મં ચ તૃણવીરુદ્વિવર્જિતમ્ ।
અનાવૃષ્ટિહતં સર્વં ભૂમણ્ડલમભૂદ્ભૃશમ્

તતસ્તે ઋષયઃ સર્વે ક્ષુત્તૃષાર્તાઃ સહસ્રશઃ ।
યુગસ્વભાવમાવિષ્ટા હીનસત્ત્વા અભવન્નૃપ

નષ્ટહોમસ્વધાકારે યુગાન્તે સમુપસ્થિતે ।
કિં કાર્યં ક્વ નુ યાસ્યામઃ કોઽસ્માકં શરણં ભવેત્

તાનહં પ્રત્યુવાચેદં મા ભૈષ્ટેતિ પુનઃપુનઃ ।
ઈદૃગ્વિધા મયા દૃષ્ટા બહવઃ કાલપર્યયાઃ

નર્મદાતીરમાશ્રિત્ય તે સર્વે ગમિતા મયા ।
એષા હિ શરણં દેવી સમ્પ્રાપ્તે હિ યુગક્ષયે

નાન્યા ગતિરિહાસ્માકં વિદ્યતે દ્વિજસત્તમાઃ ।
જનિત્રી સર્વભૂતાનાં વિશેષેણ દ્વિજોત્તમાઃ

પિતામહા યે પિતરો યે ચાન્યે પ્રપિતામહાઃ ।
તે સમસ્તા ગતાઃ સ્વર્ગં સમાશ્રિત્ય મહાનદીમ્

ભૃગ્વાદ્યાઃ સપ્ત યે ત્વાસન્મમ પૂર્વપિતામહાઃ ।
ધૌમૃણી ચ મહાભાગા મમ ભાર્યા શુચિસ્મિતા ।
મનસ્વતી ચ યા મતા ભાર્ગવોઽઙ્ગિરસસ્તથા

પુલસ્ત્યઃ પુલહશ્ચૈવ વસિષ્ઠાત્રેયકાશ્યપાઃ ।
તથાન્યે ચ મહાભાગા નિયમવ્રતચારિણઃ ।
અન્યે ચ શતસાહસ્રા અત્ર સિદ્ધિં સમાગતાઃ

તસ્માદિયં મહાભાગા ન મોક્તવ્યા કદાચન ।
નાન્યા કાચિન્નદી શક્તા લોકત્રયફલપ્રદા

દ્વન્દ્વૈરનેકૈર્બહુભિઃ ક્ષુત્તૃષાદ્યૈર્મહાભયૈઃ ।
મુચ્યન્તે તે નરાઃ સદ્યો નર્મદાતીરવાસિનઃ

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન સેવિતવ્યા સરિદ્વરા ।
વાઞ્છદ્ભિઃ પરમં શ્રેય ઇહ લોકે પરત્ર ચ

॥ ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવન્ત્યખણ્ડે રેવાખણ્ડે શ્રીનર્મદામાહાત્મ્યવર્ણનં નામ એકાદશોઽધ્યાયઃ ॥