સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 5-2

॥ અથશ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણે પઞ્ચમમાવન્ત્યખણ્ડમ્ ॥ ॥
॥ અથાવન્ત્યખણ્ડે પ્રથમમાવન્ત્યક્ષેત્રમાહાત્મ્યમ્ ॥ (૫-૧) ॥
૧ અથાદૌ પરમમઙ્ગલકારિણઃ શ્રીમહાકાલદેવસ્ય સ્તવનમ્, મહાકાલવનમાહાત્મ્યં, શુશ્રૂષોર્વ્યાસસ્ય સનત્કુમારસમીપ આગમનમ્, સનત્કુમારવ્યાસસંવાદારમ્ભઃ, તત્ર સનત્કુમારેણ મહાકાલવનપ્રશંસાવર્ણનમ્ ....... ... ૧

૨ કલ્પારંભે સૃષ્ટ્યુત્પત્તિવર્ણનમ્, બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાણામુત્પત્તિવર્ણનમ્, દેવકૃતેશ્વરસ્તુતિવર્ણનમ્, બ્રહ્મણઃ પઞ્ચમકપાલચ્છેદનાત્તત્કપાલધારણાત્કપાલીતિ નામ્ના દેવૈઃ
શિવલિંગસ્થાપનમ્.. ... ... .. .....

૩ બ્રહ્મણો મસ્તકગલિતાદ્રુધિરાત્કુણ્ડલિપુરુષસ્યોત્પત્તિવર્ણનમ્, બ્રહ્માજ્ઞયા તસ્ય શિવવિ-નાશાર્થં શિવાગ્રે ગમનમ્, શિવસ્ય વિષ્ણ્વાશ્રમે ગમનમ્, વિષ્ણુના શિવાય દક્ષિ-ણભુજસમર્પણમ્, વિષ્ણ્વસૃક્સંભવસ્ય પુરુષસ્ય બ્રહ્મસ્વેદજાતસ્ય પુરુષસ્ય ચ યુદ્ધ-વર્ણનમ્, શિવવિનાશાર્થં રાક્ષસપ્રેષણાત્પ્રાપ્તદોષસ્ય બ્રહ્મણઃ પ્રાયચ્ચિત્તવિધાનવ-ણર્નમ્..?..... ... ... ... ૩

૪ સનત્કુમારવ્યાસસંવાદપ્રસંગેન વૈશ્વાનરોત્પત્તિવર્ણનમ્ .. . ૫

૫ નરનારાયણયોર્બદર્યાશ્રમં પ્રતિ ગમનમ્, તાભ્યાં જગદ્ધિતાર્થં તપઃકરણમ્, તદ્વનં દૃષ્ટ્વા તુષ્ટેન શંકરેણ પાદપાદિકાન્પ્રતિ વરપ્રદાનમ્, તત્ર નરનારાયણદશર્નમ, પાદપવચનાચ્છિવસ્ય તત્રૈવાવસ્થાનમ્, શિવદર્શનાર્થં બ્રહ્માદિદેવાનાં તત્રાગમનમ્ ૭

૬ તદ્વને શિવદર્શનાભાવાદ્દેવૈર્યલ્લસમારંભણમ્, સહસ્રસમાપર્યન્તં તપસ્તપ્ત્વા તપોંઽતે શિવ-દર્શનમ્, દેવૈઃ શિવસ્તુતિકરણમ્., શિવેન દેવેભ્યો વરપ્રદાનમ્, શિવવચનાલ્લિંગ સ્થાપનમ્, કપાલમોક્ષણતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનમ્ ... .... ..

૭ મહાકાલવનવાસવિધિવર્ણનમ્, મહાકાલવને વાસં કુર્વતાં પુરુષાણાં ફલપ્રાપ્તિવર્ણન-પૂર્વકં મહાકાલમાહાત્મ્યવર્ણનમ્. -. - ... - - .... ૧૧

૮ સનત્કુમારવ્યાસસંવાદપ્રસંગેન મહાકાલવને દાનમાહાત્મ્યવર્ણનમ્, શિવગૌર્યોઃ કલહે જાયમાને તત્ર કલકલેશ્વરોત્પત્તિવર્ણનમ્, કલહનાશનકુણ્ડોત્પત્તિવર્ણનમ્, કલ-હનાશનકુણણ઼ડે દાનમાહાત્મ્યવર્ણનમ્, અપ્સરસ્તીર્થોત્પત્તિમાહાત્મ્યવર્ણનમ, અપ્સરસાં તીર્થે સ્નાનદાનાદિમાહાત્મ્યવર્ણનમ્, આપ્સરઃકુણ્ડમાહાત્મ્યવર્ણનમ્.. ૧૨

૯ માહિષકુણ્ડોત્પત્તિવર્ણને મહિષવેષધારિણો હાલાહલનામકરાક્ષસસ્ય શિવેન યુદ્ધવર્ણનમ્, શિવેન રાક્ષસસ્ય પરાજયં કૃત્વા તત્રૈવ લિઙ્ગસ્થાપનમ્, મહિષકુણ્ડરુદ્રસરોમાહાત્મ્યવર્ણનમ્ -. .. ... ... ૧૪

૧૦ કૌટુમ્બિકેશ્વરમાહાત્મ્યબર્ણનમ્...... -... ......

૧૧ પારિજાતકુસુમમાલાં ગૃહીત્વા વિદ્યાધરપતેર્વાસવવેશ્મનિ નમનમ્, તત્ર નૃત્યકારિણ્યૈ મેનકાયૈ તેન તન્માલાપ્રદાનમ, તયા માલયા માહિતાં તાં મેનકાં દૃષ્ટ્વા નૃત્યભંગાચ્છક્રેણ વિદ્યાધરસ્ય શાપપ્રદાનન્, શક્રાજ્ઞયા વિદ્યાધરપતેરવન્ત્યામાગમનમ્, તત્ર તીર્થે સ્નાનેન વિદ્યાધરપતેઃ સ્વસ્થાને ગમનમ્, વિદ્યાધરતીર્થમાહાત્મ્ય વર્ણનમ્-....... - - .. .... ૧૫

૧૨ મર્કટેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણનમ્, શીતલાતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનમ્......... ૧૫

૧૩ સ્વર્ગદ્વારમાહાત્મ્યવર્ણનમ્.... .... - -.

૧૪ ચતુઃસમુદ્રમધ્યપ્રદેશે સ્થિતસ્ય રાજસ્થલતીર્થસ્ય માહાત્મ્યમ્, તત્ર સુદ્યુમ્નરાજસ્ય સુદર્શનાખ્યયા પત્ન્યા પૃષ્ટેન દાલ્ભ્યમુનિના ચતુઃસમુદ્રસ્નાનેન પુત્રપ્રાપ્તિરૂપફલ-કથનમ્, દાલ્ભ્યવચનાચ્છિવારાધનાય સુદ્યુમ્નસ્ય ગન્ધમાદને ગમનમ્, શિવવાક્યાદવન્ત્યાં તસ્ય ગમનમ્, ચતુઃસમુદ્રારાધનેન ચતુઃસમુદ્રાણાં મૂર્તત્વેન દર્શનમ્, ચતુર્ભિરબ્ધિભિઃ પાર્થિવાય વરપ્રદાનમ્, તત્રૈવ તીર્થસ્થાપનમ્, ચતુઃસમુદ્ર-માહાન્ત્યવર્ણનમ્ ..... ... ..૧૫

૧૫ શઙ્કરવાપીતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનમ્, શિવેન સૂર્યારાધનાં કૃત્વા તન્નામ્ના સ્વલિંગસ્થાપનમ્, શંકરાદિત્યમાહાત્મ્યવર્ણનમ્ ..... ....... ૧૬

૧૬ નીલગન્ધવતીપ્રભાવમાહાત્મ્યવર્ણનમ્, તત્ર શ્રાદ્ધાદિકરણેન સ્નાનદાનાદિભિશ્ચ મહાપુણ્યફલપ્રાપ્તિકથનમ્...... ૧૬

૧૭ સનત્કુમારવ્યાસસંવાદપ્રસઙ્ગેન દશાશ્વમેધતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણને મન્વાદિભિઃ સ્નાનેન દશાશ્વમેધફલં સમ્પાદિતમિત્યાદિ સદૃષ્ટાન્તવર્ણનમ્.... ....૧૭

૧૮ એકાનંશાદેવ્યુત્પત્તિવર્ણને તારકાસુરરાક્ષસપીડિતેન બ્રહ્મણા નિશાદેવ્યાઃ સ્મરણમ્, તયા તારકવિનાશાર્થં બ્રહ્મણ ઉપાયકથનમ્ તત્રૈવ બ્રહ્મણા તસ્યાઃ સ્થાપનમ્, એકાનંશાદેવીતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનમ્. ....... ૧૭

૧૯ શિવપાર્વત્યોરક્ષક્રીડાસમયે તત્ર સ્થલે ચણ્ડપ્રચણ્ડદૈત્યયોરાગમનમ્, પાર્વત્યા તયોઃ પરાભવકરણમ, હરસિદ્ધિરિતિ શઙ્કરેણ પાર્વત્યા નામકરણમ્, હરસિદ્ધિતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનમ્.. ...... .. ....... ૧૮

૨૦ વટયક્ષિણીમાહાત્મ્યવર્ણનમ્, પિશાચકતીર્થમાહાત્મ્યમ્, શિપ્રાગુંફેશ્વરતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનમ, અગસ્ત્યેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણનમ્, ઢુણ્ઢેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણનમ્, ડમરુકેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણનમ્, અનાદિકલ્પેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણનમ્, સિદ્ધેશ્વરવીરભદ્રચંડિકામાહા-
હાત્મ્યવર્ણનમ્, સ્વર્ણજાલેશ્વરતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનમ્, મહામાયામાહાત્મ્યવર્ણનમ્,
કપાલેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણનમ્, સ્વર્ગદ્વારતીર્થયાત્રામાહાત્મ્યવર્ણનમ્..... ૧૮

૨૧ હનુમત્કેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણને રાવણવધાનન્તરં રામાદીનામયોધ્યાયાં ગમનમ્, તત્ર રાજ્યાભિષેકવર્ણનમ્, લિગં યાચિતું હનુમતા લંકાં ગત્વા વિભીષણાજ્ઞયા લિંગં ગૃહીત્વાઽવન્ત્યામાગમનમ, સરસ્તીરે લિંગં સંસ્થાપ્ય હનુમતઃ સ્નાનકરણમ્, સ્નાનાન્તે લિઙ્ગસ્યાઽચલનં દૃષ્ટ્વા શિવાજ્ઞયા તત્રૈવ તસ્ય લિઙ્ગસ્ય સ્થાપનમ્, હનુમત્કેશ્વરતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનમ્. ૧૯

૨૨ યમેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણનમ્. રુદ્રસરોમાહાત્મ્યવર્ણનમ્ . ૧૯

૨૩ મહાકાલયાત્રાવર્ણનમ્, યાત્રામાહાત્મ્યવર્ણનમ્... ...... ... ૧૯

૨૪ સુમતિનામકબ્રાહ્મણસ્ય કૈશિકપત્ન્યાં જાતસ્યાગ્નિશર્મણઃ કુમારસ્યાઽભ્યાસત્યાગવર્ણનમ્, અગ્નિશર્મકૃતદુષ્ટસંગતિવર્ણનમ્, નિત્યપ્રાણિહિંસનશીલત્વાત્સપ્તર્ષીનાગતાન્દૃષ્ટ્વાઽગ્નિશર્મણા તદ્વધોપાયકરણમ્, અત્રિવચનાદ્ગૃહં ગત્વા તસ્ય પાપભાગિત્વેન સ્વપરિવારં પ્રતિ પ્રશ્નકરણમ્, તતસ્તૈર્ગૃહસ્થિતૈઃ પિત્રાદિભિઃ પાપફલભોગસ્યાસ્વીકરણં શ્રુત્વાઽગ્નિશર્મણા પશ્ચાત્તાપં કૃત્વા મહર્ષીન્પ્રતિ શરણં ગત્વા પ્રાર્થનાકરણમ્,
તતોઽત્રિમહર્ષિદત્તમન્ત્રસ્યોપાસનાત્પાપનિષ્કૃતિવર્ણનમ્, તતઃ કાલાંતરેણ વલ્મીકસમ્ભવાદ્વાલ્મીકિરિતિ મહર્ષિભિસ્તસ્યાભિધાનકરણમ્, તેન વાલ્મીકિના કુશસ્થલીં ગત્વા શિવમારાધ્ય સ્વનામ્ના લિંગસ્થાપનમ્, વાલ્મીકીશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણનમ્ ૨૦

૨૫ શુક્રેશ્વરભીમેશ્વરગર્ગેશ્વર કામેશ્વરચૂડામણીશ્વરચણ્ડીશ્વરાદિ તીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનમ્. ૨૧

૨૬ કાલવનસ્ય સૌન્દર્યપૂર્વકમાહાત્મ્યવર્ણનમ્, કાલવનસ્યાસમન્તાત્સર્વદિક્ષુ સ્થિતાનાં પિંગલેશાદિદેવતાનાં માહાત્મ્યવર્ણનમ્, કલ્પસપ્તકમહિમવર્ણનમ્, પંચેશાનીયાત્રામાહાત્મ્યમ્, અક્રૂરેશ્વરમાહાત્મ્યમ્, બ્રહ્મકુણ્ડમાહાત્મ્યવર્ણનમ્, મન્દાકિનીતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનમ્.... ...... ... ... ૨૧

૨૭ અંકપાદાખ્યસ્થાનમાહાત્મ્યવર્ણને બલરામકૃષ્ણયોર્જન્મકર્મનિરૂપણમ્, સાંદીપનયે ગુરુદક્ષિણાં દાતું પ્રવૃત્તયોસ્તયો રામકૃષ્ણયોઃ સમુદ્રસ્થં શંખાસુરં હત્વા યમલોકે ગમનમ્, તત્ર યમસ્ય પરાજયં કૃત્વા સાંદીપનિપુત્રં ગૃહીત્વા તયોર્ગુરુસમીપ આગમનમ્, અવંત્યામઙ્કપાદાખ્યે લિંગસ્થાપનમ્, મૂર્તિપઞ્ચકમાહાત્મ્યવર્ણનમ, ... ૨૪

૨૮ ચન્દ્રાદિત્યમાહાત્મ્યમ્, કરભેશ્વરમાહાત્મ્યમ્, ગણેશમાહાત્મ્યમ્, કુસુમેશ્વરજયેશ્વરયોર્માહાત્મ્યવર્ણનમ્, શિવદ્વારમાહાત્મ્યવર્ણનમ્, માર્કણ્ડેયેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણનમ્, બ્રહ્મે- શ્વરમાહાત્મ્યમ, બ્રહ્માણીકુણ્ડમાહાત્મ્યમ્, યક્ષવાપીમાહાત્મ્યમ્, પશુપતિરુદ્રપુર રૂપકુંડકેદારકુંડકરીકુંડાજાગંધચક્રતીર્થાદિમાહાત્મ્યવર્ણનમ્, સોમવતીલિંગસો મેશ્વરલિંગમાહાત્મ્યવર્ણનમ્ ... ....૨૬

૨૯ અનરકતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનમ, તત્પ્રસંગેન નરકવર્ણનં નરકયાતનાદિકાનાં ચ વર્ણનમ્, નરકાપ્રાપ્તિસાધનકથનં ચ. ............. ૨૯

૩૦ અનરકર્તાર્થે દીપદાનમાહાત્મ્યથનમ્ તત્ર પૂજાવિધિવિધાનકથનમ્, દીપદાનેન વીર્યતેજઆદિવૃદ્ધિપ્રાપ્ત્યાદિકથનમ.......... .. ૨૯

૩૧ કેદારેશ્વરતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનમ્ – જટાતીર્થ શુંગતીર્થેન્દ્રતીર્થ ચંદ્રેશ્વરકુણ્ડેશ્વરગોપતીર્થ ચિપિટાતીર્થાનંદેશ્વર રામેશ્વરાદિતીર્થ માહાત્મ્યવર્ણનમ, તત્ર રામેણ પિતુર્દશરથસ્ય શ્રાદ્ધકર્મકરણમ્, સૌભાગ્યતીર્થ ઘૃતતીર્થ યોગશ્વરીદેવીશંખાવર્તસુધોદકસુધેશ્વર કિંપુનતીર્થ પત્તનેશ્વર દુર્ધર્ષસ્થવિરવિનાયક કામોદકાદિતીર્થ માહાત્મ્યવર્ણનમ્ ૩૨

૩૨ શક્રવચનાદર્જુનેન કેશવાર્કસ્થાપનમ્, શ્રીકૃષ્ણવચસાઽર્જુનેન સૂર્યસ્તંભનમ્, સંતુષ્ટેન સૂર્યેણ તસ્મૈ વરપ્રદાનમ, અર્જુનેન સૂર્યસ્તુતિકરણમ, સૂર્યજ્ઞયા તત્રૈવ નરાદિત્યેતિનામ્ના સૂર્યસ્ય સ્થાપનં ચ, નરાદિત્યમાહાત્મ્યવર્ણનમ્... ૩૪

૩૩ શ્રીકૃષ્ણેન સૂર્યસ્તવનકરણમ્, કેશવાદિત્યમાહાત્મ્યવર્ણનમ્...... ૩૬

૩૪ સ્કન્દજન્મકથાવર્ણનમ, તત્ર શંકરેણ કામજ્વલનમ્, અગ્નિના શિવવીર્યપ્રાશનમ્, ગંગાયાં વીર્યત્યાગઃ, સ્નાતુમાગતાનાં ષટ્કૃત્તિકાનામુદરે તસ્ય વીર્યસ્ય પ્રવેશઃ, તતઃ સ્કન્દોત્પત્તિઃ, શક્તિભેદતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનમ......૩૬

૩૫ અગસ્ત્યેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણનમ............. ૩૮

૩૬ પ્રતિકલ્પસ્થભિન્નભિન્નલિંગાનાં નામનિદર્શનપૂર્વકં તીર્થવર્ણનમ્, અન્ધકાસુરયુદ્ધસમયે શિવસ્થાપિતત્ય નરદીપતીર્થસ્ય માહાત્મ્યવર્ણનમ.... ૩૯

૩૭ ઓંકારેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણનમ્, અભયેશ્વરલિંગમાહાત્મ્યમ્, અંગારકીચતુર્થી માહાત્મ્યવર્ણનમ ......

૩૮ દેવીચંડીકૃતં પરાભવમસહમાનેનાન્ધકાસુરેણ શિવસ્તુતિકરણવર્ણનમ્, શિવેન તત્રાબન્ત્યાં ચામુંડાદીનાં માતૃણાં સ્થાપનમ્, માતૃકાપૂજનવિધિવર્ણનમ્, અન્ધકસ્ય શિવગણત્વપ્રાપ્તિવૃત્તાન્તવર્ણનમ્ ..... ૪૨

૩૯ મહાકાલવનમાહાત્મ્યવર્ણનમ્ ... ... ---. .. .. ૪૨

૪૦ શિવબ્રહ્મસંવાદે કનકશૃંગાભિધાનપુરીવર્ણનમ્ ........ ... ૪૩

૪૧ કુશસ્થલીમાહાત્મ્યવર્ણનમ્.... . ...... ૪૪

૪૨ અવન્ત્યભિધાનપુરીમાહાત્મ્યવર્ણનમ્.... ... ... ૪૪

૪૩ ઉજ્જયિન્યાં ત્રિપુરાસુરેણ બ્રહ્માણમુદ્દિશ્ય તપશ્ચરણમ્, બ્રહ્મણા તસ્મૈ વરપ્રદાનમ્, ત્રિપુરાસુરપીડિતાનામિન્દ્રાદીનાં શિવાગ્રે ગમનમ્, શિવેન તેભ્યોઽભયદાનમ્, શિવાજ્ઞયેન્દ્રાદિભિરવન્ત્યાં ચામુણ્ડોપાસ્તિકરણમ્, ચામુણ્ડાવચનાચ્છિવેન દૈત્યપરાજયકરણમ્. તત્ર ત્રિપુરદાનવસ્ય ઉજ્જિતત્વાદુજ્જયિનીતિ નામ્ના તસ્ય પુરસ્ય પ્રસિદ્ધિવર્ણનમ્, ઉજ્જયિનીમાહાત્મ્યવર્ણનમ્.. -.... .....

૪૪ રત્નાભાવાદ્રત્નોત્પાદનાર્થં સમુદ્રમંથનં કૃત્વા તતો નિર્ગતસ્ય પીયૂષસ્ય ગ્રહણાર્થં દેવાસુરયોર્વિવાદે સમુત્પન્ને ભગવતા મોહિનીરૂપમાસ્થાયામૃતવિભાગે ક્રિયમાણે દેવપંક્ત્યા કપટેન સ્થિતસ્ય રાહોઃ શિરશ્છેદકરણમ્, તત્ર રાહુકેતુપીડાનિરસનાર્થં તીર્થનિર્માપણમ્, રાહુતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનમ્, રત્નકુણ્ડસ્નાનમાહાત્મ્યવર્ણનમ્, પદ્માવતીપુરીનામવૃત્તાન્તવર્ણનમ્ .......... ૪૭

૪૫ કુમુદ્વતીપુરીશોભાવર્ણનમ્, કુમુદ્વતીપ્રભાવમાહાત્મ્યવર્ણનં ચ.. .. - ૪૭

૪૬ મહાકાલવનવર્ણને નંદનવનવર્ણનમ્, કામધેનુવર્ણનમ્, અમરાવતીપુરીનામવૃત્તાન્તવર્ણનમ્. ... .... -.... .... .. ૪૮

૪૭ વિશાલાખ્યાપુરીમાહાત્મ્યવર્ણનમ...... ૪૯

૪૮ નિમેષાદારભ્ય ચતુરશીતિકલ્પપર્યન્તં કાલપ્રમાણનિયમવર્ણનમ્.... ૫૦.

૪૯ કપાલધારિણઃ શિવસ્ય વૈકુણ્ઠે ભિક્ષાર્થં ગમનમ્, ભિક્ષાદાનસમયે વિષ્ણોરંગુલ્યાં શિવેન શૂલેન પ્રહારે કૃતે વિપ્ણોરંગુલિતોઽસૃક્પ્રવાહનિર્ગમનમ્, તસ્યૈવ પ્રવાહસ્ય નદીરૂપેણ પરિણતસ્ય શિપ્રાનામ્ના પ્રસિદ્ધિકથનમ્, બાણાસુરકૃષ્ણયુદ્ધવર્ણનમ્, તત્ર શિવવિષ્ણ્વોર્યુદ્ધે મિથોસ્ત્રપ્રેષણમ્, શૈવજ્વરવૈષ્ણવજ્વરયોર્મધ્યે શૈવજ્વરસ્ય પરાભવવર્ણનમ્, તસ્ય સ્થાનસ્ય જ્વરઘ્નીતિ નામ્ના પ્રસિદ્ધિવર્ણનમ, જ્વરઘ્નીતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનમ્. -....... ... ......... ૫૧

૫૦ પાપનાશિનીતીર્થવર્ણનપ્રસઙ્ગેનાધર્મચારિણો દમનસ્ય રાજ્ઞો મૃગયાર્થમરણ્યે ગમનમ્, નિશિ વટવૃક્ષે ઘોટકં બદ્ધ્વા તત્રૈવ રાજ્ઞો નિદ્રાકરણમ્, તતો રાજમસ્તકે સર્પપત- । નમ્, સર્પદંશનેન પીડિતસ્યાગ્રે યમદૂતાનામાગમનમ્, તતો યમલોકગતસ્ય રાજ્ઞો યમયાતનાસમયે વાયસભક્ષિતસ્ય તચ્છરીરમાંસસ્ય શિપ્રાયાં પતનમ્, તેન પુણ્યેન દમનસ્ય શિવલોકે ગમનમ્, યમયમદૂતસંવાદે શિપ્રામાહાત્મ્યવર્ણનમ્-... ૫૨

૫૧ ભિક્ષાર્થં શિવસ્ય નાગલોકે ગમનમ્, ભિક્ષાલબ્ધ્યભાવાત્તત્રસ્થૈકવિંશતિકુણ્ડસ્થસ્ય સર્વામૃતસ્ય પ્રાશનેન ભીતૈઃ પન્નગૈર્વાસુકિસ્તવનમ્, સર્વપન્નગૈઃ શિપ્રાં ગત્વા શિવસ્તવનકરણમ્, તેન તુષ્ટેનેશેન તત્રાઽમૃતોદ્ભવાનામ્ના કુણ્ડસ્થાપનમ્, અમૃતોદ્ભવામાહાત્મ્યવર્ણનમ્... .. - ... -.. ૫૩

૫૨ હિરણ્યાક્ષપીડિતૈરિંદ્રાદિભિર્બ્રહ્મલોકં ગત્ત્વા બ્રહ્મણે સર્વવૃત્તાન્તકથનમ્, બ્રહ્મદેવેન દેવેભ્યો જયવિજયયોઃ શાપકારણકથનમ્, હિરણ્યાક્ષહિરણ્યકશિપ્વોર્જન્મકર્મકથનમ્, હિરણ્યાક્ષવધાય વરાહાવતારવર્ણનમ્, વરાહાઙ્ગતઃ શિપ્રાયા ઉત્પત્તિ- વર્ણનમ્, શિપ્રાનદીશોભાવર્ણનમ્, શિપ્રામાહાત્મ્યવર્ણનમ્...... ૫૪

૫૩ મહાકાલવને સુન્દરાખ્યતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનમ્, પિશાચમોચનતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનમ્, તત્ર દેવલદ્વિજસ્ય કથાવર્ણનમ્ ... .. ...... ૫૫ ૨ । ૫૪ નીલગંગામાહાત્મ્યવર્ણનમ્........ ૫૭

૫૫ રેવાજલનિમગ્નાં ભૂમિં દૃષ્ટ્વા તદુદ્ધારાર્થમગસ્ત્યેન વિન્ધ્યે તપશ્ચરણમ્, તત્તપઃપ્રસન્નાયા વિન્ધ્યવાસિન્યા ઉજ્જયિન્યાં ગમનમ્, વિન્ધ્યવાસિનીવિમલોદતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનમ્...... ૫૭

૫૬ માંધાતૃક્ષેત્રરુદ્રસરોમાહાત્મ્યવર્ણનમ્, ક્ષાતાસંગમતીર્થવર્ણને સૂર્યાનુસૂર્યયોર્વિવાહા
નન્તરં યમયમુનયોરુત્પત્તિવર્ણનમ્, ક્ષાતાસંગમતીર્થમાહાત્મ્યમ.. .. .. ૫૮

૫૭ ગયાતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનમ્, તત્ર ગયાતીર્થપ્રશંસાયાં તુહુણ્ડરાક્ષસપીડિતાનાં સર્વેષાં દેવાનાં બ્રહ્માગ્રે ગમનમ, બ્રહ્માદિભિર્વિષ્ણુલોકે ગત્વા વિષ્ણુસ્તવનકરણમ્, વિષ્ણ્વનુજ્ઞયા સર્વેષાં ગયાતીર્થે ગમનમ્ ... .... -. -.. -... ૬૦

૫૮ ગયાતીર્થે સમંત્રકવિધાનપૂર્વકશ્રાદ્ધકર્મમાહાત્મ્યવર્ણનમ્...... -.. ૬૦

૫૯ ગયાક્ષેત્રસ્થફલ્ગુનદીમાહાત્મ્યવર્ણનમ્, આદિગયાબુદ્ધગયાવિષ્ણુપદીગયાકોષ્ઠગદાધરવેદિકાઽક્ષયવટ પ્રેતમુક્તિકરીશિલાઽચ્છોદાદિતીર્થેષુ સ્નાનદાનફલમાહાત્મ્યમ્, તત્ર ઋષિપત્નીનારદસંવાદે નારદેનર્ષિપઞ્ચમીવ્રતમાહાત્મ્યવર્ણનમ્.... ૬૨

૬૦ પુરુષોત્તમમાહાત્મ્યવર્ણને દ્ધ્યક્ષ્ણીનારાયણસંવાદપ્રસંગેન મલમાસમાહાત્મ્યવર્ણનમ્, અધિમાસે વ્રતનિયમાદિવિધિવિધાનકથનમ્, મલિમ્લુચમાસે સ્નાનદાનાદિમાહાત્મ્યવર્ણનમ્-...... ......

૬૧ અધિમાસે મહાકાલવનવાસમાહાત્મ્યમ્, પુરુષોત્તમપૂજાક્રમમાહાત્મ્યમ્, જટેશ્વરમહેશ્વરતીર્થસ્નાનમાહાત્મ્યમ, ભાર્ગવરામતીર્થમાહાત્મ્યમ , કૌશિકીનદીમાહાત્મ્યમ્, અધિમાસે સ્નાનદાનાદિમાહાત્મ્યવર્ણનમ્............ ૬૪

૬૨ ગોમતીકુણ્ડમાહાત્મ્યમ, કાશીમાહાત્મ્યમ્, ગોમતીકુણ્ડે સ્નાનાદિપુણ્યફલપ્રાપ્તિવર્ણનમ્ ..... ........ -...

૬૩ કન્થડેશ્વરખગર્તાસંગમવીરેશ્વરવામનતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનમ્, તત્ર બલિપીડિતૈર્દેવૈર્બ્રહ્મલોકં ગત્વા સર્વબલિવૃત્તનિવેદનમ્, બ્રહ્મણા વિષ્ણોરારાધનાર્થમુપાયકથનમ્, તત્ર બ્રહ્મદેવેન્દ્રાદિદેવસંવાદપ્રસંગેન વિષ્ણુસહસ્રનામકથનમ્, સહસ્રનામફલશ્રુતિકથનમ્, વામનાવતારાદિકુણ્ડસ્થાપનવૃત્તાન્તમાહાત્મ્યવર્ણનમ્. -.. ૬૫

૬૪ વીરેશ્વરકાલભૈરવતીર્થવર્ણનમ્, તત્ર ભૈરવાષ્ટકકથનમ.. -... ૭૦

૬૫ નાગાલયતીર્થપ્રસ્તાવે જનમેજયાસ્તિકકથાનકમ્, નવકુણ્ડનામનિદર્શનપૂર્વકમાહાત્મ્યવર્ણનમ્, રમાસરસ્તીર્થમાહાત્મ્યમ્...... ..

૬૬ નૃસિંહજન્મકથાવર્ણનપૂર્વકં નૃસિંહતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનમ... -.. ... ૭૨

૬૭ કુટુમ્બેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણને દક્ષમહાદેવાદિતપશ્ચર્યાવર્ણનમ્... ... .. ૭૨

૬૮ દેવપ્રયાગતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનમ્, આનન્દભૈરવતીર્થમાહાત્મ્યમ્, અખણ્ડેશ્વરતીર્થવર્ણને બ્રહ્મદત્તસ્ય મહાપાપિનોઽપિ તત્ર મરણાદ્બ્રહ્મલોકપ્રાપ્તિવર્ણનમ્, નારદબ્રહ્મસંવાદ-પ્રસંગેનાખંડસરસ્તીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનમ્-. ..... ૭૩

૬૯ કર્કરાજતીર્થમાહાત્મ્યમ્, વિધૂમ્રાર્ચિસ્તીર્થવર્ણનમ્, ચાતુર્માસ્યફલવર્ણનમ્... ૭૪

૭૦ બિન્દુસરોરમ્યસરસ્તીર્થમાહાત્મ્યમ્, તીર્થસંખ્યાપરિગણનપૂર્વકં ક્રમેણ નામનિર્દેશકર-
ણમ્ , દેવયાત્રાંતર્ગૃહીસર્વતીર્થયાત્રાનુક્રમણિકાદિકથનમ,.. ... ૭૫

૭૧ અવન્તીક્ષેત્રમાહાત્મ્યફલશ્રુતિવર્ણનમ, ગ્રન્થોપસંહારવર્ણનમ,.... .. ૭૭

ઇત્યાવન્ત્યખણ્ડે પ્રથમમવન્તીક્ષેત્રમાહાત્મ્યમ્ ॥ (૫-૧) ॥