સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 1-2

અથ માહેશ્વરખણ્ડે પ્રથમં કેદારખણ્ડમ્ ॥ ( ૧-૧) ॥
૧ મઙ્ગલાચરણમ, અથ સ્કાન્દમહાપુરાણોપક્રમઃ, તત્ર નૈમિષારણ્યે શૌનકાદિમહર્ષિદર્શનાર્થં વ્યાસશિષ્યસ્ય લોમશસૂતમહર્ષેરાગમનમ્, શૌનકાદિમહર્ષિભિર્લોમશં પ્રતિ શ્રીશિવમાહાત્મ્યશ્રવણેચ્છયા પ્રશ્નકરણમ્, અથ લોમશમહર્ષિણા પુરાણોપક્રમપૂર્વકં શિવપરમમહિમોપક્રમવર્ણનમ્, તત્રાદૌ-દક્ષયજ્ઞવિધ્વંસવૃત્તાન્તવર્ણનમ્, તત્ર દક્ષેણ શિવનિંદાકરણપૂર્વકં શિવાય શિવગણેભ્યશ્ચ શાપપ્રદાનમ્, શિવશિવકિંકરશાપમસહમાનેન નન્દિના દક્ષાદિબ્રાહ્મણેભ્યઃ શાપપ્રદાનમ્ , અથ શઙ્કરેણ નન્દિનઃ સાન્ત્વનમ્, દક્ષસ્ય શઙ્કરનિન્દનેનાઽશાન્તિવર્ણનમ્..

૨ દક્ષેણ કનખલક્ષેત્રે યજ્ઞકર્મપ્રારમ્ભકરણમ્, તત્ર યજ્ઞે વસિષ્ઠાદિમહર્ષીણાં વિષ્ણુબ્રહ્મેન્દ્રપ્રભૃતીનાં દેવતાનાં ચાગમનમ ,તત્ર શંકરમનાગતં દૃષ્ટ્વા દધીચિમહર્ષિણા દક્ષં પ્રતિ શંકરાનયનાર્થમુપદેશકરણમ્, દક્ષેણ શઙ્કરાનાદરપ્રદર્શનમ્, દધીચિના શંકરાનાદર- ણાઽન્યાયેન યજ્ઞવિનાશમાશ્રાવ્ય યજ્ઞવાટાન્નિર્ગમનમ્, દક્ષેણ દેવયજનારમ્ભકરણમ્, અથ ગન્ધમાદનપર્વતે વિમાનસ્થયા દાક્ષાયણ્યા સત્યા સ્વપિતુર્દક્ષસ્ય યજ્ઞસમારંભે સ્વપત્નીભિઃ સહ ગચ્છતશ્ચન્દ્રસ્ય મુખેન યજ્ઞવૃત્તાંતં સમાકર્ણ્ય શિવસમીપં સમેત્ય સ્વપિતૃમંદિરં પ્રીત સ્વસ્યા જિગમિષાસમુત્કણ્ઠાપ્રદર્શનમ્, શિવેન ક્રિયમાણેઽપ્યુપદેશે સત્યાઽત્યાગ્રહેણ સ્વસ્યા ગમનાર્થં શિવસકાશાદાજ્ઞાપ્રાર્થનમ્, પિત્રાઽવમાનિતાયાઃ સત્યાઃ પુનરનાગમનં શિવેન નિર્ધાર્ય નન્દ્યાદિભિઃ સહ તસ્યાઃ પ્રેષણમ્, દક્ષયજ્ઞં પ્રતિ સતોદેવ્યાગમનવર્ણનમ્ ... ....
૩ સતીદેવ્યા પિતૃસમીપં ગત્વા ભૃગ્વાદિસંનિધૌ શઙ્કરાનાહ્વાનકારણે પૃષ્ટે દક્ષેણ શિવનિન્દાકરણમ શિવનિન્દામાત્માપમાનં ચાઽસહમાનયા સત્યા હુતાશને પ્રવેશકરણમૂ, તામનુસમાગતાનાં દ્વ્યયુતગણાનાં શસ્ત્રપ્રહારૈઃ સ્વાંગવિચ્છેદેન નાશઃ, લોકપાલાદીનામૃષીણાં ચ ભયેન સ્તબ્ધીભાવઃ,શંકરેણ નારદમુખાત્તં વૃત્તાન્તં શ્રુત્વાઽતિકોપેન પર્વતશિખરોપરિ નિજજટાસ્ફોટનમ્, તતો વીરભદ્રકાલીભૂતકોટિપ્રાદુર્ભાવઃ, રુદ્રનિઃશ્વાસતઃ શતસંખ્યાકજ્વરત્રયોદશસંખ્યાકસંનિપાતોત્પત્તિ:, તતઃ શંકરાજ્ઞયા વીરભદ્રાદીનાં દક્ષયજ્ઞવાટં પ્રત્યાગમનમ્, તામાયાંતીં રુદ્રસેનાં દૃષ્ટ્વા યજ્ઞવાટસ્થિતાનાં ભયાત્પલાયને શક્રાદીનાં યુદ્ધાર્થં સંનહનમ્, દક્ષેણ સર્વદેવપ્રાર્થનાકરણમ્, વિષ્ણુના દક્ષનિર્ભર્ત્સનાકરણમ્, કર્મફલદાતૃત્વેન શિવમહિમવર્ણનં ચ. ... --- 3.
૪ વીરભદ્રાદિભિઃ સહેન્દ્રાદિદેવાનાં યુદ્ધમ્, જયચિન્તાન્વિતેન્દ્રપૃષ્ટબૃહસ્પતિકૃતેન્દ્રાદિનિર્ભર્ત્સના, વીરભદ્રસ્ય લોકપાલપરાજયપૂર્વકં યજ્ઞવાટમધ્ય આગમનમ્, તતો વિષ્ણ્વાદિદેવૈઃ સહ વીરભદ્રાદીનાં દ્વંદ્વયુદ્ધારમ્ભઃ, શિવગણાનાં પરાજયમદૃષ્ટ્વા વિષ્ણોઃ સ્વધામગમનમ્. ... ---- ---- - - - ---
૫ વિષ્ણોઃ સ્વધામગમનાનન્તરં વીરભદ્રાદિગણૈઃ સર્વદેવાન્વિજિત્ય ભૃગ્વાદિમહર્ષિવિડંબનપૂર્વકં દક્ષશિરશ્છિત્ત્વા યજ્ઞાગ્નિકુણ્ડે હોમકરણમ્, સર્વેષાં દેવર્ષિપિતૃયક્ષ્રરાક્ષસાદ૊નાં ભીત્યા પલાયનમ્, પુત્રશોકપીડિતસ્ય બ્રહ્મણઃ શંકરં પ્રસાદયિતું કૈલાસં પ્રતિ ગમનમ્ , બહ્મકૃતા શિવસ્તુતિઃ, સ્તુતિપ્રસન્નેન શંકરેણ સર્વૈર્દેવૈઃ સહ દક્ષયજ્ઞમણ્ડપં પ્રત્યાગત્ય દક્ષકબન્ધોપરિ કૂર્ચયુક્તચ્છાગપશુશિરઃસંયોજનપૂર્વકં દક્ષસ્ય સંજીવનમ્, દક્ષકૃતા શિવસ્તુતિઃ, સ્તુતિપ્રસન્નેન શિવેન દક્ષયોપદેશકરણમ્, શિવબ્રહ્માદીનાં સ્વસ્વલોકગમનમ, લોમશેન સૂતેન શિવોપાસનાશિવવ્રતવિધિમાહાત્મ્યવર્ણનમ્, શિવભક્તિમાહાત્મ્યપ્રસંગેન ઇન્દ્રદ્યુમ્નસુતસ્ય ઇન્દ્રસેનસ્યેતિહાસવર્ણનમ્, તત્રાઽતિપાપિષ્ઠસ્ય તસ્ય યમદૂતૈર્યમલોકં નીતસ્યાપિ-ઽઆહર પ્રહરસ્વઽ ઇત્યાદિશબ્દમિષેણ પાપકર્મસ્વપિ ઽહરઽ નામોચ્ચારણપ્રભાવાદ્યમેન સત્કારકરણમ, તતઃ શિવદૂતૈઽર્વિમાનમારોપ્ય તસ્ય શિવલોકં પ્રતિ નયનમ, હરનામોચ્ચારણમહિમ્નેન્દ્રસેનસ્ય ચણ્ડનામકગણત્વપ્રાપ્તિવર્ણનમ, શિવનામ-ભસ્મ-રુદ્રાક્ષ-ત્રિપુંડ્રમાહાત્મ્યમ્, શિવપૂજનમાહાત્મ્યમ્, તત્પ્રસંગેન નન્દિવૈશ્યકિરાતયોરિતિહાસવર્ણનમ્, તત્ર નન્દિવૈશ્યેન રત્નૈરારાધિતે શિવે કિરાતેન મુખધૃતજલગણ્ડૂષસમર્પણાદિરૂપભક્તિકરણમ્, તદ્ભક્તિસંતુષ્ટેન શિવેન કિરાતસ્ય કિરાતપ્રાર્થનયા નંદિવૈશ્યસ્ય ચ મહાકાલનામકશિવદ્વારપાલત્વપ્રદાનમ, શિવભક્તિમાહાત્મ્યમ્... ... -.. -.. ૬

૬ શૌનકાદિભિઃ શંકરસ્ય મૂર્તિં વિહાય લિંગપૂજાપ્રવૃત્તિવિષયકે પ્રશ્ને કૃતે સતિ લોમશેન સૂતેન-લિંગપૂજાપ્રવૃત્તિવૃત્તાન્તનિરૂપણમ્. તત્ર દારુવને શંકરસ્ય નગ્નતયા ભિક્ષાર્થમટમાનસ્ય દિગંબરં સુન્દરં સ્વરૂપં નિરીક્ષ્ય મોહિતાનાં સમસ્તમુનિપત્નીનાં શંકરપૃષ્ઠતોઽનુગમનમ, તાસાં તમનુગમનેન સ્વાશ્રમાઞ્છૂન્યાન્નિરીક્ષ્ય કુપિતાનાં તેષામૃષીણાં શાપેન શિવસ્ય લિંગપતનમ્, પતિતેન તેન લિંગેન ચરાચરસમસ્તબ્રહ્માંડં વ્યાપ્યૈકરૂપેણાવસ્થાનમ્, તદ્દૃષ્ટ્વા ચકિતૈઃ સુરાદિભિર્વિષ્ણુબ્રહ્મણોઃ પ્રાર્થના, દેવપ્રાર્થનયા લિંગપર્યંતશોધનાય પાતાલે વિષ્ણોર્ગમનમ, સ્વર્ગે ચ બ્રહ્મણો ગમનમ્, બ્રહ્મણો મેરુપૃષ્ઠે સુરભીદર્શનમ્, કેતકીદર્શનં ચ, બ્રહ્મપ્રાર્થનયા સુરભીકેતકીભ્યાં ઽબ્રહ્મણા લિંગમસ્તકં દૃષ્ટમ્ ઇતિ મૃષા સાક્ષ્યપ્રદાનપ્રતિજ્ઞાનાનન્તરં બ્રહ્મણઃ પ્રત્યાવૃત્ય પુનઃ પૂર્વસ્થાનં પ્રત્યાગમનમ્, દેવાગ્રે ચ સુરભીકેતકીભ્યાં મૃષાસાક્ષ્યપ્રદાનપૂર્વકં ઽમયા લિઙ્ગમસ્તકં દૃષ્ટમ્, ઇતિ મિથ્યાપ્રૌઢિવાદકથનમ્, ભૃગ્વાદિભિશ્ચ તદનુમોદનમ્, વિષ્ણુના ચ પાતાલાત્પ્રત્યાવૃત્ય સર્વદેવાગ્રે ઽમયા લિઙ્ગાન્તો ન દૃષ્ટઃઽ ઇતિ સત્યભાષણકથનમ્, સુરભીકેતક્યોર્મૃષોક્તિમાકર્ણ્ય કુપિતેન ભગવતા-આકાશવાણ્યા-અપવિત્રમુખત્વેત સુરભ્યાઃ, શિવપૂજાનર્હત્વેન કેતક્યાઃ, અપૂજ્યત્વેન બ્રહ્મણઃ, ક્લેશાદિભાગિત્વેન તદનુમોદકાનાં ભૃગ્વાદિબ્રાહ્મણાનાં ચ શાપપ્રદાનમ્, એવમાકાશવાણ્યા શપ્તાનાં બ્રહ્માદીનાં લિઙ્ગં પ્રતિ શરણગમનમ્.. ............. ૧૦

૭ બ્રહ્મદેવર્ષિકૃત શિવસ્તુતિઃ, બ્રહ્માદિકૃતસ્તુતિસન્તુષ્ટેન શિવેન વ્રહ્માદીન્પ્રતિ વિષ્ણુપ્રાર્થનાર્થમાજ્ઞાકરણમ્, બ્રહ્માદિભિર્વિષ્ણુસ્તવનમ્, તત આકાશવાણ્યા વિષ્ણોઃ પિણ્ડીભાવેન શિવલિઙ્ગધારણમ્, તતઃ શિવપ્રિયેણ વીરભદ્રેણ બ્રહ્માદિભિઃ સહ શિવલિઙ્ગપૂજનમ્, તતઃ શંકરસ્યાનેકૈર્દેવાદિભિરનેકેષુ સ્થલેષુ નાનાનામકલિઙ્ગસ્થાપનમ્, તત્રતત્ર લિંગાર્ચનાર્થં વીરભદ્રાંશસ્થાપનં વીરભદ્રાદારભ્ય લિંગપૂજકગુરુપરંપરોત્પત્તિઃ, નન્દિનો લિંગમહિમપ્રશંસકપ્રથમાચાર્યત્વમ્, સ્કન્દસ્ય ચ લિંગપૂજકાચાર્યત્વમ્, તતશ્ચ લિંગપૂજકગુરુપરંપરાપ્રવૃત્તિઃ, શિવભક્તિમાહાત્મ્યમ્, તત્ર પતંગ્યાઃ કીટપક્ષિણ્યાઃ શિવમન્દિરમાર્જનપુણ્યવશેન કાશિરાજસુતાત્વપ્રાપ્તિવૃત્તાન્તવર્ણનમ્, ઉદ્દાલકમહર્ષે કાશિરાજસુતયા સુન્દર્યાખ્યયા સહ સંવાદઃ, ....... ... ૧૧

૮ શિવભક્તિમાહાત્મ્યપ્રસંગેન-તસ્કરસ્ય શિવશિરોઽધિરુહ્ય ઘણ્ટાં હરતઃ શિવલોકપ્રાપ્તિવૃત્તાન્તઃ, સર્વજગતઃ શિવશક્તિમયત્વવર્ણનમ્, તત્ર નરાણાં લિંગયુક્તત્વમ્ , સ્ત્રીણાં ચ પિણ્ડીભૂતત્વમ્, શિવવિષ્ણ્વોરભેદવર્ણનમ્, બ્રહ્માદિકૃતમણિમયાદિલિંગપૂજાવર્ણનમ્, પ્રહ્લાદબલિબાણાસુરાદિદૈત્યાનાં શિવલિંગપૂજાપરત્વવર્ણનમ, શિવાર્ચનપ્રભાવાધિગતદુઃસહપ્રતાપરાવણનિર્જિતૈઃ સુરૈર્નન્દિવાક્યાચ્છિવલિંગારાધને સમુદ્યોગઃ. તત્ર પ્રસંગેન દેવપૃષ્ટેન નન્દિના સ્વસ્ય વાનરાનનત્વકારણવર્ણનમ્, તત્ર રાવણશાપતો નન્દિનો વાનરાનનત્વપ્રાપ્તિઃ, નન્દિના ચ ઽવાનરૈઃ સમેતસ્ય કસ્યાપિ હસ્તેન તે મૃત્યુર્ભવિષ્યતિઽ ઇતિ રાવણાય શાપદાનમ્. તતો નન્દિપ્રભૃતિભિઃ સર્વદેવૈર્વૈકુંઠં ગત્વા લિંગસ્ય પીઠિકાભવનાય વિષ્ણોઃ પ્રાર્થના, ભગવતા વિષ્ણુના રાવણહનનાયાવતાર-
ગ્રહણે દેવાનામાશ્વાસનમ્, વિષ્ણોરાજ્ઞયા સર્વદેવાનાં વાનરેષ્વંશાવતારવર્ણનમ્ રામાવતારઃ, રામેણ રાવણહનનમ્, રાવણસ્ય શિવસાયુજ્યપ્રાપ્તિઃ, શિવલિંગાર્ચનમહિમવર્ણનમ્..... ........ ....... ૧૩

૯ બૃહસ્પતેરપમાનેન શક્રસ્ય રાજ્યભંગઃ, બલિપરાજિતેન શક્રેણ બ્રહ્માદિભિઃ સહ વિષ્ણુલોકં ગત્વા વિષ્ણોઃ પ્રાર્થનાકરણમ્, વિષ્ણોરુપદેશેન શક્રાદીનાં બલેઃ શરણગમનમ્, શરણાગતસ્ય શક્રસ્ય નારદવાક્યેન બલિનો સંમાનકરણમ્, રત્નલિપ્સાર્થં બલિના પૃષ્ટેન શક્રેણ સમુદ્રમન્થનોદ્યોગપ્રશંસનમ્, તતઃ સમુદ્રમન્થનાય મન્દરાચલં પ્રતિ દેવ દાનવાનાં ગમનમ્, મહતા પ્રયાસેન વિષ્ણુસાહાય્યેન મન્દરાચલમાનીય વાસુકિં મન્થનરજ્જું વિધાય દેવદાનવૈઃ સમુદ્રમન્થનારમ્ભણમ્, મથ્યમાનાત્સમુદ્રાદ્ધાલાહલ- સમુદ્ભવઃ, નારદેન સંકટેઽસ્મિઞ્છિવઃ સ્મર્તવ્ય ઇત્યુક્તેઽપિ તદ્વચનમનાકર્ણ્ય દેવેષુ સ્વાર્થલિપ્સયા સમુદ્રમન્થન એવ પ્રવૃત્તેષુ પ્રવૃદ્ધેન હાલાહલેન વૈકુણ્ઠપર્યન્તાષ્ટાવરણસર્વબ્રહ્માણ્ડદહનવર્ણનમ્.

૧૦ વિષાગ્નિવ્યાપ્તહરિબ્રહ્માદિવિજ્ઞપ્તહેરંબપ્રાર્થનયા સન્તુષ્ટાત્સદાશિવાજ્જગત્કારણયોનિરૂપ પરાશક્તિપ્રાદુર્ભાવઃ, તત્ર પ્રસંગતઃ શૌનકાદિપૃષ્ટેન લોમશાખ્યસૂતેન હેરંબોત્પત્તિવૃત્તાન્તવર્ણનમ્, તત્ર પરાશક્તેઃ સકાશાદ્ધેરમ્બોત્પત્તિવૃત્તાન્તઃ, જ્ઞાનવતા તેન ગણેશેન શક્તિયુક્ત શ્રીશિવસ્તુતિકરણમ્, હેરંબસ્તુતિપ્રસન્નેન લિંગરૂપેણ કાલકૂટગ્રસનમ્, તતઃ સમસ્તદેવૈર્દૈત્યૈશ્ચ લિંગસ્તુતિકરણમ્, તત્સ્તુતિપ્રસન્નસ્ય શિવસ્યાવિર્ભવનમ્, શિવેન હાલાહલભક્ષણોત્તરં સર્વકાર્યારમ્ભે ગણેશપૂજનં કર્ત્તવ્યમિત્યુપદેશકરણમ્ -..

૧૧ શિવપ્રોક્તગણેશપૂજાવિધિવર્ણનમ્, શિવાન્તર્ધાનાનન્તરં સર્વદેવૈઃ સમુદ્રમન્થનમ્, તતશ્ચન્દ્રોત્પત્તિઃ, ચન્દ્રસ્ય સમુદ્રાદુત્પત્તે કારણવર્ણને ગર્ગપ્રોક્તમુહૂર્ત્તવૃત્તાન્તઃ, મથ્યમાનાત્સમુદ્રાત્કામધેન્વાદિરત્નોત્પત્તિઃ, ત્યર્ક્ષ્ણપ્રાદુર્ભાવઃ, લક્ષ્મીકૃતવિષ્ણુવરણ વૃત્તાન્તવર્ણનમ્. ... ૧૯

૧૨ અમૃતાર્થં પુનઃ સમુદ્રમંથને સામૃતકલશધન્વન્તરિપ્રાદુર્ભાવઃ,ધન્વંતરિહસ્તાદ્વૃષપર્વણા દૈત્યેનામૃતકલશહરણપૂર્વકં સકલદૈત્યૈઃ સહ પાતાલગમનમ્, સુરપ્રાર્થનયા વિષ્ણુના મોહિનીરૂપેણ દૈત્યાન્વંચયિત્વા દેવાન્પ્રત્યમૃતપાયનમ્, દેવપઙ્ક્ત્યુપવિષ્ટસ્ય ચન્દ્રસૂર્યાભ્યાં સૂચિતસ્ય રાહોઃ શિરશ્છેદકરણમ્, અમૃતપાને વઞ્ચિતાનાં દૈત્યાનાં પ્રકોપવર્ણનમ્.... ૨૧

૧૩ દેવદૈત્યતુમુલદ્વન્દ્વયુદ્ધવર્ણનમ્, તસ્મિન્યુદ્ધે શઙ્કરેણ સ્વશિરસિ રાહુમુણ્ડમાલાવેષ્ટનમ્, તત્પ્રસંગેન શિવભક્તિભસ્મત્રિપુંડ્રરુદ્રાક્ષધારણાદિશિવધર્મમહિમવણર્નમ્, દેવદૈત્યસંગ્રામે કાલનેમિના દેવાનાં પરાજયે કૃતે દેવૈર્વિષ્ણુસ્તવનમ, કાલનેમિના સહ યુદ્ધાર્થ વિષ્ણુપ્રાદુર્ભાવઃ ... -.. ...... -..... -. ૨૨

૧૪ કાલનેમિં હત્વા વિષ્ણોરન્તર્ધાનમ્, તતઃ શક્રેણાન્યાયેન ભીતપતિતદૈત્યહનન આરબ્ધે નારદેન તન્નિવારણમ્, તતઃ સુરસેનાસમેતસ્યેન્દ્રસ્યામરાવતીં પ્રતિ ગમનપૂર્વકં વિજયાભિષેકવર્ણનમ્, અવશિષ્ટાનાં પરાજિતાનાં દૈત્યાનાં શુક્રાચાર્યં પ્રતિ ગમનમ્, શુક્રેણ દૈત્યાનાં વિજયસિદ્ધ્યર્થે તપઃકરણમ્........ - -. ૨૫

૧૫ અપમાનિતસ્ય બૃહસ્પતેરસાંનિધ્યે વિશ્વકર્મસુતસ્ય વિશ્વરૂપસ્ય શક્રપૌરોહિત્યમ્, વિશ્વરૂપેણ કૃતા દૈત્યાનાં હવિર્દાનરૂપાં દેવવઞ્ચનામવેક્ષ્ય શક્રેણ વજ્રેણ વિશ્વરૂપશિરશ્છેદકરણમ્ ,તદ્વધોદ્ભૂતબ્રહ્મહત્યયોપદ્રુતસ્ય શક્રસ્યાપ્સુ નિમજ્જનમ્ ,તતઃ સર્વલોકપાલૈર્ગુરોઃ સમીપમભ્યેત્ય શક્રકૃતબ્રહ્મહત્યાદિવૃત્તાન્તનિવેદનમ્, તતો નારદોક્ત્યેન્દ્રસ્થાને નહુષસ્ય સ્થાપનવિષયે મન્ત્રણમ્, ઇન્દ્રસ્થાને નહુષસ્થાપનં શ્રુત્વા શચ્યાઃ શોકેનાન્તઃપુરં પ્રતિ ગમનમ્, નહુષસ્યેન્દ્રપદાધિરોહણાય સર્વદેવાનુમોદનમ્, નહુષસ્યેન્દ્રપદાભિષેકઃ, નહુષેણેન્દ્રાણીવિષયે કામેચ્છયા બૃહસ્પતેરિન્દ્રાણીસંનિધૌ પ્રેષણમ્, ઇન્દ્રાણ્યાઽવાહ્ય વાહનેનાગમનાર્થં નહુષાય સંદેશપ્રષેણમ્, નહુષેણ શિબિકાવાહનાર્થમગસ્ત્યાદિબ્રાહ્મણયોજનમ્, તતઃ કુપિતેનાગસ્ત્યેન નહુષસ્યાજગરો ભવેતિ શાપપ્રદાનમ્, તતોઽજગરત્વપ્રાપ્ત્યા નહુષસ્ય સ્વર્ગાત્પતનોત્તરં યયાતેરિન્દ્રત્વે સ્થાપનમ્, તસ્ય ચ સ્વપુણ્ય કીર્તનેન પુણ્યક્ષયાદધઃ પતનમ્, તતઃ સર્વેષાં સુરાણાં ચિન્તાપ્રાપ્તિઃ... - ... - - ૨૬

૧૬ ઇન્દ્રાનયનાર્થં શચ્યા બૃહસ્પત્યાદીન્પ્રત્યાજ્ઞાકરણં બૃહસ્પતેઃ સ્વાવહેલનાચ્છાપપ્રદાનં ચ, શચીશાપભીત્યા ભીતસ્ય બૃહસ્પતેઃ શક્રાનયનાર્થં સરસ્તીરપ્રતિગમનમ્, ઇન્દ્રસ્યાહ્વાને ક્રિયમાણે સરસ્તીરસ્થયા બ્રહ્મહત્યયા દેવાન્પ્રતિ નિજાવાસપ્રાર્થનાયાં કૃતાયાં સત્યાં તસ્યાશ્ચતુર્વિભાગાન્પૃથિવીવૃક્ષજલનારીષુ વરપ્રદાનપૂર્વકં નિક્ષિપ્ય નિષ્પાપમિન્દ્રમમરાવત્યામાનીયેન્દ્રપદેઽભિષેચનમ, તતો વિશ્વરૂપવધકુપિતેન ત્વષ્ટ્રા તપસા બ્રહ્માણં સન્તોષ્ય તતો દેવભયાવહપુત્રપ્રાર્થનમ, તતો બ્રહ્મવરાત્તસ્ય વૃત્રનામકપુત્રપ્રાપ્તિઃ, તેન વૃત્રાસુરેણ સંજા તહર્ષાણાં દૈત્યાનાં પાતાલાદ્ભૂતલં પ્રત્યાગમનમ્, તદ્દૃષ્ટ્વા દેવાનાં ભયપ્રાપ્તિઃ પરસ્પરં મન્ત્રકરણં ચ, બ્રહ્મણ આજ્ઞયા દેવૈર્દધીચાશ્રમં પ્રતિ ગત્વા શસ્ત્રાર્થં દધીચિં પ્રતિ તદસ્થિપ્રાર્થનમ્, દેવૈરસ્થિકૃતેઽભ્યર્થિતેન દધીચિના યોગેન સ્વદેહવિસર્જનમ્...

૧૭ સુરભ્યા કામધેન્વા સ્વજિહ્વયા દધીચ્યસ્થ્નાલેહનેન નિર્માંસકરણમ્ ,દેવૈસ્તદસ્થિભિર્વ- જ્રાદ્યાયુધનિર્માપણમ્, સુવર્ચાખ્યયા દધીચિપત્ન્યા દેવાનામપ્રજસ્ત્વશાપપ્રદાનમ્, સુવર્ચયા સ્વપુત્રં પિપ્પલાદમશ્વત્થસંનિધૌ સંસ્થિતય આજ્ઞાપ્ય પત્યા સહ સમાધિનાનુગમનમ, દેવાસુરસંગ્રામારમ્ભઃ, વૃત્રાસુરસંગ્રામારમ્ભઃ વૃત્રાસુરહનનાય બૃહસ્પત્યાજ્ઞયેન્દ્રેણ શનિ- પ્રદોષવ્રતકરણેન શિવારાધનમ્, શનિપ્રદોષવ્રતવિધાનમ્, વૃત્રાસુરસ્ય પૂર્વજન્મનિ ચિત્રરથસ્ય ગંધર્વસ્ય દેવીશાપેનાસુરત્વપ્રાપ્તિવૃત્તાન્તવર્ણનમ, શનિપ્રદોષવ્રતોદ્યાપનવિ- ધાનમ , શનિપ્રદોષવ્રતપ્રભાવેનેન્દ્રસ્ય પરાક્રમપ્રાપ્ત્યનંતરં દૈત્યૈઃ સહ સંગ્રામકરણમ્, રણાત્પલાયિતાનાં દૈત્યાનાં વૃત્રાસુરેણ યુદ્ધધર્મવર્ણનમ્, દેવદાનવાનાં તુમુલયુદ્ધવર્ણનમ્, વૃત્રકૃતપ્રહારેણેન્દ્રસ્ય મૂર્છયા પતનમ્, તતો લબ્ધસંજ્ઞસ્યેન્દ્રસ્ય બ્રહ્માજ્ઞયા વૃત્રહનનાય શિવારાધનરૂપતપઃકરણમ, શિવોક્ત્યા વૃત્રમજય્યં મત્વા શક્રેણ સહસ્રવત્સરપર્યંતં વૃત્રેણ સહ મૈત્રીં કૃત્વા વૃત્રસમીપે તદ્ધનનાય નિવાસકરણમ્, વૃત્રસ્ય ગર્વઃ, વજ્રપાણિના નર્મદાતટ ૐકારેશ્વરસ્ય પ્રદોષવ્રતેન સમ્પૂજનમ્, વૃત્રસ્ય તુ પ્રદોષસમયે શિવપૂજાં વિસ્મૃત્ય નિદ્રાકરણેન તપોહાન્યા નિઃશ્રીકત્વપ્રાપ્ત્યા મનોરથભંગઃ, તતો વૃત્રેન્દ્રયુદ્ધે વૃત્રેણેન્દ્રગ્રસનમ, બ્રહ્મપ્રાર્થનયા સંતુષ્ટેન ભગવતાઽઽકાશવાણ્યા બ્રહ્માણં પ્રતિ પ્રદોષવ્રતે શક્રસ્ય પીઠિકાલંઘનકરણદોષકરણાદ્દૈત્યકૃતગ્રાસરૂપાપત્પ્રાપ્તિકથનમ્ ,તત્પ્રસંગેન ત્રૈકાલિકલિંગપૂજાવિધિવર્ણનમ્, તતઃ શંકરાજ્ઞયા દેવૈર્યથાશાસ્ત્રં લિંગપૂજાકરણમ્, તત્પ્રભાવેનેંદ્રસ્ય વૃત્રકુક્ષિં ભિત્ત્વા બહિર્નિર્ગમનમ્, વૃત્રાસુરશરીરસ્ય ચ પતન- વર્ણનમ્ , ગંગાયમુનયોર્મધ્યેઽન્તર્વેદ્યાં શરીરપતનમ, માલવે ચ શિરઃપતનમ્, સવર્દેવૈઃ ષણ્માસપર્યતં વૃત્રશિરઃકૃન્તનમ્, ઇન્દ્રસ્ય જયપ્રાપ્તિઃ, તતો દૈત્યનિવેદિતવૃત્રવધવૃત્તાન્તેન બલિના શુક્રાજ્ઞયા યજ્ઞે ક્રિયમાણે તસ્માદ્રથપ્રાપ્તિઃ, તં રથમારુહ્ય દૈત્યસેનાસમન્વિતસ્ય બલેઃ સુરવિજયાર્થં સ્વર્ગલોકં પ્રતિ ગમનમ્, તદાગમનં શ્રુત્વા શક્રસ્ય લજ્જા- પ્રાપ્તિઃ. .. ૩૦

૧૮ બલેઃ સ્વર્ગ આગમનં દૃષ્ટ્વા બૃહસ્પતિપ્રેરણયેન્દ્રાદિસર્વદેવાનાં મયૂરાદિપક્ષિરૂપાણિ વિધાય સ્વર્ગાન્નિર્ગત્ય કશ્યપાશ્રમં પ્રત્યેત્ય નિજમાતરમદિતિં પ્રતિ નિજદુઃખનિવેદનમ્ , દેવરક્ષાર્થમદિત્યા પ્રાર્થિતેન કશ્યપેનાદિત્યૈ શ્રવણદ્વાદશીવ્રતેન વિપ્ણૂપાસનવર્ણનમ્, અદિત્યા તદ્વ્રતાચરણેન વિષ્ણુપ્રાદુર્ભાવઃ, અદિત્યા દેવરક્ષાર્થં સ્તુતેન ભગવતા બલિદમનાર્થં નિજગદાચક્રાભ્યામાજ્ઞાપિતાભ્યાં તસ્ય દમને સ્વસ્યાસામર્થ્યેં કથિતે ચિંતાકરણમ દેવેન્દ્રાસને શુક્રકૃતાભિષેકેણ બલિના બ્રાહ્મણેભ્યઃ સમગ્રેન્દ્રસમ્પત્તિપ્રદાનવર્ણનમ્, તત્પ્રસંગેન-ઇન્દ્રાસનસ્થિતસ્ય યસ્ય કસ્યાપીન્દ્રસ્ય દાનાભાવાત્પુણ્યસમાપ્ત્ય નન્તરમિન્દ્રકૃમિત્વપ્રાપ્તિવર્ણનમ્, બલેઃ પૂર્વજન્મવૃત્તાન્તવર્ણને કસ્યચિત્કિતવસ્ય ગણિકાર્થમુપનીતં પુષ્પતાંબૂલાદિકં પ્રસ્ખલેન ભૂમૌ પતિતં વીક્ષ્ય શિવાર્પણમસ્તુ ઇતિ બુદ્ધ્યા નિશ્ચયેન સર્વપાપનિવૃત્તિઃ, તતો મરણોત્તરં યમોક્ત્યા સાર્ધત્રિઘટિકાપર્યંતં તસ્ય શતક્રતુપદપ્રાપ્તૌ તેન તસ્મિન્નવસરેઽગસ્ત્યાદિમહર્ષિભ્ય ઐરાવતાદિદાનવર્ણનમ્, સાર્ધઘટિકાત્રિતયોત્તરં પૂર્વપુરંદરસ્ય સ્વસ્થાને સ્થિત્વા શચીનિર્ભર્ત્સનાદનન્તરં શચીકૃતતન્નિર્ભર્ત્સનપૂર્વકકિતવેન્દ્રપ્રશંસનમ્ પૂર્વેન્દ્રસ્ય લજ્જાપ્રાપ્તિઃ, કિતવપ્રદત્તૈ- રાવતાદિકનિજધનં સમવેક્ષ્ય યમં પ્રતિ ગત્વેન્દ્રેણ કિતવનિર્ભર્ત્સનમ્, તદા યમાદિ- ષ્ટેન ચિત્રગુપ્તેન શિવોદ્દેશેન કૃતસ્ય દાનસ્ય મહિમ્ના કિતવસ્ય નરકાનર્હત્વવર્ણનમ્, તચ્છ્રુત્વા લજ્જિતસ્ય શક્રસ્ય સ્વર્ગગમનમ્, તસ્ય કિતવસ્ય પ્રહ્લાદાત્મજવિરોચન- પત્ન્યાઃ સુરુચ્યાખ્યાયા ગર્ભે પ્રવેશઃ, ઇન્દ્રેણ વિપ્રરૂપેણ વિરોચનં બલિતાતં પ્રત્યભ્યેત્ય શિરોયાચનમ્, વિરોચનસ્ય કપટકૃતવિપ્રવેષાય શક્રાય સ્વશિર ઉત્કૃત્ય પ્રદાનવર્ણ- નમ્, વિરોચનાખ્યસ્ય પિતુર્મરણોત્તરં સુરુચ્યાઃ સકાશાદ્બલેર્જન્મ, સુરુચ્યાઃ પ્રસૂત્યનન્તરં પતિલોકં પ્રતિ ગમનમ્, ભાર્ગવેણ બલેઃ પિતુર્વિરોચનસ્ય રાજ્યાસનેઽભિષેચનમ્ , અથેન્દ્રાદીનાં બલિપરાજિતાનાં નિર્ગમનોત્તરં બલેઃ સ્વર્ગેઽધિષ્ઠાનાર્થં સર્વેષામા- જ્ઞાપનમ્, તતઃ શુઽક્રવચનેન સ્વર્ગે સ્થાતુમનર્હતાં વિચાર્ય બલેઃ સર્વદૈત્યૈઃ સહ શુક્રેણ ચ સહ વસુધાતલે નર્મદાતીરે ગુરુકુલ્યતીર્થં પ્રત્યાગત્યાશ્વમેધાદિબહુયજ્ઞકરણવર્ણનમ્- તસ્મિન્નેવ બલેર્યજ્ઞસમયેઽદિતિકૃતવ્રતસંતુષ્ટસ્ય ભગવતો બટુરૂપેણાવતરણમ્, તતસ્ત- સ્યોપનયનાદિવિધેરનન્તરં બલેર્યજ્ઞવાટં પ્રતિ ગમનમ્, બલિકૃતવામનબદુસત્કારવર્ણ- નમ્, વામનવટુભગવતા બલિં પ્રતિ તદાગ્રહેણ ત્રિપાદભૂમિયાચનમ્, બલિના તસ્મૈ ભૂમિદાનપ્રતિજ્ઞાયાં કૃતાયાં તદ્ગુરુણા શુક્રેણ તસ્ય બટોર્વિષ્ણુત્વવર્ણનપૂર્વકં ભૂમિદાન- નિષેધકરણમ્. ................

૧૯ બટવે ભૂમિદાનાય બલેરાગ્રહં દૃષ્ટ્વા શુક્રેણ બલયે શાપપ્રદાનમ્ બલિના સંકલ્પપૂર્વકં ભૂમિદાને દત્તે માયાવટોર્ભગવતો વૃદ્ધિવર્ણનમ્, પદદ્વયેન ચરાચરબ્રહ્માણ્ડવ્યાપનમ, તૃતીયપાદપરિમિતભૂપ્રદાનાર્થં વામનેન બલિં પ્રતિ ગરુડપ્રેષણમ્, તતો બલિપત્ન્યા વિંધ્યાવલ્યાઃ પ્રહ્લાદેન સહ વામનભગવત્સમીપં પ્રત્યાગમનમ, તતસ્તયા સ્વસ્યા નિજપુત્રસ્ય નિજપત્યુશ્ચેતિ ત્રિષુ શિરઃસુ વામનરૂપેણ પદત્રયનિધાનપ્રાર્થનમ્, તેન વિજ્ઞાપનેન સંતુષ્ટેન ભગવતા બલેઃ સુતલં પ્રતિ ગમનાર્થમાજ્ઞાપનમ્, બલિપ્રાર્થનયા વિષ્ણોઃ પાતાલે બલિસંનિધાવવસ્થાનમ્, એવં પૂર્વજન્મનિ કિતવસ્ય બલિત્વપ્રાપ્તિરૂપ- શિવભક્તિમહિમપ્રભાવવર્ણનમ........... ૪૦

૨ ૦ શંભોર્લિંગરૂપત્વપ્રાપ્તિવર્ણને સુરતારકાસુરસંગ્રામવૃત્તાન્તવર્ણનમ્, તત્ર પરાજયં પ્રાપ્ય બ્રહ્મસમીપે ગતાન્દેવાન્પ્રતિ નભોવાણ્યા તારકાસુરવધાય શિવાત્મજસ્યૈવાવશ્યકત્વ- વર્ણનપૂર્વકં પત્ન્યા વિયુક્તસ્ય શિવસ્ય દારપરિગ્રહાર્થં યત્નકરણાયાજ્ઞાપનમ, દેવૈર્ન- ભોવાણીશ્રવણાનન્તરં હિમાલયં પ્રતિ ગત્વા કન્યોત્પાદનાર્થ પ્રાર્થનાકરણમ્, હિમવતા નિજભાર્યાયૈ મેનાયૈ કન્યોત્પાદનાર્થં દેવપ્રાર્થનાકીર્તનમ્, મેનયા કન્યાજનનેઃ માતા- પિત્રોર્દુઃખકીર્તનમ, તતઃ પરોપકારાર્થપ્રવૃત્તેરાવશ્યકત્વં મન્યમાનેન હિમવતા બોધિ-તયા મેનયા હિમવતઃ સકાશાજ્જઠરેઃ જગદમ્બૈવિભૂતિધારણમ્, જગદમ્બાવિર્ભાવ- વર્ણનમ્......... ... .... ૪૨

૨૧ પાર્વત્યા સહ હિમવતો મહેશાન્તિકં પ્રતિ દર્શનાર્થમાગમનમ્, શિવેન ગૌર્યાઃસ્વસેવાનુમોદનમ્, ગૌરીકૃતા શિવપરિચર્યા, અત્રાન્તરે દેવેન્દ્રપ્રહિતમદનેન શંકરે બાણવેધ- કરણમ્, મદનબાણવિદ્ધસ્ય શંકરસ્ય પાર્વતીં દૃષ્ટ્વા મદનાતુરત્વદશાવર્ણનમ્, તતઃ શંકરેણ વિવેકેન મનસો મોહકારણં વિચાર્યાત્માનં વેદ્ધુકામ્યયા સજ્જધનુષં મદનં વિલોક્ય ક્રોધવશેન તાર્તીયિકલોચનાગ્નિના મદનસ્ય ભસ્મસાત્કરણમ્, સમસ્તદેવૈ- ર્મદનસંજીવનાર્થં શિવપ્રાર્થનાકરણમ્, તતઃ શિવસ્યાન્તર્ધાનમ્, દગ્ધં મદનં વિલોક્ય મદનપત્ન્યા રત્યા વિલાપકરણમ્, ગિરિજાયા રતિકૃતં મદનસંજીવનપ્રતિજ્ઞાપૂર્વક માશ્વાસનમ્, તતો રત્યા મદનદહનસ્થાન એવ તપશ્ચર્યારમ્ભઃ તત્રાન્તરે નારદસ્ય રતિ સમીપમાગત્ય સંભાષણે રતિકૃતા નારદનિર્ભર્ત્સના, નારદેન શંબરાસુરં પ્રતિ ગત્વા રતિહરણાર્થમાજ્ઞાકરણમ્, શંબરાસુરેણ બલાત્કારેણ રત્યાઃ સ્વગૃહં પ્રત્યાનયનપૂર્વકં મહાનસાધ્યક્ષતાયાં નિયોજનમ્ , અથ પાર્વત્યા શિવપ્રાપ્ત્યુદ્દેશેન તપશ્ચર્યાકરણમ્, તત્તપસ્તપ્તબ્રહ્માદિસુરવરાણાં વિષ્ણુના સહ શિવપાણિગ્રહણાર્થં મન્ત્રકરણમ્. ૪૩

૨૨ બ્રહ્માદિદેવાનાં સમુદ્રસ્ય પરે પારે યોગપોઠે સમાધિસ્થં શંકરં પ્રત્યાગમનમ્, બ્રહ્માદિકૃતા મહાદેવસ્તુતિઃ સુરસ્તુતિપ્રસન્નેન શંકરેણ પાર્વતીકરિષ્યમાણમદનસઞ્જીવના- વધિવર્ણનમ્, દેવાન્પ્રતિ કામત્યાગોપદેશઃ, તતઃ શિવસ્ય સમાધિસ્થિતો નન્દિકૃત- સર્વદેવવિસર્જનમ્, શિવસ્ય. સ્વરૂપાનન્દસમાધિસ્થિતિઃ, તતો ગિરિજાપ્રબલતપઃ પ્રભાવાચ્છિવસ્ય સમાધેશ્ચલનમ્, ગિરિજાતપઃસ્થાનં પ્રતિ બહુરૂપેણ શિવસ્યાગમનમ્, ગિરિજાચિત્તપરીક્ષાર્થં બટુરૂપિણા શિવનિન્દાકરણમ્, તદસહમાનયા ગિરજયા સખી દ્વારા બટોર્વિસર્જને કૃતે શિવસ્યાન્તર્ધાનપૂર્વકં સ્વસ્વરૂપેણ પ્રકટનમ્, શિવપાર્વતીસં- ભાષણમ્, પાર્વત્યા સ્વોદ્વાહાર્થં શિવપ્રાર્થના, તતઃ પાર્વત્યૈ વરપ્રદાનપૂર્વકં શિવસ્ય સ્વલોકં પ્રતિ ગમનમ્, તતો હિમાલયેન પાર્વત્યાસ્તપઃસિદ્ધત્યનન્તરં બ્રહ્માદિદેવૈઃ સહ મહતા સમારંભેણ સ્વગૃહં પ્રત્યાનયનમ.. .. ... ૪૭

૨૩ શિવેન હિમાલયં પ્રતિ સ્વસ્મૈ પાર્વતીપ્રદાનાર્થં માધ્યસ્થ્યકરણાય સપ્તર્ષિપ્રેષણમ્, સપ્તર્ષિહિમાલયસંવાદઃ, સપ્તર્ષિકૃતવિવાહનિશ્ચયાનન્તરં શિવં પ્રત્યાગત્ય વિવાહનિશ્ચયનિવેદનમ્, મહાદેવેન વિષ્ણ્વાદિદેવનિમન્ત્રણાર્થં નારદપ્રેષણમ્, વિષ્ણ્વાદીનાં શિવસમીપં પ્રત્યાગમનપૂર્વકં શિવસ્ય મહતા સમારંભેણ ગ્રહપૂજનાદિવિધિપૂર્વકં વિવાહાર્થં સર્વૈઃ સુરગણૈઃ સહ શૈલરાજપુરં પ્રતિ ગમનમ્- -.. .. ... -

૨૪ હિમાલયેન સ્વસુતાયા વિવાહાર્થં ગર્ગાચાર્યપુરોહિતં પુરસ્કૃત્ય વિશ્વકર્મદ્વારાઽપૂર્વમણ્ડપનિર્માપણાદિવર્ણનમ્, નારદાદ્વિશ્વકર્મકૃતવિવાહમણ્ડપે ચાતુર્યેણ સર્વદેવપ્રતિકૃતિચિત્રવિન્યાસં શ્રુત્વા સર્વેષાં દેવાનાં શંકાપ્રાપ્તિઃ, તતશ્ચ હિમવતા શિવસ્ય સ્વનગરં પ્રત્યાનયનમ્, સર્વેષાં ચ શિવાદિસુરાણાં વિવિધભવ્યસ્થાનેષુ નિવાસઃ

૨૫ સર્વેષાં સુરાણાં પૃથક્પૃથક્પ્રશસ્તસ્થાનેષુ નિવાસાનન્તરં મેનાયાઃ શિવં નીરાજ્ય તત્સૌન્દર્યં દૃષ્ટ્વા સન્તોષઃ, તતઃ પાર્વત્યા વૈવાહિકવસ્ત્રપરિધાનપૂર્વકં હસ્તે વરવરણાર્થ હારં વૃત્વા પરમેશ્વરં ધ્યાત્વા તત્પ્રતીક્ષાર્થમવસ્થાનમ્, પાણિગ્રહણાર્થ વિવાહમણ્ડપં પ્રતિ ગર્ગોક્તમુહૂર્તે મહતા સમારમ્ભેણ શિવસ્યાનયનમ્, શિવપાર્વત્યોર્વિવાહમંગલમ્, લક્ષ્મી સાવિત્ર્યરુન્ધત્યાદિ પુણ્યસુવાસિનીભિઃ શિવપાર્વતીનીરાજનમ્, તતો મેનયા સહિતેન હિમાલયેન કન્યાદાનસંકલ્પકરણે શિવસ્ય નામગોત્રોચ્ચારવિષયજિજ્ઞાસાપ્રસંગે નારદેન શિવપરમેશ્વર્યવર્ણનમ્ .... .. .... .. ... ...

૨૬ હિમાલયેન કન્યાદાનકરણમ્, શિવપાર્વતીકૃતગૃહ્યાગ્નિહોમપ્રસઙ્ગે પાર્વતીચરણનખેન્દુદર્શનસ્ખવલિતબ્રહ્મરેતસઃ ષષ્ટિસહસ્રવાલખિલ્યોત્પત્તિવૃત્તાન્તઃ, તતો હિમવત્કૃતવરપક્ષીયસમસ્તસુરસત્કારપૂર્વકવિવાહમઙ્ગલોત્સવવર્ણનમ્ -. ... ...

૨૭ તતશ્ચ વરપક્ષીયેણ વિષ્ણુના વધૂપક્ષીયાણાં સહ્યાચલવિન્ધ્યાચલાદિવિવિધપર્વતાન્ યથાયોગ્યસત્કારકરણમ્, તતશ્ચ વરયાત્રાસમારમ્ભઃ, વરયાત્રાયાં સર્વપર્વતૈઃ શિવાર્ચ-નમ્, અથ સર્વેષાં દેવાનાં સ્વસ્વસ્થાનં પ્રતિ ગમનમ્, તતશ્ચ શિવપાર્વત્યોર્ગન્ધમાદનપર્વતે રમણમ્, તતશ્ચૈકાન્તે શિવપાર્વત્યોઃ સુરતસમારમ્ભારમ્ભઃ, અત્યદ્ભુતતત્સુરતસંજાતવિત્રાસૈર્બ્રહ્માદિભિઃ સુરૈરેકાન્તે તત્સમીપં પ્રત્યગ્નેઃ પ્રેષણમ્, ભિક્ષુકવ્યાજેન સુરતસમયે સમાગતેનાગ્નિના પાર્વતીશાપેન શિવસ્ય રેતો ભક્ષયિત્વા દેવાનાં સમીપં પ્રત્યાગમનમ્, અગ્નિમુખોદ્ભવરેતસા સર્વેષાં દેવાનાં સગર્ભત્વવર્ણનમ્ તતઃ સર્વદેવાનાં વિષ્ણું પ્રતિ શરણગમનમ્ ,વિષ્ણુપ્રેરણયા સર્વદેવૈઃ શિવપ્રાર્થનમ્, તતઃ સન્તુષ્ટસ્ય શિવસ્યાજ્ઞયા સર્વદેવૈર્મુખતો રેતશ્છર્દનમ્, સર્વદેવચ્છર્દિતરેતસઃ સુવર્ણમયપુઞ્જત્વવર્ણનમ્, તતઃ શિવેનાગ્નયે યોનૌ રેતઃસેચનાજ્ઞાકરણમ, અથાગ્નેઃ સમુજ્જ્વલિતસ્ય સમીપેંઽગતાપાર્થં સમાગતાનાં ષટ્કૃત્તિકાખ્યાનાં ષડૃષિપત્નીનાં શરીરેષુ નિજજ્વાલાદ્વારા રેતઃ પરમાણુપ્રવેશનેન નીરેતસ્ત્વપ્રાપ્તિપૂર્વકે વિશ્રાન્તિઃ, તાભિઃ કૃત્તિકાભિર્વ્યભિચારશંકયા તપ્યમાનાભિર્હિમવતો ગિરેઃ પૃષ્ઠે ગંગાયાં તસ્ય રેતસો યુગપદેવ વિસર્જનમ્, તદ્રેતસઃ સકાશાત્તત્ક્ષણ એવ ષણ્મુખબાલકોત્પત્તિઃ, તસ્ય બાલકસ્ય જન્મસમય એવાકસ્માદ્ગિરિજાયાઃ સ્તનપ્રસ્રવઃ, તદાનીમેવ નારદેન શિવં પ્રત્યાગત્ય કુમારજન્મવૃત્તાન્તકથનમ્, તસ્ય કુમારસ્ય દર્શનાર્થં સર્વસુરૈઃ સહ શિવપાર્વત્યોઃ કુમારસમીપં પ્રત્યાગમનમ્, કુમારાભ્યુદયોત્સવસમારમ્ભઃ, શિવપાર્વત્યોર્હર્ષપ્રાપ્તિઃ. ૫૬

૨૮ તતસ્તારકાસુરવિજયાર્થં કુમારં પુરસ્કૃત્ય શિવાજ્ઞયા સર્વદેવાનાં નિર્ગમનમ્, તસ્મિન્સમયે નભોવાણ્યા દેવાનાં વિજયાભિશંસનમ, એતસ્મિન્નેવાન્તરે સમાગતાયા મૃત્યુકન્યાયાઃ સેનાખ્યાયાઃ કુમારેણ બ્રહ્મવાક્યાદ્વરણમ્, તતઃ કુમારસ્ય સેનાપતિત્વપ્રાપ્તિવર્ણનમ્, તસ્મિન્નેવ સમયે સમાગતાનાં ગંગાગૌરીકૃત્તિકાનાં સ્કન્દમાતૃત્વમભિલષન્તીનાં સ્કન્દેન માતૃગણત્વેન સ્થાપનમ્ તતઃ કુમારસ્ય સર્વદેવૈઃ સહ તારકાસુરં પ્રત્યભિયાનમ્,
તતશ્ચ દેવદૈત્યસેનાસંનાહઃ.. ... ૫૮

૨૯ દેવાસુરાણાં સંગ્રામે સર્વદેવપરાજયે વિષ્ણુકૃતયા પ્રશંસયા કુમારસ્ય તારકાસુરેણ સહ સંગ્રામાર્થં પુરતોઽવસ્થિતૌ તારકાસુરેણ નિજપ્રૌઢિપ્રશંસાકરણમ્ ૬૦

૩૦ સ્વપ્રૌઢિં વલ્ગમાનસ્ય તસ્યેન્દ્રાદિભિઃ સહ તુમુલસંગ્રામે દેવાનાં પરાજયં દૃષ્ટ્વા કાર્તિકે યસ્વામિનસ્તારકાસુરેણ સહ દ્વન્દ્વયુદ્ધવર્ણનમ્, કુમારસ્ય યુદ્ધં દૃષ્ટ્વા ખિન્નાનાં યુદ્ધાવલોકનાર્થં સમાગતાનાં હિમાલયાદીનાં કુમારેણ સાન્ત્વનમ્, તતઃ કુમારેણ તારકશિરશ્છેદકરણમ્, તતસ્તારકવધેન કુમારસ્ય જયપ્રાપ્તિપૂર્વકં સર્વદેવકૃતકુમારવિજયોત્સ- વવર્ણનમ્.. ...

૩૧ કુમારસ્વામિમાહાત્મ્યવર્ણનમ્, તત્ર કુમારદર્શનમાત્રેણ પાપિનામપિ પવિત્રતાં દૃષ્ટ્વા યમલોકસ્ય વૈયર્થ્યં મન્યમાનેન યમેન બ્રહ્મવિષ્ણ્વાદિદેવાન્પુરસ્કૃત્ય શિવં પ્રત્યાગત્ય શિવં સ્તુત્વા કુમારદર્શનમાહાત્મ્યતોખિલપાપિજનાનાં સ્વર્ગપ્રાપ્તૌ નિજાધિકારવૈયર્થ્યનિવેદનમ્, તતઃ શંકરેણ સંસારનિવૃત્ત્યૈ વિશુદ્ધભાવનાપ્રાપ્ત્યર્થં શુદ્ધધર્મસ્વરૂપોપદેશકરણમ્, શંકરકૃતોપદેશેન યમસ્ય વિશુદ્ધાત્મતાપ્રાપ્તિવર્ણનમ્, અથ કુમારસ્ય સર્વગિરિભિઃ સ્તુતિકરણમ, કુમારેણ ગિરિભ્યઃ શિવલિંગરૂપત્વવરપ્રદાનમ્, નન્દિના શિવલિંગપૂજનવિષયે પ્રશ્ને કૃતે સતિ કુમારેણ નાનાવિધરત્નલિંગનાર્મદેશ્વર- લિંગપૂજામાહાત્મ્યકથનમ્ ...... - -

૩૨ શિવારાધનમાહાત્મ્યપ્રસંગેન શ્વેતાખ્યભૂપતેશ્ચરિત્રવર્ણનમ્, તત્રાજન્મતઃ શિવભક્તિપરાયણસ્ય શ્વેતભૂપસ્યાન્તકાલે ધ્યાનાવસ્થિતસ્ય સંહરણેઽશક્નુવતાં યમાદીનાં પશ્યતાં સતાં કાલેન ખડ્ગેન હંતું કૃતમુદ્યોગં દૃષ્ટ્વા પરમાત્મના શિવેન સ્વભક્તરક્ષણાર્થં તૃતીય- લોચનાગ્નિના કાલસ્ય ભસ્મીકરણમ્, અથ સમાધેર્વ્યુત્થિતેન શ્વેતભૂપેન પુરતો દહ્યમાનં કાલં દૃષ્ટ્વા વ્યગ્રીભૂય રુદ્રસ્તુતિકરણમ્, રુદ્રેણ તસ્મૈ હંતુકામઃ કાલો મયા દગ્ધ-ઇતિ કાલદહ્નકારણકથનમ્, તતઃ શ્વેતભૂપપ્રાર્થનયા મહેશ્વરેણ કાલસંજીવનમ્, કાલકૃતા ભગવત્સ્તુતિઃ, તતઃ કાલેન પરોપકારપરાયણસ્ય શ્વેતભૂપસ્ય પ્રશંસા. કરણમ, અથ કાલેન યમાદિભિઃ સહ શિવં પ્રણમ્ય શ્વેતભૂપં ચ સંસ્તુત્ય સ્વાલયં પ્રત્યાગત્ય ત્રિપુણ્ડ્ર જટા ભસ્મ રુદ્રાક્ષ ધારણાદિરૂપ શિવધર્મમાહાત્મ્યવર્ણનપૂર્વકં નિજદૂતાનાં શિવદૂતા યમલોકે નાનેયા-ઇત્યાજ્ઞાકરણમ્, શ્વેતભૂપસ્ય શિવસાયુજ્યવર્ણનમ્, શિવધર્મવિષયે કિરાતવૃત્તાન્તપ્રસ્તાવઃ- ... .. ..

૩૩ ચણ્ડનામકસ્ય કસ્યચિત્કિરાતસ્ય કદાચિન્માઘકૃષ્ણચતુર્દશ્યાં મહાશિવરાત્ર્યાં મૃગયાર્થં વિચરતો યાવદ્દિનં મૃગાદિવધ્યજીવાઽપ્રાપ્તૌ રાત્રૌ બિલ્વવૃક્ષોપરિ સ્થિત્વાઽજ્ઞાનતોઽનાયાસેન બિલ્વપત્રચ્છેદનેન વૃક્ષાઽધઃસ્થિતસ્ય શિવસ્ય પૂજનમ્, ગંડૂષજલેન શિવસ્નપનં ચ ભક્ષ્યાલાભાદનાયાસેનોપોષણં ચ- તસ્ય ભોજનાભાવાત્તદ્ભાર્યાયા અપિ તત્પ્રતીક્ષણનોપોષણં ચ, અથાપરેદ્યુર્નદીતીરે તદ્ભાર્યયાઽન્ને સમાનીય સ્થાપિતેઽકસ્માચ્છુનાઽઽગત્ય ભક્ષિતે સતિ કિરાતસ્યાન્નદાનં સંજાતમિતિ મત્વા મહાન્સંતોષઃ, તેનાજ્ઞાનસંજાતશિવરાત્રિવ્રતમહિમ્ના કિરાતસ્ય શિવલોકપ્રાપણાય શિવગણૈર્વિમાનાનયનમ્-શિવગણૈઃ સહ કિરાતસ્ય શિવલોકં પ્રતિ ગમનમ્ ઃ શિવરાત્રિવ્રતોત્પત્તિવર્ણનમ્- શિવરાત્રિવ્રતમાહાત્મ્યપ્રસંગેન વિધવાબ્રાહ્મણીપુત્રસ્ય શ્વપચાદુત્પન્નસ્ય શિવરાત્રિવ્રતપ્રભાવાજ્જન્માન્તરે શિવાદ્વીરભદ્રાખ્યયા જન્મપ્રાપ્તિવૃત્તાન્તવર્ણનમ્-શિવરાત્રિવ્રતેન ભરતાદિમહીપતીનાં સિદ્ધત્વપ્રાપ્તિવર્ણનમ્.

૩૪ અથ કદાચિત્કૈલાસપર્વતે નિજમન્દિરે સુખાસીનયોઃ શિવપાર્વત્યોર્દ્યૂતે પ્રવૃત્તે પાર્વત્યા સર્વસ્વપણે જિતે સતિ પાર્વતીહારિતસર્વસ્વસ્ય શિવસ્ય કૈલાસં વિહાય તપોવનગમનવર્ણનમ..

૩૫ અથ શિવનિર્ગમનોત્તરં વિરહાતુરાયાઃ પાર્વત્યાઃ શબરીરૂપં ધૃત્વૈકાન્તે સમાધિસ્થસ્ય શિવસ્ય સમીપં પ્રતિ ગમનમ્ તયા દૃષ્ટમાત્રસ્ય શિવસ્ય સમાધિતો વ્યુત્થાનમ, શિવેન દૃષ્ટમાત્રાયાઃ પાર્વત્યા અન્તર્ધાને શિવસ્ય વિરહાવસ્થાપન્નત્વમ્, અથ શિવેન શબરીં પ્રતિ સ્વવરણપ્રાર્થના, તતઃ શબર્યા કામવશંગતં શિવં પ્રતિ સ્વપ્રાપ્તયે સ્વપિતુઃ સમીપે પ્રાર્થનાર્થં ગંધમાદનપર્વતે પિતુઃ સમીપં પ્રત્યાનયનમ, શિવેન હિમાલયં પ્રતિ કન્યાપ્રાર્થનમ્, અત્રાંતરે તત્ર નારદેનાગત્ય શિવં પ્રતિ પ્રબોધકરણમ્, અથ શિવસ્ય પાર્વતીકૃતાં નિજવઞ્ચનાં નિરીક્ષ્ય રોષેણ વનાંતરં પુનઃ પ્રસ્થાતુકામસ્ય હિમાલયાદિગિરિભિર્ગિરિજાં પુરસ્કૃત્ય પ્રાર્થનાયાં કૃતાયાં રોષશાંતેરનંતરં ગંધમાદનપર્વતે દિવ્યસિંહાસનોપર્યંગિરોમહર્ષિદ્વારાભિષેકવર્ણનમ્, એવં કેદારનાથમાહાત્મ્યપ્રસંગેન સમસ્તશિવધર્મપ્રશંસાવર્ણનમ્. -..... - -. ... ૭૨

ઇતિ માહેશ્વરખણ્ડે પ્રથમં કેદારખણ્ડમ્ ॥ ( ૧-૧) ॥